Han Kızı

I

Monnan meñ yıllar elek Kara İdel buyında, Bolgar ileneñ altın kalasında Almas han tora ide. Bolgarlardagı baylık, yahşı tormış, tugrılık, belem küplek turısındagı şöhrät bik yırak illärgä, küp patşalarga taralgan ide. Çit illärneñ keşeläre dä Bolgar ilenä, bay, tınıç, rähät cir dip, bik kızıgalar ide. Küp vakıt komsız patşalar, Bolgarnıñ baylıgına kızıgıp, yau belän kilälär, ilne talarga totınalar ide.

Bolgarlar üzläre härvakıt sugışırga, çit illärgä höcüm kılırga yaratmasalar da, üzlärenä karşı uk, söñge kütärgän doşmannarnı bik ostalık belän kire kaytaralar ide, çönki alarda koral, sugış kiräkläre bik yahşı eşlänä ide. Şulay da kaysı vakıt kötmästän kilep baskan zur yaular Altın kalaga kerep, ige-çige bulmagan baylıktan öleş alıp kitä ide.

Bolgar ile zur il ide. Kara İdel, Çulman, Vyatka, Perm, Agıydel suları buyında torgan çit halıklar, kabilälär matur, tınıç tormışnı bolgarlarga, tik şularga buysınıp toruda gına dip belälär. Ägär çittän doşman kilsä, urtak köç, batırlık belän tınıç il öçen sugışalar ide.

Altın kala bu Bolgar ileneñ iñ matur, han tora torgan şähäre ide. Kaysı vakıt anı Bolgar kalası dip tä yörtälär ide. Ul Altın kalanıñ maturlıgı-baylıgı iskitkeç ide. Çit illärdän, yat patşalıklardan ilgizärlär soklanıp, anı kürergä kilälär ide. Ul Kara İdelneñ iñ matur cirenä, kalku gına cirgä salınganga, ällä kaydan kürenep tora ide.

Almas hannı da, Bolgar ile başka hannarnı da yarata ide. Läkin Almas hannı üzenä başka, artık yaratalar ide, çönki ul bik turı süzle, güzäl holıklı, monıñ östenä keçek küñelle han ide. Anıñ karşında barlık keşe ber ide, hökeme turı, bilärgä irek birmi, här cirdä döres hökem yörtä ide. Şunıñ öçen dä Almas han böten ilneñ söyekle hanı, izge atası ide.

Bolgar ileneñ tınıçlıgı, Altın kalanıñ bay maturlıgı, Almas hannıñ çın akıl iyäse han buluı çit illärdäge säyyahlarnıñ [1] küñellären cälep kıla ide. Bolgar ilenä kilä torgan ilgizärlärneñ isäbe-hisabı bulmıy ide. İlgizärlär üz yortlarına, üz illärenä kaytıp, Bolgar ile, Altın kala, Almas han sarayları turısında tañ-tamaşa kalıp söylilär, tıñlauçılarnıñ islären kitärälär ide. Kaysıber ilgizär: «Bolgar ilendäge rähät tormış, Altın kalanıñ maturlıgı turısında inde söyläp añlatırlık kına tügel ide»,— dip başlıy da kiñ genä, rähät kenä sulap, şulay söylärgä kereşä:

— Aylar barasıñ, atnalar barasıñ, ällä niçä halıklarnı ütäseñ, haman Altın kalaga citep bulmıy. Citteñ digändä genä, niçä könnär barasıñ. Ul arada: «Karagız, iptäşlär, tege närsä?» — digän tavış kütärelep kitkän yakka tomırılıp karıysıñ, çınnan da, närsäder urmannardan yugarı bulıp kürenä. Şunnan soñ, mengän atlarıñnı tuktatıp, tagın nıgrak karıysıñ.

— Yegetlär, bu Altın kala inde.

— Şul bulırga kiräk, küräsezme? Änä kalkıp-kalkıp torgan zur bagana kebek närsälär, ak taşlar! Ul arada Altın kala küzdän yugala. Ahrısı, bez uysurak cirgä citkänbezder, tagın kalku cirgä çıgabız. (...)

II

Bezgä yakın kürensä dä, Altın kala yıraklansa gına bara. Bez barabız, barabız. Bezneñ tiräbezdä kuyı, zur urmannar. Andagı bal, çäçäk isläre bezne kaplap ala. Altın kalaga yakınlaşkan sayın, küreneşlär maturaya, törlelänä, can kuana. Ul havaları tämle, sulap tuyar häl yuk. Şul cirdän kitäse kilmi. Aylar, atnalar buyınça yulda kürgän avırlıklar, borçılular — hämmäse onıtıla. Mengän atlarıbız, döyälärebez ciñeläyep, tizdän ozaklap, irkenläp yal itäçäklären sizgän tösle, poşkırına başlıylar.

Ul arada kütärelep karıysıñ da, yırak-erak cirdä kap-kara bolıt tösle bernärsä kürenä.

— Karagız äle, iptäşlär, bu närsä bolıtmı? (...)

— Täñregä meñ teläk, Kara İdelgä cittek. Altın kala şunıñ yanında bugay.

Şunnan soñ tagın küñel kütärelep kitä. Yulçılar, ilgizärlär — barıñ bergä tuplanıp karap torasıñ. Su eçennän koyınıp çıkkan kaz-ürdäklär kebek söyeşep, ös-başlarnı kagasıñ, atlarnıñ yögen iyärläp, tözätep, yañadan alga yünäläseñ. Altın kala ber yakında uk tösle, ber ällä kaya tösle kürenä. İnde cittek, menä ul karşıbızda diseñ, berazdan karasañ, küzgä dä kürenmi.

Koyaş ta tübänäygännän-tübänäyä bara. Akrınlap ul, kuyı agaç artına yäşerengän kuyan kebek, Kara İdel artındagı tau-urmannar artına posa. Ul aktık karavıñda Altın kalanı bezgä açıgrak kürsätä, inde bezgä ak taşlardan salıngan Almas han yortları, başka uğlannar, bäklär, mirzalarnıñ öyläre ap-açık bulıp kürenä. Kömeş kebek yaltırıylar.

Şul arada yulnıñ ikençe tamagınnan uklar, cäyälär takkan, söñge askan, atka mengän ber keşe kilep çıga. Ul kara, ütken küzläre belän sözep karıy da, uk kebek atılıp, bezneñ yanga kilä. Atınnan yegetlärçä sikerep töşä. Anıñ çäçe şundıy katı, kara, börtekläp sanarga bula.

— İzge yul, mirzalar. Altın kalanıñ kotlı kunakları bulıgız!

— Täñre yarlıkasın sezne. İlneñ başı bulıgız! Bu yortnı, ataklı Altın kalanı, sezneñ olug Almas hanıgıznı kürergä kilüçe ilgizärlär bez. Batır yeget, üzegez kem bulasız?

— Min Almas hannıñ yulçabarı bulam. Hup: kiläsez.

— Täñregä meñ teläü! Almas hanga yöz çöyeräbez, cirdän tufrak alabız.

— Hannar hanı Almasnıñ altın tabakları, kömeş ayakları çit il mirzalarına açık. Huş kildegez!

Yulçabar, uk kebek atına menep, tezgenne kaguga, anıñ tüm-tügäräk yurgası küzdän yugala. Yulçabar yurgası östendä az gına iyelgän kileş, yabıştırıp kuygan tösle bara.

— Nindi matur, uñgan büz bala, han kiyäve bul.

Bezgä törle yuldan törle keşelär, niçä törle teldäge ilgizärlär kilep kuşılalar. Kem genä bulmasın, bar da Almas hannıñ yortı, baylıgı, turılıgı, ğalimlege turısında söyli.

— Almas han belän Altın kalanıñ tiñdäşe bar mikän?

— Almas han digändä, kemneñ genä yöräge teträmi!

Ul ara bulmıy, «Karagız äle nindi matur!» dip, bar keşe Altın kalanı maktarga kereşä.

— Monı keşe yasamagandır, färeştälär bulışkandır. Alar yärdäm itmäsä, keşe kulı niçek bu çaklı tözi alsın.

Citäbez, citäbez, dip niçaklı barsak ta, kalanı urap algan koyma töbenä barıp citä almadık. Ber totam cir kildek tä, kalku gına tugayga kilep tuktadık. Bu ilne yahşı belgän keşelär dä bezgä kilep kuşıldılar.

— Bergä kunıyk, yuksa, ul-bu...— di bezneñ berebez.

— İlgizärlär, sez kurıkmagız, bu cirdä bernärsä dä bulmas, bezneñ ildä äyberlärgä bik tä (yozak) salınmıy, bilärebezgä ber ugrınıñ eşen kararga turı kilgäne yuk. Bu il iñ tınıç, irken cir, bu cirdä Täñrelär üzläre yäşilär, yulçılarnı alar üzläre saklıylar. Almas han ayak baskan cirdä, aña buysıngan cirdä urlau, talau bulmas.

Küktä kızıllık betep, karañgı töşä. Bez tuktagan tübädän Kara İdel kürenä. Yalannar, utlavıklar cäyräp yatalar. Bezdän yırak tügel cirdä yılkı kötüläreneñ poşkıruları, keşnäüläre işetelä. Kara İdel östendä iskän ciñel, salkınça cilgä tugay bolınınnan kütärelgän meñ törle çäçäk, ülän ise kilep kuşıla, sulap tuyıp bulmıy, döyälärebez şunda uk utlarga totınalar. Atlarıbıznı beravık bäyläp torabız. İyärlären alu belän, alar da ülängä kadalalar. Bantların da kayırıp alıp bulmıy.

— Nindi yämle, küñelle cir bu il! Süze bik çın, monda färeştälär toralardır.

Törle cirdä utlar yagıla. İlgizär, büz balalar dumbralar çirtep uynarga, bäyetlär (üläñnär) äytergä kereşälär. Aksakallar, zurlar bik tämläp, kızıksınıp, Bolgar ile, Almas han, Altın kala turısında söylilär. Tıñlasañ, ilneñ zurlıgın, baylıgın, bolgarlarnıñ ukımışlılıkların, böten ilgä, koyaş çıgış, koyaş batıp: yaklarına üzlären tanıtkanlık-ların kükkä kütärep söylilär. Ütkän hannarnı, hanbikälärne söylägännän soñ, irken tın alıp, Almas han turısında söylärgä totınalar.

— Bezneñ Täñrelär Almas hanga zur baylıknı birgän, baylıktan anıñ tiñdäşe yuk. Anıñ Altın kalası belän yarışırlık, uzışırlık kala küptän yuk, tik Täñrelär añardan bernärsäne kızgangannar: anıñ ir balası yuk. İl anıñ öçen Täñrelärgä meñ-million teläülär kılsa da, hannıñ üzeneñ yaratkan argamagı belän izge döyäne korbanga çalıp karasalar da, bulmadı. Täñre añarga ber kız gına bagışladı, bu il, bu bay yort añar kala inde.

— Alay dimägez, Almas hannıñ ülemen iskä almagız, anıñ öçen böten il Täñregä korban bulsın.

— Çınnan da şulay, anıñ ülemen iskä alu, äle ul yäş, bälki, Täñrelär irkäk bala da bagışlarlar äle.

— Anıñ Gölbikäse bar. İnde ul Täñredän başka bala soramıy.

— Gölbikä turında söylämägez. Bolgar ile anıñ saulıgına, ozak yäşävenä genä teläktä bulsın.

Dumbralar moñına, Bolgar belän Almas han tugrısındagı süzlärgä bällülänep, arıgan köygä izräp yokıga kitäseñ.

İrtä belän törle koş: sandugaç, turgay, käkkük tavışları häm agaç artınnan kalkıp kilä torgan koyaşnıñ cılı, yämle nurları bezne söyep, irkäläp uyatalar. Küzne açuga, ällä närsä birsälär dä, yañadan yoklıysıñ kilmi. Yöräk talpına, küñel sikerä, ällä kaya omtıla. Kiñ genä tın alasıñ da, çın şatlık, rähät belän Täñregä teläü kılasıñ.

Bolgar şähäre bezneñ karşıbızda tora. Kalku cirgä salıngan. Andagı yortlarnıñ tübälärennän alıp, barlık cirläre koyaşka karşı yıltırap-cemeldäp toralar. Bersen-nän-berse matur saraylarga, yortlarga tuya almıyça karap torasıñ.

İzge yul: bez Altın kalaga yünäläbez. Mengän atlarnıñ özäñge tavışları, döyälärneñ poşkıruları, arba şıgırdauları berdän kuzgala. Kara İdel sul yakta kala.

Bez beraz uñga borılabız. Annan soñ akrınlap kına kiñ tugay, bolınlık eçennän yugarı kalkabız. Altın kalaga yakınaygan sayın, anı uratkan taş koymalar zuraya gına, biyegäyä genä bara. İlgizärlär, yulçılar taş kalaga yünälälär. Koymanı ütep kerügä, ak taştan yasalgan, bizäp betergän matur öylär aldıña kilep basalar. İseñ kitep, alarnıñ äle bersen, äle bersen sorıysıñ. Al ardan berençe kürengäne ük Almas han yortı tösle bula. (...)

İkençe kapkanı kerügä, han yortın küräseñ. Ul sin uylagannan da artık matur bula. Han yortınıñ çın taşları bolıtsız koyaşka karşı yaltırıylar. Küz çagıla, karap bulmıy. İñ elek kaysı cirgä kararga belmiseñ. Bersenä küz salsañ, şunda uk ikençesen küräseñ kilä. Han kapkasına yakınlaşkannan-yakınlaşa barasıñ. Ul arada kurçak kebek bizälgän atlarga mengän han sakçıları kilep, ilgizärlärdän soraşa başlıylar. Härber süzgä, soragan närsägä bik tübänçelek belän yılmaep kına cavap kaytaralar. Kiräk bulgan kiñäşlärne birälär. Alarnıñ yıfäk kınga salgan, çın taşlar utırtıp bizäklägän kömeş saplı uk-cäyäläre, kılıç söñgeläre koyaşka karşı küz çagıldırırlık bulıp yaltırap toralar, äyterseñ lä bu sakçılar — han balaları!

Ul arada kiçä yulda kilep kuşılgan hannıñ yulçabarı, uk kebek kilep çıga da, üzenä kunak itärgä alıp kitä. Şunnan tagı sulışıñ kiñäyep kitä. Üz ileñä, üz yortıña kilep kergän tösle bulasıñ.

Yulçabar da sine üz tuganı kebek itep karşı ala, aş-su birä, kiräk närsälärneñ hämmäsen üze başkara, yulbaşçı bula.

Anıñ yärdäme arkasında Altın kala belän dä çınlap tanışasıñ, hannar hanı bulgan Almasnıñ yortında altın ayaklardan kımız tatıysıñ. Bolgar ile, Almas han, Altın kala turısında ni äytäseñ inde!

Şul süzlär belän ilgizär süzen beterä dä, irkenläp tın alıp, kalganın ikençe vakıt söylärgä kaldıra. İkençe vakıt söyli dä öçençe vakıtka kaldıra. Annarı dürtençegä, annarı bişençegä kaldıra. İñ ahırdan haman da şul söyläp beterä almıyça: «Äle min östän-östän genä söyläp, anıñ oçına çıga almıym. Ägär çınlap kereşsäñ iye!» — di.

Dörese dä şulay bit. Bolgar ile bay, çönki anıñ yahşı cirlärendä törle igen, cimeş çäçelä. Şähär halkı hönärgä, eşkä kümelgän. Nindi genä bulsa da, yañalıklar şul hönärçelärdän çıga. Eşlägän närsälär bik küp bulıp, Bolgar ileneñ üz halätennän artıp kalganga, matur, näfis itep yasalgan äyberlär çit illärgä dä çıgarılalar. Bolgar närsäläre çit il bazarlarında ataklı, härkemgä ohşaulı närsälär bulıp tanılalar. Şunıñ öçen dä Bolgar säüdägärläre koyaş çıgış, koyaş batış, töşlek häm tönyagındagı çit illär, çit patşalar belän alış-bireş kılalar. Altın kala säüdäse böten dönyaga taralıp, zur isem ala. Kaya gına barsalar da, Bolgar säüdägärläre zur ihtiram, duslık belän karşı alınalar.

Almas han şul bay ilen bik yahşı idarä kıla. Üz kulı astındagı barlık halıkka ber küz belän karıy, hämmä cirdä üzeneñ tugrı, döres hökemen yörtä. Almas üze dä bik bay, komsız küzle çit il patşaları anıñ baylıgına bik kızıgalar. Tik gayrätle, batır bolgarlar çitlärneñ ömetlären mäydanga çıgartmıylar.

Almas hannıñ bähetendä ber kimçelek bulsa, ul da ir balası bulmavı ide. Ul anıñ öçen ber bähetsezlek bulgan kebek, Bolgar ilen dä bik borçıy. Bezneñ tınıç, rähät, olug Bolgar ilenä izge atabız Almastan soñ kem genä menep utırır inde digän uy härvakıt iskä töşerelä ide. Almas han ugıl telävenä bagışlap, nindi tuylar kılmadı, nindi ukımışlı ğalimnärgä kiñäş belän möräcäğat itmäde, alay da bulmagaç, siherçelär, im-tomçılar kiñäşlärenä dä kolak saldı, läkin ni genä eşläsä dä, eş faydaga aşmadı, ir bala tumadı.

Ul niçä hatın, niçä cariyä-känizäklär aldı. Haman da bala tumadı. Tik anıñ Gölbikä atlı kızı gına buldı. Anı üzeneñ yaratkan häm bik gıybadätçe hatını Ahak tudırdı. Gölbikäne tudırgaç, Ahak han hatınnarı häm känizäkläreneñ hanbikäläre däräcäsenä menderelde häm härberse añar buysıngan tösle buldılar. Almas han Ahaknı ayırım irkälärgä totındı. Ahak üze bik sabır, mölayım tabiğatle yuaş kına häm teläüdän armıy torgan söykemle genä Bolgar kızı ide.

Gölbikä ber kız bulsa da, ildä ber buldı, çın han kızı buldı. Anıñ maturlıkta tiñdäşe häm ohşaşı böten Bolgar ilendä bulmadı. Ul altın bişegendä yıfäk biläülärdä kara küzlären berençe märtäbä açıp cibärgändä ük, ildä ber matur kız bulaçagın belgertkän ide. Şunıñ öçen dä küz timäsen dip, Gölbikä berkemgä dä kürsätelmi, tik üz anası, söt anası häm karauçı Hadimälär genä añar kurka-kurka gına karıylar ide. Almas han üze dä, Gölbikäneñ küzlärenä turı kararga şiklänep, anıñ mañgayınnan gına söyep kitä ide.

Matur Gölbikäse barmakları belän atasınıñ sakallarına kagılıp, söyenep torganda, Almas han balavız kebek eri ide.

Gölbikäneñ üsüendäge härber üzgäreşe zur şatlık belän karşı alına ide. Anıñ berençe märtäbä yılmayuına bagışlanıp, Altın kalada zur bäyräm itelde, şähärneñ çitendäge İzge tübägä barıp, teläü yasaldı. Annan Kiñ uglan tugayına barıp, aş birelde, kımız eçelde, atlar çabıştıru, köräşterü, cır äytü, kuray uynau, dumbra çirtülär buldı.

Gölbikäneñ üz aldına utıra başlavı tagı şulay karşı alındı häm anıñ «että, ännä»lärne äytä başlavı häm berençe teşeneñ kürenüe, ayakka basıp yörergä totınuı — barısı-barısı zur şäükätle tuylar, teläülär belän karşı alındı.

Almas hannıñ, üskän sayın, Gölbikägä mähäbbäte arta gına bara ide. Gölbikä härvakıt karauçı Hadimälär belän uralıp tora ide. Tönen dä yanınnan kitmiçä, küzen yommıyça anıñ tınıç yokısı küzätelä ide. Köndezen dä şulay uk ide. Tik köndez ul kübräk üz anası häm yäş anaları, saray hatınnarı kulınnan töşmi, berözleksez söyelä ide. Şulay Almas han yortında iñ zur yuanıç Gölbikä buldı.

Almas hannıñ ber hatını, ber känizäge dä mähäbbätle anası Ahaktan könläşmi, tik näübät citkändä anı kübräk söyep häm irkäläp kenä kalırga tırışa ide. Gölbikä dä alarnıñ bersen dä çit kürmi, böten anaların häm Hadimälärne üz anası kebek yakın kürä ide.

Gölbikä şat küñelle çakta, böten saray şat ruhlı bula ide. Ägär ul az gına borçıla, käyefsezlänä başlasa, anı karauçılar kaygılana, çıdıy almıyça çäçlären, tolımnarın yolkıp, yılarga totınalar, böten yort eçe kaygıga bata.Tiz ük ilneñ daruçıları, imçeläre çakırıla, barlık cirdä teläülär başlana, anıñ käyefe yahşılangaç, tagı bäyräm itelä, şatlık tuyları yasala ide.

Almas hannıñ kızına mähäbbäte iskitkeç ide. Anı üzeneñ altın tähetennän, Altın kalasınnan artık söyä, bervakıtta da añardan ayırılmaska tırışa, ber könlek yul çitkä, üz ilen kararga çıksa da, anı üz yanınnan kaldırmıy ide. Gölbikä öçen üzenä başka, ike tägärmäçle, kurçak kebek itep bizägän arba yasatkan ide. Yulga çıkkanda uñgan, buldıklı hadimälär Gölbikäneñ östenä külägä dä töşermilär ide.

Gölbikä üste. Üskän sayın maturaya gına bardı. Sigez-tugız yäşlärenä citkändä, anıñ költä kebek bödrä kara çäçe, böten arkasın kaplap, bilennän ütä ide. Anıñ ozın kerfekläre häm kara küzlärenä üz atası, anası da tekäp karıy almıylar ide. Anıñ kızıl ciläk kebek peşep torgan irennäre, balkıp torgan yañakların kürergä, söyärgä muafıyk bulgan saray ähele üzen dönyada bähetle sanıy ide. Anıñ yözenä ilahi serle nur sipkän kebek ide. Nindi ütken küzle küz dä añar kütärelep karauga ciñelä, hälsezlänä, karañgıdan koyaşka karşı çıkkan kebek bula ide. Şuña kürä ildä Gölbikä turısında, ul Täñrelärdän dönyaga kilgän bala, imeş, digän süz dä bar ide. (...)

Gölbikä kiyenergä bik häväs, üzenä nindi kiyem kileşkänen bik saylıy belä ide. Anıñ bantında mirza Uğlanbäk kızla-rınıkına ohşamagan, ak kavırsınnar utırtıp, çın taşlar belän bizäp betergän kalpak, ayagında ence taşlar utırtkan başmak, östendä kübräk vakıt altın kamär belän ciñel genä kıskan al yäisä sargılt yıfäk külmäk bula ide.

Bu matur kiyemnär Gölbikägä eläkkäç, şundıy maturlık tua ide. Gölbikä ul äyberlärne matur itte mikän, ällä alar Gölbikägä artıgrak maturlık birä aldılar mikän digän uy üzennän-üze küñelgä kilä ide.

Almas han da kızınıñ kiyemne, bizänüne söygänen belgängä, kaya gına, nindi genä cirgä barsa da, küz töşärlek matur, kıybatlı närsälärne añar alıp kayta, yäisä anıñ üz kuşuı buyınça ala ide. Almas hanga artıgrak yararga tırışkan, çit yortlar belän alış-bireş kıluçı zur Bolgar bayları başka patşalıklarda ber ayırım yat, matur cihaz äybere kürsälär, Gölbikägä bagışlap alıp kaytalar häm hannı büläklilär ide. Bigräk tä Bagdad ile belän eş itä torgan Tukbay mirzanıñ büläkläre matur han kızınıñ küñelenä ohşıylar ide. Kaysı vakıt ul üze Tukbaydan Bagdad ilen, andagı saraylarnı, han kızların soraşa ide. Tukbay isä, osta itep, bar belgänen bik tämläp söyli ide.

Gölbikä unaltı yäşlärgä citä. Atası Almas han üzeneñ sakalındagı ak tökläre, mañgayındagı cıyırçıkları artkan sayın, Bolgar ileneñ yazmışı, Altın kalanıñ bähete hakında uylıy, läkin Gölbikä üze kiläçäk belän baş vatmıy, tik altın, yıfäk eçendä, ata-anasınıñ häm böten saraynıñ irkäse bulıp, matur, küñelle könnär genä ütkärä. Kaysı çakta üz tiräsenä Altın kaladagı uğlan bäklärneñ kızların cıyıp, törle kızıklar, tamaşalar, uyınnar, yäisä ildäge ataklı cırçılar, uyınçılarnı çakıra. Kaysı çakta, bigräk tä yaz, cäyneñ matur könnärendä dus kızları häm büz balaları belän bergä yäşel ülän belän kaplangan zur tugaylarda, Kara İdel buylarında tuy uynala.

Kaladan çitkä çıgarga bulsa, anıñ öçen iñ ışanıçlı häm yahşı korallangan batır sakçılar cibärelä. Hadimälärgä genä ışanmaganga, änkäse Ahak ta alardan kalmıy.

Gölbikä üzeneñ söygän Ak yurgasına atlana, anıñ yurgası urtaça gäüdäle, költä koyrıklı, zur matur küzle, kiñ mañgaylı, yuaş kına ak biyä. Gölbikägä kiräkmägän könne ul Kara İdel buyında, han bolınında utlap yöri, irkenlektä yözä. Han kızına kiräk könne alıp kaytalar da berniçä säğatlär anı bäyläp totalar, bik häybätläp yualar, koyrıgın, yalın, mañgay çäçen ürep-tugıp, meñ törle närsä belän bizäp, çuarlap beterälär. Altın avızlıklı yögän, altın özäñgele häm çın taşlar belän bizälgän kızıl hätfä iyär, kiñ yıfäk kükräkçä häm bildämälär anıñ berençe zinnätläre. (...)

Gölbikä kurçak kebek matur Ak yurgası häm ozın kavırsınlı kamçat bürege belän yözlärçä kızlar arasında yözek kaşı kebek ayırılıp tora. Ul at menep yörergä bik osta. Anıñ Ak yurgası üz gomerendä abınu-sörlegüne dä belmi. Şulay bulsa da, anıñ kızık açarga çıguı sarayga ber tınıçsızlık sala. Almas han häm hanbikälär: «Ällä nindi gönah şomlıgı turı kilep, Gölbikä yıgılıp töşep imgänä kürmäsen»,— dip teläktä genä toralar ide.

... yılda yaz köne Gölbikägä uncide tulıp, unsigezgä kitte. Bu yıl isäp-sınau buyınça tınıç, matur, bay yıl bulırga kiräk ide, çönki ul Kuyan yılı dip atala ide. Läkin alay bulmadı. Aprel ütte, may ütte, härkön diyärlek cil-davıl. Az gına könnär açılgan bula da, tagın kötmägän cirdän kara bolıtlar çıgıp, şaytan tuyları, öyermälär kütärelep, cir yöze kotoçkıç hälgä äylänä.

Saban aşlıgın boz sugıp kitä, ul gına az, ilneñ törle cirlärendä ülät avıruı çıgıp, keşelär ülä, kötülärdä terleklär kırıla. İñ kurkınıçı bolar tügel, böten il üz kaygısı belän köräşkändä, ata ugılınnan, bala atasınnan ayırılgan vakıtta urıs kenäze Bolgar ilenä sugış-yau belän kilä digän häbär tarala. İl tagın da zur kaygıga töşä. Bolgar ilendä ülät avıruınıñ barlıgı gına urıs kenäzeneñ gayräten bastıra. Anı äüvälge uyınnan kaytara. Şulay bulsa da, Almas han böten rähäten taşlap, berdän, halıknıñ hälen yahşırtırga, ikençedän, urıs çigenä köçle ğaskär cibärergä tırışa.

Bolgar ileneñ zur ışanıçı Almas han gına: «Tuk bulırbız, kızık yäşärbez, tik Täñrebez han yortına saulık birsen»,— di. Ni eşlärgä dä çara tapmagaç, Almas han Altın kalanıñ böten halkın häm ilneñ aksakalların, ukımışlı-ların çakırıp, han tugayındagı İzge tübägä çıgıp, bik zur teläü yasıy. Niçä meñnär korban çala. Böten kön buyına barlık keşe şul cirdä gıybadät, dogalar kılalar. Şunnan soñ könnär beraz maturayıp, ülelär azayıp torgan tösle bula. Läkin ozakka tügel, tagın havalar naçarlanıp, keşe, terleklär ülüe kübäyep kitä.

Almas han, üzennän bigräk, Gölbikäneñ küñelsez yazmışka oçramavın teli. Älegä sarayda üzgäreş yuk.

Ber dä berkönne ilneñ iñ zur ruhanilarınnan bulgan, bar gomeren gıybadättä, teläüdä ütkärgän kart İzge ata şulay häbär birä:

— Olug hanıbız Almas, sin İzge tübägä çıgıp, kızıñ Hanbikä, Täñrelärgä bagışlap, teläü kılırga tiyeş...— di.

— Yä Täñreneñ yaratkan kolı, ilneñ İzge atası, minem üzemnän söyekle balama Täñrelär öçen närsä çalırga kuşasız?

— Hannarnıñ hanı! Min üzem öçen äytmim, sine dä, ilne dä ul gına kotkara alaçaktır. Gölbikäneñ Ak yurgasın... Täñrelärgä bagışlap, şul Ak yurga çalınırga kiräk.

— Ak yurga Gölbikäneñ iñ yaratkan, iñ söygän atı, anı çaldıru minem öçen keçkenä yomıp: tügel. İzge ata, şulay da minem ber kötü malım şul Ak yurganı almaştıra almasmı ikän?

— Yuk, çalgan cirdä Gölbikä üze dä bulırga kiräk.

— Ul minem süzemne tıñlar. Şulay da añar bik avır bulır...

— İten, tiresen nişlärgä boyırasız?

— İte şunda peşerelsen, Gölbikä dä avız itsen, läkin tirese yulda berençe kürenüçelärgä anıñ üz kulı belän birelsen, şulay dim, ul üze tapşırsın.

Almas han, Gölbikäsen yanına çakırıp, mäsälä hakında söyli, kızınıñ riza bulaçagın belgäç, bik şatlana. (...)

Atalgan könne Almas han häm hanbikälärneñ hämmäse dä, Gölbikä belän bergä, İzge tübägä çıgalar. Altın kalanıñ izge ataları, ğalimnäre, olugları da çakırılalar. Ak yurganı citäkläp kilälär. Almas han: «Nindi üzgäreş bulır ikän»,— dip, äledän-äle kızınıñ yözenä karap ala. Gölbikä, atasınıñ, hanbikälärneñ kaygıraçakların belep, ber dä yözen bozmaska, şat bulırga tırışa, tik artık märtäbä Ak yurgasınıñ başınnan söyep kala. Ni kuşsalar, ul şunı kıla. Üzenä avır bulsa da, bernärsädän dä baş tartmıy.

Teläülär bula. Ak yurganıñ ite aşala. İnde tirene birü öçen genä yuldan berençe kilep çıkkan keşelärne kötälär. Ul ara da bulmıy, tugay buylap salmak kına yögertep kilgän berniçä at mengän keşe kürenä. Hannıñ yulçabarı, uk kebek atıla da, ul yulçılarga karşı kitä. Şunda uk äylänep kilä dä yulçılarnıñ Bolgar keşeläre tügellege, çit ilgizärlär ikänennän häbär birä. «Çit il keşelärenä dä tirene birergä yarıymı?» — di Almas han.

— Bigräk tä yahşı,— di İzge ata.

Ul arada atka atlangan ike ilgizär İzge tübägä yakınayalar. Bolar — Bagdad ilennän kilüçe ike garäp. Alar hannıñ kuşuı buyınça İzge tübägä borılalar. Yırak uk cirdä atlardan töşep, han yanına cäyäü kilälär. Yakın uk kilgäç, kükräklärenä kulların kuyıp, az gına iyelep, hanga sälam birälär. Han, başın iyep, alarga sälam kaytara. Garäp tele belüçe Tukbay tılmaç bula. Garäplärneñ başlarında söt kebek ak çalma, öslärendä kiñ kara cöbbälär. İyärlärendä takkan kayış, çemodannan başka bernärsäläre dä yuk.

Garäplärneñ berse — Gabdrahman, urta gına buylı, yabık kına yözle, kap-kara çäçle, kara kaşlı, kara mıyıklı kırık yäşlärdäge keşe. İptäşe Gabdulla — kiñ mañgaylı, zur şomırt kara küzle, kılıç borınlı, kara-tutlı, töz sınlı, gayät tä matur, yegerme biş yäşlek yeget. Han bolarnıñ nişläp yörülären Tukbaydan sorata. Garäplär üzläreneñ tik Bolgar ilen, ataklı Altın kalanı, bigräk Almas hannı kürer öçen kil gäpleklären söylilär. Tukbay alarga Bolgar ileneñ kay cirendä dä tınıç ikänen häm üzeneñ garäplärgä-möselmannarga mähäbbäte zurlıgın añlata. Gölbikä dä küzeneñ kırıyları belän genä alarga karap kuygalıy. Ul üz kulı belän Ak yurganıñ tiresen birgändä, tagı da matur yeget Gabdullaga ber märtäbä kütärelep karıy. Anıñ küñelendä «Nindi matur büz bala» digän uy yäşen kebek yaltırap kitä.

Şunnan soñ garäplär, Almas hanga häm hanbikälärgä zur ihtiram kürsätep, Altın kalaga yünälälär. Tukbay mirza alarnı kunakka çakırıp kala. (...)

İzge atanıñ äytüe buyınça eşlängän Gölbikä korbanınnan soñ, könnärneñ yahşıruın, ildäge ülemneñ, avırularnıñ kimüen härkem çın ışanıç belän kötärgä kereşä. Läkin hiçber närsä cayga barmıy. Ul gınamı, kötmägändä açı kaygı saraynı çolgap ala. Teläüneñ ikençe könendä Gölbikä irtän vakıtsız uyana. Anıñ küz açkanın kötep torgan karauçılar ni eşlärgä belmilär, kurkularınnan cannarı tännärenä sıymıy, yözlärenä ülek töse kerä. Gölbikä endäşmi, tik kükrägenä qadär al yıfäk yurganın açıp, ozın kerfekle, çem-kara küzläre belän moñ gına karap tora. Bu häbär Almas han, Ahak, hanbikälär häm böten sarayga yäşen sukkan kebek täesir itä. Almas hanga inde bigräk tä. Ul kızınıñ tüşäge yanına kilä, hiçkemgä karamıyça, küzlären ber cirgä tekäp torgan Gölbikäneñ başın kulına ala da, çäçennän, mañgayınnan söyep: «Balakayım, ni buldı siña?» —di. Başka ber süz dä äytä almıy.

— Atakayım, avırıym, şulay da köçem yuk... Tik kenä yatasım kilä. Äyt, mine borçımasınnar,— di Gölbikä. Şunda uk bar keşe yuk bula. Tik atası belän anası Ahak kına kalalar. Bolar da söyläşmilär. Tik ber-bersenä küñelsez genä karaşıp alalar. «Ägär ildäge avıru ireşkän bulsa!» digän agulı uy alarnı borçıy bantlıy. Häzer ük böten daruçılar, imçelär çakırılalar. Han kızına ni bulgannı sorıy, läkin bolar ni äytergä dä kurkalar.

Bu häbär saraydan çıgıp, Altın kalaga da taralıp citä. Böten keşe kaygıra, il ärni, bu bähetsez l yekneñ säbäben töşenä almıy. Halık Ak yurganı çaldırırga kuşkan İzge atanı şeltälärgä totına, läkin İzge ata kaygırmıy. «Bolıt artında koyaş bar, tön artında kön bar»,— di. Ul Almas hanga da kaygırmaska kuşa. «Täñrelär bezne sınıylar, çönki kübräk rähät birergä telilär, çıdıyk!» —di.

Könnär, tönnär ütä. Gölbikäneñ käyefe tözälmi. Anıñ balkıp torgan al yöze özelgän çäçäk kebek sulıga, üze avıraya gına bara. Darular, kiñäşlär yärdäm itmägäç, kalanıñ böten ruhaniları cıyılıp, saray karşına kilälär häm, Gölbikägä bagışlap, yañadan teläü yasarga İzge tübägä çıgıp kitälär.

İzge tübädä cide ak döyä, cide ak at, cide ak kuy, cide ak käcä, cide sıyır korban çalalar. Läkin avıruga şifa bulmıy.

Almas hannıñ könnän-kön ömete yıraklaşıp, kaygısı çamadan aşa. «Bolgar ile, Altın kala, minem tähetem kem kulına kalır... üzemneñ kartlıgım citep bara»,— di. Ahak gıybadättän tuktamıy.

Saray hatın-kızları kaygılarınnan çäçlären yolkıp yılıylar. Darudan daru, imnän im, teläüdän teläü kalmagaç, Almas han böten ilgä: «Gölbikäne savıktırgan, isänländergän keşe minem kiyävem bula!» —dip iğlan kıla.

Hannıñ «Kem kızımnı tereltsä, şul minem kiyävem bulaçak» digän häbäre köne-säğate belän böten Bolgar ilenä taralıp citä. Anda gına kalmıy, çit cirlär, çit patşalıklarga da barıp ireşä, tik bu häbär Gölbikäneñ üzennän genä yäşeren totıla, hiçkemgä anıñ belän ul hakta söylärgä irek birelmi. (...)

III

Almas hannıñ böten rähäte, tınıçlıgı betä. Närvakıt Altın kalanıñ olugları, ilneñ bi bantlıkları belän kiñäşä, ülät bulgan cirlärdän keşelärne başka cirlärgä küçerttermi, ul yaktan terleklär kudırtılmıy. Bazar yasatmıy. H.är yıl Altın kalada bula torgan böten dönyanıñ ataklı Bolgar yärminkäse dä kiçekterelä, cıyılıp-cıyılıp teläülär yasau, İzge tübägä çıgular da tuktatıla. Almas han sarayına çittän keşe kiterelmi häm annan tışka çıgarılmıy, çıgarılsa, yañadan cibärelmi. Ülät avıruın Altın kalaga, bigräk tä Almas han yortına kertmäs öçen törle çaralar kılına. Elek Gölbikäneñ avıruı da şul il avıruı dip kurkılsa da, ozakka kitkäç, ülät ğalämätläre dä bulmagaç, añarda başka avıru dip tabıla. Şulay da Almasnıñ küp vakıtı kızı yanında ütä. Anı irkäli, yuata, söyä. Terelsä, ällä närsä, närsälär birergä, yasarga väğdälär birä. Ber dä berkönne irtän Almas kızı yanına kerä. Köndägeçä, ul elek kızınıñ mañgayınnan söyä. Annan soñ neçkä, hälsez barmakların übep, anıñ hälen soraşa başlıy. Gölbikä ozın kerfeklären avır gına kütärep, çem-kara matur küzläre belän yılmaep kına atasına karıy. Almas şatlıgınnan balavız kebek erep kitä. Ul tagın kızınıñ yop-yomşak, hälsez barmakların, ak beläklären söyä. «Balakay, ni äytergä uylıysıñ, äyt, meñ altın üksezlärgä bulsın»,— di.

Gölbikä atasınıñ kiñ mañgayına, can yıl ımlı küzlärenä, çal sakalına, şatlık tulgan yözenä ber karıy da närsäder äytergä tora. Almas süzlären yotarga torgan tösle bulıp kızına karıy. Anıñ yanına gına utıra.

— Atakay, min siña ber töş söylimme? Sin anakaylarga da söylärseñ,— di Gölbikä.

— Söylä, söylä, yörägem, söylä. Täñrelärgä meñ teläk, söylä,— di Almas, üze kızınıñ kulların cibärmiçä söyä.

— Atakay, sin bügen miña bik matur bürek — kalpak alıp kayttıñ. Min Ak yurgam belän yörep, öygä kerep, tın alıp tora idem. Anakay da şunda, imeş. Sin minem başıma kiderdeñ. Andıy bürekne min berençe tapkır küräm äle. Anı siña Bagdad ilennän Tukbay mirza alıp kaytkan, imeş. Ul bik matur ide, başka kiyä torgan cire kul yasuı çikle tügäräk, eçe al yıfäkkä betergän. Tışı söt kük ak. Mañgayı turısında ut kük yana torgan kaşı bar. Anıñ östendä bizäkle-bizäkle kiñ ozın kaursınnar bar. Bürekneñ öste kızıl yıfäkkä beterep, iñ oçta sarı altın çugı bar ide. Uyanıp kitsäm — yuk. Äle sine kürgäç, şul töşem küñelemä kilde.

— Balakayım, bäğırkäyem, töşeñ bik matur, terelerseñ. İsän bulsañ, ul bürekläreñ bulır.

— Atakay, avıruım alga kitmi şul, töne buyı sıkranıp çıgam, üzeñ beläseñ. (...)

Tukbay mirza Bolgar ileneñ iñ zur baylarınnan. Ul garäp, Vizantiyä illäre belän bik yahşı alış-bireş kıla. Bolgar tovarların Bagdad illärenä, İstanbullarga cibärä. Annan üz ilenä töyäp kayta. Anıñ ber balası da yuk, tik ber hatını gına bar. Ul çiksez kürkäm holıklı, akıllı, tugrı süzle keşe. Almas han da anı yarata, üzeneñ iñ ışanıçlı, olug kiñäşçelärennän sanıy.

Tukbay garäp ile häm möselman dönyası belän bik yahşı tanış. Alarnıñ dinnäre närsädän gıybarät ikänen yahşılap añlıy. Möselman dönyasındagı ber Allaga ışanu häm añar kılıngan paq gıybadätlär, manaraları kükkä kalkıp torgan matur mäçetlär könnän-kön anıñ küñelen yomşartalar, könnän-kön islam dinenä mähäbbäten arttıralar. Bolgar ilendäge törle Täñrelärgä ışanular, alarga kılgan teläülär, islam dine belän ülçäp karagaç, bik tübän, bik kızıksız bulıp kalalar. Ul garäp telen yahşı belgängä, Korän häm hädislärdäge çın, tugrı süzlärne dä añlıy. İslam ğalimnäreneñ süzlärenä, kiñäşlärenä dä kolak sala. Şulay itep, anıñ küñelendä akrınlap «Çın Täñre tik islam Täñrese, çın din dä islam dine» digän iman üzennän-üze tua. Läkin ni eşlämäk kiräk? Bolgar ile ata-baba dinendä. Tukbaynıñ böten tugannarı, dusları häm Almas han da şul dindälär. Açık-tan-açık dinne almaştırırga mömkin tügel. Yäisä yäşeren gıybadät kılırga, yäisä Bolgar ilen taşlap, garäp ilenä küçärgä kiräk bula. Läkin ul küçmi, yäşeren gıybadät kılırga uylıy. İslam dinen totu öçen kiräk närsälärne öyränä, üz öyeneñ ber bülmäsen çiksez matur itep bizäp gıybadäthanä (mäçet) yasıy. Altınlı aylar kuya. Yıfäk namazlıklar cäyä. Matur itep çalma urıy. Yözle ence disbesen dä kaldırmıy. Koyınıp, täharät alıp, yıfäk namazlıknı cäyep, kiñ cöbbäne häm çalmanı kiyep gıybadät kılırga totınsa, ul üzendä ällä nindi rähät, şatlık sizä. Güyä çın, olug telägenä ireşkän tösle bula. Tukbay üze genä möselman bulıp kalmıy, hatının da çın dingä künderä. Şunnan soñ ikäü gıybadät kıla başlıylar. Ata-baba teläülärenä niçek tä katnaşmaska tırışalar. Tik Almas hannan häm yakınnardan kurkıp, östän genä katışalar. Tukbay çın möselman bulıp citä. Ul inde üzeneñ tugrı yulga kergänenä, izge dingä küçkänenä kersez, şiksez ışana. Böten Bolgar ile, Almas hannı şul mökatdäs dingä küçeräse, üze kük bähetle itäse kilä. Şunıñ öçen dä çit ildän kilgän möselmannar Tukbay öyendä hörmät itelälär ide. İlgizär-mosafir möselmannıñ härberse anıñ yortınnan aş kürmiçä kitmi ide. Läkin Tukbay üzeneñ möselman ikänen açık räveştä alardan yäşerä ide, tik üzeneñ islamga mähäbbäten genä faş kıla ide.

Gölbikä Ak yurgasınıñ tiresen algan garäplär dä teläü yanında Tukbay tarafınnan çakırılgannar ide. Alar da Tukbay yortında açık yöz belän karşı alındılar.

Almas hannıñ: «Kızımnı kem tereltsä, şul minem kiyävem bulır»,— digän häbäre, garäp ilgizärläre Gabdrahman belän Gabdullaga da kilep, Tukbay arkılı ireşte.

Bu garäplär üz illäreneñ ğalimnärennän häm yahşı tabiblarınnan ide. Bu häbär ireşügä alar, ällä bez Hodaynıñ üzenä tapşırıp eşkä kereşikme dip, üzara ozak kiñäşlärdän soñ, fikerlären Tukbay mirzaga äytergä buldılar.

Tukbay alarnıñ fikerlären bik şatlanıp kabul itä häm vakıt kiçektermiçä, häbärne Almas hanga ireşterergä süz birä. «Ägär bolarnıñ daruları, kiñäşläre Gölbikäne tereltsä, Almas hannıñ kiyäve möselman bula, bälki, Almas han üze dä möselman bulır. Bälki, böten Bolgar ile şul izge dingä küçär... Olug Täñrem, ber Allam, şul möselmannarga üzeñ genä yärdäm itsänä, yärdäm itü sineñ irkeñdä bit»,— dip, Tukbay üz bülmäsendä ozın-ozın gıybadät kılgannan soñ, Almas han sarayına yünälä. Almas han belän Ahak Gölbikä yanınnan kitkännär genä ide, saray Hadimnäre Tukbay mirzanıñ kilüennän häbär birdelär. Ber säğat elek kenä söylägän Gölbikä töşe Almas belän Ahak küñelendä matur uy, ömet tudırgan ide. Tukbaynıñ kilü häbäre bigräk tä alarga küñelle täesir itä. Tukbay kerä, han anı ayırım zurlap karşı ala häm iñ däräcäle urınga utırta. (...)

Tukbay, öyenä kaytıp, hannıñ açık yöz belän zurlap karşı alganın bik şatlanıp hatınına söyli häm garäplärgä hannıñ boyırıgın äytä. Garäplär bik nık uyga kalalar. Ber kurkalar, ber şatlanalar.

Urmannarga, tugaylarga barıp, tın cirlärdä ber Allaga gıybadät, zarilık kılalar. Törle çäçäklärdän Gölbikägä daru yasıylar. Tukbay mirza da alarga yärdäm iteşä. Kiräk närsälärne taba, alar öçen doga kıla. (...)

Könnär ütä. Gabdrahman belän Gabdulla Gölbikäne darulıylar. Böten Bolgar ile, Altın kala nindi näticälär çıkkanın kötep toralar.

Gölbikäneñ häle yahşılana ikän. Ul häzer tönnärne tınıç yoklıy ikän, aşıy-eçä başlagan ikän häbäre tiz ük ilneñ böten poçmaklarına taralıp citä häm şulay da bit. Garäplär yöri başlau belän Gölbikäneñ sırhavı kimi, käyefe yahşılana başlıy. Saraydan kaygı akrınlap kütärelä. Anda Gabdrahman belän Gabdullaga gayät tä zur ihtiram kürsätälär. Kilgändä, çıkkanda alar östenä çäçäklär, kömeş häm altın täñkälär sibälär. Uncide kön digändä, Gölbikä bötenläy sälamätlänep citä. Anıñ keşe yörägenä uk kebek kadala torgan siherle kerfekläre astında çem-kara küzläre tagın ut kebek yana, bit almaları tagın allana başlıy.

Almas belän Ahak yañadan dönyaga tugan kebek şatlanalar, güyä alarnıñ östennän avır kara bolıt kütärelep, bähet koyaşı çıkkan tösle bula. Sarayga can kerä, bäyräm, tuylar başlana. Ber bu gına tügel, kinättän havalar yaktırıp kitä, cil-davıl betä. Cılı yañgırlar yavıp, matur koyaşlı könnär bula. Tugaylarnı, bolınnarnı yäşel ülännär kaplıy. Kırlardagı igennär terelep, yaña tamır cibärep, yäşärep kitälär. İlneñ bar cirendä bazarlar, yärminkälär başlana. (...)

Almas han üzeneñ äytkän süze belän Gölbikäne Gabdullaga bagışlıy. Bu häbär elek hannıñ yakınnarına äytelä. Annan soñ Tukbay mirza yortına berniçä saray keşese barıp ireşterä. Köne-säğate belän bu häbär Altın kalanı, Bolgar ilen urap ala. Hannıñ bu uyına karşı kilüçe bulmıy. Bälki, ul büz balanı Täñrelär cibärgännärder. Bälki, alar kilmäsä, Gölbikä genä tügel, böten ilebez dä kırılıp betär ide. Almas hanıbız yalgışmaska tiyeş, dilär ide. Şulay itep, il bik zur tuy gına kötä ide.

Tukbay mirza şatlıgınnan ige-çige bulmagan altın-kömeş täñkälärne yarlılarga, üksezlärgä tarattıra, hatını belän gıybadättän başın kütärmi. Gabdrahman, Gabdullalar belän mäñge tugan, dus bulıp yäşärgä ant iteşä. Ul al arnı han balaları kebek kiyenderä. Alarnıñ böten kiyemnären altınga, yıfäkkä betä. Üzeneñ häm hatınınıñ da küptän birle islam dinendä ikänleklären dä mäğlüm itä. Şunnan soñ arada hiçber yäşeren ser kalmıy. Han tarafınnan Gölbikäneñ Gabdullaga bagışlanu häbären kitergän väkillär iskitkeç zur hörmät belän karşı alınalar. Alarga kıymmätle büläklär birelä. Gabdulla isemennän Gölbikägä eçe al, tübäse kızıl yıfäktän bulgan tac cibärelä. Tacnıñ mañgay öste kul yassısı kiñlegendä ak yıfäkkä encelär tezep, näq mañgay turısına gına zur asıltaş kuyıla. Anıñ tiräsenä kara altın belän «Lä ilähä ilallah, Möhämmäder-räsülullah» dip yazıla. Tacnıñ öste ozın, matur kaursınnar belän bizälä.

Väkillär bu tacnı han kızına ireşterälär. Gölbikä bu tacnı kürep häyranga kala.

— Atakayım, bu bit minem töşemdä kürgän bürek, ber ayırması da yuk,— di.

Almas ni äytergä belmi. Ul yanınnan barısın da çıgarıp, tik üze genä kala. Anı tirän uy basa. «Monda bezgä añlaşılmıy torgan nindider yäşeren eşlär bar. Tukbay, garäplär... İzge ata... Nigä Tukbay çit ber kunaklar öçen altınnar tügä, yartı baylıgı torırlık bürekne minem kızıma büläk itä? Ul bürekne kızım avıru çagında uk töşendä kürä. Nindi izge töşlär... Nik min añlamıym? İlem, altın kızım Gölbikä — barısı, barısı şul garäp yegetläreneñ teläüläre belän kurkınıç eşlärdän kotıldılar. Yuksa bezneñ Täñre-lärebezneñ köçe betteme? Ällä alar şul yegetlärne bezgä cibärdelärme? Alay disäñ, alarnıñ Täñreläre başka»,— di Almas han. Şunnan soñ ul kiñäşkä tagın İzge atanı çakıra. Añar hämmäsen söyläp birä.

— Başkası tagın ber eş, äyt äle, İzge ata, bu töşne niçek añlarga kiräk?

— Min siña küptän äyttem bugay, olug hanıbız Almas, alarnıñ Täñreläre bezgä yärdäm ittelär.

— Soñ, beznekelär?

— Alar köçsezlär!

Almas İzge atanıñ bu süzenä ise kitä. İzge ata ap-ak sakalın kulı belän sıpırıp, uyga çumıp, tübän karap tora.

— Olug hanıbız Almas! Aktık könnärem citep bara. Min tugrılık öçen bernärsädän dä kurıkmaska tiyeş. Moña qadär sineñ öçen min yäşeren genä alar Täñresenä kollık kıldım. Şunnan täm, şunnan yäm taptım. Min siña berçaknı: tön artınnan kön bulır, Olug Täñre bezne söyenderer, digän idem, inde añlarga kiräk.

Almas han belän İzge ata ozak uk tın gına kalalar. Almasnıñ küñelenä «böten ilneñ ışangan İzge atası ata-babalar yulın taşlıy, başka Täñrelärgä kollık itä» digän uy kilä.

— İzge ata, sin moña tikle dä tugrı buldıñ, il siña ışandı, häzer dä sineñ uyıñ, sineñ telägeñ çın bulsın!

İzge atanıñ küzlärennän mölderäp yäş agarga totına. Ul, tezlänep, Almas hannıñ ayagın koçaklıy.

— İ olug hanıbız Almas! Min bu şatlıknı kürep ülärmen dimägän idem...

— İ İzge ata, tor, uyıñ izge, Almas siña yuldaş!

Şunnan soñ Almas Tukbay mirzanı çakıra. Tukbay mirzaga da üzeneñ islam dinenä mähäbbäte barlıgın häm anda küçärgä telägänen söyli. Han tarafınnan cılı, küñelle häbär işetkäç, Tukbay hannıñ ayagına yıgılıp, rähmätlär ukıy. «Barlık baylıgım şul yulda korban bulsın»,— di.

Almas han üzeneñ sarayındagı böten keşelärgä, Altın kalanıñ oluglarına häm ilneñ bilärenä üzeneñ islam dinenä küçärgä telägänen belderä. Ni öçen möselman bulganlıgın söyli. Almas han, İzge ata häm Tukbay mirza möselman bulgaç, başkalarga ni kala, Almas han süzenä, uyına berkem dä karşı kilmi. İlneñ tagın ber zur eşe kilep çıga. Almas han gayät tä zur tuyga häzerlänä. İlneñ törle cirlärenä yulçabarlar cibärä. Böten Bolgar ilen tuyga çakırıp, härber telägän keşegä kilergä boyıra. İldäge köräşçelär, cırçılar, uyınçılar häm çapkın atlarnıñ berse dä kalmıy. Tuy bulır könnärdä Altın kala tiräsendäge tugaylar, bolınnar kara bolıt kebek keşe belän tula. Tuynıñ urını elekke teläü urını İzge tübädä bula. İzge tübägä çiksez matur itep, altın aylar utırtıp, mönbärlär, Han öçen tähetlär yasala. Tuy könendä halık İzge tübäne kaplap ala. Almas han üzeneñ kiyäve Gabdulla, kızı Gölbikä häm hanbikäläre belän bergä kilä. Bolar kürenügä, olılau tavışları böten dönyanı yañgırata. İlneñ olugları bolarnıñ öslärenä altın täñkälär sibälär. Gabdrahman, İzge ata, Tukbay mirza häm saray keşeläre, Altın kalanıñ olugları han artınnan kilälär. Alar östenä dä altın-kemeş täñkälär sibelä. İzge ata, Almas hannıñ kuşuı buyınça, biyek, matur mönbärgä çıgıp, islam dinen kabul itü turısında Almas hannıñ färmanı galiyen ukıy.

İzge ata mönbärgä basu belän, barlık halık iyelep, añar tübänçelek kürsätälär. Hannıñ başında ak çalma, östendä ak çapan.

Färman galine ukıganda, han häm oluglarnıñ hämmäse ayagürä basıp toralar.

İzge ata ukıp betergäç, halık tın bulıp kala. Şunnan soñ Almas han üze mönbärgä basıp söyli. Anı kotlagan halık tavışı dönyanı yañgırata.

Tuy başlana. İñ elek ilneñ kunakları öçen korılgan meñläp çatırlarda yahşı itep aş-su birelä. Meñnärçä saba-lardan kımız täqdim itelä. Şunnan soñ könneñ-kön buyına, tönneñ-tön buyına berse artınnan berse törle uyınnar tezelep kitä. Uyınnar, köräş-çabışlarda östen çıkkan keşelärgä zur büläklär birelä. Bu tuy, şul räveşçä, niçä könnärgä suzıla.

Almas han, möselman buluı belän, Altın kalaga Gabdrahman, İzge ata häm Tukbay kürsätüe buyınça, manaraları bolıtka citep torgan gayät tä zinnätle mäçetlär saldıra. İlgä din-islamnı öyrätü öçen Bagdad hälifälegenä väkillär cibärep, ğalimnär çakırta. Alarnı bik oluglap karşı ala.

Şulay itep, berniçä yılnıñ eçendä Altın kalada ällä nikadär mäçet häm mädräsä bula. Avıllarga da din taralıp, Kara İdel, Kama, Ak İdel, Sura suları buyınnan azan tavışları yañgırıy başlıy.

Tukbay mirza bar malın diyärlek mäçetlärgä, mäktäplärgä sarıf kıla. İldä islam dine nık uk urınlaşıp citkäç, hatını häm İzge ata belän hac säfärenä çıgalar. Läkin al arnıñ berse dä yañadan Altın kalaga äylänep kayta almıy.

Almas han şul vakıygadan biş yıl soñ ülä. Ahak ozak kına gomer itä. Gabdulla belän Gölbikä çın mähäbbät belän rähät gomer itälär. Bolgar ilendä Almas han kebek hökem sörälär. Gabdrahman alarnıñ yakın dusları bula.

Şulay da Gölbikä üzeneñ Ak yurgasın sagınıp-sagınıp kuya. Küp vakıt ul üzeneñ söyeklese Gabdulladan: «İke küzem, sin minem Ak yurgamnıñ tiresen nişlätteñ?» — diyärgä uylıy, tik haman sorıy almıy kala ide.

1915

[1] Säyyah — säyähätçe, dönya gizüçe.

Click or select a word or words to search the definition