Hafalı Çemodan

Hikäyä

Urıs avılındagı ber marca äbineñ yortında kiç kunıp çıkkan tatar studentları yalgışlık belän hucabikäneñ dä çemolanın eläkterep kitkän idelär. Monı alar üzläre belmädelär, şulay eşlägänbez dip başlarına kertep karamadılar. Ämma alarnı töyäp iltä baruçı avtobus, avıldan çıgıp, küzdän yugalırga ölgermäde, marca äbi avıl sovetına atılıp-bärelep kilep kerde. Bähete — gomer iserek uçastok militsionerı iptäş Tähäviyevneñ aynık vakıtı ide. Kiçäge arakı söremennän başı tubal bulsa da, älegä akılın eşläterlek hälendä ikän. Äbineñ aşıgıçlık belän yalgış söylärgä mömkinlegen faraz itep, çemodannıñ çınlap ta yugaluına üz küze belän kürep ışanırga kiräklegennän çıgıp, hucabikäneñ yortına yünäldelär. Avıl sovetı belän ike arada yul yakın isä dä, iptäş Tähäviyevkä bu atlauları Sivaş sazlıgın doşman utı astında kiçü kebek ük avır bulıp toyıldı.
— Menä monda gına ide!— dide marca äbi, işek töbenä kürsätep.
Tähäviyev kesäsennän olı häm kalın lupa çıgardı, küzenä yakınaytıp, uñga-sulga karıy-karıy ezlänä başladı. Ämma çemodannıñ eze dä kürenmi ide.
— Ähä, bu üz ayagı belän kitmägän!— dip, olı mäğnä belän äytep kuygaç, borınına kömeşkä ise kerep, karavat aslatıp kına kilä-kilä, östäl yanındagı kiştäleklärgä barıp tuktaldı da, lupası aşa bik olı häm kütärälmäslek bulıp kürengän ber şeşäne tartıp çıgardı.
— Bu ni bu?
— İ ulım,— dide marca äbi gasabilanıp.— Bügen-irtägä Tärtäbaş Samigulla tatarin ber at yöge utın töşeräm diyäräk süz katkan ide. Anıñ öçen genä, küçtänäç!..— dip aklanırga totındı.
— Konfiskatsiyälänä! Särtäfikate yuk!— dide, ämer birep uçastok militsionerı iptäş Tähäviyev. Ämma dä avızı yırık, küñele şat ide. Ezlägänen ul şulay tiz tabuçan inde, nişlätäseñ!
Ber şeşä kömeşkä minut eçendä yuk itelde. Çemodan tabılmadı.
— Dimäk ki, anıñ yugaluı hak ikän,— dide Tähäviyev, süzeneñ döreslegenä meñ kat inanganday. Ä şulay da: — Ämma...— dip tuktalıp kaluı marca äbine şikkä saldı. Meskenem, miç arasına kulın suzıp, ikençe yartı kömeşkäne tartıp çıgarırga äzer ide, äle dä yarıy yanıp-betep avıl sovetı särkätibe Lyudmila Pavlovna yögerep kilep kerde dä:
— Depeşa!— dip, hatın-kız biyäläye qadär genä käğaz kisägen uçastok militsionerı iptäş Tähäviyev aldına saldı.
Ul ukırga mataşkan arada avıl sovetı särkätibe Lyudmila Pavlovna çıgıp ta kitte. İptäş Tähäviyev anıñ kalku artına soklanıp karap kala almavına, bilenä kul salırga ölgermävenä ükenep, yabılgan işekne borınına tondırılgan yodırık hisabında kabul itep, küz aldında biyegän telegramma häreflärnä gayräte kitkän hälendä küz törtep torsa da, ser birmäde:
— Alay ikän!— dide, anı ozaklap bökläp-bökläp törep, kuyın kesäsendäge akça kenägäsenä taslap tıgıp kuydı.
Anda yazılgannı ukıgan bulsa, aña rayon üzägenä barıp raport yazarga häm çemodannı ezlätü eşenä Kazan citäkçelegen kuzgatırga turı da kilmäs ide. Yarıy, barısın da tärtip belän söylik.
Marca äbi, Allahıga şöker, tege studentlarnıñ kaydan kilülären, citäkçeläre kem buluın yazıp alıp kaldırgan ikän. Berketmä tözelep, şahitlardan kul tamgaları alıngaç, uçastok militsionerı iptäş Tähäviyev avıl sovetı karşında kalgan bişekle mototsiklına yünälde, anı ber tibüdä kabızıp, rayon üzägenä yünälde.
Militsiyä idaräse bu gayre tabigıy eşne tiz arada prokuraturaga ireşterep, ul däverdä härnärsägä üzen baş dip belgän kommunistlar partiyäseneñ rayon bülege oyışması berençe särkätibenä häbär saldı. Monıñ ğadättän tış häl ikänlegen töşenep algan iptäş särkätip şunda uk Ölkä komitetına şaltırattı. Kakşamas häm nık üskän sovet sotsialistik däüläteneñ citäkçeläre arasında da akıllı keşelär küp bulganlıktan häm häbär näq şundıylarnıñ bersenä ireşkänlektän, ul monı Mäskäüdäge Üzäk Komitetka uk belderep torunı kiräk tapmadı. Kazan universitetı partiyä oyışması särkätibenä genä şaltıratıp, karaklarnı tabunı häm alarga tiyeşle cäza birüne aña yökläp, irtägä irtänge sigezdän dä kalmıyça şul hakta otçet kiterergä ämer itte.
Bu vakıtta uçastok militsionerı iptäş Tähäviyev rayon üzäge Sazlık tıkırıgındagı Zäñgär kibetkä kergän, küzlären ike-öç äyländerep, buş torgan kiştälärgä dä iğtibar itmästän, kibetçedän ber yartı ak arakı kiterergä soragan ide. Şunda:
— Ällä bu yulısı tüläp alıymmı ikän, zur eş başkaram tügelme?— dip masayıp kitep, kesäsennän akça kenägäsen çıgarıp, annan käğaz sumnar urınına telegrammanı alıp, telämäsä dä cäyep ukıy başladı. Härhäldä bu telegramma tege, çemodanın urlatkan marca äbigä adreslangan bulsa da, iptäş Tähäviyev anısına uk iğtibar itmäde.— Depeşa!..
Telegrammada: “Kaderle äbiyebez! Sez bezne gafu itä küregez? Çemodannarıbıznı avtobuska töyägändä yalgışlık belän sezneken dä alganbız. Tagın ber kat gafu itegez! Çemodanıgıznı sezneñ avıl aşa uzaçak poçta maşinası şoferına birdek. Borçıla kürmägez dip aldan telegramma sugarga buldık. Ul şofer çemodanıgıznı bügen ük kertep birergä väğdä itte. Tagın ber kat gafu ütenäbez!— dip, ozın häm küp itep yazılgan, monı cibärü öçen genä dä totılgan akça kimendä ber litr ak arakılık häm ul bähetsez çemodannı eçendäge mölkäte belän bergä satıp alırlık ide.
Tähäviyev telegrammanı ikençe kat ukıp çıktı da, akılı başında kaynap, arakı alırga kerüen häm kibet töbendäge bişekle mototsiklın da onıtıp, rayon militsiyä başlıgı iptäş mayor Radimovnıñ işegennän bärep kerde. Sulışın cıyarga onıtıp:
— Taptım!— dide.— Taptım!
— Närsäne?— dide başlıgı.
— Çemodannı!
— Nindi çemodannı?
İptäş mayor vakıyganı onıtmagan bulıp çıktı. Söyli başlauga uk, isenä töşerep:
— Buldırgansıñ, iptäş Tähäviyev!— dip, anı zurlap kulın kıstı.— Monıñ öçen siña “blagodarnost”, “premiyä”, ä bälki dä ber “yoldız” östärbez, äye!
Tähäviyevneñ şatlıgı kuş ide. Mondıy vakıtta arttırudan hata bulmas dipme:
— Artlarınnan kuıp tottım, tezländerdem üzlären. Yabıp ta kuyası idem... Kazannar häl itär!— diyäräk söylänep taşladı.
Ä studentlarnı Kazan vokzalında uk kulga aldılar. Marca äbineñ çemodanı alarda yuk ide. Taptıra başladılar. Alay da barıp çıkmagaç, härkaysınnan añlatmalar cıyıp mataştılar. Citäkçelärennän meñ kat soraular algaç, çemodannıñ äbigä kaytarıluına ışanıç käğaze kiteräçäge belän rizalaşıp, hämmäsen öç säğattän soñ irekkä çıgardılar.
Ul da tügel, bu ğadättän tış hälne tikşerergä universitet partoyışma cıyılışı da alındı. Studentlarga häm citäkçelärenä kütärä almaslık avır häm olı şeltä birelde. Äbigä barıp gafu ütenü töp taläp itep kuyıldı. Universitetnıñ yaktı yözenä töşergän kara buyau tabı öçen alarnı mäñge gafu itü mömkin tügellege meñ kat äytelde. Studentlar häm citäkçeläre soñgı tiyen akçaların cıyıp, alarga äti-äniläre dä kuşılıp kitep, yasalgan zıyannı kaytaru öçen dip, poçta aşa bu sumnarnı şul marca äbigä yulladılar. Äle zur sandık alıp birergä dä itkän idelär. Ämma Ölkä partiyä oyışması andıy uk yulga barmaska boyırdı. Studentlardan, ata-analarınnan, citäkçelärennän cıyılgan häm marca äbineñ kulına kergän ul sumnar şulay işle bulıp çıktı ki, aña sıyır, sarık häm tavık-kazlar alırga citte, “Cigüle” maşinalı uk bulırga namusınnan kilmäde.
Şulay da berkönne:
— Kara äle, ul çemodan eçendä närsälärm bar ide ikän?— dip, marca äbi anı açıp karaga itte, ämma iske-moskı kiyem-salım kisäkläre belän tişek oyıkbaşları gına ikänlegen isenä töşerep, ise dä kitmästän, karavat astına eçkäräk törtep kuydı. Ä kürşelärenä:
— Hafası zur buldı, hafası zur buldı!— dip söyläde.
— Kaysı çemodanıñ ide?— digännärendä dä, şul kırşılıp betkän yämsez häm şökätsez çemodanı urınına, olı häm yäşelgä buyalgan sandıgına törtep kürsätü ğadätenä kerde.
İptäş Tähäviyev kenä cälke, ni tırıştı, tik cilkäsendäge pagonına täki ber “yoldız” östälmi kaldı. Mögayın Kazan belän Yäşel üzän arasında adaştırıp kaldırgannar bulırga kiräk. Härhäldä olı häm kalın lupası anı tabıp alırga yärdäm itmägäde!

Sentyabr, 2002.