Gölnisa

(Gıybrätle hikäyälär):

Äbekäy
(Gıylemgä omtılışnıñ başlangıç
azapların­nan berniçä küreneş)

Üz avılıbız Öçöyledä cide klassnı beter-gäç, - Bezdä tulı bulmagan urta mäktäp kenä ide, - Klassta­şım häm yakın dustım da bulgan Gali belän miña Aksu digän avılda yäşäp, öç yıl ukırga turı kilde.
Ul avılda berkayçan da bulmasak ta, anıñ bezneñ töbäktä iñ zur tatar avılı ikänlegen, anda atna sayın klubta kino kürsätülären, siräk kenä bulsa da ölkä şähäre Orınburdan küçmä tatar teatrı kilep, törle tamaşalar kuyuların olılardan işetep belä idek. Zur avıl Aksunıñ, Sakmar, digän, ike yak yarı buyları tugaylar, uysulıklar häm çıtırmanlı urmannar belän kaplangan maktaulı zur yılga buyında utırganlıgı hakında da küp tapkır işetkänebez bar ide. Barınnan da bigräk bezneñ küñelne tartkanı anda un yıllık mäktäp buluı ide.
Anda mäktäp binası da şähärdäge kebek zur di, ike katlı di. Aksuga ukırga baru teläge ikebezdä dä bar. Gali belän ul hakta söyläşkänebez dä bulgaladı. Läkin bu bezneñ ikebezgä genä mäğlüm hıyal gına ide. Gali niçekter, belmim, ä min ätiyem, äniyemnän mine anda ukırga cibärergä teläklären berkayçan işetmädem. Telägemne dä üzem äytmädem, kurıktım. Andıy zur mäktäptä ällä ukıy alasıñ, ällä yuk!
Aksuga ukırga baraçagıbıznı belgäç, Gali dä, min dä bik şatlandık.
Ul könne min kiçen yatkaç, ozak yokıga kitä almıy azaplandım. Nindi genä uy-hıyal kilmäde başıma: anda, Aksuda, digän süzem, un klasslık belem alam da, kalaga kitäm, yugarı uku yortına keräm... Anı beteräm... Tik kem bulırga ukıyaçagımnı belmim.
Mögayın, Galine dä şundıyrak uylar borçıgandır, tik ul miña bu hakta berni äytmäde, min dä añar söyläp tormadım. Olılar uku-belem alunı enä belän koyı kazu kebek avır närsä-dilär. Mondıy çagıştıru döresmeder, yukmıdır - belmim, ämma uku-belem alunıñ avırlıgın min cidençe klasska küçkäç añlıy başladım. Olırak klasslarda tagı da avırraktır ul uku digän närsä. Baya äytkän idem inde, menä şul şürlätä. Hikäyämneñ barışınnan algarak kitep bulsa da şunı da äytep uzıym äle. Çınnan da, Aksuda uku bezgä avır buldı. Bigräk tä bezne anıñ berençe yılı azapladı. Ukıtuçılar birgän belemne üzläşterü kıyınlıgı hakında gına äytmim min. Monı bez tırışlıgıbız, ücätlegebez belän ciñdek. Unellık mäktäpne tämamlauçıları belän saubullaşu kiçäsendä mäktäp direktorı Galiähmät abıy bezgä un klassnı beterü tanıklık käğazläre-bezne üz kulı belän tapşırdı. «Sezgä barıgızga da kiñ, uñışlı tormış yulı telim», - dide ul. Soñınnan Galine, mine - klassıbızda tagı ber, Siraci, dip atalgan ukuga bik ziräk malay bar ide, - anı da ayırım bülep: «Sez sälätle yegetlär, ukuıgıznı yugarı uku yortında dävam itüne täqdim itäm» - dip huşlaştı.
Hikäyälärgä uylaganım bu hakta tügel minem. Telägem, Sezgä, hörmätle ukuçılar, belem-gıylem alunı nindi avır närsä ikänen kürsätü.
Gıylem digän närsäne üzläşterü uku yortlarında uku avırlıkları belän genä çiklänmi ikän, anıñ tagı da başka - uyga kilmästäy azapları da bula ikän äle.
Şundıy azaplarnı bez Gali belän Aksu avılında ukuıbıznıñ berençe yılında kiçerdek.
Başta bezne, 13-14 yäşlek üsmer balalarnı, äti änilärebezne, rähimle, cılı öyebez-yortıbız-nı, anıñ keşelärneñ yäşäü räveşe sagındırıp azapladı. Tugan avılıbızga çagıştırganda Aksu zur avıl, uramnarı da kiñ, yort-karaltıları da tözekleräk. Läkin bu nikter bezneñ küñelebezne cılıtmadı. Monda här närsä, här küreneş ällä nindi, kotsız, salkın kebek. Sagış vakıtı belän küñellärne şulkadär neçkärtä ide ki, ukunı bärep kaytıp ki-tärgä täväkkällägän çaklar da ber genä bulmadı. Yılagan çaklar da bulgaladı. Läkin üzemne tottım, yomşaklıgımnı berkemgä dä, hätta Galigä dä bel-dertmädem. Yılau yegetlek tügel bit inde.
Boları gına bulsa ber häl ide äle. Sagınu-yuksınularga tora-bara künä dä başlagan idek. Tagı da yamanrak küñelsezleklär kilep çıktı.
Kaysı kön ikänlege häteremdä kalmagan, avgust ayınıñ azagı buluın beläm. Kolhozdan at, arba alıp, äti bezne Aksuga üze kiterde. Sigezençe klasska aluların sorap yazgan garizabıznı, cide klass beterde; dip birelgän tanıklarıbıznı tapşırganda Aksu urta mäktäbeneñ direktorı Galiähmät abıy (anıñ atın bez soñınnan beldek) ätigä: «Bıyıl internat yortın (tulayım torak şulay atala ikän) remontlap beterä almadık. Bu uku yılında balaları-gıznıñ kaya toraçakların üzegezgä häl itärgä turı kiler», - dide.
Bez Gali belän kurkınıp ber-berebezgä karanıp aldık.
İnternat digän yortnı bez mäktäpkä kilep citkändä kürdek. Uramnıñ tege yagında mäktäp bi­nasına karşı gına ikän. Äti bu yortnı elektän bel-gän, küräseñ, - menä şunda yäşärsez, Alla kuşsa, - digän ide bezne şatlandırıp. Gali kuanı­çınnan: «Mäktäptän yakın gına, şäp bulır ide», - dip äytep kuygan ide hätta, läkin kuanuıbız yukka bulgan. Kayda yäşärbez ikän inde bez? Äti moña bik borçılmadı ahrı. Galiähmät abıy belän äybät kenä saubullaştı da, işekkä yünälde. Bez, küñelsezlä-nep, anıñ artınnan iyärdek.
Aksuda yırak kına, çıbık oçı gına, bulsa da tugan keşebez bar ikän bezneñ. Sälähetdin abzıy ikän ul. Äti bezne şuña alıp kilde. Bez kilep tuktagannı täräzädän kürep torgannar, küräseñ, äti atın uram kapkası aratasına bäyläp tä ölgermäde, keçkenä kapkadan Sälähetdin abzıy üze dä kürende. Urta buylı, tügäräk yözle keşe ikän ul. Çäçe tuzgan, küzläre ällä nindi tonık karaşlı, östendä maylanıp betkän sırma kurtka. Kapkadan çıgu belän tuktap, ber mizgel nindi keşelär ikän bolar, digändäy, tanıy almıyça, küräseñ, ber ätigä, ber Gali belän miña küz yörtep karap tordı da, kinät şatlanganday açılıp kitte.
- Karale, Väliulla abzıy, sin bit! Niçä yıl küreşkänebez yuk, tösmerlämi toram üzeñne, - dip ätine koçaklap aldı, annan soñ gına
- İsänme-saumı, sin, abzıkayım? - dip küre-şergä kulların suzdı. Ätineñ kulların kısıp, selkep-selkep ozak küreşte Sälähetdin abzıy, üze söyläven dävam itep:
- Nindi yazmış belän bu yakka kilep çıktıñ? - Bez bit yakın tugannar, ä küreşä, yöreşä almıybız. Ay, bu yaman dönya - dip ah ordı. Ber mizgel uylanganday tuktap tordı da dävam itte:
- Döres äytäm bit, Väliulla abzıy, bezgä si-neñ belän kunak-kunak yöreşep yäşärgä poloceno, bez bit, sütki, yakın tugannar, üzeñ beläseñ, bezneñ äbilärebez bertugan bulgannar.
Ätine Sälähetdin abzıy öygä kerergä çakırdı, ätineñ, yomış belän genä kildem, häzer uk ki-täm, brigadir bügen ük kaytıp citärgä kuştı, irtägä at kiräk, dide, di̇yüenä karamastan:
- Beraz soñlap kaytuıñnan dönya tuktamas - dip, ätine köçläp digändäy çäygä alıp kerep kitte.
Sälähetdin abzıy bezgä, balalarga, ayırım iğtibar itmäde, küreşmäde dä, şuña karamastan, bez äti artınnan iyärdek.
Yahşı keşelär bar bit dönyada, änä ätine niçek karşı aldı Sälähetdin abzıy, hatını da öydä ikän, añardan tiz genä çäy kuydırdı, koymak peşertte. Üze kayandır tabıp ber şeşä arakı kuydı. Bezneñ äti eçüçelärdän tügel, kıstap köçläsä dä eçmäde. Yaramıy, yulga çıgam bit, dip sıltau taptı. Monıñ öçen Sälähetdin abzıy ätigä üpkälä-gändäy buldı. Annan, eçmäsäñ, eçmä, digändäy, ber-ber artlı stakanın tutırıp salıp eçte dä, tagı da ätigä karata üzeneñ yakın hisların tasvirlıy başladı: ul ätine sagına ikän, küreşep, yöreşep torası kilä ikän, anıñ bezneñ ätidän başka yakın keşese yuk ikän... şundıy süzlärne kat-kat kabatladı.
Äti kitärgä aşıktı, Sälähetdin abzıynıñ süzen bülep, Aksuga nik kilüen añlattı. Sälähi abzıyga kerüeneñ niyäten dä tartmıy-suzmıy äytte. Bezgä ımlap:
- Menä bu yegetlärne ukırga kiterdem - dide, ber kış bezne üzendä fatirda totuın soradı.
Sälähetdin abzıy uylanıp, ikelänep tormadı, tagı da yartı stakan salıp eçte dä, ihlas küñel süzlären dävam itte:
- Ukısınnar, ukısınnar, ğalim bulırlar ene-käşlär. Ber kış tügel, biş kış torsınnar. Ukıp betergäç näçälnik bulırlar, bezgä dä faydaları tiyär, - dide.
Olılarnıñ söyläşüenä kamaçaulamıyk, dip, bez işek aldına çıktık. Süzläre ozın bulmadı küräseñ, bez avılnıñ tirä-yak küreneşenä rätläp küz dä töşerä almadık, alar da çıktılar. İke kapçıkka salgan, - berse Galineke, berse mineke, - azık-tölek-lärne äti Sälähetdin abzıyga tapşırdı da, barıbız belän dä saubullaşıp, bezgä yahşı ukırga teläklär teläp küreşte, saubullaştı da, kitep bardı.
Ätine ozatu miña da, Galigä dä beraz moñsu buldı, üzebezdä yalgızlık, yärdämsezlek toydık, şulay da beraz kütärenkelek hislarıbız da bar ide. Bez zur mäktäpkä ukırga kerdek, yäşäüçagıbız da yat keşedä tügel, tuganıbız Sälähetdin abzıyda fatirda toraçakbız. Gomumän, bez bügen bähetle idek.

* * *

Läkin Sälähetdin abzıy bezneñ ışanıçıbıznı aklamadı. Ul nık salmış häm holıksız keşe bulıp çıktı. Alarnıñ balaları yuk - hatını Hälisä apa belän ikäü genä yäşilär ikän.
Sälähetdin abzıy, bezneñ añlavıbızça, - centekläp sorarga uñaysız, - kırda traktor brigadasında eşli ahrı. Sälihä apa kolhoz eşenä çıkmıy. Anıñ eşe öydä dä muyınınnan: aş-su häzerli, işek aldındagı yäşelçä bakçasın üsterä, abzar hayvannarın karıy, şunıñ östenä buşrak mizgel-lärdä dä öydä tınıp utırıp satarga debet şäl dä bäyläş-tergäli. Sälähetdin abzıy eşenä bez tor-gançı uk kitkän bula, karañgı töşkäç, ut alıngan çakta gına kayta. Kön sayın ya kızmaça bulıp, ya iserek häldä kaytıp kerä ul. Şunısı hikmät, köne buyı eştä yörgän keşe ul kaytuga dip peşerep kuyılgan täğamga utırırga aşıkmıy. Tupsanı atlap kerü belän hatını Sälihä apaga cikerenä:
- Hatın, bar kiter!
Sälihä apa miç aldı mäşäqate belän totrıklansa, isereklegennän karlıkkan tavış belän akıra başlıy:
- Närsä äyttem? Ällä sin sañgıraumı?
Sälihä apa üzeneñ hälen belä küräseñ, ber süz äytmi, karışmıy, eş-mäşäqatın kaldırıp, kayadır çıgıp kitä. Tiz genä äylänep tä kayta häm Sälähetdin abzıyga ya yartı, ya şkalik arakı tottıra. Şunıñ öçen cibärgän ikän ul Sälihä apanı. Gacäp, bezneñ avılda lavka köndez genä açık bula torgan ide, monda, Aksuda, karañgı töndä dä eşli mikänni? Bez monı, bilgele, açıklap tormadık, nik kiräk bezgä lavkanıñ tönlä eşläve - eşlämäve. Ämma ozaklamıy monda yäşävebez vakıygaları bezgä monı añlattı.
Şeşäne kulına algaç, Sälähetdin abzıy küñellänep kitä, häzerlängän aş östälenä kilep utıra da, aça başlıy.
- Sugan, kıyar kaya?
Sälihä apa aşıgıp çıgıp kitä, işek aldı yäşelçä bakçasınnan kıyar, ber-ike töp kıyak sugan kertep östälgä kuya. Sälähetdin abzıy stakanga salıp ber eçä, ike eçä, kıyar, sugan belän avızın tämlätä dä, iserek karaşın östälneñ argı oçına utırgan bezgä yünälderä.
- Beläsezme, min kem?
Bez däşmibez, aşavıbıznı dävam itäbez.
- Belmäsägez, äytim. Min, Sälähetdin abzıyıgız, traktor brigadasınıñ glavnıy uçetçısı... Mine brigadada uvacat itälär, osobenno traktorçılar. Potomu çto min alarnıñ eşen sanıym, gärüçi-lären dä sanauçı min. Menä mine ni öçen uvacat itälär. Añladıgızmı?
Cavap birmibez, aşavıbızda bulabız. Tiz genä tamak tuydırıp yoklarga yatarga kiräk bezgä. İrtän torıp mäktäpkä barırga bit. Niyätebez: Sälä-hetdin abzıynıñ iğtibarın cälep itmiçä genä monnan şılırga.
Sälähetdin abzıy aldındagı azık-täğamne beraz kapkalıy da tagı eçä. Ul inde nık iserek: häzer ul bezgä söylämi, üz-üzenä söylänä. Moñardan faydalanıp, sizdermi genä yoklarga sızabız.
Siskänep, bezne yugaltkan çakları da bulgalıy.
- Äy, malçugannar, sez kaya? Çıgıgız monda!
Bez yokıga yomılgan küzlärebezne çak açıp, azaplanıp torabız da, yarım yalangaç köye anıñ karşına kilep basabız.
- Sezgä söylim... tıñlagız! Min...min traktor brigadasınıñ glavnıy...glavnıy uçetçısı...
Ul tagı da eçä häm tämam iserep, östälgä başın salıp, yokıga kitä. Bez yokıga tınıçlanıbrak yatabız.
Ber könne tagın da yamanrak häl buldı.
Bähetsezlegebezgä karşı, ul könne Sälihä apa öydä yuk ide. - Min irtägä genä kaytırmın. Aş peşerep kaldıram. Abzıyıgız kaytuga çäy kaynatıp, aşnı cılıtıp torırsız, - dip äytep kaldırdı ul bezgä. Bez inde anıñ aş-su häzerläüeneñ kayber ısulların az-maz belä idek. Ul äytep kaldırgança eşlädek tä. Kiçke ut alıngaç, Sälähetdin abzıynıñ kaytu vakıtına çamalap, peşerep kaldırgan aşnı cılıtıp, samovar kaynatıp kuydık, yäşelçä bakçasınnan kıyar, sugan kertergä dä onıtmadık. Teläge-bez, Sälähetdin abzıy bezdän riza bulsın, nik bu yuk, nik tege yuk, dip bezne aptıratmasın.
Bu könne ul bigräk tä nık iserep kayttı. İşek tupsasın atlap kerü belän, yıgılmaska tırışıp miç poçmagına söyälde dä, tongan küzläre belän bezgä tekälde.
- Äy, malçugannar, kilegez, kilegez äle monda... Kilegez, dim bit... Minem yanga... menä monda kilegez!
Bez miç aldınnan Sälähetdin abzıy yanına yılıştık.
- Ya, Sälähetdin abzıy, yomışıñnı äyt, ni kuşasıñ?
- Nikakoy yomış... dayte miña öç... öç su-um akça!
Bez ber mizgel işetkänebezgä ışanmıy aptırap tordık. Gali minnän zirägräk tä, batırrak ta ide, cavapnı tiz taptı:
- Sälähetdin abzıy, kayan kilsen bezgä akça?
- Aldaşma! Min beläm, akçagız bar. Sineke bulmasa, menä monıkı bar, - dip imän barmagın miña tözäde.
- Sälähetdin abzıy, minem dä ber tiyen dä akçam yuk. Bulsa, birer idem.
- Sin, malçugan, aldıysıñ. Üzem kürdem, ätiyeñ siña öç sum... tak toçno, öç sum, dim, akça birep kaldırdı.
- Anı bez, Sälähetdin abzıy, tottık, karän-däş, däftärlär aldık. Işanmasañ, Galidän sora, lavkaga ikäü bardık.
- Znaçit, akçagız yuk?
- Yuk, - didek bez beravızdan.
- Alaysa burıçka kiteregez.
- Närsä kiterik, Sälähetdin abzıy?
- Närsä, imeş. Belmämeşkä salışmagız, aldaşıp kotıla almassız.
- Çınnan da belmibez Sälähetdin abzıy.
- Belmibez, diseñme?
- Äye belmibez...
- Ä Sälihä apagız ni kiterä ide? Şunı, yartını, menä monda gına - ul barmagı belän uram yakka törtep kürsätte - mäktäpkä bargandagı çatta gına anıñ öye. Töne buyı täräzä töbendä utıra ul ubırlı karçık. Täräzäsenä ber çirtärseñ, ike çirtärseñ, yokımsıragan bulsa, tagı katırak döberdätersez. Uyanır. Yoklamıy ul karçık, çerem genä itä. Täräzäsen açar, ni kiräk? diyär, sez: Kärmin abzıy yartını burıçka soradı, diyärsez. Birer, birmi cibärmäs, minnän kurka ul kartlaç. Yuk, disä, çikuşka alıgız, birer. Birmäsä, min ukıtırmın anıñ sabagın.
- Sälähetdin abzıy, Kärmin kem ul?
- Mindä torasız, şunı belmisezme? İ añgı-ralar, ukuçılar imeş, belem alıp yörgän bulasız tagı, şunı da belmisez. Kärmin ul - min. Avılda mine uvacat itep şundıy matur isem kuştılar. Kärmin! Matur isem bit!
Bez däşmädek.
- Barıgız, bar, bar, begom! - dip cikerde ul bezgä işekkä taba kulın selkep.
Bez Gali belän kıyın häldä kaldık. Mäktäp balaları bulıp niçek inde tönnä arakı ezläp yörik di. Bu häbär mäktäpkä barıp citsä, mäktäp-tän kuıp çıgarırlar, adäm mäshäräsenä kalırbız. Äti, änilärebezgä niçek cavap birerbez. Barmasak, Sälähetdin abzıydan kurkabız. Ul bit bezneñ hucabız, bez anıñ öyendä torabız, anıñ hatını Sälihä apa tärbiyäsendä yäşibez. Şulay da arakı artınnan yörü bezgä kileşä torgan eş tügel. Min şulay uyladım. Gali dä şulayrak fiker yörtte, küräseñ. Gali miña karaganda batırrak ide. Kurkıp, kaltırap töşmäde.
- Yuk, barmıybız, Sälähetdin abzıy, bezgä, mäktäp balalarına, yaramıy.
- Teläsä nindi yomış kuşıgız, tıñlıybız, ämma arakı artınnan barmıybız - dip östädem min dä.
Bezneñ karışuıbızdan Sälähetdin abzıy-nıñ yöze kıyşaydı, küzläre akaydı.
- Barmıybız, disezme?
- Äye, Sälähetdin abzıy, barmıybız, Bez...
Yaman açulanuınnan kotırınıp, Sälähetdin abzıy ällä nilär kılandı: yodrıklagan kulların havada bolgap, terälgän miçennän ayırılıp, bezgä taban atlamak buldı. Läkin kuzgalıp kitä almadı, kire miçkä tayandı.
- Sukin sın malçugannar, min sezneñ häzer sabagıgıznı ukıtam, - dip, miçneñ tür yak poçmagına söyälgän kisäü agaçına ürelde, läkin kulı citmäde, lapıldap idängä yıgıldı.
Şuşı mizgeldän faydalanıp, bez can-fär-manga yögerep işek aldına , annan uramga çıktık.
Çıktık ta, tuktadık.
Sentäber başınıñ küzgä törtsäñ kürenmäs bolıtlı karañgı töne. Berkaya täräzälärdä ut küren-mi. Keşe-fälän söyläşkän tavışlar da işetelmi. Siräk kenä ber-bersenä tavış birgändäy etlär örgäläp ala. Salkınça cil örä, beraz öşetterä dä başladı, - külmäktän genä çıgıp yögergänbez. Avıl yat. Monda Sälähetdin abzıy belän Sälihä apadan başka berkemne belmibez. Şärik malaylarnıñ kayberläre belän duslaşsak ta, kaya torgannarın belmibez. Berkemgä dä barıp yörgänebez yuk ide äle.
Bezne şomlandıra da başladı. Nişlärgä, kaya barıp sıyınırga? - Ber-berebezgä ni äytergä belmi gaciz bulıp, tınıp tordık.
- Ällä mäktäpkä barıykmı, bälki açıktır?! - didem min beraz däşmi torgaç, işeteler-işetelmäs tavış belän.
- Açık bulmas... Mäktäp qadär mäktäpne töngä açık kaldırmaslar, - dide Gali ışandırırlık basım belän.
Şul vakıt kinät, bezneñ bähetebezgä karşı, uramıbıznıñ mäktäpkä bara torgan yagı oçında ber öy täräzäsendä ut kabındı. Äyterseñ bezne anda kötep toralar, uylap ta tormıyça, şunda kuzgaldık.
Uram tigezsezleklärenä abına-abına, uramga çıgarıp yasalgan bakça räşätkälärenä bärelä-törte-lä, yokısız etlärneñ örülären kuzgata-kuzgata tonık kına yangan lampa şäüläse kürengän tege öygä çak barıp cittek, nihayät. Nikter täräzä şakırga uylamadık. Kapşana-kapşana yortnıñ kapkasın taptık. Hucanıñ et-fäläne yuk, küräseñ, işek aldında tavış-tın işetelmäde. Zur kapkası da, keçe kapkası da eçtän terälgän bulıp çıktı. Bez uyga kaldık - kapkanı kagargamı, kakmaskamı, kaksak, huca bezgä açulanmasmı. Başka çarabız bulmagaç, täväkkällädek. Gali, kurkınıp, uñaysız-lanıp kına, keçe kapkasına ber-ike tapkır törtte. Kürşe etläre kat-kat örep tavış birdelär, hucanıñ tavışı işetelmäde. İkençe tapkır kapkanı kagarga min cörät ittem. Beraz tınıp kötkäç, nihayät äkren äytelgän ön işetelde. Läkin ul bez kötkän işek aldında tügel, ut şäüläse kürengän uramyak täräzädän kilde. Bez şul yakka küz saldık.
- Ey, kem anda? Sataştıñmı ällä, nik kapkanı döberdätäseñ? - digän yarım pışıldap äytelgän karlıkkan tavış işetelde - kürşelärne uyatasıñ bit, - di bezne orışıp. Täräzägä yakınlaşkaç, huca-nıñ üzen dä kürdek. Başta tavışınnan kem ikänle-gen añlap citmägän idek - olı yäştäge äbi ikän. İyäk astınnan bäylägän yaulıgı östennän bürek kebek närsäder kigän başı häm yartı gäüdäse belän tış yakka suzılıp bezne üzenä çakırdı.
- Sez ikäü ikänsez. Ya, sezgä ni kiräk, yartımı, keçkenäme?
Äbineñ ni äytkänen añlamıyça, ber-berebe-zgä karanıp aldık.
Monda da süzne ölger Gali başladı:
- Äbi, bezgä berni kiräkmi. Bez, ukuçı balalar, Sälähetdin abzıyda yäşibez. Ul bezne kuıp çıgardı. Kaya barırga belmiçä, sezneñ utıgıznı kürep kildek. Bezne kunarga cibärmässez mikän, äbi!
- Ber kiçkä genä, äbi, ütenep sorıybız, - didem min dä Galigä kuşılıp.
- Ukuçı balalar, disezme, Sälähi kuıp çıgardı, disezme?
- Äye, kuıp çıgardı.
- Bulır ul piançuktan. Añarda ike ukuçı bala yäşäven beläm. Beläm, beläm. Avılda min belmägän häl-häbär yuk... Yaman keşe ul Sälähi, holıksız, iser disä sugış çıgara, hatını Sälihäne dä tukmıy. Könsayın arakı sorap hatının miña cibärä. Burıçka sorıy, ä burıçın kaytarmıy. Birmäsäñ, üze kilep gauga çıgara. Siña, ubırlı karçıkka, urın tabarmın min, sävitkä ber genä süz äyter-men, - dip kurkıta. Nişlim, birep cibäräm, ya keçkenäne, ya yartını. Soñınnan hatını Sälihä tüli, tartıp-suzıp, ya şäl satıp, ya keşelärdän burıç alıp. Yaman keşe Sälähi. Anı avılda iseme belän dä atamıylar, Kärmin genä, dilär. Arakı tapmasa, lavkadan, Kärmin, digän huşbuy alıp eçä di, şuña anı şulay atıylar.
Bez tönge salkında öşep, kaltırap äbineñ cavabın kötäbez, ä ul haman üzeneken söyli.
- Kuıp çıgardı, - disezme?
- Äye, kuıp çıgardı.
- Şundıy ul Kärmin, añar ışanırga yaramıy.
- Ber kiçkä genä, disezme?
- Äye, äye, äbi, ber kiçkä genä, kunıp çıgarga gına - didek bez tagı da.
- Yarıy alaysa, Alla hakına, sezne kızganıp kına. Barıgız kapkaga, häzer açam.
Bez şatlanıp, kapkaga yögerdek. Başıbızda ber genä uy, äbi kire genä uylıy kürmäsen inde.
Ällä bez kurkınıp kötkännän şulay toyıldı-mıdır, äbi ozak mataştı. Nihayät äbineñ yotkerä-kakıra işek aldına çıkkanın, annan lap-lap atlap kapkaga taba kilgänen işettek. Kapkanı äbi azaplanıp ozak açtı.
- Adaşkan iserek kilep kermäsen, dip eçtän terim. Et tota almıym, anı bit aşatırga kiräk, üzem dä anda-monda tamak yalgap kına yäşim.
Alay-bolay törtkäläp kapkanı terägäç, äbi öygä taban atladı. Karañgıda anı yugaltmaska tırışıp bez anıñ artınnan iyärdek. Ul ayakların äk-ren häm avır atlıy, üze söylänä:
- Kärmin yahşı adäm tügel, añarda, balakaylar, yäşi almassız...
Çolan aşa uzıp, äbi öy işegen açkaç, täräzä töbendäge käräsin lampa yaktısı monda töşte. Çolanda bez keşe kulı timägändäy tärtipsezlek häm cıynaksızlık kürdek. Äyterseñ bu çolan tügel, äyberläre anda-monda bärelgän sklad diyärseñ. Monda, ni genä yuk: ike yakka öste-östenä törle zurlıktagı ärcälär tezelgän, divardagı ozın kadaklarga iske-poskı kiyemnär, çüpräk-çapraklar elengän. İdänenä dä närsä genä bärelmägän. Bez abına-törtenä, ike yakka tezelgän ärcälärgä bärelä-bärelä, elengän äyberlär arasınnan çak uzıp, öygä kerdek. Öy eçenä atlau belän bezgä iskelek ise häm tınçu hava bärelde. Karañgılıktan tışta çamalamagan idek, kergäç, kürdek, äbineñ öye munça kebek kenä keçkenä korılma ikän. Anı da äbi ike bülmäle itärgä uyladı, küräseñ, algı yakta ber täräzä kaldırıp stenadan işektän sul yaktagı urıs miçenä qadär çarşau şikelle närsä tartılgan. Beraz açılgan çarşau aşa täräzä töbendäge lampa şäüläsendä tür yak ta beraz kürenä: östenä sarı töstäge kiyez palas cäyelgän stenadan stenaga suzılgan ozın säke ikän. Algı yakta da, çolandagı kebek ük stenaga, täräzä yañaklarına ni genä elenmägän. Elengän çüpräk-çapraklardan çarşau bavı menä häzer özelep töşär kebek salıngan.
Äbineñ öy eçeneñ katsızlıgı bezneñ küñel-ne nık töşerde. Läkin kaya barıyk, bez şuñar da riza. Ber kiçkä ker miçkä, digän süz bar bit, bezneñ hälebez dä şundıyrak ide.
Äbi çolannan iske-poskı kiyemnär kertep tür yak säkegä bärde.
- Mendärlärem yuk, - dide ul, - baş astıgızga da, östegezgä dä şular bulır, - annan kulı belän al yakka ımlap kürsätte - minem urınım anda.
İşekne kergäç, uñyak divar buylap, lampa utırgan täräzägä qadär citkerep yasalgan ber keşelek kenä yatagı bar ikän äle äbineñ - kürsätkäne şul ide.
Äbi bärgän iske kiyem-salımnarnı üzebezgä kiräkçä uñaylap, ber-berebezgä yılışıp yokıga yattık. Täräzä töbendäge lampa da basıldı. Berazdan bötenläy sünde. Äbineñ pış-pış sulış algan tavışı işetelä, ul da yokıga salındı ahrı.
Läkin min yokıga kitä almadım. Sälähetdin abzıynıñ bezne kuıp çıgaruı mine teträtte. İrtägä kaya barıp, kemgä möräcäğat itärbez, bezne fatirga kertüçe märhämätle keşe tabılırmı? Tabılmasa, nişlärbez? - şundıy hävefle soraular başımda böterelde. Galine dä, mögayın, şundıyrak uylar borçıgandır, anıñ sulış aluınnan yoklamaganlıgın toyam, yış kına ul kımşanıp-kıbırsınıp kuya. Läkin läm-mim süz kuşmıy.
Şaktıy ozak vakıt uzdı, haman yoklıy almıym. Tegendä-monda öy çikertkäläre sızgıra. Bez-neñ öydä andıy böcäklär yuk ide, monda kayan kildelär ikän, dip tä uylap kuydım. Berazdan yokımsırıy başlagan idem dä, küzlärem tagı da açılıp kitte. Tänemne närsälärder teşli-aşi başladılar. Zır-zır äylänäm, kullarım belän kapşanıp, kuarga mataşam, läkin faydasız. Tänemneñ ber urınınnan kusam, ikençe urınınnan teşlilär. Boları tagı närsä? Soñınnan isemä töşte. Kayber öylärdä, kandala, digän keşe kanın - eçüçe böcäklär bula, dip äti-äniyemneñ söylägännären işetkänem bar ide, bolar şular, küräseñ.
Tagı da küpmeder vakıt uzdı. Şundıy azapta da yokı bastı, läkin yokıga kitep ölgerä almadım. Kemder äbineñ başı oçındagı täräzäne äkren genä kaktı. Äbi yokıga sak ikän, täräzä açılgan tavış işetelde.
- Kem anda? - dide äbi tavışı.
- Min, Häyrulla, Şäräfi abzıy ulı. Mine «Häyruş» dilär.
- Ni kiräk?
- Ber keçkenäne genä.
- Döres biräseñme? Ut yagıp tormıym.
- Döres, Santıy äbi, artıgı belän, kak poloceno.
- Mä alaysa. Akçañnı, irtä belän sanarmın.
Äbidän täräzä kakkan keşe närsä algandır, şaytan belä. Yartı töndä ul närsä añar nik kiräk bulgandır, gacäp.
Täräzä yabıldı. Äbi yattı ahrı, anıñ hırıldabrak sulış algan tavışı işetelä, yokıga da kitte, küräseñ.
İrtäge könebez hakında uylanıp yata-yata ki-nät kenä Sälähetdin abzıynıñ: Ul ubırlı karçık töne buyı täräzäse töbendä utıra, - digän süze isemä töşte. Añlaganday buldım. Tege äbigä kilgän keşe, ber keçkenäne genä soradı. Ul şkalik bulgan, kürä-señ. Bez şul arakı satuçı karçıkka tap buldık, küräseñ. Alla saklasın - döres bula kürmäsen.
Äbi bezne:
- Äy, şäkertlär, torıgız, mädräsägä soñga kalasız, - dip tañnan uyattı.
Bez Sälähetdin abzıylarda bolay irtä tormıy idek. Sälihä apa bezne vakıtında gına uyata, yuınabız, aşıybız, eçäbez häm aşıkmıyça däres-lär başlanuga mäktäpkä kilep citäbez.
Yokıbız tuymasa da, huca äbi uyatkaç, küzlä-rebezne tırnıy-tırnıy kıyınlık belän tordık. Ös-astıbızdagı iske kiyem-salımnarnı äbi äytkän urınga çıgarıp eldek. Yuınu komganı tışta ikän, almaş-tilmäş su salışıp yuındık.
- Sezgä bäräñge peşerdem, - dide äbi çolan busagasına çıgıp, - kaynar çakta aşagız, - şunda uk kinät kenä. - Sezneñ soñ aşarıgızga barmı? - dip soradı süz uñayınnan kebegräk.
- Bar, äbi, bar, - didek bez ikebez beryulı, - Sälähetdin abzıylarda.
- Uzgan yakşämbe genä äti kiterep kitte - didem min östäp.
- Mayıgız da barmı?
- Bar, bar. Äti tagı yomırka da, tarı yarması da kiterde.
- İtegez dä barmı?
- Anısı yuk äle, äti soñrak, salkınaygaç, sugım suygaç, kiterermen, dide.
- Alay ikän, täğamıgız bar ikän.
- Bar, äbi, bar, Allaga şöker.
- Bik äybät... bik äybät...
Bez tür säkeneñ miçyak oçına utırıp, kabıgı belän peşerelgän, kaynarlıgınnan bulanıp torgan bäräñgene komsızlanıp aşarga kereştek. Kiçä kiç Sälähetdin abzıy belän bergä utırıp aşap-äçärbez, dip, kötkän idek, ä ul, belgänegezçä, änä nilär kılandı. Bez üzebez häzerlägän aş-çäyne kaldırıp, Sälähetdin abzıynıñ sugışuınnan kurkınıp, uramga yögerep çıktık ta, kire kaytmadık. Äbigä kilgäç tä, aşamıyça, buş korsak belän yoklarga yattık. Açıkkanbız. Şunıñ östenä äbineñ bäräñgese dä bik tämle ikän.
Çolanga çıgıp kitkän äbi berazdan kulına küptörle çüpräklärdän cıyıp tegelgän şaktıy zur bukça totıp kerde häm bezgä üzeneñ köne buyı öydä bulmavıçagın äytte.
- Bäräñgene küp peşerdem. Töştä dä, kiçen dä şunıñ belän tuklanırsız, - dide. - Mädräsägä kitkändä keçkenä kapkanı açık kaldırmaska, eçtän teräp kitärgä kuştı. Koymada kul sıyarlık tişek bar ikän, kapkanı şunıñ aşa bikläp bula ikän. Berazdan äbi tagı äylänep kerde.
- Azık-tölekläregez bar, didegezme äle? - dip soradı tagı da kerü belän.
- Bar, äbi, bar. Barısı da Sälähetdin abzıylarda.
- Alaysa, sez ul gönah şomlıgına kire kaytırga uylamagız. Sezgä ul piançuk tınıç yäşärgä birmäs,- dip kisätte häm kinät kenä bezgä üzendä kalırga täqdim itte.
- Urınıgız änä bügen yoklagan tür säkedä bulır. Sezne borçuçı bulmas, azık-tölekläregezne monda kiteregez, - dide.
Bez kötelmägän şatlıklı häbärdän aptırap kaldık. Aşavıbızdan tuktap, Gali belän ber-bere-bezgä karaşıp aldık. Menä bähet!
- Äye, äye, monda, mindä kalıgız.
Äbineñ öy eçe, andagı tärtipsezlek, paksızlık bezgä ohşamasa da, anıñ täqdime näq bezneñ teläkkä turı kilä. Şul mäsälä bit inde bezne töne buyı borçıdı häm hafalandırdı. Bez kalırga riza buldık. Bez beraz tınıçlandık: naçarmı, yamanmı - yäşär urınıbız bar. Bügen äyberlärebezne Sälähetdin abzıylardan kiteräbez dä, bu vakıtta Sälähetdin abzıy eşenä kitkän bula, bu bezneñ öçen uñaylı häl - anıñ belän oçraşasıbız kilmi. Alla saklasın, sugışa başlavı da mömkin. Läkin häzer äle Sälihä apa da öydä bulmas, çönki, belgänebezçä, ul stantsiyädän, poyızdan digän süzem, töş vakıtına gına kaytıp citä. Mäktäptän çıkkaç, barırbız.
Bähetebezgä karşı, ukıtuçılarıbızdan bezne taktaga çıgaruçı, sorauçı da bulmadı häm vayımsız utıruıbıznı da sizmädelär. Däreslärebez betkäç, - kön ikençe yartısına avışkan ide inde, - kiyem-salımnarıbıznı, kitap-däftärlärebezne, karandaş-kalämnärebezne häm täğam-azıklarıbıznı Sälihä apadan barıp alıp äbineñ öyenä kiterdek.
Bezneñ belän kiçä bulgan hälne Sälihä apa belä ide ahrı, - bezgä şulay toyıldı, - ul bezneñ bar azıklarıbıznı da häzerläp kuygan, kilüebezne kötep torgan. «Bez kitäbez», di̇yüebezgä gacäplän-mäde, nik kitüebez hakında da soramadı, bez dä açıklap tormadık. Läm-mim süzsez bar äyberlä-rebezne kulıbızga aldık ta, kittek. Eçebezdän Sälihä apanıñ: «Kitmägez, kalıgız»,- digänen kötsäk tä, bez añardan bu süzne işetmädek. «Huş bulıgız, ğayeplämägez» - di̇yüe belän çiklände. Kilgäläp yöregez, dip tä äytmäde, hätta. Läkin bez añar üpkälämädek. Sälähetdin abzıynıñ eçkeçe genä tügel, yaman holıksız adäm ikänen hiçşiksez ul kübräk beläder, anıñ bezneñ belän oçraşuı häyerle betmäveçagın añlıydır. Şulay da rähmät-lärebezne yöräk cılılıgı belän äytä almadık - süzlärebez bik salkın yañgıradı. Ä bit ul bezneñ cılı, märhämätle süzlärebezgä layıklı ide. Ber ayga yakın tärbiyäsendä yäşädek, añardan yahşılıktan başka närsä kürmädek. Ul irtän bezne näq kiräk vakıtta uyata, çäy eçerep mäktäpkä ozata, kaytuıbızga aşarga häzerläp tora, kiçen dä tamagıbıznı tuydırıp yokıga ozata ide. Soñınnan aña cılı süzlärebezne äytä almıyça kitüebezgä üzebezne ğayeple sanap, ozak ükenep yördek. Soñ bulsa da, Allaga şöker, kükrägebezdä uñaysız töyer bulıp yörgän ükeneçebezne cuya aldık. Un klassnı beterep, Aksudan bötenläy kitärgä cıyıngan könne Sälihä apaga da kerep çıktık. Bähetebezgä karşı, Sälähetdin abzıy öydä yuk çak ide. Bezgä karata anıñ märhämätlege, izgeleklege öçen tartınmıyça añar küp rähmätlärebezne äyttek. Sälihä apaga bu kötelmägän häl buldı, ahrı. Başta ul cılı süzlärebezne añlamaganday, yalgış işetäm mikän ällä, digändäy küzlären tutırıp ber mizgel bezgä karap tordı. Bez anıñ küzlärennän ike börtek yäş tägäräp töşkänen kürdek.
- Yahşı süzläregezgä üzegezgä rähmät, - dide ul bezne ozatıp.
Läkin bez äbidä kalırga rizalık birüebezgä tiz ükendek. Anıñ yäşäü räveşe häm goref-gadätläre bezneñ ädäp-ählagıbızga turı kilmi ikän.
Yuk, yalgış añlıy kürmägez, äbineñ öye eçen-däge tärtipsezlege, paksız-pıçraklık hakında gına äytmim min. Yat avılda här poçmagı közgedäy yaltırap torgan äniyebez öyedäy fatirda yäşärbez dip hıyal itmädek bez. Ber kiçkä ker miçkä, dilär bit olılar. Huca äbineñ öy çikertkäläre sızgıruına da, kandalaları teşlävenä dä ber kışka çıdar idek äle, ä kiläse uku yılında, Alla kuşsa, tulayım toru yortına, yağni «İnternat» digän öygä küçär idek.
Tik bezne biredä hiç tä başıbızga kermägän ike yaman häl täqatebezdän çıgardı.
Bigräk tä bezne cirändergäne äbineñ tönge käsebe ide. Närsä ikän ul? dip aptırap kalırsız, häm bu aptırarlık ta - bezneñ huca äbiyebez tönnär buyı öyennän arakı satu belän şögıllänä ikän. Ukuçılarnıñ isenä töşerep ütim, bez yäşüsmer çak zamannarda säüdä itü eşe huplanmıy gına tügel, hätta zakonga sıymıy torgan käsep ide. Ä hatın-kız keşe arakı belän säüdä itü başka da sıymıy torgan närsä-bar cämäğatçelek karşında yaman hurlıkka tiñ häl ide.
Huca äbiyebezneñ mondıy häyersez käsäben monda yäşävebezneñ ikençe tönendä ük üzebez kürep, işetep şahit buldık.
Huca äbiyebez çıgıp kitkändä, kiç belän genä kaytırmın, töştä dä, kiçen dä şul bäräñge belän tuklanırsız, digän ide. Şulay eşlädek tä. Töştä dä, kiçtä dä şul äbi kaldırgan bäräñge belän tuklandık.
Kitergän äyberlärebezne, - azık-tölekläre-bezne digän süzem, - Sälihä apa çornap birüençä kaldırıp, kümäçtän başkasına timädek. Kulına tapşırganda äbiyebez barısın da kiterüebezgä şik-länmäsen imeş.
Äbi karañgı töşkäç, bez yokıga yatkaç kına kaytıp kerde. Yoklamıy idek äle. Täräzä töbendäge lampasına ut kabızgaç, öy işegen açık kaldırıp, ah-oh kilep, pıyala savıtlar bärelü tavışı çıgarıp, nider eşläp mataştı, annan öygä kerep ozak kına yatagında kıştırdadı. Utın basa töşep, tındı. Yoklarga yattı ahrı.
Tönneñ kaysı vakıtı bulgandır inde, belmibez, uramyaktan äbineñ täräzäsen kakkanga uyandık.
Min Galigä törttem:
- İşetäseñme?
- İşetmi soñ, - dide ul pışıldap.
Äbineñ yatagınıñ şıgırdagan tavışı işetelde, äbi tordı ahrı.
- Kem anda? - dide äbi karlıkkan tavışı belän.
- Min, Samakat... Sälih.
- Ni kiräk?
- Yartını gına, Santıy äbi, yartını gına.
- Başta burıçıñnı kaytar.
- Bir inde, Santıy äbi, irtägä ikese öçen dä tülärmen, vallahi, dip äytäm, ütenep sorıym.
- Mä, tonçık... İrtägä şuşı vakıtlarda kitererseñ...
Yoklap kitärgä ölgermädek, açık täräzä aşa äbineñ tagı da kem beländer söyläşkäne bezne siskänderde.
- Nik kildeñ?
- Arakı kiräk.
- Sin bit layık iserek inde.
- Bulsa soñ? Citmäde.
- Burıçıñnı onıttıñ meni? Elek şunı tülä.
- Bügen akçam yuk,
- Yuk, diseñme?
- Yuk şul, obäzätelne tülärmen.
- Häzer ük tülä, tülämäsäñ, yulıñda bul.
- Birmiseñme?
- Birmim.
- Birmäsäñ, ubırlı karçık, min sineñ tärä-zäñne vatam.
- Batırlanma, yeget, vatmassıñ... Monıñ öçen Häleş belän Käleş başıñnı vatarlar.
Söyläşü tuktaldı. Kitkän yeget tagı äylänep kilde, ahrı - anıñ tavışı çıga. Ul häzer taläp itep tügel, ütenep sorıy:
- Bir inde, Santıy äbi, hälem bik avır bit...
- Yuk, birmim, bar yokla.
Täräzä yabıldı. Lampa utı sünde. Tagı da äbineñ yatagı şıgırdadı. Äbi yoklarga niyätlände, ahrı.
Bezneñ öçen iñ yamanı häm kurkıtkanı öçençe tönne buldı. Köndezge könküreşebez dä şäptän tügel ide. Könsayın bez irtän mäktäpkä barırga torganda äbi üzeneñ bezgä bilgesez yulına çıgıp kitkän bula. Aşap-eçkänebez şul berençe köndägedäy - irtä belän kaynar, töştä, kiçtä salkın bäräñge häm salkın su. Bezgä äbi Sälihä apadan kiterep tapşırgan azıklarıbızdan berniçä telem kara kümäçtän başka ber kabım bernärsä kaldırılmıy. Kaya ak mayıbız, kaya yomırkalarıbız, kızıl eremçegebez? Tarı yarması hakında uylamıybız da inde. Köndez äbi öydä bulmıy, tañnan torıp bezgä botka, aş peşerep kaldıra almaganın da añlıybız. Niçek tä bulsa çäy kaynatıp eçärgä tırışır idek - çäyebez, şikärebez dä yuk. Ezläp tä karadık - başta öydä, äbineñ yatagı tirä-sendä ezlädek, taba almadık. Annan, öy aldındagı çolanınnan kararga çıktık, ä ul at başı qadär elmä yozak belän bikle.
Aşau-eçü mäsäläsendä bez äbi belän bügen citdi söyläşmäkçe buldık. Bolay açlı-tuklı yäşi almıybız bit inde.
Yoklarga yatkan bulsak ta, şul niyättän yokıga kitmäskä tırışıp, anı-monı söyläşep, äbineñ kaytkanın köttek. Läkin äbi bik soñlap kayttı, küräseñ, yata torgaç, üzebez dä sizmiçä yokıga kit-känbez.
Yaman süzlär belän sügenep äbineñ täräzäsen katı döberdätkängä uyandık.
Äbineñ lampası kabıngan. Täräzäse dä açık, küräseñ, tış yaktan dorfa söyläşkän tavış açık işetelä. Tavışnı şunda uk tanıdık - Sälähetdin abzıynıñ tavışı bit bu!
- Äy, ubırlı karçık, kaya minem malçugannar?
- Akırma, kürşelärne uyatırsıñ.
- Uyansınnar, min alardan kurıkmıym. Kaya minem malçugannar?
- Sineñ nindi malçugannarıñ bar? Üstergän balañ bulganı yuk bit äle.
- Belmämeşkä salınma, Santıy kortka, mine aldıy almassıñ. Mindä yäşäüçe malaylar...
- Alar yoklıylar.
- Uyat häzer ük. Min alarnı alıp kitäm.
- Uyatmıym. Alarga irtän torıp mädräsägä ki-tärgä, uyatsam da alar siña kaytırga telämilär.
- Uyat, digäç, uyat. Atu işegeñne vatıp keräm.
- Vata almassıñ, sovet vlastı irtägä ük koy-rıgıña basar.
- Mine kurkıtma, ubırlı karçık, üzeñne bel, hämer satuıñ hakında ber genä süz äytermen, yuk bulırsıñ.
- Äytmässeñ, artıñ pıçrak. Kolhoz baylıgın satıp eçüeñne monda bar da belä...
- Alay ikän. Äşäke karçık ikän sin. Çıgara-sıñmı malaylarnı?
- Yuk. Alarnı sineñ iserek başıñ tuydırgan inde. Şunıñ östenä alarnı üzeñ kuıp çıgargansıñ.
- Çıgarmıysıñmı?
- Yuk.
- No, yarar alaysa, irtägä söyläşermen min sineñ belän.
Sälähetdin abzıynıñ tavışı tındı. Kitte ahrı.
Äbi üz eçennän mıñgırdap söylände dä, täräzäsen yabıp, utın sünderde. Yattı, küräseñ.
Arakı, hämer belän säüdä itüçe huca-äbidä yäşäü bezneñ tärbiyä-ählagıbızga sıymıy, vöcdanı-bıznı mıskıl itä. Häzer genä äbi belän Sälähetdin abzıy arasında bulgan talaş-tirgäşü bezneñ canıbıznı tagı da nıgrak ärnette. Bezne älege ber närsä - niçek bezgä tärbiyä-ädäbebezgä turı kilgänçä tınıç yäşärdäy fatir tabarga? Şul mäsälä bezne bügen tagı ozak yoklatmadı.

* * *

Ätiyemneñ bezne Aksuda Sälähetdin abzıyda yäşärgä kaldıruın bez küktän töşkän bähetkä sanagan idek. Yat keşedän torudan çıbık oçı gına tugan bulgan üz abzıyıbızda yäşäüne uñaylırak bulır dip uylagan idek. Bigräk tä Sälähetdin abzıynıñ: «Ukısınnar, ukısınnar… Ber kış tügel, biş kış yäşäsennär», - di̇yüe, näq bezneñ maksatıbızga turı kilgän ide häm bez üzebezne bähetlegä sanagan idek.
Läkin, belgänegezçä, Sälähetdin abzıyda yäşäü şartlarıbız kebek mondagı öç könlek tormışıbız da bezneñ hıyalıbızga häm ählagıbızga turı kilmä-de. Şunıñ östenä azık-tölegebez bula torıp ber bäräñge belän genä tuklanıp yäşi almıybız bit in-de.
Aksuda yäşävebezdän dä, ukuıbızdan da kuñe-lebez nık töşte.
Ber kiçne, Santıy äbineñ kaytkanın kötep yokıga kitä almıy azaplanganda, ällä ukunı kaldırıp tugan avılıbız «Öçöylegä» äti, änilärebez yanına kaytıp kitik mikän digän fikerne dä uylaştırıp aldık. Moñar kıyulıgıbız citmäde.
Läkin bähet digän närsä bar ikän ul. Hözer İlyas üze yärdäm itte, diyärseñ, bezneñ monda yäşäve-bez kinät kenä yahşılıkka üzgärde. Ä ul bolay buldı.
Ukıy başlavıbızga yartı ay gına vakıt uzuga karamastan klasstaşlarıbıznıñ kayberläre belän bez duslaşıp ölgergän idek inde. Sälähetdin abzıydan nik kitüebez, ä Santıy äbigä niçek barıp kerüebez hakında yäşermiçä söylägän idek. Häbäre-bez mäktäp balaları arasında tiz taralgan, hätta klass citäkçebez Flyura apaga da barıp ireşkän. Klassta minnän uñ yaktagı yänäşä partada utıruçı Sälim - ul bezneñ iñ berençe yakınnan tanışıp kitkän şärigebez ide, äytä: «Sezneñ Santıy äbidä yäşävegezne belgäç, Flyura apa kotı çıgıp kurkıngan, di. Şunnan uk direktor abıyga kerep, sezneñ hakta ozak kına söyläşkän», - di.
Şäriklärebezdän, yağni klasstaşlarıbızdan, digän süzem, bezgä tagın şul mäğlüm buldı. Huca äbiyebezneñ danı avılda yahşıdan tügel ikän. Här könne uramnan uramga, öydän öygä yörep, kiräk-mäs häbär cıyıp, anı gaybätkä äyländerep yörüdän gıybarät ikän anıñ könküreşe. Aşau-eçüe dä anıñ üz öyendä tügel, ä avıl buyında il östendä ikän. Ber ğailädä irtänge çäyne eçsä, öylä aşına başka beräügä kerä, di. Kızık-mäzäk itep söylilär: ul äbidä oyalu, uñaysızlanu digän närsä yuk ikän. Telä-sä kemgä kerä dä, kunakka çakırılganday, röhsät-ni sorap tormıy, tür başına menä dä utıra, di, aşap-eçep, tamagın tuydırmıyça kitmi, di. Anıñ tönge käseben, yağni eçkeçelärgä arakı satu belän şö-gıllänüen dä belälär ikän balalar. Avıl halkı anıñ yäşräk çagında eçüçän buluın da onıtmagan, di. Şul yaramas yaman ğadätläre öçen anı avılda, Santıy äbi, dip, atagannar, klass balaları hätta anıñ çın isemen dä belmilär ikän.
Şuşı könne ük däreslärebez betkäç, klass citäkçebez Flyura apa bezne üzenä iyärtep avılnıñ dala yak oçında, - Aksunıñ ber yagı urman buyında bulıp, ikençe oçı kiñ dalaga taba suzılgan, - yalgız yäşäüçe ber äbigä alıp barıp kertte.
Äbineñ öyenä kerep, säläm äytep, isänlek-saulıgın soraşkaç, Flyura apa:
- Menä, Gölcihan tüti, sezgä väğdä itkän kunak yegetlärne kiterdem, - dip işek töbendä basıp toruçı bezgä kürsätte.
- Şuşı yegetlärmeni alar? - dide äbi bezne zurlau häm söykemle yılmayu belän küz yörtep, - häyere belän kilsennär, miña iptäş bulırlar, - dide ul bezneñ işek töbendä uñaysızlanıp torganıbıznı kürep. - Uzıgız, kurıkmagız, üz öyegezdäge kebek his itegez, - dip türgä çakırdı.
Gölcihan äbi bezgä berençe kürüebezdä ük uñay toygı kaldırdı. Äbi, olı yäştä buluına kara-mastan, söykemle yözle, mölayım karaşlı karçık ikän. Yaña fatirıbızga ikençe könne ük küçtek.
- Mine, Gölcihan äbi, dip atarsız - dide bezgä huca äbiyebez häm bezne üzeneñ keçkenä dönyası belän tanıştırdı.
Öye zur bulmasa da, härnärsäse tärtip belän cıyılgan, uñay urınga kuyılganlıktan tarlık-tıgız-lık sizelmi. Halkıbızdagı kebek öyeneñ türendä divardan divarga säke suzılgan. Bez küçkäç, anı äbi çuar bizäkle çarşau belän ikegä bülde: miçkä karşı yagında min, tege yagında sez yäşärsez - dide. Bez şatlanıp riza buldık - bezneñ yak zurrak ta, yaktırak ta ide. Säkeneñ tege oçında täräzä yanında keçkenä östäl tora - däreslärebezne häzerlärgä äybät bulır.
Barınnan da bigräk bezne kuandırganı äbi-neñ holık-täbigate buldı. Ul yomşak telle, küñelgä ciñel keşe. Äbiyebez bezne berkayçan da isemebez belän atamıy, balakaylarım, gına, di, ä inde ayırım berebezgä möräcäğat itkändä, balakayım, dip kenä däşä. Tora-bara bezdä dä äbigä tirän, cılı ihtiram uyandı. Bez anı iseme belän atarga uñaysızlana başladık. «Gölcihan äbi» di̇yüebezdän «äbekäy» digän möräcäğatenä küçtek häm ul «äbekäy», dip atavıbız belän häterebezdä kaldı da.
Sälähetdin abzıyda, annan soñ Santıy äbidä yäşävebezgä çagıştırganda mondagı tormışıbız bolıtlı könnärdän soñ koyaş çıgıp dönyanı yaktırtkanday buldı. Küñelebez kütärelde, ukuga da nıgrak tartıldık, ölgereşebez dä äybätlände.
İzgelek cirdä yatmas, dilär olılar, şulaydır ul. Äbekäyebezgä bez dä yahşılık kılırga tırıştık. Yomış kuşsa, anı tiz genä eşlibez. Soñ-rak, öy-yort mäşäqatlären belgäç, äbekäyebezneñ äytkänen kötmiçä, üzebez başkara başladık. Äbe-käyneñ öç käcäse bar ide, alarnı aşatu, eçerü, asların yomşartıp torunı üz östebezgä aldık. Yortta utın kisü ir-at eşe - monı da bez eşlibez. Arkılı pıçkı belän utın kisäbez, anı balta belän yarıp, yakkançı kibep torsın, dip, öygä kertep miç belän stena arasına tutırıp kuyabız. Sunı äbekäy uramdagı cämäğat koyısınnan ala ikän - monı da bez üzebezgä yöklädek. Kış könnärendä kar yaugan sayın işek aldın çistartu, uramga sukmak yasau hakında äytäsem dä yuk, bu inde üzennän üze bezneñ vazifabızga kerde.
Azık-töleklärebezne ätiyem kiterep kitä.
Kanikul könnären tugan avılıbızda üz öyebez-dä äti, äniyebez yanında uzdırabız. Gomumän, uku-belem aluıbız ciñeldän bulmasa da, monda bezneñ başka kaygıbız da, mäşäqatlärebez dä yuk. Tormışıbız monda al da göl bara. Här irtä äbekäyebez bezne çäy eçerep, tuklandırıp, mäktäpkä ozata, kaytuıbızga öylä aşı häzerläp kötep ala, kiçkä ya tarı botkası, yäisä bäräñge izmäse häzerli. Siräk kenä bulsa da sagındırgan tarı kaymagı belän dä hörmät itä.
Äbekäydä yäşävebezdän bez bik riza idek. Ul da bezgä üzeneñ kara yözen kürsätmäde. Äbekäyne bez üz tugan äbiyebez kebek yarattık häm ihtiram ittek. Añar rähmätlär genä ukıdık.
Ber kämiträk vakıyganı dä istän çıgarıp bulmıy. Şunı da hikäyä itep uzıym äle.
Hiç tä kötelmägän häm başıbızga kilmägän ber vakıyga bezne gacäpländerde genä tügel, hätta tirän aptıraşta kaldırdı häm kurkıttı da. Soñınnan bez üzebezne gafu itelmäslek his ittek.
Häzer dä, ul vakıttan soñ ille yıllar tiräse uzıp, olı yäştä bulsak ta, Gali belän oçraşkanda bu mäzäkkä ohşaş vakıyganı iskä töşergändä yılmayu urınına moñsu hislärgä bireläbez.
Menä niçek buldı ul mäzäkkä ohşaşlı vakıyga. Aşau-eçüne äbekäyebez çarşau belän bülengän säkeneñ bezgä birelgän yagına häzerli ide. Säke kırıyına aşyaulık cäyä, anıñ säke buyı tege oçına şaulap torgan samovarnı utırta, anıñ karşına ayakların idängä töşerep üze urınlaşa. Ayaklarıbıznı çalış-çolış bökläp, tür yakka Gali belän bez urınlaşabız. Tamak tuydırırga tabın häzerlege başlana. Gali kümäç turıy. Min börmäle keçkenä kapçıgımnan zur şakmak şikäremne alıp, anı äbekäyneñ tutıgıp betkän şikär vatkıçı belän vaklarga kereşäm. Şikär mindä genä bar. Galineñ dä, äbineñ dä şikäre bulmıy. Yalgız yäşägän äbi şikär alırga akça kayan alsın? Galineñ ğailäse dä hälledän tügel. Ätisennän ul ike yäşendä kalgan. Sugıştan yaralanıp kaytkan ätise märhüm bulgan. Änise belän ikäü genä yäşilär. Ğailäne alıp baruçı ber änise - ul cäyen kırda, kışın aşlık ambarlarında andıy-mondıy vak-töyäk hezmätlärdä yöri. Kolhozda truddin öçen tüläü kayçak bula, kayçak bulmıy da. Änise Galine monda ukırga cibärergä riza da bulmagan. Mäktäp direktorıbıznıñ: «Ulıñ Gali bik sälätle, ziräk bala, anı ukıtu kiräk», - di̇yüenä dä uñay cavap birmägän. Direktor abıy kolhoz predenä barıp, hälne añlatkaç, Galineñ änisenä on, tarı yarması belän yärdäm itärgä väğdä birgän. Şunnan soñ gına Galine änise monda cibärergä riza bulgan.
Zur kisäk şikärne vaklau, anı tabında utıruçılarga bülä belü cavaplı eş. Monı min ätidän öyrändem. Zur şakmaknı vak kisäklärgä vaklıym, annan anıñ iñ zur kisägen äbekäygä, ä ike ber tigezlären ikebez aldına kuyam. Annan çäy yasau, aşı başlau näübäte citä. Samovar yanındagı keçkenä çäynekne äbekäy miña suza. Minem çäyem kapkaçlı keçkenä kalay tartmada, şunnan ber çemetep alam da, çäynekkä salam. Galineñ dä çäye bulgalıy,- ul anı ätisennän kalgan tämäke kapçıgında saklıy - ul da sala. Äbekäyneñ çäye kayın kabıgınnan yasalgan kapkaçlı savıtta. Ul da bezneñçä eşli - çemetep çäyen sala. Annan soñ kulındagı çäynikkä samovardan kaynar su agızıp, beraz çäyneñ çıkkanın kötä dä, koyaş bayıgandagı kızgılt-sarı ofık tösenä kergän sıyıklıknı keçkenä çäyniktän käsalarga sala da, alarnı samovardan ak su belän tutırıp, bezgä suza. Bez çäy eçü, anıñ arasında täğam kabu, tamak tuydıru ğamälenä kereşäbez. Könsayın şulay.
Ber könne äbekäy öydä yuk çakta Gali, berkem dä işetmäsen, digändäy, yäşeren tavış belän:
- Beläseñme? Halim, - di.
- Närsäne? - dim.
- Äbekäy bit çäynekkä çäy salmıy, salgan kebek kenä itenä.
- Niçek alay? Bulmas...
- Salmıy, vallahi, dip äytäm.
- Işanmıym, - didem min tagı da, ışanırga hätta kurıktım da.
- Işanmasañ, äydä ikäü küzätik, - dide ul mine inandırırga teläp. Min telär - telämäs kenä riza buldım.
Bu söyläşü kiçke çäydän soñ bulgan ide.
Bezneñ niyätebezne sizengändäy kebek irtä-gäsen köne buyı äbekäyebezneñ samovarın şaulat-kanın işetmädek. İrtän mäktäpkä kitü aldınnan ğadäti çäy eçerü urınına aşarga kümäç belän berär käsa käcä söte genä täqdim itte. Ällä ul könne eşe-mäşäqate küp buldımıdır, töş-öylä aşınnan soñ da bezgä çäy eçermäde. Tik kiçen yatar aldınnan gına: «Köne buyı eçmädek, äydägez, balakaylar, çäy eçep alıyk»,- dip, bezne tabınga çakırdı.
Bez sagaydık, kötkän mizgel kilep citä ahrı, digändäy ber-berebezgä karanıp aldık.
Tabında härkaysıbız üz urınıbızda: min şikär vatam, Gali kümäç telemnäre kisä; äbekäyneñ aldında öç käsa, çäy yasarga häzerlänä. Bez kötäbez. Nihayät, äbekäy çäynikne miña suza. Min savıtımnan çemetep çäy alıp, çäynik avızına kiterep salganday itäm. Gali dä şundıy işarä yasıy da, çäynikne äbigä taba törtä. Häzer inde äbekäyneñ çiratı citte. Bez tın da almıyça, mañgay astınnan gına küzätäbez. Ul çäynekne aldına kuydı da, baş, imän, urta barmakları belän kayın kabıgınnan yasalgan savıtına tıgıldı, annan alarnı çemetep totkan häldä çäynik avızına tıktı - çäyen sala imeş. Çäynikne samovar borını astına kuyıp, kaynar su agızıp, kapkaçın yabıp, beraz kötkäç, çäy yasıy başladı. Başta äbekäy üz käsasına agızdı. Hikmät, bu närsä? Ap-ak su aga. Başta aptırabrak kalgan äbekäy hälne tiz añlap aldı. «Ay, balakaylarım, çäyne az salganbız bit, çıkmagan, - dide dä, aşıgu-kabalanu häräkäte belän üz savıtına tıgılıp, çäynegenä zur çemetep çäy saldı da, küñelsezlänep, ğadättägedäy ozagrak kötterep çäy yasarga kereşte. Sıyıgrak bulsa da çäy çıkkan ide. Ğadättä bez aşıkmıyça gına söyläşep, gäpläşep çäy eçä idek. Bu yulı barıbız da teldän kalganday tınıp utırdık häm kayadır aşıkkanday vakıtnı suzmıy tabınnan tordık.
Küzätü, döreslek-tugırılıknı tabu maksatı belän eşlänsä dä, açışıbız bezgä läzzät kitermä-de, yäşlek-balalık duamallıgı gına buldı bu. Monı bez soñınnan gına añladık. Äbekäyebezneñ bezgä kürsätkän hezmäte, iltifatı anıñ ber çemetem çäyennän çiksez küp kıymmäträk ide, añar hätta bernindi bäyä birep tä bulmas disäm, döres bulır ide. Uylanmıy eşlängän bu ğamälebez bezne oyalttı gına. Äbekäyebezdä dä uñaysızlanu sizelde. Arabızda mönäsäbätlär bozılu - söremlänü ihtimalı tudı. Läkin äbekäyebezneñ akıllılıgı, berkatlı, märhämätle karçık buluı bezne bu kıyınlıktan kotkardı. Ozak ta ütmäde bezneñ arada elekke kebek ük yomşak, ber-berebezgä karata ihtiramlık mönäsä-bätläre urınlaştı.
Yaz citte. Uku yılı azagına da küp vakıt kalmadı. Yazgı çäçü eşläre könnäre dä kilde. Äbekäydä yäşävebezgä rizalıgıbıznı belderep, añar küp rähmätlär äytü hörmätenä bez anıñ bar yazgı eşlären eşläp, hälebezdän kilgän-kadär añar ci-ñellek, yahşılıklar kılıp kaldırırga tırıştık. Käcälär abzarın tizäktän, taptalgan salamnan çis-tartıp, - ä bu bik avır eş, - tizägen ike tägärmäç-le arba belän äbekäyneñ bäräñge cirenä tügep tarattık. İşek aldın çüp-çardan çistartıp, seberep kuydık. Yäşelçä bakçası ciren kazıp yomşartıp, tütällär yasap birdek. Çäçü, utırtu eşlären äbekäy bezgä ışanmadı. «Kalgannarın üzem eşlärmen», - dide ul bezgä küp rähmätlär äytep, bezgä ozın, bähetle gomerlär teläp.
Kanikulda bulıp, avılıbızda yal itep ukırga kilgäç, bez inde eşlänep beterelgän, torak hälenä kiterelgän internatta yäşi başladık.
Läkin äbekäyebezne onıtmadık, häl-ähvälen belä tordık, anıñ könküreşendäge kıyınlık-avır-lıklarında yağni yäşlek köçe, energiyäse kiräk-vakıtta yärdäm itä tordık.
Un klassnı beterep, Aksudan bötenläy kitkändä dä anıñ bähillegen alıp kittek.

* * *

Bez Aksu urta mäktäben betergännän soñ ber gomer vakıt uzdı. Häzer inde bez ätilär genä tügel babaylar da buldık. Gomerebezneñ küp öleşe kommunistlar hakimiyäte yıllarında uzdı. Bügen bez, pensionerlar, bazar iktıysadına küçü dävere, dip atalgan şartlarda yäşibez. Küp yıllar ilebezgä hezmät itkänebez öçen birelergä tiyeşle, läkin küp kimetelgän pensiyälärebezne tartıp-suzıp kına, ä kayçakta ozak soñlatıp kına kiterälär. Turısın gına äytkändä, kartlıgıbız äybät, dip, tormışıbız imin, dip kuana almıybız. Ämma läkin yazmışıbızga zarlanu da tugrılıkka hıyanät itü bulır ide. Hıyal, maksatıbızga ireştek. Olı şähärdäge institutnı beterep, yugarı belemle spetsialist iseme aldık. Bähetebezgä karşı yazmışıbız bezne ayırmadı. İkebezne dä ber şähärgä eşkä cibärdelär. Balalıkta başlangan duslık sürelmi, nıgıy gına bara, dilär. Dörester, küräseñ. Gomerebez buyına duslık bäyläneşebezne sakladık, katnaşıp, kunak-kunak yörep yäşädek. Häzer dä, olı yäştä buluıbızga, tormışıbız avırlıklarına karamastan, yış oçraşabız. Çäy östäle artında ozın-ozak söyläşep, äñgämä sugıp utırabız. Uzgan gomer sagındıra. Yırakta kalgan, läkin haman äle küñel türendä matur çäçäk bulıp saklangan bala çaklarıbıznı, keçkenä avılıbıznı, anıñ keşelären häm ul könnär öçen möhim vakıygalarnı dä iskä töşeräbez. Aksuda ukıgan yıllar da häterebezdä nık saklangan. Bigräk tä äbekäyebezne küñelebez cılılıgı belän iskä alabız. Şunda uk yılmaep ta kuyabız: äbekäyneñ çäy yasau vakıygası bezneñ küñelebezdä mäzäk hatirä bulıp kına kalgan. Ber keşe dä yalgışudan mährüm tügel ikän. Añar bezneñ däğvabız yuk, bähillegebez genä bar. Urını cännättä bulsın märhümäneñ.


Yauçı babaynıñ vasıyate

Gabdulla abzıy brigadadan nık sizelerlek arıp kayttı. Kılgan zur eşe dä bulmadı kebek, kartlık ğalämäte, küräseñ, şul yuk kına eş tä yonçıtkan.
Pensiyägä çıguına dürtençe yıl baruına karamastan, kolhoz eşennän Gabdulla abzıy haman äle bötenläy arınganı yuk, diyärlek. İgennär ölgerep, aşlıklarnı kıska arada därräü cıyıp, sugıp alu eşläre belän mäşäqatle könnär hakında söy-lämiseñ dä inde. Mondıy kızu eş könnärendä kırga olılarnı gına tügel, hätta mäktäp balaların da çıgaralar. Härkaysısına üzenä kürä eş tabıla. Mondıy kızu eş könnärendä abzıy brigadirnıñ çakıruın kötep tormıy, brigadaga üze çıga, “sütki” kolhoz da, anıñ kiñ igen kırları da anıñ üzeneke bit, gomere buyı şunda igen üstergän. Sugılgan bodaynıñ här börtege anıñ canın cılıta.
Menä häzer köz dä citte. Tışta oktyabr aza-gınıñ salkın cilläre isä başladı, yañgırlar da yaugalıy, tönnären cirne beraz tuñdırıp ta çıga. Mondıy karañgı közdä, yüeş könnärdä nigä pensioner babaynı borçırga, yäşlär üzläre ölgersennär, çäçü, uru ayları tügel läbasa.
Yuk, tındırmıylar.
Kiçä kiç, karañgı töşkäç, çolan işegen kaguga, kem bolay soñlap yöri ikän, dip çıksa, tupsada brigadir yeget basıp tora.
- Gabdulla abzıy, açulanma inde, min tagı sineñ yärdämeñä mohtac, - di, yalvaru tavışı belän. - İrtägä öç «belarus» belän arpa salamı taşıybız, şunı öyderep, yäşlärgä küz salıp torırsıñ - hämer belän mavıkmasınnar. Üzem aşıgıç yomış belän «Başak» sovhozına kitäm, sinnän başka, Gabdulla abzıy, bu eşne başkarırday keşe yuk, - di.
Başta abzıy eçennän, buldıra almam, hälem yuk, yonçıp toram, dip otkaz birergä uylagan ide dä, brigadir yegetneñ: «Sinnän başka ışanırday keşe yuk», - digän tölke tele abzıynı yomşarttı. Allaga şöker, sälamätlek bar äle, ber köngä eşkä çıguı añar ni bulgan, dip uylap kuydı ul. Abzıy rizalık birde.
Bügen Gabdulla abzıy şul yomışta ide.
İrtä belän brigadaga kitkändä, karçıgı Häyernisa tütigä, öylä aşına kaytıp kitärmen, digän ide. Läkin kızu eş cibärmäde. Yegetlär äybät eşlä-delär. Kibän qadärle itterep töyälgän zur arbaların tarttırıp traktorlar berse kilä, berse kitä tordı. Azakkı traktor soñrabrak kilde - yulda köysezlänep torgan. Yegetlär anı buşatıp, tübäse yabılgan korılma eçenä rätläp töyägänçe eñger-meñger inde. Abzıy öyenä kaytıp citkändä, dönyanı közge kuyı karañgı-lık ta basıp ölgerde. Ozak kaytmavına borçılıp kötkän Häyernisa tüti abzıynı:
- Sin yäş keşemeni, sine kem bolay eşlätä? - dip şeltäläp karşı aldı.
Abzıy däşmäde. Östälgä kuygan azıknı aşap, katı çıgarıp yasalgan çäyne eçte dä, beraz çerem itim, dip, zur yakka çıgıp divanga yattı. Läkin çereme bulmadı. Yokıga kitä başlagan gına ide, karçı-gınıñ:
- Babay, sin yoklamıysıñmı äle? - digän tavışına siskänep, küzlären açtı. İşek töbendä Hä-ernisa tüti tora ide.
- Ni buldı, närsä kiräk?
- Fatıyma señlekäş kilgän, sine sorıy. Gabdulla abzıy kiräk, söyläşäse süzem bar, di.
- Fatıyma, diseñme, Nindi Fatıyma ul?
- Äşnäñ Rahmatulla kızı. Elegräk, hätereñ-däder, kiyäügä çıkmas borın traktor brigadasında uçetçı bulıp ta yörgän ide. Häzer balalar bakçasında eşli di, ahrı. Sin anı yahşı beläseñ, tuyında da bulgan idek äle...
- Ä, ul Fatıymamı? Beläm, beläm, nik belmim di.
İsän çagında ätise belän Gabdulla abzıylar katışalar, kunak-kunak yöreşälär ide. Ul çakta Fatıyma bala gına ide äle. Ätise märhümne frontta algan yarası täki kabergä kertte.
- Nindi yomış belän kilgän soñ ul?
- Miña äytäse kilmi, Gabdulla abzıynıñ üzenä genä söylim, di.
- Miña gına söylim, dip äytä diseñme?
- Äye, şulay, di.
- Sin, karçık, närsäder butıysıñ, bezneñ arada nindi ser bulsın, di.
- Çınlap äytäm, şulay, di. Äytkänen äytäm. Hälsez kartka yaman sere bulmasın belep toram, şunlıktan, nindi ser ul, dip töpçenep tä tormadım.
Abzıy karçıgına säyer genä karap aldı, kar-çıgınıñ yözendä dä beraz gacäplänü çırayı sizelä ide.
Çınnan da nindi yomış belän kilde ikän bu señlekäş? Gacäplänü Abzıynıñ bötenläy yokısın açtı.
- Alaysa monda kersen. Min çıgıp tormıym inde, avırayganmın.
* * *
Karçıgı Häyernisa tüti çıkkaç, berazdan Abzıy yanına yegerme biş yäşlär tiräsendäge hatın-kız kerde. Türgä uzarga uñaysızlanıp, tupsa yanında tuktadı. Rahmatulla äşnäseneñ kızı Fatıyma ide bu. Fatıyma señlekäşne Abzıy küptännän kürgäne yuk. Pensionernıñ tormışı öye, hucalıgı tiräsendä genä butala bit, oçratmavı da tabigıy. Barıber ul anı kürü belän tösmerläde. Ul äle nık üzgärmägän, beraz gına kalınaygan bulsa da, gäüdäseneñ kileşlegen yugaltmagan, yöze dä elekkeçä çibär, tik küzlärendä kız vakıttagı çaya-şayanlıgı kürenmi, çırayına moñsulık çıkkanlıgı sizelä.
Ätise märhüm bulgaç, yäş kız-bala Fatıyma änise belän ikäü genä kaldılar. Läkin kız yäştän ük äniseneñ kul arasına kerde, soñrak, üsä töşkäç, tormışlarınıñ zur yärdämçese dä buldı. Cide klas-snı beterü belän kolhozga eşkä yöri başladı. Ütkenlege, eşkä hirıslıgı belän küplärdä uñay toygı kaldıra ide kız. Soñrak anı traktor brigadasına uçetçı itep kuydılar. İr-attan şäbräk eşli, dip söylädelär anıñ hakında ul vakıtta.
Kıskası, Fatıyma häryaktan citkän kız ide.
Läkin şunısı gacäp ide, ällä üze telämäde, ällä çınnan da yegetlärdän aña ğaşıyq buluçılar tabılmadı, - Gabdulla abzıy mondıy hällärdän hä-bärdar tügel, - kız tiz genä kiyäügä çıgıp kitä almadı. Tiñdäşläre ğailä tormışların korıp, balalar üsterä başladılar, ä Fatıyma kızkay haman yalgız yörde. Anıñ karavı, soñrak bulsa da, menä digän yegetkä kiyäügä çıktı. Karçıgı Häyernisa tütineñ söylävennän belä, bügen alarnıñ ike balaları üsä, äybät yäşilär, di.
Söyli başlagaç, äytim inde. Fatıymanıñ kiyäügä çıgıp, ğailä korıp cibärüenä Gabdulla abzıynıñ da katnaşı bar. Bu vakıygaga biş-altı yıl bardır inde, Abzıynıñ äle därmanlı çagı, kolhozda yäşlärdän kalmıyça eşläp yörgän zamanı ide.
Ber könne kırdan öygä kaytıp kilä. Kinät kenä arttan nindider hatın-kıznıñ yäşlärçä has kör tavış belän:
- Gabdulla abzıy, isän-saumısız? - digän tavışına äylänep karasa, Fatıyma señlekäş ikän. Arttan berkem dä kilmi kebek ide, ayak atlau tavışı da işetelmäde, igennär arası meca yulınnan kilep çıktı, küräseñ. Kıznıñ östendä üzenä kileşep torgan eş kiyeme-kurtka, ayagında itek, kulında yazu kitabı - ul çakta kızkay traktor brigadası uçyotçısı ide. Abzıy sälam kaytardı, äniseneñ, isän-saulıgın soraştı. Avılga kergänçe, anı-monı söyläşep bardılar. Ni söyläşkännären barısın da Abzıy häzer häterlämi, istä kalırlık möhim süzlär bulmadı, küräseñ. Ämma berse häterenä nık señep kalgan. Gabdulla abzıy kinät kenä, uylamıyça gına:
- Fatıyma kızım, nik kiyäügä çıkmıysıñ? - dip äytep kuydı.
Kız da uylanıp tormadı, ğadätençä tup-turı äytte dä saldı.
- Almıylar, abzıkayım, mine nikter yegetlär yaratmıylar.
- Yuknı söylämä, kızım, mondıy matur kıznı yaratuçı bulmıyça bulmas, - dide Abzıy.
Kız tartınıp tormadı, açılıp tup-turı ca-vap birde.
- Belmim şul, abzıkayım, häzergä, sine söyäm, çıksañ, min sine öyläner idem, di̇yüçe yeget yuk.
Gabdulla abzıy ber mizgel uylanıp bardı. Başında, äytimme, äytmimme, digän ike fiker tartıştı. Nihayät täväkkälläde.
- Bik häybät yeget bar, tanıştırıymmı ällä üzeñne?
- Kem ul? - dip soradı kız hiç tä uñaysız-lanmıyça.
- Sin anı belmiseñ.
- Avılda min belmägän yeget yuk. “Sütki” kem soñ ul?
- Ul, kızım, bezneñ avılnıkı tügel.
Gabdulla abzıy ul yeget hakında belgäne qadärlesen söyläp birde.
Rayonnan kilgän tözü brigadası kolhoznıñ terlekçelek fermasına yaña saray eşlilär ikän. Kışka ozak kalmadı, kilep citkäne sizelmi dä kalır, ä tözü eşläre şulay äkren barsa, salkınnarga qadär bu korılma betmäyäçäge kön kebek açık. Tözeleşne tizlätü öçen kolhoz idaräse bu möhim öleşenä üz keşelären dä cibärgän. Balta ostası Abzıy da şunda eşli ikän. Ul yeget belän şunda tanışkan. Eşlekle dä, üz eşenä osta da ikän ul yeget. Bigräk tä yegetneñ holkı Abzıynıñ küñelenä huş kilgän - kiräkmägänne söylämäs, sabır tabiğat-le, olılarga tübänçelekle ikän. İrtän isänläşep, häl-ähvälne soraşıp, karşı alu ğadäte dä Abzıyga huş kilgän. Yeget keşelärgä yärdämçel dä ikän äle: närsä bulsa avırraknı kütärä başlasa, Gabdulla agay, tukta, köçänmä, üzeñä avırlık kitererseñ, dip, üzem eşlim, dip, kilep citüe dä Abzıynıñ küñelen cılıtkan. Yeget tämäke tartmıy, hämer belän mavıkmıy - boları da anıñ uñay sıyfatı ikän. Eş arasında yeget kıskaça üzeneñ tormış yulın da söylägän. Balalar yortında üskän, tehuçilişedä ukıp balta ostası hönäre algan. Şuşı tözü brigadasında öç yıl eşli, yäşäve töbäk üzägendä tulay torakta ikän.
Şayan-çaya kız Fatıyma uñaysızlanıp tormadı, yäşüsmer kız-bala berkatlıgı belän:
- Maturmı soñ ul yeget? - dide.
- Äy, balakayım, - dide Abzıy süzen suzıp - maturlık tuyda, akıllılık tormışta kiräk, digännär borıngılar. Yämsez tügel, buyı da äybät, “kakras” siña tiñ.
İkese dä beraz tınıp bardılar. Fatıymanıñ ni uylaganın belergä telägändäy, Abzıy aña karap aldı. Kıznıñ bitläre beraz allana töşkän, ahrı, yözenä dä rähät, yämle uylar ğalämäte çıkkan, häzer ni bulsa küñelgä ohşarday närsä äyter kebek.
- Bolay maktagaç, çınnan da äybät yegetter inde, sin, Gabdulla abzıy, yaman keşene maktamas-sıñdır dip uylıym. Bik teläsäñ, tanıştır alaysa, - dide kız uñaysızlana töşep.
Alar kilgän olı uramnan başlanıp kitkän tıkrık çatına citkännär ide, şunda tuktadılar.
- Gabdulla abzıy, - dide kız beraz şiklänü häm borçılu tavışı belän, - mine yaratmasa, niş-lärmen? Mäshärä bulırmın bit.
Abzıynıñ bu hakta şige yuk ikän.
- Yaratır, yaratır, sineñ kebek äybät kıznı niçek yaratmasın di.
Şunıñ belän Gabdulla abzıy belän kız arasında süz bette. Alar saubullaşıp ayırılıştılar. Abzıy äle kilgän olı uram belän kitte, Fatıyma tıkrıkka borılıp, rähät, ömetle uylar belän öyenä taba därtle atladı.
* * *
Soñlatmıyça vakıtında eşlängän eş häyerle, dilär, timerne kızu vakıtında suk, digän mäqal yörü dä şuñardandır inde.
Abzıynıñ täcribäle şaktıy zur gomere monı raslıy, häyer holkı kızu da, täväkkäl dä ide anıñ. Süz arasında turı kiterep, avılda bik häybät ber kız barlıgın yegetneñ kolagına irtägäsen brigadaga baru belän saldı. Yeget däşmäde. Abzıynıñ süzlärenä iğtibar itmägän kebek kılandı. Yäşlär şundıy inde alar, monı Abzıy küptännän belä, borınnarın kükkä çöyälär, imeş alar üzlärenä üzläre huca, üget-näsihät alarga kiräkmi. Abzıy, barıber, üzeneken itte, bälki yegetneñ küñelen cälep itärmen, dip, eş arasında da, dürt-biş minut yal itü vakıtında da äñgämäne haman şul yakka bardı. Söyläşergä uñaylılık ta bar ide, bügen tözelä torgan korılmanıñ tege oçında alar ikäü genä eşlädelär. Abzıy kıznıñ tösen, buyın, çibärlegen, eşkä uñganlıgın tasvirladı. Läkin yeget haman läm-mim süz kuşmadı, kız hakında soraştırmadı, tıñladı gına. Läkin anıñ süzlärenä yegetneñ çırayı üzgärüennän, vakıt-vakıt küz karaşınıñ oçkınlanıp, yaltırap kitüennän Abzıy anıñ kızga küñele tartıluın sizde.
- Kart änise belän ikäü genä yäşilär, - dide ul, süzlärenä ayırım basım yasar öçen suzıbrak äy-tep,- kız öy eşlärenä dä uñgan. - Annan, ätisennän kalgan bulsa da, yort-karaltıları da äybät, tözek, - dip östäde.
* * *
Gabdulla abzıynıñ tırışlıgı yukka kitmäde, yegetne Fatıyma señlekäşe belän tanıştırırga künderde. İkençe könne eştän soñ, kiçen koyaş bayarga dip aşıgıp ofıkka tägärägändä olı uramnan ayırılgan tıkrıktan ike ir-at atlıy ide. Bolar Abzıy belän Ğalim yeget idelär.
Egetne kayçan kiteräsen Abzıy kızga äytmä-gän ide, häyer, kiçä äytä dä almıy ide. Kız hakında, öydä bulsa yarar ide, dip borçılıp kilde. Allaga şöker, öydä bulıp çıktı. Kunaklarnı änise Sälimä karçık karşı aldı. Kız belän änise arasında kunaklar kilü mömkinlege hakında söyläşü buldı, kü-räseñ, kunaklarnıñ kötmägändä kilep çıgularına karçıknıñ ise kitep aptırap kaluın Abzıy sizmäde. İşektän kemnärneñder kergänen, sälam birep, häl-ähval soraşuların işette, küräseñ, kemnär anda, dip, tür yaktan Fatıyma üze dä kilep çıktı. Hälne kız şunda uk añlap aldı. Yözenä beraz kızıllık yögerde, läkin yegetkä tartınmıyça kul birde (Gabdulla abzıy belän nikter küreşmäde), - äydägez, türgä uzıgız, kunak bulırsız, - dip eçkä çakırdı.
- Tanış bulıgız, bu yegetne, Ğalim, dip atıylar, - dide, yaktarak torgan Abzıy, - Fatıymanıñ ise-men atamadı, - anı, mögayın, yegetkä äytkän bulgandır inde, - Yeget kunaknı yahşı hörmät itegez, - dide Abzıy östäp, boyırgan sımanrak tavış belän, üze kitärgä cıyındı.
- Huş bulıgız, min kitäm.
Äbi dä, Fatıyma da,
- Yuk, yuk, kitmiseñ, gomer dä ber kilgän kunaknı çäy dä eçermi cibärü oyat bulır, - dip, Abzıynı kalırga kıstadılar. Läkin Abzıy rizalaşmadı. Häyernisa tütiyeñ kötäder, dip, şunıñ östenä mäşäqatem dä bar, dip, çıgıp kitte. Sälimä karçık anı kapkaga qadär ozattı.
- Ya, Alla, kavışuları häyerle bulsın, dide Abzıy eçennän häm äkren genä, aşıkmıyça gına öyenä atladı.

Sälimä karçık turı öyenä kerergä niyätlänmä-de, küräseñ, uramda Abzıy anıñ hayvannar belän söyläşüen işette: Ay, malkaylarım, açıkkansızdır, kötüdän tuymıy kaytasız, meskenkäylärem. Häzer aş-suı biräm, salam salam üzegezgä, tamagıgıznı tuydırıgız...

* * *
Fatıyma belän Ğalim ber-bersenä oşadılar, küräseñ, tiz genä yaratışıp ta ölgergännär, mögayın, tanışularına ike atna da uzmıyça öyläneştelär. Gabdulla abzıy belän Häyernisa tüti tuyda hörmät iyäläre bulıp türdä utırdılar. Yäşlär isemennän alarga büläklär dä birdelär: Häyernisa tütigä kül-mäkkä küz kamaştırırlık bizäkle material, Gabdulla abzıyga kıtaydan kilgän (ul çaklarda kıtayda kilgän külmäklär modada ide) soroçka.
Şul vakıtlardan soñ küpme yıl uzgandır inde - dürtmeder, bişmeder, - Gabdulla abzıy täğaen genä häterlämi,- ul Fatıymanı kürep, tuktap ber tapkır da söyläşkäne bulmadı. Karçıgı Häyernisa tüti ber könne çäy eçep utırganda süz arasında alarnı iskä töşerep, Fatıyma señlekäşneñ ike balası, - ber ulı, ber kızı üsä inde, dip äytep kuygan ide, Abzıy, küpme vakıt uzgan, dip häyran kalıp utırgan ide. Ul zamanda Abzıy därmanlı ide äle, kolhozda eşläp yöri ide. Häzer ul öçençe yıl pensiyädä.
Fatıymanı Abzıy tagı da ber tapkır sözep karap aldı da, anıñ:
- İsänmesez, Gabdulla abzıy, - di̇yüenä:
- Häzergä Allaga şöker, señlekäyem, - dide dä, karşı stena buyındagı urındıkka kürsätte, - utırıgız.
Fatıyma utırgaç, häl - ähvällären soraştı.
- Äniyeñneñ häle niçek?
- Äybättän tügel. Ayakları avırta. Nık sızlıy, dip zarlana. Filşer darular birä, faydası timi, di.
- Alay ikän. Avır häl - kartlık ğalämäte inde. Üzegezneñ isän-saulıgıgız niçek? Balalar üsä-lärme?
- Allaga şöker, tugaç, üsälär inde. Üzebez isän-sau gına yäşibez.
- Kiyäü belän äybät torasızmı?
- Yäşibez inde şunda...
Yäşibez inde şunda, di kızkay - bu süzlärne añlarga tırışıp, Gabdulla abzıy ber mizgel uyga kaldı. Karçıgı berkön, äybät yäşilär, digän ide. Gabdulla abzıynıñ başındagı şikle uylarnı Fatıyma señlekäşe dä sizende, ahrı, häm Abzıyga soraşkançı üze söyläp birüne yahşırak taptı, küräm.
Gabdulla abzıy, min siña ber möhim yomış belän kilgän idem, - dide ul uñaysızlanıp kına.
- Yomış belän, diseñme?
- Äye, ber yomış belän.
- Ya, äyt, nindi yomış ul.
- Äytüe dä uñaysızrak inde, abzıkayım. Başka çaram yuklıktan gına kildem inde siña, ğayeplämä-säñ...
- İ, balakayım, nindi ğayepläü bulsın di bez-dän, olı keşelärdän. Zinhar, tıñlıym, tartınma.
Fatıyma kinät, äytimme, yukmı, dip ikelä-nep, kauşap kalganday buldı. Berazdan uñaysız-lanuın ciñde, kem bulsa işetä kürmäsen, digändäy, tavışın äkrenäytep, gäüdäse belän Abzıy yagına avışa töşep:
- Ğailämdä iminlek yuk, abzıkayım, - dide.
- Närsä dideñ, iminlek yuk, dideñme, döres işettemme?
- Döres..., döres işetkänseñ, Gabdulla abzıy.
Abzıy aptırabrak kalganday buldı.
- Kızım, bu ni digän süzeñ?
- Ğalim bozıldı...
- Añlap citmim, balakayım, niçek inde ul bozıldı?
- Eçä başladı. Eşennän tup-turı öygä kaytmıy, kayber könnärne kunıp ta kala. Kaya kunadır, ber Alla belä - ällä bergäläp eçkän iptäşlären-däme, ällä ber hatın-kızdamı. Kaya yöriseñ, disäm, cavap birmi, minem belän söyläşmi.
- Gacäp!
- Hätta... - Fatıyma başlagan süzen betermi tuktap kaldı. Açık tügel mikän, dipter inde, işek yagına karap aldı, - yanıma da yatmıy, ikebez ike urında yoklıybız, - dide uñaysızlanuınnan küzlä-ren yäşerep.
Abzıkaynıñ yözenä az gına yılmayu çıktı, läkin anı sizdermäskä tırıştı, kuyı sakal-mıyıgı da monı yäşerde, kızkay monı sizsä, üpkäläve dä mömkin ide.
- Kaya kunganlıgına şiklänäseñme?
- Bik şiklänäm, Abzıkayım, şuñardan üzemne kaya kuyarga belmi azaplanam da. Ul öydä bulmaganda tönnär buyı yoklamıyça çıgam.
Gabdulla abzıy küzlären idängä töşerep uylanıp aldı.
- Işanasım kilmi, kızım. Ğalim bik ädäple yeget, sin söylägändäy bozılırday keşe tügel ul. Mögayın, sin anı üpkälätkänseñder. Ya açıktan-açık söyläp bir äle, nidän başlandı soñ bu bozılışuıgız.
Fatıyma üzeneñ gayıben açarga isäplänmägän ide. Alay da, bolay da uylaştırdı, üzen ğayepsez itep kürsäterlek añlatma taba almadı, kıyın bulsa da döresen genä söylim dä biräm, digän fikergä kilde.
- Söylim inde alaysa. Buldı bezneñ arada beraz süzläşü. Üzeñ beläseñ, abzıkayım, avıl cirendä mal-tuarsız yäşäp bulmıy. Sıyırıbız bar, tanabız, bıyılgı bozauıbız bar. Bıyılgı bärännäre belän sarıklarıbız da altı baş. Yıl sayın hayvannarıbız şul çamada bula. Alarga azıgıbız här yıl citär-citmäs kenä bula. Kışnı çak çıgalar. Uzgan yaz hätta kürşe Väli abzıydan alıp tordık, haman kaytarganıbız yuk äle. Köz uzıp bara, kışka da küp kalmadı inde, malkaylarıbızga bügennän ni peçänebez, ni salamıbız yuk, diyärlek. Niçä tapkır äyttem Ğalimgä, soñga kaldırma, häzer ük kolhoz idaräsennän yazdırıp al da, hayvannarga kışka citärlek azık kiterep kuy, didem, Väli abzıyga burıçıbıznı kaytarırlık ta bulsın, yaz soñrak kilsä dä, citärlek bulsın, didem. Ber äyttem, ike äyttem, kolagına da elmi. Tagı niçä tapkır kolagına töşerdem, işetmi dä. Çıdarlıgımnan çıgıp, tirgäp taşladım. Üzeñ belmäsäñ, kürşeläreñnän kürep bel, didem. Soñınnan, änä Ähmätkä kara, bergä eşlisez bit. Ul küptän kiterep, sarayına kertep öyep kuydı inde, didem. İşetmi dä kebek. Şul qadär açuım kilde üzenä, bötenläy täqatemnän çıktım.
- Sin, didem, bu ğailädä kem, irme, ällä ber gamsez malaymı? Sin bezneñ ir zatı tügel, küräseñ, didem. Soñgı süzlärem yaramadı, küräseñ:
- Ä, şulaymeni, min siña ir tügelmeni! İdi k çertu, dip, urısçalatıp sügende dä, işekne katı bärep yabıp çıgıp kitte. Bu häl, süzläşü, dip äytim inde, irtänge çäy vakıtında buldı. Kiçen Ğalim eştän öygä kaytmadı. İrtägäsen irtä belän çäy dä eçmiçä eşenä yögerdem. Mine kürgäç, tagı da bozıldı, keşelär aldında hur itep kuıp cibärde. Monda ezeñ bulmasın, di. Min yılıy-elıy kaytıp kittem. Kiçen kayttı kaytuın, läkin nık iserek ide. Şunnan birle yış eçä, kayber kiçlären kaytmıy da... Kaya kunadır inde, ällä ber hatın-kızga sıyına mikän? Menä şunısı mine yandıra da, köyderä.
- Anısı bulmas, kızım, ışana almıym, - dide Abzıy Fatıymanı tınıçlandırırga tırışıp.
- Belmim şul, abzıkayım. Şiklänäm. Yörägem ärnep tora. Ällä nilär uylap tönlä yoklamıyça çıgam.
İkese dä beraz gına tınıp torgaç, Fatıyma ütenü küzläre belän Abzıyga tekälde.
- Gabdulla abzıy, üteneçem siña şul: Ğalim sine bik ihtiram itä, haman, haman sine zurlap, maktap kına isenä ala. Sin añar üget-näsihät birsäñ, rätlänep kitär ide, dip uylıym.
- Üget-näsihät birüne sorıysıñ meni?
- Äye, abzıkayım, sine sorıym, ütenep sorıym.
- Alay ikän... üget-näsihät birüne sorıysıñ ikän... ğailä nizagına kısılunı ütenäseñ ikän...
Gabdulla abzıy cavap birergä aşıkmadı. Divan artına yata töşep tonık küzlären kısıp, idängä tekälep, uyga kaldı. Ä Fatıyma, mölderägän küzlären Abzıyga yünälderep, uñay cavap kötte. Abzıy haman uylandı. Ozın sekuntlar uzdı, häsrätle Fatıymaga bu mizgellär ber gomerdäy ozak toyıldı.

* * *

Uylanırlık närsä bar ide Gabdulla abzıyga.
Gabdulla abzıynıñ keçe kızı Säkinä kiyäügä yögerep çıktı. Rätle yegetkä çıksa äle ber häl, cil-kuar tärtipsez ber malayga, - Abzıy anı «eget» dip atarga da hurlana, - mäshärä itte äti-änisen. Malayı Abzıylardan biş-altı öy arı-gına yortta üste. Anı üstergän ğailäneñ bar hälen, malaynıñ baladan üsep citkänçe här adımın, holkın, ğadäten, kılgan eşen kürep, belep tordılar.
Ätise - salmış Zinnät ğailäçel keşe bulmadı, eşkä, dönya kötügä tırış, ihlaslı adäm tügel ide. Alay-bolay gına eşläp, hämer eçep, gülät itep ciñel genä yäşärgä yaratuçan adäm ide. «Salmış» digän yaman atnı da añar şul säbäptän kuştılar. Kolhozda totrıklı eşlämäde. Yış kına kayadır kitep, yartışar yıl, kayçakta berär yıl yugalıp yörde. Anıñ hakında tegendä urınlaşkan ikän, annan başka urınga küçkän ikän, kebek häbärlär, süzlär avılda küp yörde. Läkin çit cirlärgä kitep tä ällä nilär kırmadı, küräseñ, hatınına yärdäm itkänlege dä, ğailäsen üze yanına çakırganı da işetelmäde. Anda da salmış buldı, küräseñ, andıy keşene naçalniklar yaratmıylar bit. Soñgı vakıtta hat-häbäre dä kilmi ikän, kayadır kitep yugalgan ikän, dip söylädelär avılda.
Malaynı änise yalgız üsterde.
Änise sabır gına holıklı hatın ide, avılga yaman atı çıkmadı. Malay atasına ohşap tudı, küräseñ, baladan uk tıynaksız buldı. Uramda iñ usal, sugış çukmarı malay ide. Üzennän bäläkäyräk malay-şalaynı kıynap, kız balalarnı cäberläve belän uramda küp tapkır tavış çıgardı. Atası daimi öydä bulmagaç, änise, mesken, ni eşli alsın, malayı tıynaksız bulıp üste.
Malay mäktäp yäşennän ük tämäke tarta başladı. Bu hakta änisenä äytüçelär dä az bulmadı, tıñlata almadı, küräseñ. Ukuga da küñele bulmadı malaynıñ, dürtençe klasstan mäktäpkä yörmi başladı. Ukımadı da, kolhoz eşenä dä yörmäde, halık telençä äytsäk, at tizäge tibep yörde. Eçüne tiz öyrände. Avılda anıñ hakında, atasınnan kalmas, diyälär ide. Häzer aña uncide yäş, üsep citkän adäm balası diyärlek, läkin belgän hönäre yuk, eşkä därte yuk, brigada da anı-monı gına eşläşterä, anı da brigadir kuşkannan gına, telämäsä, eşkä çıkmıy da, tray tibep, arakı eçep yörep könnären uzdıra.
Menä şul gönah şomlıgına yabışıp çıkkan Gabdulla abzıynıñ Säkinäse.

* * *

Yazgı çäçü mizgelläre dä Gabdulla abzıynı därtländerä. Kırda çäçülär niçek bargannı üz küze belän kürep beläse kilä anıñ. Pensiyädä buluına karamastan bu vakıtlarda yıl sayın öç–dürt köngä genä bulsa da kırga brigadaga eşkä dä çıga ul. Kırçılar: «Olı başıñ belän monda nindi eş betermäk bulasın?» – dip, häteren kaldırmıylar anıñ, ä brigadir yeget çıguına şatlana gına. Därmanına kürä abzıyga ya çäçü kırı östendä, ya stannıñ üzendä uk eş tä tabıla. Yärdämem dä tiyär, kiräk bulsa, kır hezmätkärlärenä faydalı kiñäş-lär dä birermen dip, bıyıl da yaz mäşäqatläre könnärendä kırga eşkä çıkkan ide, läkin moradın tormışka aşıra almadı. Kinät kenä öyenä davıllı cildäy bärep kergän kara häsrät – kaygı anıñ kırga çıguın ikençe könne ük tuktattı.
May ayınıñ başı ide, täğaen genä äytkändä, bişe ide, - bu häsrätle könne Gabdulla abzıy berkayçan onıtmas, şundıy tözälmäs yara bulıp sızılıp kalgan bu kön anıñ häterendä.
Gabdulla abzıy bu könne kırda brigadada yazgı çäçüdä ide. Eş könen tämamlagaç, küplär irtägese eş köne öçen orlık kitergän maşinada kaytıp kittelär. Maşinaga töyälgändä, Gabdulla abzıy, kil, utır, siña digän urın kuzovnıñ türendä, dip şayartıbrak anı da çakırdılar, läkin ul utırmadı.
Gabdulla abzıy gomere buyı cäyäü yörergä yarattı.
Avılga bügen eşlägän kırdan küp disäñ ike çakrım tiräse bulır, ayaklarıñ isän çakta bu kıska aranı maşinaga utırıp kaytu gönahka tiñ, dip uyladı ul. Kiç bulsa da, hava cılı, küktä az gına bolıt kisäge dä yuk. Sizeler-sizelmäs kenä bitkä cılı dulkın bärelep uza. Havada oçuınnan tuktap, cepkä asılınganday, saban turgayı sayrıy. Tirä-yak kiñ sährä, cir häm yäşel ucım ise belän tulgan hava kükräkkä tulıp rähätländerä. Cäyäü atlau üze ber hozur.
Gabdulla abzıy öygä kütärenke küñel, rähät toygılar belän kaytıp kerde. Läkin käyefe öygä kerü belän çelpärämä kilde.
- Karçık, sin öydäme?
Häyernisa tütineñ algı bülmädän: Min monda, - digän ğadäti bulmagan yılamsıragan tavışı işetelde. Kersä, karçıgı şıñşıp yılap utıra. Abzıy kurkınıp kaldı, yöräge sikerä, ayakları kaltırıy başladı.
- Ni buldı?! - Abzıynıñ fikere yıraktagı balalarına - ulı belän olı kızına kitte, - ällä balalardan yaman häbär kildeme?
- Yuk, alardan, berni yuk. Keçe kızıbız oyatsız eş eşläp taşlagan - Häyernisa tüti üksep yılap cibärde, - hur itte bezne kızıbız Säkinä.
- Ni bulgan, nişlägän?
- Änä? zur yakta hatı östäldä. Ukı...
Mäktäp däftärennän yırtılıp alıngan şakmaklangan käğazne Abzıy kulına aldı. Anda ike yul gına yazılgan ide. Läkin şunı da ukıy almadı. Yaña yazunı ul küzlek belän dä azaplanıp kına ukıy ide. Küzleksez bigräk tä tanıy almadı. Häreflär ber-bersenä kuşılıp bozılalar, kulı kaltıravı monı tagı da köçäytä. Kabalanıp küzlek ezlärgä kereşte. Östäldäge közge artına gına kuya ide, yuk. Karçık algandır, alsa urınına kuya belmi, dip, sügende. Ä menä monda ikän, taptım, komod östendä ikän. Añgı-ra bäräk, niçä tapkır monda küzem töşte, kürmädem, dip üzen orıştı. Kolakçaları bulmagan ber-bersenä totaşkan ike tügäräk pıyalanı sul kulı belän küzlärenä yakın kiterde, uñ kulındagı käğazne ukırga mataştı. Süzlärne kat-kat kabatlap, - käğazne avır bulsa da, zur azap belän ukıp çıktı. Hatta: «Äti, äni, mine ezlämägez, açulanmagız da, min kiyäügä çıktım... Häyrüşkä...» diyelgän ide. Abzıynıñ başı äylänep kitte, çak kına yıgılmadı, östälgä totınıp kaldı. Yöräge kakşagan tägärmäçle arbaday çatanlıy başladı, tezläre zır-zır dereldärgä totındı. Ber mizgel nişlärgä belmi kauşap kaldı, kükrägen ärnü utı tutırdı, ul açuga äverelde. İşek aldına, annan uramga çıkkanın sizmi dä kaldı. Üze yögerä-atladı, üze kızın ettän alıp etkä salıp sükte. «Kiyäügä çıktım», digän bit mañka kız. Kürsätermen min siña kiyäüne, läğnät töşkän kız...» Uramda räşätkä koyma yanında çıbık yata ide, şunı kulına aldı. Häzer ul kızın söyräp bulsa da öygä alıp kaytır, ä Häyrüş karışa kalsa, şuşı çıbık belän birer kirägen... Gayrät orıp barıp kerde Abzıy Häyrüşneñ öyenä, läkin olı başı belän batırlanıp barıp kerüe yukka gına buldı, änise genä öydä ikän.
- Kaya Häyrüşeñ, kaya minem kızım? - dip akırdı yegetneñ anasına. Abzıynıñ usallangan yözennän, anıñ akırganınnan aptırap kalgan ana häzer genä kolhoz ambarınnan eştän kaytkanlıgın äytte. Ul ulınıñ kayda ikänen belmi ikän.
- Niçek belmiseñ?
- Kayan belim? Ul minnän sorap yörmi. İrtän min kitkändä öydä kaldı, - dide kurkınıp.
Abzıy nişlärgä belmi aptırap kaldı. Şul mizgeldä aña beraz sabırlık ta kilde. Üzeneñ olı başı belän monda yögerüneñ ahmaklık ikänen añla-dı. «Bolar kaçkannar, alarnı monda ezläü häzer mäğnäsez», - digän fiker başına kilde.
Borçılu - nervlanuınnan arıp, avırayıp kayt-tı da, aşamıy, eçmi, zur yakka çıgıp, yatagına yıgıldı. Karçıgınıñ:
- Aşaganıñ yuk bit, äydä beraz kapkalap al, - dip çakıruına çıkmadı.

* * *

Gabdulla abzıy belän Häyernisa tüti öç bala üsterdelär. İkese, olıları, üz tormışları belän yäşilär. İkeseneñ dä könküreşläre çittä. Alarnıñ yakta urınlaşuları äti-änigä küñelsezräk buldı, bilgele, läkin soñınnan äkrenläp kündelär. İsän-lek-saulık birsen Allahı Täğalä alarga, digän yalvaru belän yäşilär. Tormışlarnıñ iminlek häbär-läre olıgaygan ata-anaga şatlık, kuanıç kiterä tor-dı. Ulları Halim ällä-kaydagı, Seber, digän cirdä kapitan çinında hezmät itä. Olı kızları Gayşä kala yegetenä kiyäügä çıkkan ide, monda, yakında, Orınbur kalasında yäşi. Gayşäläre berse ike, ikençese biş yäşendäge kız balaların iyärtep ire belän kaytıp kitkäli. Cäy könnärendä yışrak kaytalar, monda, Sakmar yılgası buyı hozurında, yal itälär. Kaytuı belän Halime ata-anasın ike-öç yılga ber genä kuandıra. Bilgele, ul da yalgız gına kaytmıy. Kilen häm mäktäp yäşendäge ulı, keçeräge kızı belän kayta. Ğadättä cäyneñ urtasına - iyün, i̇yül aylarına turı kiterep kaytırga tırışa. Alar monda vakıtta öy, işek aldı görläp tora. Şundıy kuanıçlı könnärdä olı äti belän äni üzläreneñ çiksez bähetle ikänleklären toyalar. Allahı Täğalä üze tüläsen alarga, ata-analarınıñ küñellären kürergä tırışıp yäşilär - küçtänäç, büläklärennän dä özmilär, akçalata da yärdäm itep toralar. Rähmät alarga. Läkin alarnıñ vakıtlıça gına kaytıp kitüläre bik ük kanäğatländermi olılarnı. Monda, üzläre yanında, yäşäsälär ide alar. Sagınganda tiz genä barıp, onıkların kürep kilerlär ide. Bulmadı şul. Yarıy äle keçkenä kızları Säkinä monda, üzläre yanında. Ul alarnıñ yuanıçı.
Säkinä kızları hakında da Gabdulla abzıy belän Häyernisa tütineñ yaman süz äytäseläre kilmi. Bıyıl ul sigezençe klasska küçte. Ukıtuçıları, kızıgız Säkinä ukuga şäp, dip, maktau süze äytmäsälär dä, anı ukuında ölgermi, dip, tärtipsez, dip zarlangannarı yuk. Säkinä klasstan klasska küçep kilde. Döres, zur belem alırga şähärgä barırmın, digänen añardan işetmädelär. Häyerle bulsın, härber keşe ğalim bulırga dimägän bit.
Säkinä töpçek balaları bulganlıktan irkä-räk üste. Yomış-fälän kuşıp borçımadılar balanı. Kız citep bara. Soñgı yıllarda, änise kuşıp tügel, üze teläp äniseneñ kul arasına kerä başladı. Bigräk tä debet şäle bäyläüdä änisenä yärdäm itä. Änise debetne kıllıy, tetä, tarıy, annan erläp cepkä äyländerä, ä Säkinä añardan bizäkle çitlär bäyläp, alarnı urtaga kuşıp mayday cılı Orınbur debet şälenä äyländerä. Änise kızınıñ yärdämen-nän bik kuana.
Ä menä äti keşe äti keşe inde, katırak ta, taläpçänräk tä. Cäy könnärendä kolhozda eş kızu vakıtlarda Säkinäne kırga brigadaga eşkä çıgara: telämiçä genä, ätise kuşkanga gına eşkä çıga Säkinä. Holkı da töpçek kızlarınıñ äybät kenä: az gına söyläüçän, äti-änisenä tavışın kütärmi, ita-gätle. Ber tapkır Gabdulla abzıy mäktäpkä ata-analar cıyılışına bargan ide, ukıtuçısı Cämilä hanım da Säkinäneñ holkın maktap söyläde, tik anıñ az söyläüçän buluın häm yomşaklıgın bik huplamadı. Zıyan yuk, keşeneñ küp lıgırdavınnan azrak söyläve häyerleräk, dip uylap kuydı Abzıy ul vakıtta, Cämilä mögällimäneñ süzlärennän riza bulmıyça. Läkin soñgı vakıtta, bigräk tä sigezençe klasska yöri başlagaç, Häyernisa tüti dä, Gabdulla abzıy da Säkinäneñ üzgärep baruın sizgändäy buldılar. Bu üzgärü alarnı äsärtä ide. Sigezençe klasska ukuına telämi genä yöri başladı. Tege yıllardagı kebek säğatlär buyı utırıp däreslären häzerlämi. Yış kına kiçlären ya kinoga dip, ya yäşlär kiçäsenä, dip kitä; moñarçı bulmagan häl, tege dustıma, ya bu dustıma barıp kiläm, dip çıgıp kitä dä, ozak kına yörep kayta. Äti-äni kızlarınıñ bolay yörüen bik huplamıylar, läkin kaya yörgänen dä soraşıp töpçenmilär, uñaysızla-nalar. Zur bit inde kızları, üz hälen üze beläder, dip uylıylar. Cämilä hanımnıñ, Säkinä ölgereşen naçarayttı, digänenä dä bik iğtibar itmädelär. Gabdulla abzıy moñar: «Hälennän kilgänçä ukısa, şul häyerle bulır, härkemgä ğalim bulırga diyelmägän bit»,- digän fikerennän çıgıp karadı.
Balaların Gabdulla abzıy da, Häyernisa tüti dä, ukı, tırış, dip köçlämädelär. Ullarınıñ da, olı kızlarınıñ da ukuına tıkşınmadılar, - keşe bulıp çıktılar, Allaga şöker, äybät yäşilär.
Alarnıñ küñelen säyersendergäne kızları-nıñ ukuga salkınlanuı tügel, nindider siher täesir itkändäy kinät kenä Säkinäneñ holkı bozıla başlau ide. Ällä ni buldı kızlarına. Elek bulmagan häl, häzer tiz genä, yuktan gına köysez bulıp kitä, süz äytergä yaramıy, açulana, tursayıp yöri. Sorauga, däşkängä sabır gına cavap birmi, ärläşep kitä. Öy eşlärenä dä küñel birmi başladı. Şäl bäyläü-tınıp, utırıp eşlänüne taläp itä, vak eş ul, aña çıdamlık kiräk. Äyterseñ kıznı alıştırdılar, tınıç kına utıra almıy. Kulına eş barmıy, dilär mondıy halätne şäl ostası hatın-kızlar.
Kışkı kanikul könnärennän soñ Säkinä mäk-täpkä ukırga yörmi başladı. Gabdulla abzıynıñ: «Nik ukuıña yörmiseñ?» - di̇yüenä, sezneñ mindä ni eşegez bar, digändäy tavış belän: «Ukıysım kilmi», - dip kenä cavap birde. Ätise, nik, nindi säbäptän, dip centekläp tormadı. Ukımasañ, brigadaga eşkä yörerseñ, - di̇yüe belän çiklände.
Läkin kolhoz eşenä yörü fikere kızda bulmagan ikän. Küp tä ütmäde üzeneñ telägen änise aşa ätisenä citkerde. Gäyşä apasına bik sagıngan, şunda barıp kaytası kilä ikän. Gabdulla abzıy, alar ozak köttermäslär (yakın toralar bit) ya itkä, dip, ya mayga, dip, kaytıp kitärlär äle, şunda kürer apasın, dip karşı kilep mataşkan ide dä, Häyernisa tütineñ, boyıgıp yöri balakayım, beraz dönya kürep, küñele açılıp kaytır, di̇yüenä yomşardı, rizalık birde.
Ber atnaga, dip kitkän kız anda ike atnadan artık torıp kayttı.
Ohşadı küräseñ añar kunakka yörü. Ozak ta uzmadı tagı da änisenä ük abıysı yanına barıp kaytırga teläven äytte. Moñar änise başta uk riza bul-madı. Samolet kına oça torgan şundıy yırakkamı? Seber, digän cir çitenä üzeñne genä cibärmim, - dip kırt kiskän ide. Äni küñele yomşak bula, Säkinä ütenep, hätta yılarday häldä soragaç, Gabdulla abzıyga süz salıp karagan ide dä, katgıy karşı süz işette.
- Berkaya barmıy, neçevo koyrıgın selkep yörergä, - dip, bu mäsälägä nokta kuydı. - Terlekçelek fermasına eşkä çıgaram, zav. belän söyläş-tem inde, - dide ätise. Balakaynı kolhozga eşkä çıgarıp nik azaplarga; tormışıbız, allaga şöker, äybät, däülätebez ber kızıbıznı aşatırga citär-lek, - dip karışırga uylagan ide dä, telen teşläde. Ul kartınıñ holkın belä, tavış çıgıp kitüe möm-kin ide.
Säkinä malçılık fermasında bozaular karauçı bulıp eşli başladı.
Bozaularnı aşatu-eçerü, asların çistartıp toru, alarnı avıru-fälännän saklau ciñel tügel ide. Monda kübräge kul-köç eşe, şunıñ östenä şaktıy pıçrak eş ide. Säkinä başta künä almıyça azaplandı. Öygä yılap kaytkan könnäre dä az bulmadı. Soñınnan öyrände. Äybät kenä eşli başladı. Şulay kış uzdı. May ayı citte.
Säkinäneñ şulay äybät kenä eşläp kitüenä Gabdulla abzıy da, Häyernisa tüti dä kuanalar ide.

* * *

Ata-anadan kaçıp kiyäügä yögerep çıgu, Gabdulla abzıylarnıñ näselendä bulgan häl tügel. Abzıynıñ küñele moñar nık kırıldı. Häyernisa tü-tigä katı itep äytte: «Bezneñ tupsada kızıñnıñ eze bulmasın», - dide. Bu süzlärne Häyernisa tüti yılap, yäşlären agızıp, tıñladı, läkin karşı süz äytmäde.
Gabdulla abzıylar öçen şuşı avır kiçereşle könnärdän soñ yartı yıl vakıt uzıp kitte. Köz citte. Yäşlär belän olılar arasında aralaşu-bäyläneş bulmadı.
Bu küñelsez häbärne Gäyşä kızlarına şul atnada uk citkergännär ide. Kızları tiz genä kilep tä citte, änisen törleçä tınıçlandırırga tırıştı. Tuy yasarga kiräk, dip tä äytep karadı. Mäshärä itelgän ata-ana monı işetergä dä telämädelär. Gäyşä señlesenä büläklär dä kitergän ikän, läkin äti-änisenä kürsätmäde. Kerep, señlesen kiyäügä çıguı belän kotlagan, büläklär dä birgän ikänne kürşelärennän genä işettelär. Ullarına da yazgannar ide, bälki ul da yäşlärne kotlagandır, läkin ul hakta äti-änisenä berni yazmadı.
Açunı vakıt yomşarta.
Ni disäñ dä, Säkinä - Gabdulla abzıy belän Häyernisa tütineñ iñ keçe töpçek balaları. Küz bäbäklären saklaganday cil-yañgır tidermi üster-gän kızları. Tıştan alar añar açulı bulsalar da, küñellärendä haman Säkinä ide. Anı sagınalar, anı üz öylärendä küräseläre kilä. Ana küñele yomşagrak, Gabdulla abzıy yış kına Häyernisa tütineñ küzläre yäşlängänen kürä - kızı hakında sıkrana inde baygış. Döresmeder, yalgışmıdır, ber Alla belä dä, kızkayları üze belä, balakaylarınıñ yäşäeşe-tormışı hakında avılda küñelsez häbär-lär yöri di. İmeş, Häyrüş belän Säkinä et belän mäçe kebek yäşilär ikän, imeş Häyrüş iserep kaytıp hatının kıynıy ikän... Kürşe-tirä hatın-kızlar telendä şundıy süz yöri di.
Ana keşe mondıy süzlärgä niçek çıdasın!
Ätiseneñ başınnan da Säkinä hiç çıkmıy.
Kızlarınıñ yäşägän yortı yap-yakın, ber uramda, araları barı biş-altı yort kına. Şuña karamastan, yat keşelär kebek, ber-berse belän küreşmi, beleşmi, süz kuşarga kırıslanıp yäşilär.
Yartı yıl vakıt äni keşene nık yomşarttı. Häyernisa tüti çıdamınnan çıktı. Kürşelärneñ yäş kilenennän: Säkinäne bik sagındım, balakayımnı, küzläremdä yäşlärem kipmi, häsrätemnän avıruga sabışam inde, ätise yorttan çıkkan vakıtta kaytıp kürenep kitsen, dip äytterde.
Karçıgına beldermäsä dä, eçennän Abzıy da kızın sagına, vakıtı belän sızlana da ide. Häyernisa tüti Abzıyga: «Häzer inde kızıbıznı Häyrüştän ayıra almıybız, ällä çakırıp alıp, rizalıgıbıznı belderikme?» - disä, bälki kart riza da bulır ide. Läkin bähetsezleklärenä karşı, häyerle küreşü bulmadı. Kötelmiçä kilep çıkkan kotoçırgıç yaman vakıyga kızları Säkinädän alarnı tagı da nıgrak ayırdı.
İke atna elek kenä buldı bu häl.
Ul könne öylä çäyennän soñ Häyernisa tüti östälne cıyıp, savıt-sabalarnı yuıp kaldı, ä Gabdulla abzıy, hayvannarnı karaştırıym, dip, abzarga çıktı. Sıyırına arpa salamı salıp, anıñ yanına täm öçen genä dip, az gına peçän dä östäde. Başın Abzıyga taba borıp karap torgan sıyırı belän: «Beläm, beläm, hayvanım, su eçäseñ kiläder; sabır it, änä tege yäşlär yanına kerep çıgım da, barıgızga da su kiterermen, dip, sarayınıñ tana belän bozau bülegenä yünälde. Şul vakıt öyaldı tupsasında Häyernisa tütineñ nindider hatın-kız belen söyläşep torganın kürep, tuktaldı. Hatın Abzıy yagına artı belän baskan, aşıgıp-aşıgıp nider söyli, kulı belän uram yagına törtep kürsätä. Häyernisa karçıgı basıp katkan, närsädänder kurıkkanday yöze ap-ak bulgan. Hatınnı Abzıy häräkätennän, äçkelt tavışınnan tanıp aldı, Çulak Valetdinneñ hatını Gazizä ikän - alar Abzıylarga karşı gına toralar. Hatınnıñ söylävenä Abzıy kolak saldı.
- Ul Säkinäne üterer dä, akırtıp-akırtıp kıynıy, meskenne, - digänen añlap aldı. Kulındagı sänägen bärep, aşıgıp hatınnar yanına atladı. İsänläşmästän:
- Kem kıynıy, kemne kıynıy? - dip akırdı Abzıy kilep citär-citmäs.
- Kem bulsın, kiyäüegez kızıgıznı...
Hälne Gabdulla abzıy şunda uk añlap aldı. Bulır ul kahär sukkan huligannan, - digän uy yögerep uzdı başınnan. Uram yak koyma buyındagı utınlıgınnan sallı tayak sındırıp aldı da, üzeneñ olılıgın, kızu yörgändä tını kısıluın onıtıp, uramga çıgıp yögerde. Anıñ artınnan Häyernisa tüti iyärde. Kilsälär, Häyrüşneñ uram yak kapkası yanında dürt-biş hatın-kız cıyılgan. Kaysısı kapka, kaysısı koyma yarıgınnan işek aldın küzätälär. Kemder Abzıynıñ yögerä-atlıy kilgänen kürep:
- Abzıkayım, öydä yaman tavışlıylar, Säkinä-neñ yılaganı da işetelä... - dip takıldıy başlagan ide, ul anı tıñlap tormadı, keçe kapkanı aça töşep, işek aldına küz töşerde. Öy işek aldınıñ türendä, - öy aldı işege bu yakka çıga, - şul yakka kolagın saldı. Öy eçendä närsäneñder döberdäp auganı, idängä bärelep çıñgırdap savıt-saba vatılganı, şular arasında yılagan hatın-kız tavışı da işetelde. Abzıy, tınıp, kolagın oçlatıp, tıñladı. Tanıdı - can kisäge, keçkenä kızı Säkinäneñ tavışı ide bu. Abzıy cil kapkadan işek aldına atlap öygä taban omtılgan ide, öyaldı boldırında Säkinä kürende. Anıñ tuzgan çäçe yözenä töşkän. Külmägeneñ ber yak izüe yırtılıp salıngan, yalangaç cilkäse kürenep tora. Boldırga çıgu belän Säkinä açı çırıldau häm yılau tavışı belän sörän saldı.
- Karavıl! Kürşelärem, can tugannarım, kotkarıgız, irem üterä bit mine. Karavıl, karavıl!...
Şul mizgel ük işektä Häyrüş kürende. Säkinä boldırdan işek aldına ımtılgan ide dä, Häyrüş cibärmäde, kulınnan totıp österäp öygä alıp kerep kitte. Öydä tagı da döberdäü, şaltırau işetelde. Abzıynıñ çıdamlıgı kalmadı, açuınnan keçkenä kapkanı tibep cibärde dä öygä atıldı. Kulındagı tayagın nikter işek töbendä kaldırdı da, öygä kerep kitte.
Öydä kotoçkıç küreneş ide.
Kürgänenä ışanmıyça, Abzıy ber mizgel katıp tordı. Yurgan, mendärlär idändä törle yakka bärelgän. Türdä şkaf şikelle ber närsäläre bulgan ikän, ul stena buyına augan, eçendäge äyberläre öy poçmagına koyılgan, idändä savıt-saba vatıkları sibelgän. Karavatka bögärlänep augan Säkinäne Häy-rüş ozın çäçennän uçlap totkan da, uñ kulındagı bil kayışı belän rähimsez räveştä suga-kıynıy. Mesken Säkinä här sukkanı sayın közän tartkanday selkenep kitä, bäğır tavış belän:
- Oy, oy, üteräseñ bit sin mine. Üläm bit min, - di.
- Mä siña, änçek, mä tagı... - di Häyrüş här-ber sukkanı sayın.
Abzıy atılıp barıp Häyrüşneñ kulındagı kayışına totındı. Beräü bulsa, karşında hatını-nıñ ätisen, yağni kayın atasın kürep, oyaluınnan yomşarır ide. Häyrüş andıylardan tügel ikän şul. Ul, kiresençä, Abzıynı kürü belän añar yaman süzlär belän bäylänep kitte.
- Ä, sin, kartlaç, monda ikän. Kızıñnı yaklarga kildeñmeni? Siña da eläger, - dip, añar kizände. Läkin suga almadı.
Abzıy zamanında ere bädänle, köçle-gayrätle adäm ide. Bügen dä, Allaga şöker, pensiyä yäşendä buluına karamastan, korıgan-betkännärdän tügel. Häyrüştän Abzıy suktırmadı, kulınnan totıp aldı. Häyrüş nık iserek ikän - monı ul anıñ şıksız-uñaysız häräkätennän sizde, avızınnan da yaman açı arakı ise börkep çıga ide.
Başta Abzıy:
- Häyrulla, sin nişliseñ, akılıñnan yazdıñ-mı ällä? Nik kıynıysıñ hatınıñnı? - dip tınıçlandırırga tırıştı.
Läkin Häyrüş basılmadı, batırlana gına töşte. «Min siña, kartlaç, kürsätim kürmägäneñne, - dip, Abzıynıñ kükrägenä sul kulı belän bar köçe belän törtte. Tigez urın bulsa, bälki Abzıy birel-mägän dä bulır ide. Anıñ artında karavat ikän, ul karavatka yıgıldı. Häyrüş anıñ izüennän totıp bua başladı. Şul vakıt Abzıynıñ östenä tagı kemder gäüdäse belän audı. Nikter kinät kenä Häyrüşneñ kulları buşadı, üze yaman tavış belän: Oy kulım, özde bit kulımnı, - dip akırıp cibärde dä, Abzıy yänäşäsenä kravatka kaplandı häm häldän kitkändäy tındı. Häyrüşneñ kullarınnan kotılgan Gabdulla abzıy küzlären açsa, karşında Häyernisa karçıgı-nıñ yöze, anıñ irennäre, borını tiräse kanga buyalgan, äydä tor, dip Abzıynıñ kulınnan tarta. Hälne Abzıy şunda uk añlap aldı. Häyrüş, bua başlagaç, teşlären anıñ kullarına batırgan. Borını, iren-näre kanga buyaluı şuñardan ikän.
- Äydä, äydä, - dide Häyernisa tüti Abzıyga torırga yärdäm itä-itä, - Säkinäne alıyk ta, tizräk bu tämugtan kitik. Mondıy bädbähet öçen üstermädek kızıbıznı.
Küzlären yomıp, huştan kitkän kebek yatkan Häyrüş üz añında ikän äle. Ul Häyernisa tütineñ süzlären işetü belän yaman töştän kurkınıp uyanganday torıp utırdı, häm:
- Yuk, yuk, alıp kitmägez Säkinämne... Cibär-mim, - dip kat-kat kabatlarga totındı.
Abzıy belän Häyernisa tüti işekkä yünälde-lär. Häyrüş karavattan tormak buldı, tora almadı, tagı omtıldı, kire karavatka yıgıldı häm kanlı kulları belän biten kaplap:
- Alıp kitmägez Säkinämne, min anı yaratam, alıp kitmägez, dim. Gafu itegez mine, - dip yalvardı.
Abzıy belän Häyernisa tüti anıñ ni söylägä-nen tıñlamadılar, tıñlarga telämädelär dä, işek-kä atladılar. İşek töbendä alarnı işek aldındagı tavış tuktattı. Aptırap, kurkınıp tıñladılar.
- Kürşelärem, cankaylarım, karavıl, karavıl, yärdäm itegez, iremne üterälär! Karavıl! Kotkarıgız...
Bu alarnıñ söygän keçkenä kızları Säkinä-neñ tavışı ide.
Bu ni bu, töşme, önme? - Tavış tagı yañgı-radı.
Yuk, töş tügel, ön bu, yaktı kön bu!
Abzıynıñ başına kemder çukmar belän sukkanday buldı, öyneñ stenaları äylänep kitte, çak kına yıgılmadı, işek yañagına totınıp kaldı. Kolak-larına ışanmıyça, tagı tıñladı. Säkinä kızları-nıñ äçe yılak tavışı tagı da işetelde.
- Kotkarıgız, iremne üterälär!
Abzıynıñ yöze közge töndäy karaldı, kart çırayı yämsez kıyşaydı.
- Äydä, kittek! - dide ul, karçıgına borılıp, kızganıç häm kaltıragan bäğır tavışı belän, - minnän kalma! Bez monda yalgış kilgänbez.
Alar yak-yaklarına karamıyça, başların iyep allı-artlı işek aldın uzdılar da, uramga çıgıp öylärenä yünäldelär.
Uramda kapka töbendä hatın-kızlar bayagıdan kübäyä töşkän ide, alar arasında ber-ike ir-at ta kürenep kaldı, barısınıñ da küzläre alarda ide.
Bolay tekälep karauları alarnı kızganudanmı, ällä eçlärennän mıskıl itep kölülären-nänme? - Häyer, kaysısı da cir yarılsa, cir yarıgına töşep kitärdäy hurlık ide. Bu küreneştän kaçarga telägändäy Abzıy adımnarın tizlätte. Artına borılıp, karçıgına karap aldı. Ul da, mesken, bötenläy bögelep töşkän, üksep, yılap, yäşlären koyıp anıñ artınnan kalmıy kilä ide.

* * *

Fatıyma señlekäşneñ üteneçenä cavap ezläp uyga kalgan Abzıynıñ başınnan östä hikäyä itelgän kotoçkıç vakıyga kat-kat uzdı.
Säkinä kızınıñ:
- Kotkarıgız, Karavıl, karavıl! İremne üte-rälär, - digän tavışı häzer genä işetelgändäy kolagın avırttırıp çıñladı, ä uram kapkası töbendäge keşelärneñ şeltäle karaşları kükrägenä agulı uk kadalganday haman äle anıñ canın ärnetälär ide.
Üz hälennän gaciz bulıp kilgän ğailä tormı-şınnan täcribäsez yäş hatınga nindi kiñäş birsen Abzıy, bigräk tä ir belän hatın arasındagı häl-lärgä mönäsäbätle mäsälädä?
İr belän hatın arası, alarnıñ ikesenä genä toyımlı ser ikän, başkalarnıñ moñar kagıluı kahär-le eş ikän. Ata-anaga urın yuk ikän bu serdä. Karçıgı Häyernisa tüti belän kırık yıldan artık ber can, ber tän bulıp yäşäp tä Gabdulla abzıy şunı belmä-gän. Bu hakıykatne kızı Säkinä açmasa, bälki bügen dä belmäs ide.
Ul könne kızların Häyrüşneñ cäberläven-nän aralarga dip barıp, alar karçıgı belän avıl-daşları karşında hur buldılar. Bügen dä äle haman şul vakıttagı oyalu hise yöräklären tırnap tora.
- Kızım Fatıyma, - dide Abzıy başın kütä-rep, karşında añar cılı ömet baglap utırgan yäş hatınga, - ir belän hatın arasındagı nizagka katışu olug gönah. Üz aragıznı üzegez tözätegez!
Abzıynıñ soñgı süzläre ğailä koruçı häm korıp, yäşi başlauçı yäşlärgä vasıyät itep äytel-gän kebegräk yañgıradı.

Gӧlnisa

Mähäbbät ul iske närsä,
Läkin härber yöräk anı yañarta,
Tile yäşlek yartı gomerne birä
Anıñ hise belän yanarga...»
h.Taktaş

(«…mähäbbätemne äytergä ölgermädem» - olıgayıp bara torgan buydak yegetneñ söylävennän)

Üzemne belä başlagannan birle bez äniyem belän ikäü genä yäşädek. Ätiyemne min häterlämim. Ul min yäş bala çakta uk märhüm bulgan. Bezgä kürşe işege aldındagı yortta üz öylärendä irle-hatınlı Säğdi abzıy belän Hayırnisa tütilär toralar ide. Häyernisa tüti belän äniyem kayçan duslaşkannardır, belmim, alar ber-bersen «ahirät» dip kenä atıylar, ber-bersenä kerep-yöreşep, yomışlaşıp yäşilär ide. Hayırnisa tüti belän Säğdi abzıylarnıñ minem yäştäge kız balaları bar. Küreneşkä ul tänenä it kunmagan yabık, läkin zifa buylı kızkay ide. İseme Gölnisa ide anıñ. Änise Hayırnisa tüti berkayçan Gölnisanı üzennän kaldırmıy, bezgä kersä dä anı iyärtep kerä. Äni Gölnisaga ya känfit, ya peçene tottıra, aña kürä tatlı küçtänäç miña da elägä ide. Kürşe kunaklar öçen äniyem tiz genä çäy häzerli, alar, ike ahirät, üz hällären söyläşep çäy eçälär. Bezne Gölnisa belän çäy bik kızıktırmıy. Min Gölnisaga üzem yasagan uyınçıklarnı kürsätäm, äniyem kitergän kärtinkälärne dä bergä karıybız, min aña işek aldında kürşe malayları belän käşäkä uynavıbıznı söylim. Gölnisa az söyli, kübräk tıñlıy gına. Kayvakıt äni üze belän alarga mine dä alıp kerä, ä kaya bulsa zurrak yomış belän ozakkarak kitsä, mine Häyernisa tütigä ışandırıp kaldıra. Gölnisa belän bez menä şulay beleşep kittek, soñınnan duslaştık ta. Gölnisa minem belän ber yäştä ikän. Aldan söyläşep kuygannar, küräseñ, Häyernisa tüti belän äniyem bezne mäktäpkä berençe klasska bergä alıp bardılar.
Mäktäp işek aldında bezne häm balaları belän kilgän başka äni, ätilärne ber çibär apa karşı aldı häm barçabıznı eçe rät-rät tezelgän öställär belän tulı zur bülmägä alıp kerde. Ul öställärneñ urındıkları da bar ikän. Soñınnan beldek, ul zur bülmäne «klass» dip, ä öställärne «parta» dip atıylar ikän. Çibär apa bezgä, balalarga, utırırga kuştı. Balalar döber-şatır kilep öställär artına urınlaşa başladılar. Şul mizgeldä - bügengedäy häteremdä häm berkayçan da onıtmamın, mögayın - Hayırnisa tüti äniyemä:
- Ğalimcan belän Gölnisa ber partada utırsınnar, ber-bersenä küneksennär - dide häm bezne tege yagında çibär apa basıp torgan östäldän öçençe saftagı partaga utırttılar. Bez utırgan mizgeldä ata-analar üzläre kitergän çäçäklärne - (Häyernisa tüti belän minem änineñ dä kullarında törle töstäge matur çäçäklär bäyläme bar ide). - Çibär apa östälenä büläk itep kuydılar. Ul ata-analarnıñ barsına da rähmätlär äytte. Annan çibär apa bezgä, balalarga, möräcäğat itep:
«Balalarım, min sezneñ ukıtuçıgız bulam, mine, İlsöyär apa dip atarsız», - dide; irtägä mäk-täpkä kayçan kilergä kiräklegen añlattı, soñga kal-maska kuştı. Äti-änilärgä dä äytäse süzläre dä bar ikän İlsöyär apanıñ: nindi däresleklär, däftärlär, karandaşlar kiräklegen iskärtep, berençe atnada mäktäpkä balalarnı ata-analarnıñ üzläre ozatuı kiräklegen dä añlattı.
Şunıñ belän mäktäptä ukıy başlavıbıznıñ berençe köne bette, bez öygä kaytıp kittek.
El sayın klasstan klasska küçsäk tä, bez Gölnisa belän haman ber partada utırdık. Şunıñ östenä änilärebez ahirät duslar bulıp katışıp, kunak-kunak yöreşep yäşägänlektän Gölnisa belän bez dä yakınaydık, ber-berebezne tugannarday kürä başladık. Uku miña ciñel birelä ide. Gölnisa da ukuga tırış ide. Däreslärebezne yış kına ya bezdä, ya Gölnisalarda bergä häzerlibez. Bişençe klasska küçkäç, Gölnisa fizika, matematika fännären üz-läşterüdä avırlıklar sizä başladı. Kıyın mäsälälärne öydä dä, mäktäptä dä bergäläp çişäbez. Gölnisaga añlaşılıp citmägän çaklarda, min aña yärdäm itäm - añlatam. Läkin min moña gorurlanmıym, masaymıym, Gölnisaga yärdäm itä aluım mine şatlandıra gına. Turıdan turı açık äytmäsä dä, Gölnisanıñ mölderägän matur küz karaşları häm miña mölayım yılmayuınnan çiksez rähmäten belderüen toyam - bolar miña aña karata tagın da yakınrak duslık toygılarımnı uyata ide.
Sigezençe klasska küçkäç, berkayçan da başka kermägän häl, Gölnisa tarafınnan miña karata añ-laşılmaslık mönäsäbätlär başlandı. Ber minem belän açılıp, çın yakınlık belän söyläşä, yılmaya, serle küzlären tutırıp nider äytergä telägändäy miña tup-turı karap tora, ä kayçan bernindi säbäpsez üpkälägändäy tursayıp, söyläşmiçä utıra. Ni öçen açulanganın añlamıym.
Sigezençe klassnı tämamlagaç, cäyge kanikul aylarında Gölnisanı äti-änise, yalga dip, nindider tugannarına avılga cibärdelär. Anıñ cäy buyı öydä bulmavı miña avır täesir itte. Gölnisa belän mine berençe klasska alıp barganda Häyernisa tüti änigä: ber partaga utırsınnar, ber-bersenä küneksennär, digän ide. Min çınnan da Gölnisaga nık künektem, küräseñ, cäy buyı anı yuksınıp, sagınıp, üzemne kaya kuyarga belmi kañgırıp, yördem. Kaya gına bulsam da, öydäme, äşnälärem arasındamı, Gölnisa başımnan çıkmıy ide.
Kanikulıbız bette, irtägä mäktäpkä barırga. Bügen Gölnisa kaytkandır, mögayın; kerep hälen belergä aşkınsam da, kire uyladım. Çönki cäy buyı öydä bulmagan berdän-ber irkä kızların sagıngan Häyernisa tüti belän Säğdi abzıy Gölnisaga karap tuymagannardır, tämle-tämle aşlar belän kunak itälärder, dip, kerergä uñaysızlandım. Bälki üze kerer, dip tä ömetländem, köttem. Läkin ul kermäde. Kaytmadı mikän ällä! Ni buldı ikän? - digän soraular hätta kurkıttı da mine, isän genä bula kürsen minem Gölnisam.
Cäyge kanikuldan soñ mäktäptä ukular başlanu köne bäyräm kebegräk bula. Balalar barısı da şatlar, alar yal aylarında tazargannar, nıgıgannar. Cäyge kaynar koyaş nurlarında yanıp, karala töşkännär, bersen-berse sagıngannar, mäktäp tä sagındırgan. Şuñardandır inde, kanikuldan soñ balalar mäktäpkä ğadättägedän irtäräk tä kilälär. Bu könne mäktäp binası eçendäge ozın koridor şaulap tora: äñgämäläşälär, kanikul könnäre häbärlären söyli-lär.
Mäktäpkä aldanrak baru maksatınnan min dä irtäräk yattım, läkin Gölnisa bälki avıldan kaytıp citmägänder dip uylavım, borçıluımnan ozak yokıga kitä almıy yattım. Äniyem minem üz vakıtımda torırga ğadätlängänemne belä, uyatmagan, beraz soñrak tordım. Aşıgıp anı-monı kapkaladım da, mäktäpkä cıyındım. Vakıt bar ide äle, äniyem:
Kaya, çalbarıñnı ütükläp birim, bik borçılgan, bolay kileşmäs, - dip tuktatmasa, berençe dä-reskä barıber ölgerä idem äle. Çalbarımnı kiyep, rätlängäç, can färmanga çaptım. Ölgerdem täki, küp bulsa yartı minutka soñlaganmındır. Läkin barıber koridorda balalar yuk, däres başlangan, küräseñ. Klassıbız işegen uñaysızlanıp kına açtım. Ukıtuçı da bäyräm hisle, küräseñ, şeltälämäde.
Ker, Ğalimcan, ker, - dide yomşak tavış belän. Min kabalanıp partama yünäldem. Karasam, ni küzem belän kürim, partada Gölnisa urınına tanış bulmagan yat kız utıra. Kem bu? Ber mizgel tekälep karap tordım. İnşalla, diyär ide olı keşe bulsa, çak tösmerländem, Gölnisa bit bu!
- Gölnisa, ni häl? Sine tanımıy da toram - didem äkren genä, partama barıp citkäç, ukıtuçı apama işettermäskä tırışıp.
- Şulay meni? Tiz onıtkansıñ - dide ul yarım tavış belän serle yılmaep.
Şul arada Gölnisaga gomumi küz dä töşerep ölgerdem. Elekke Gölnisadan berni kalmagan: äyterseñ ul yañadan tugan, yañadan üsep, tutaş bulıp ölgergän. Elek ul kakça gäüdäle kızkay ide. Häzer ul tulıp tügäräklängän, yäşlek sälamätlege börkep torgan ap-ak yözeneñ bit almalarına alsu tös yögergän. Gölnisanı mondıy küreneştä kürü mine beraz kurkıtıp ta kuydı. Häzer ul färeştä kızıday güzäl tutaş, minem kebek gadi adäm balası belän elekkedäy duslık mönäsäbätlärendä bulırga telämäs tä - şundıy borçulı uylar uzıp kitte bu mizgeldä minem başımnan. Yatsıngan kunaktay Gölnisaga yakınayırga uñaysızlanıp, partanıñ bu oçına gına utırdım.
Ädäbiyät därese ide. Sälimä apa nider söyli, ä min anı tıñlamıym, kırın gına karap haman Gölnisanı küzätäm. Gacäyep, Gölnisa tazargan gına tügel, koyaşta yangan bulsa da karalmagan, alsu kızargan gına. Anıñ yarım yalangaç tügäräk ak beläklärenä (oyat bulsa da, yäşermim), häm parta astındagı koyıp yasalganday sıyraklarına küzemne töşeräm. Azgın küñelne tıyıp bulmıy, küñelemneñ ber oçı anıñ kükrägendäge ike tügäräk kalkulıkka da tiyep uzdı. Karale, elek sizelmi ide bugay. Ber-berebezne kürmiçä ayırılıp torgan kanikul aylarında Gölnisa mölderäp peşkän çiyädäy güzäl tutaşka äverelgän.
Gölnisanı min berençe klasstan birle ber partada utırgan şärigem häm äniyemneñ ahirät dustı Häyernisa tütineñ kızı bulganlıgınnan gına tügel, anıñ sabır holıklı, yomşak küñelle mölayım kız bulganlıgı öçen dä yarattım. Kanikuldan tanımastay üzgärep kaytkan Gölnisa mindä bügen ällä nindi äytep añlatıp bulmıy torgan hislär uyattı. Üsep citkän yeget, kızlarda ber-bersenä ğaşıyq bulu digän halät hakında işetkänem bar ide, läkin närsä ikänen belmi idem. Bu şul, küräseñ. Min Gölnisaga ğaşıyq buldım, ahrı.
Häzer miña Gölnisa gadi adäm balası tügel, färeştä kızıday tiñsez çibär dä, akıllı da, izge dä kebek toyıla. Klasstaş kızların Gölnisa belän çagıştırıp karıym - yuk, alar añar tiñ tügellär. Gölnisa här yagı belän alardan küp artık, ul klassta ber genä, alay gına da tügel, vakıt-vakıt hislarım tulıp taşıp kitä - Gölnisanı irkälisem, nazlıysım, aña yörägemnän çıkkan yalkınlı süzläremne äytäsem kilä, ä bu süzlärneñ iñ asılı: Gölnisa, min sine söyäm, - digäne bulır ide. Yuk, äytä almıym, kurkam. Ul mine üzenä tiñ kürmider: Miña mondıy süzne äytergä oyalmıysıñmı? - diyär. Ä bu miña ülemgä bärabär bulır ide. Şunlıktan min häzer anıñ belän partada da elekkeçä, tugannarça, yakınayıp söyläşä almıym, närsä bulsa añar ohşamas süz ıçkındırırmın da, küñelen kaldırırmın kebek. Partada da añardan yıragrak utırırga tırışam. Şul uk vakıtta anı çiksez yakın itäsem dä kilä. Tänäfes vakıtlarında añar yakın-tirädä yörim, ä üzem anıñ yanına kilep äñgämägä kuşıla almıym, kauşıym. Kürşelär bulıp yäşävebez şartlarında katışuıbızga da mönäsäbätem üzgärde. Küñelem alarga kerergä haman tartıp torsa da, sirägräk, tartınıbrak keräm. Äti-änise minem añar mähäbbätemne, ğaşıyq buluımnı sizärlär, miña oyat bulır kebek toyıla.
Kanikuldan soñ, sigezençegä küçkäç, klasstaş malay-şalaylarnıñ kübese yäş yegetlärgä ohşap, sizelerlek üsep, nıgıp kildelär. Kayberäülärneñ üz klassıbız kızları belän kuldan kulga hat yörtä başlauları da şuşı yılnı buldı. Arada ählaksız, oyatsızları da bar ide, bilgele. Alar aulakta kızlarnı mıskıl itep ällä nilär söylilär, şır-şır kölälär. Min alarnı yaratmıym. Yarıy äle Gölnisam hakında yaman süz ıçkındıruçı bulmadı, min anıñ kürmägänen kürsäter idem. Tänäfes vakıtında kayber malaylar kızlarıbız belän huliganlarça dorfa kılanalar: artlarınnan kuıp citep, koçaklıylar, köçläp übärgä mataşalar, kızlar ıçkınırga tırışıp, çäbälänälär, açı tavış belän kıçkırıp tıpırçınalar. Şundıy höcümgä Gölnisa da duçar buldı. Gölnisanıñ açulanıp kıçkırgan tavışına (anıñ tavışın min meñ kızlar tavışı arasınnan da tanır idem) äylänep karasam, tege urıs bistäsendä yäşäüçe Tintäk Sälük kartnıñ ulı Apuş Gölnisanıñ kulınnan totkan da, kayadır österi. Gölnisa karışa, kulın ıçkındırırga tırışa. Läkin köçe citmi, ä Apuş anı haman köçläp kayadır tarta. Min atılıp barıp Apuşnıñ yakasınnan eläkterep:
- Cibär, yugıysä başıñnı vatam! - digänemne sizmi dä kaldım. Cibärgäç tä, minem belän karaşıp mataşa äşäke närsä:
- Sineñ añarda ni eşeñ bar, añarga sin kem ... Nik anı yaklıysıñ? - di. Min ni dip cavap birergä belmi aptırap kaldım. Sizüemçä, beraz kızardım da, ahrı.
- Ul minem belän ber partada utıra, şunıñ östenä kürşe kızı da, - dip aklandım. Ul, bilgele, miña ışanmadı, aldama, digändäy avızın kıyşaytıp açulı kölde genä.
Könnär artınnan aylar uzdı. Tagı ber uku yılı artta kaldı. Bez tugızınçını beterep, unınçı klasska küçtek. Kürşe-tirä, tanış-beleş olılar şayartıp ta, çınlap ta mine «eget» dip atıy başladılar. Gölnisa tagı da maturaydı, küzne kamaştırırlık güzäl bulıp citeşte. Uzgan ber yılda Gölnisaga bulgan gıyşıgım arta, köçäyä genä töşte. Anı söyü toygıları belän yanıp kayber tönnäremne yoklamıyça çıgam. Köndezlären dä, kaya gına bulsam da, uyımda Gölnisa. Läkin söyüemne añlatırga haman kıyulıgım citmi. Min ällä nindi - ällä artık hisleme, ällä kurkak canmı, belmim. Änilärebez elek-keçä ahirätlär, ber-berse belän yomışlaşıp, yakın duslarça katışıp, bäyräm, comga könnärendä kunakka yöreşep yäşilär. Äniyem yış kına Gölnisa hakında süz kuzgata.
Bar, kerep çık, hisap däresennän yärdäm it, - di. Süz uñayınnan Gölnisanı maktarga da onıtmıy - äybät kız - bala, sabır holıklı, ädäple dä, şunıñ östenä çibär dä, küñelgä kileşep torgan mölayım da - di. Tämam änisenä oşagan, änise ahirät tütiyeñ, üzeñ dä beläseñ, olı yäşendä buluına karamastan haman çibär, söykemle...
Äniyem nider eşläp, beraz tınıp tora da, tagı, - min işetsen dipter inde, - üz-üzenä söylänä başlıy:
- Ğailäläre dä äybät, tärtiple, belgän keşe-lär dä alarnı maktap kına iskä alalar, - di.
Tartınıp, uñaysızlanıp bulsa da Gölnisa-larga min dä kergälim. Äti-änise kerüemne kötep torganday mine açık yöz belän huşlap karşı alalar. Min kerü belän Gölnisanıñ da yöze açılıp kitä. Öygä birelgän mäsälälärne çişkändä kayvakıt Gölnisa nider äytergä telägändäy zur küzlären tutırıp miña karap tora. Min uñaysızlanıp yakka borılam. Yuk-bar yomış belän Gölnisa üze dä bezgä kergäli. Äniyem ul kergäç:
- Kunak kıznı hörmät itmäü kileşmäs, - di, şayartıp, sumavarın şaulatıp cibärä. Östäl häzerlärgä Gölnisa da yärdäm itä. Bez, aşıkmıyça gına, salmak kına anı-monı söyläşep, çäy eçäbez. Çäydän soñ äniyem:
- Barıgız, yörep keregez, - dip bezgä saf havaga çıgarga täqdim itä, Gölnisaga sizdermiçä genä, ımlap, «morocenıy alırsıñ», dip kesämä vak akça sala. Bezdän yırak tügel «Zelenıy sad» digän bakça bar, bez şunda yünäläbez.
Bakçada äybät häm küñelle. Havada biredä üskän narat, ülän, törle çäçäklär ise belän añkıp tora. Monda yal itüçelärneñ kübese bala-çagalar häm äbi-babalar. Siräk kenä yäşüsmer kızlar, yeget-malaylar da kürengäli. Olılar äkren genä, salmak kına söyläşep utıralar, sabır gına bähäsläşä-lär. Yäşel mäydannarda, yul - sukmaklarda bala-çagalar törle uyınnar oyıştıralar, şau-şau kilep çabalar, ber-bersen kuıp yögereşälär. Bakçanıñ urtasında şaktıy zur yasalma kül bar - balalarnıñ kayber häväskärläre karmak salıp balık totarga ömetlänälär, küzlären dä yommıy suda yözgän tätälneñ suga batkanın kötälär. Elegräk, äle mäktäpkä yörmägän çagımda, minem dä monda karmak salgalaganım buldı. Läkin elägü tügel, balıklar miña sälam da birmädelär, öygä buş kul belän kaytırga turı kilä ide.
İke yagı vak kuaklıklar belän çiklängän yul-sukmaklar bakçanıñ törle poçmaklarına iltälär. Yul buylarına anda-monda yäşel töskä buyalgan artlı skämyalär dä urınlaştırılgan. Alarnıñ ışıgrak, aulaklırak urınnarında ber-bersenä sıyınıp utırgan yäşüsmer kızlar, yegetlär dä kürenä. Kayberläreneñ berkemnän dä tartınmıyça koçaklaşıp, äytergä dä oyat, übeşep utırgannarı da kürenep kala, bolar, mögayın, urıs yäşläreder. Monı kürü miña Gölnisadan oyat, Gölnisa da alarga küz salmıyça yakka karap uza. Bez Gölnisa belän bügen genä tanışkan yäşlärdäy tıynak kına yöribez. Kaya ul Gölnisaga yakın kilü, yäisä anıñ kulına ti̇yü, añar sıyınıp yörü, kulımnı añar tiderergä dä kurkam - oyat bulır gına tügel, Gölnisa açulanır kebek.
Berniçä tapkır bakçanıñ yämle urınında skamyaga utırıp torganıbız da buldı. Şularnıñ bersendä batırlıgımnı cıyıp küñelem türendä yalkınlangan hisläremne, yağni anı söyüem, mähäbbätemne Gölnisaga açmak buldım. Läkin, - ay bu yaman «Läkin» digän süz, - kıyulıgım citmäde: yörägem vatık arba tägärmäçedäy döberdäp tibä, kullarım, ayaklarım kaltırıy başladı. Bu oçrakta näq elekkelärendäge kebek, yuk-bar mäğnäsez süz-lär söyläp utırdık ta kaytıp kittek.
Tagın ber yıl uzıp kitte. Bezneñ klass ukuçıları niçä yıllar kötkän urta mäktäp belemlelek attestatına da iyä buldık. Äti-änilär häm mäktäp balalarınıñ zur cıyılışında bezne un klass bete-rüebez belän kotlagaç ta, - anı bezgä direktorıbız Halim abıyıbız üz kulı belän tapşırdı, - bar ukıtuçılar isemennän bezgä yaktı könnär, bähetle tormış teläven belderde. Bez genä tügel, zalda utıruçılar barsı da bezneñ öçen şatlar. Ä bez üzebez, attestat aluçılar, şat kına tügel, gorurlar da idek, un yıl azaplanıp ukıdık häm näticäsenä cittek. Bez tulı urta belemlelär!
Mäktäpneñ üzeşçän häväskärläre mahsus bezgä bagışlangan kontsert ta häzerlägännär ikän. Bu zaldagılarnıñ küñelen tagı da kütärde. Cıyı-lış yämle bäyrämgä äverelde - bu kön bezneñ häterebezdä bäyräm köne kebek saklanıp kaldı da.
Bez Gölnisa belän yänäşä utıra idek. Min Gölnisanıñ da minem kebek şat buluın telim. Çönki ul yılmaysa, minem tirä-yagım yaktırıp, tagı da yämlänep kitä. Yış kına añar karap alam. Anıñ yöze serle, añarda küñel kütärenkelege kürenmi, nindider avır mäsäläne çişkändäy uylanıp utıra. Gacäp, şundıy küñelle şartlarda nik ul bolay boyık, närsä anı uylandıra ikän? Bu mine dä borçıy. Sorarga uñaysız.
Kontsert betär aldınnan klass citäkçebez Hädiçä apa unnı beterüçelärgä soñgı tapkır turistik pohod oyıştırırga teläven äytte. «Min sezne, teläsägez, Sakmar yılgası buyındagı iñ yämle urınnarınıñ bersenä alıp barırga uylıym», - dide. Ä bezneñ şähärebezneñ tirä-yagı kiñ dala, dürt-biş çakrımdagı çiyälek kırın sanamasañ, urman digän närsäneñ äsäre dä yuk, şähärebez aşa uzgan suı da çişmä genä. Klasstaşlarım: «Telibez, telibez», - dip kıçkırıştılar. Min Gölnisaga karadım. Ul minem ni äytergä telägänemne süzsez añladı, läkin: «Min barmıym», - dide. Gölnisa bulmagaç, miña anda barunıñ ni kızıgı bar? Min dä barmaska niyät kıldım. Läkin minem niyätemne Hädiçä apa bozdı. Mine sähnä artına çakırıp: «Sine, Ğalimcan, otryad komandirı itep bilgelim, barırga teläüçelärneñ isemlegen yaz, ike könlek azık-tölek alsınnar», - digäç, min karışa almadım, telämäsäm dä barırga riza buldım.
Sakmar yılgası bezneñ şähärebezdän 15 kilometr gına bulsa da, anı kürüçelär bulmagan ikän. Miña da ul yakka yul totarga säbäp çıkmadı.
Bez ikençe könne tañnan Sakmar yılgasına taba yul tottık.
Sakmar yılgasınıñ biyek yarına kilep tuktagaç, barıbız da zur yılganıñ agışına, tege yak sözäk yarına-kırçınına karap, gacäplänep, biş-un minut söyläşmiçä tordık. Zur yılga menä nindi bula ikän! Berebezneñ dä kürgänebez bulmagan. İdel yılgasın tagı da zurrak, argı yagı kürenmästäy kiñ dilär. Anı kayçan kürerbez, ä menä Sakmar bezneñ küz aldıbızda. İyün ayınıñ azagı. Kük yözendä bolıtnıñ äsäre dä yuk. Koyaş, bar cılılıgın cir şarına birergä telägändäy, kızdıra. Könebezneñ iñ zur yäme, rähäte su koyınu buldı. Yözäbez, çumabız, su sibeşäbez. Su cılı. Çumıp, su astın küzätäbez, kem küpme su astında ozak tora aluına yarışabız. Sakmarnı yözep çıgarga teläüçe batırlar da tabıldı, ä tege Tintäk Sälük kartnıñ malayı Apuş yılganıñ biyek yarınnan suga sikermäkçe bulgan ide, añar Hadiçä apa röhsät itmäde, mondıy akılsız batırlıknıñ kiräkle tügellegen añlatıp, katgıy tıydı. Öç klasstaşıbız balık totarga häväslär ikän. Karmak, neçkä kapron cep alıp kilgännär. Alar yılga buyındagı tallıktan karmak sabı yasap, kipkän kamıştan tätäl rätläp, balık totarga da totındılar. Osta balıkçılar ikän alar, kiçkä qadär şaktıy balık tottılar. Üzläre kitergän kätilüktä peşergän balık şulpasınnan bezne dä avız itterdelär.
Bez tuktagan urınnıñ su agışınıñ tübän yagında öç-dürt kilometrda avıl kürenä, läkin bez anda barmadık, kön esse dä, tınçu da bulganlıktan, kiç tä cılı ide, töngä yakındagı agaçlar-kuaklar ışıgına urınlaştık. Sakmar yılgasın kürü, anıñ suında koyınu bezne täesirländergän, anı-monı söy-läşep ozak yoklıy almıy yattık, läkin saf havada yokıbız tiz tuydı, tañnan uyandık. Kiñ, tigez dala ofıgında tañ gacäp tä matur ata ikän, uncide-unsigez yäşebez citep bez monı kürmägänbez. Ofık, yağni kük belän cirneñ kuşılgan sızık buyı, başta kızgılt bula, berazdan alsulana, annan soñ ofık agara töşkäç, zur kızıl tabaktay koyaş çıga ikän. Şunısı bezgä gacäp ide: ofıkta äle koyaş kürenmi, ä tabiğat uyana ikän inde. Kuaklarda, agaçlarda kungan koşlarnıñ törle-törle tavışları çıga başlıy: çereldilär, çır-çır kilälär, kayberläre-neñ moñlı tavışları da işetelä, ä ülän arasındagı meñlägän böcäklärneñ çiksez küp tavışları kuşılıp tañ muzıkasın yasıy. Bu bezgä, şähär balalarına, gacäp tä, şakkatırlık ta, bez mondıy tañ simfoniyäsen işetkänebez yuk. Bezne, şähärneñ käkre kabırgaların, kem tañnan uyatkan, kiresençä, balakayım tuygançı yoklasın, dip, çeben oçkan tavış işetelmäsen, dip tınlık şartları tudırırga tırışkannar bezneñ äti-änilärebez. Häyer, tañnan uyatsalar da, şähärneñ taş stenalarınnan böcäk-lär tavışın işetä almagan bulır idek.
Sakmar yılgası buyında uzdırılgan turistik pohodıbıznıñ mizgelläre yäşlegebezneñ onıtılmas hatiräläreneñ berse bulıp kaldı. Hädiçä apa fotoapparatın kitergän ikän. Başta ul bezne yılganıñ bu yak biyek yarına bastırıp, annan barıbıznı da yılga suına kertep härberebezne üze telägän kıyafättä fotoräsemgä töşerde. Min suda yözüemne kürsätep töştem.
İrtägäsen, kön öylä vakıtınnan avışkaç, kaytu yulına çıktık. Kaytuıbız da küñelle uzdı: barısı da koyaşta yanıp, kızargannar, su koyınu, saf hava, märhämätle koyaş nurları härkaysısın därt-ländergän. Kızlardan kemder cır başlap cibärde. Anıñ tavışın kütärep aldılar. İkençe cır tezmäsen Minhac täqdim itte. Tavışı bik äybättän bulmasa da, ul cırlarga yarata. Ul härva-kıt eçennän dä köyläp yöri. Ul cırlar cıyu belän dä mavıga. Monıñ öçen mahsus däftäre dä bar.

Sakmar suları tämle,
Sakmar buyları yämle.
Sakmar suın eçkän kızlar
Näzek-käy bille, ak tänle...

Cırınıñ süzläre kızlarga ohşadı. Alar şarkıldap köleşep aldılar da, Minhac artınnan tagı da ber tapkır kabatlandılar:
... näzek-käy bille ak tänle...
Barısı da şat, küñelläre kütärenke. Borçılu, tınıçsızlık toygısı, mögayın, mindä genäder. Şundıy äybät pohodta Gölnisa da bulsa, tagın da yämleräk bulır ide. Anıñ yuklıgı mine haman tınıçsızlandırıp tordı. Pohodka nik kilmäde? - ike kön buyı şul sorau başımnan çıkmadı minem. Häyerle bulsın. Bügen kiç kenä kaytıp citärbez, soñ bulır, irtägä yokıdan toru belän Gölnisaga kerergä niyätländem. Sakmarnıñ ütä kürenmäle saf sulı, katı agışlı, kiñ iñle yılga ikänlegen häm anıñ cılı suında köne buyı su koyınuıbıznı, koyaşta kızınuıbıznı - barısın matur tasvirlap aña söylärmen. Hätta Sakmar yılgası balıgı şurpasınnan avız itüebezne dä äytmi kalmam. Şigem yuk, Gölnisa bezneñ belän barmavına ükener.
Bezneñ bügen kiç kaytaçagıbıznı äniyem belä ide. Ul aş-su häzerläp, samovarın kaynatıp, mine kötkän. İsän-saulıgın soraşkaç, berençe süzem Gölnisa hanımda buldı.
- Gölnisa kermädeme?
- Gölnisa kitkän.
- Kaya? - didem min gacäplänep.
- Ähirät tütiyeñ kergän ide, Gölnisa Orınburga kitte - dide. - Anda ähirät tütiyeñneñ señlese yäşi ikän, şunda yullangan. Yugarı uku yortına anda kerergä niyätlänä di. Kitäsen siña äytmädeme?
- Äytsä, sorar idem meni! - didem min nervlanıp.
Minem öçen bu naçar häbär ide. Öçençe kön çıgarış kiçäsendä utırganda Gölnisa kitäsen bel-gän, bälki, kesäsendä poyızdga biletı da bulgandır - kitäsen äytmäde. Minnän kaçkanday kitkän. Nik? Törleçä uyladım. Cavap taba almadım. Tik, borçıldım, hafalandım gına. Bu bilgesezlek mine gazapka saldı.
Gölnisa şul kitüennän kaytmadı. Hat köttem, kilmäde. Üzem yazar idem, adresın belmim, äti-äni-sennän sorarga kıyulıgım citmäde, ällä ni uylarlar kebek.
Köz citte. Min şähärebezdäge iqtisat-säüdä institutı bülegendä ukıy başladım. Äniyem aşa Gölnisanıñ anda, Orınburda, institutka kergänen beldem. Monıñ öçen min şatlandım, bilgele, läkin bu ällä nindi küñelsez şatlık ide. Nigä inde andagı hällären miña üze yazmaska, min bit añar bernindi naçarlık eşlägänem yuk, kiresençä, ul minem canımnı birerdäy söyep yörgän kızım. Monı belmäde mikänni ul? Döres, min söyüemne äytergä ölgermädem, kire kagar dip kurıktım şul, batırlıgım citmäde. Mögayın, Gölnisa miña üpkälägänder. Bik ükeneçle häl!
Kış uzıp, yaz citte. Mondagı dönyaların satıp, - alar üz yortlarında toralar ide. - Gölnisa yulıkkan Orınbur yagına äti-änise dä küçep kitte-lär. Orınbur dalaları alarnıñ tugan cire ikän. Läkin, kitüebezneñ töp säbäbe - kızıbıznı anda yalgız kaldırmau, - digän änigä ahirät tüti kitkän çagında. Tagı da yıldan artık vakıt artta kaldı. Min institutnıñ öçençe kursında ukıp yörim. Gölnisa da anda öçençedäder. Gölnisadan hat haman kilmäde. Miña karata beraz gına balalık duslıgı toygısı bulsa da, yazar ide. Ul telämägäç, minem yazuım aña bäylänü bulır ide. Min, şulay uylap, yaza başlagan hatımnı yırtıp bäräm. Siräk kenä äniyemä ahirät tütidän isänlek-saulıgıbıznı soraşkan, üz hällären häbär itkän hat kilgäli. Gölnisa hakında minem küñelemne cılıtırlık süz bulmıy, küräseñ, äniyem miña berni äytmi. Läkin Gölnisa küñelemnän çıkmıy. Äniyem äytmeşli, çäç bäylänü digän närsä bulsa, İlahım bezne oçraştırır, dip tä uylap kuyam. Oçraşuıbızda añar, min sine söyäm, dip tup-turı äytermen. Läkin mondıy oçrak buluına eçemnän ışanmıym da.
Tagı da ike yıldan artık vakıt ütep kitte.
Min institutnı beterep, şähärebez säüdä bazasında tovaroved bulıp eşli başladım. Eşemne yahşı beläm. Birelep, yaratıp eşlim. Mine naçalniklarım maktıy. Yartı yıldan mine ölkän tovaroved itep tä bilgelilär. Bar da äybät bara kebek - bu tormışımnıñ tışkı yagı gına. Eçem, kükrägem, yörägem minem häsrät belän tulgan. Gölnisanı sagınam. Hıyalımda haman ul gına. Eşemdä dä, katışkan cämäğatçelegemdä dä kız-tutaşlar küp - barsı da maturlar, çibärlär. Läkin küñelem alarga tartılmıy. Min Gölnisa yandırıp kaldırgan yalkın belän genä yäşim.
Gıynvarnıñ yegerme bişe - minem öçen onıtılmaska häterdä kalgan karañgı kön.
Uramda küzne açırmaslık buran, davıl. Utız graduslı salkın. Palto yakañ, ya biyäläyle kullarıñ belän kaplamasañ, borınıñnı häm bitläreñne tuñ-ganın köt tä tor.
Minem yal könem – şimbä kön ide. Ğadäti öy mäşäqate belän şähärgä çıkkan idem, öşep kaytıp kerdem. Kaytuıma äniyem çäy äzerläp torgan. Vakıtında kayttıñ, - öşegänseñder, çäygä utır, dip kar-şı aldı. Läkin kaynar çäyneñ cılısın toya almadım. İşek aldı täräzäbez turısınnan kemder uzgannı kürep, sırgan fufaykasın östenä ciñelçä genä salıp, äni karşı çıktı. Kötterep kenä kerde. Poçtalon ikän, ähirät tütidän hat kilgän. Hatnı äni çolanda uk ukıgan. Äniyemneñ yöze karalıp kerde.
- Nindi bulsa küñelsezlek barmı ällä, nik bolay borçıldıñ? - dim.
Ul:
- Gölnisa kiyäügä çıkkan, - dide dä, açulanganday hatnı miña bärep, yokı bülmäsenä kerep kitte.
Gölnisa kiyäügä çıkkan!? - bu häbärne işetü minem başıma tukmak belän sukkanday buldı. Başımnıñ avırtuı yörägemä töşte. Yörägemneñ ärnüenä çıdıy almıy, çäy tabının kaldırıp, aşık-poşık kiyendem dä, nişlärgä, kaya barıp yuanırga belmiçä, davılnı-burannı, çatlama salkınnı toymıyça kittem. Kaya? - belmim. Berazdan kütärelep karasam, min Gölnisa belän kilgälägän «Yaşel bakça», räşätkäle koyması buyınça baram ikän. Tuktadım. Monda da cil-davıl dulıy, kar oça-sebertä. Bakça mäydanı da kotsız, kört belän kaplangan, kayçandır, kemder yörgänlekne kürsätüçe ezlär dä yuk. Botakları, yabaldaşları kar belän sarılgan yalangaç agaç - kuaklar da katıp tuñgannar, äyterseñ alar berkayçan da terelmäslär - yafrak yarmaslar, çäçäk atmaslar kebek utıralar. Cäy könendä kuaklar ışıgındagı yäşel skamyalär dä kalın kar astında kalgannar, tik artları tigez kar östennän tırpayıp toralar. Änä, abaylap beldem, bez Gölnisa belän ikäü genä söyläşep utırgan skamya. Ul da karga çumgan. Bu minem iñ bähetle çagımnıñ istälege. Tuñgan agaç-kuaklıklar şikelle min dä çäçäk ata almam küräseñ.
Min bähetsez.
Kükrägemdä yangan ayausız utka, yörägemneñ ärnüenä çıdıy almıy, bakça räşätkäsenä başımnı salıp, sulkıldap ozak yıladım.
Kayçan öygä kaytkanımnı belmim. Küşekkän kullarım belän azaplanıp çişendem dä, häldän tayıp karavatıma yıgıldım.
İrtägäsen min avıru idem.
Un kön temperaturam kütärelep, sataşıp yattım. Vraçlar, salkın tigän, didelär. Läkin bu can teträü näticäse ide. Vraçlar monı belmädelär, üzem äytmädem.

* * *

Gölnisanıñ kemgäder çıguı bezne ikebezne dä teträtte - mine dä, äniyemne dä. Gölnisanı yugaltu bigräk tä minem öçen bähetsezlek kenä tügel, kotılgısız bäla da ide. Ä bäla-kaza yalgız yörmi, dilär halıkta. Mögayın, şulaydır da ul, yuknı söylämäs gıybrätle olılar. Tormışım - yäşäeşem mätälep kitte, hafalı başıma yañadan yaña bäla-kaza kilä genä tordı. Gölnisa hakında kilgän yaman häbärdän soñ äniyem belän ikebez arabızdan kara mäçe uzganday buldı.
Gölnisanı äniyem dä yarata ide. Açık äytmäsä dä, Gölnisanıñ miña tormışka çıgıp, kilen buluın teläüen tel töbennän belderä ide. Gölnisanıñ yaratmas yagı yuk ide şul. Yörägem ärni, kaya gına kitep yugaldıñ sin, Gölnisam?
Gölnisanıñ kiyäügä çıgu häbärennän soñ bez-neñ äniyem belän ikebez arabızdagı cılı mönäsä-bätlärebez bozıldı. Äniyemneñ miña açıklıgı bette. Häzer ul minem belän az söyläşä, soraularıma, äytkän süzläremä kıska gına, kisken genä cavap bi-rä dä, şunıñ belän tämam, täfsilläp tormıy. Ähi-räte Häyernisa tütidän kilgän hatların da häzer elekkedäy miña centekläp, täfsilläp ukımıy; üzenä genä yomılıp, yäisä üz bülmäsenä çıgıp, min-nän yäşeren ukıy. Min kay vakıt gorurlıgımnı ciñep bulsa da, Gölnisa hakında närsä bulsa yuk mikän dip, sorıym. Ä ul, barsı da isän-saular, di dä, vässälam. Elek ul, bez Gölnisa belän kürşe kız häm yeget bularak duslarça yörgän zamanıbızda, forsat bulganda, yäisä ikäüdän-ikäü genä çäy eçep utırganda süzdän süz çıgarıp:
- Minem uy-hıyalımda sin genä. Ozaklamıy un klassnı betererseñ. Alla kuşsa, - sin ziräk yeget, - institutka da kererseñ. Ukıp beterep, belgeç bulırsıñ, - diyä ide.
Min anıñ äytkännärenä kuanam, läkin läm - mim ber süz äytmim, tıñlap kına utıram. Ul dävam itä: «Annan soñ, Allahı Täğaläneñ kodräte belän öylänerseñ, ğailä korırsıñ», - di. Äniyemneñ bu süzläre mine oyalta. Min aña turı karamıym, başımnı iyä töşäm. Ä ul: «Yarar, kılanma, yeget bulıp ölgergäç, barsı da öylänä», - dip ışandırırga tırışa. Bu gına az, ul söyläven tagı da ozayta. Min yäş käläşem belän kaysı bülmädä urınlaşaçakmın, yatagımnı kaya kuyaçakmın, divarga nilär eläçäkmen, kitaplar şkafın, - ul minem ukırga yaratkanımnı belä, bilgele, - kaya kuyaçakmın - barsın-barsın küzaldına kitergänçä tezep çıga ide. Min oyaluımnan çıgıp kitmäk bulam da, açulanır, dip tuktap kalam. Anıñ söyläve miña barıber küñelle dä ide. Häzer äniyem belän bez yat keşelär kebek yäşibez. Añlıym, äniyemä dä kıyın, anıñ ömete özelgän. Ul häsrätennän töşenkelekkä sabıştı. Läkin miña tagı da avırrak - min Gölnisanı da yugalttım, şunıñ östenä äniyem dä minnän yıragaydı.
Min üzemne belä başlagannan birle däülät baylıgıbız muldan bulmasa da, iminlek häm yämlelek hökem sörgän öyebezdä kot bette. Hätta anıñ eçe miña häzer karañgılana töşkän kebek toyıla başladı. Äniyem belän ikebez arasında eçkersezlek, açıklılık betü hakında äytep uzgan idem inde. Bezdä häzer kiñäş totu digän närsä yuk, az söyläşüebez miña da avır täesir itä, äniyemä dä, mögayın, şulaydır.
Gölnisanı yugaltu tetränüemnän sataşıp avıruımnan arulanıp ölgermädem, tagı ber hafa-häsrät kilep bärde. Monısı, gaybät, digän cirändergeç närsä ide.
Cämäğatçelekkä çıgara torgan şatlıklı häl bulmaganlıktan, Gölnisa hakındagı häbärne ber-kemgä dä çıgarmadık, eçebezdä sakladık.
Yaman häbärneñ yulları küp ikän anıñ. Ä ul şuşı atna-un kön arasında şähärebezgä kilep cit-kän genä tügel, bezneñ ğailä tanış - beleşlärebez häm minem yäştäşlärem, mäktäp iptäşlärem, klasstaşlarım arasında taralıp, gaybätkä dä äylänep ölgergän inde.
Bu küñelsezlekne äniyem magazinga çıkkanda işetep kayttı. Nindider küñelsezlek bulgannı min ul işektän kerü belän sizdem. Anıñ yöze borçulı, yılap ta algan ahrı, küzläre çılangan kebek.
Elekkeçä açılıp cavap birüen kötmäsäm dä:
- Ni buldı? - didem kurkınıp.
Äniyem, kükräge tulı häsräten açarday keşese bulmaganlıktan, çıdamlıgınnan çıgıp, anı miña, üzen üpkälätkän buldıksız ulına bulsa da, buşatırga uyladı, küräseñ.
- Gölnisa häbäre belän tanış-beleş cämä-ğatçelekneñ avızı tulgan, şuña kuşıp sine dä mıskıllap çäynilär ikän, - di. -Ütilçe Şäräfineñ hatını gaybät kapçıgı Tahirä mine magazinda tuktatıp ni genä söylämäde. Ul tel bistäseneñ belmägäne dä, işetmägäne dä yuk. Anıñ söylägän-närenä ışanuı da kıyın, bilgele. Läkin yaman süz barıber yöräkne ärnetä. Sineñ ahiräteñneñ kızı Orınburda kiyäügä çıkkan ikän, di. Siña häbär kilmäde meni? - di. Küptännän hat kilgäne yuk, dim, kisken tavış belän aldaganımnı sizdermäskä tırışıp. Kiçä, di, hälen belep, çıgım, dip, Hälimättäygä kergän idem, alarda da şul läçtitne satalar, di. Hälimättäyneñ kızı Saniyä, - sin anı beläseñ, Ğalimcanıñ belän ber klassta ukıdılar, häzer bazar yanındagı kioskta vak-töyäk belän satu itä, - äytä, Gölnisa, Ğalimcanga üç itep kiyäügä çıgam, dip, äytkän ikän, di. Min anda çagımda, yağni bezneñ şähärebezdä yäşägän vakıtında, Ğalimcan artımnan yalagay et kebek çaptı, kitkäç ük onıttı, ike süzlek hat ta yaza belmäde, digän ikän, di. Hälimättäyneñ Saniyäse, podumayış, direktor bulgan, magazin direktorı ul qadärle borının çöyärgä zur naçalnik tügel lä, dip, oçraganda kürmämeşkä salışıp, isänläşmiçä yakka borılıp kitä, dip Ğalimcannı yamanlıy, di. Ğalimcanıñ alar monda vakıtta ahiräteñneñ kızı Gölnisanıñ küñelen cilkendergän dä, kitkäç, vöcdansız räveştä taşlagan ikän, di. Şuñardan Gölnisa Apuşka tormışka çıkkan ikän, di.
- Nindi Apuş ikän ul? - didem min äniyemneñ söyläp betergänen kötärlek täqatem kalmıyça.
- Tintäk Sälük kartnıñ ulı, di. Min işetkä-nemä ışanmadım. Önemme, töşemme bu? - dip aptırap, fiker yörtergä sälätemne yugaltıp, katıp kaldım. Küpmeder şulay torgaç, ğarlegemä çıdıy almıy, tege vakıttagı kebek çıgıp kittem. Kañgırıp, nindider uramnar buyınça bardım, nindider yortlar yanınnan uzdım. Kemnärder oçrap, sälam birdelär, alarnı tanımadım, cavap kaytarmadım. Bar toygılarım minem üzemä yomılgan halättä idem. Küz aldımda Gölnisa basıp tora kebek, anıñ tıynak yılmaygan matur yöze serle küzläre miña yünälgän... Meskenkäyem, Gölnisam, harap bulgansıñ bit, cankayım...
Kayçan öygä kaytkanımnı, küpme yoklaganımnı belmim. Tañnan uyandım, läkin tora almadım. Başım äylänä, yörägem çatanlap tibä. Hälemneñ avırlıgın äniyem dä añladı ahrı, ber-ike tapkır, tor, eşeñä soñga kalasıñ, disä dä, annan soñ borçımadı. Äniyem çakıruı belän bezneñ bistä vraçıbız kilde. Karagaç, depressiyä, digän näticä yasadı vraç: «S Vami, molodoy çelovek, çto proizoşlo?» - disä dä min seremne açmadım. Mähäbbät häsrätennän ul miña, barıber daru birä almas, eçennän, bälki kölär dä.
Ähirät tütineñ hatında Gölnisanıñ kemgä kiyäügä çıguı äytelmägän ide. Monı beläse kilü mine borçıp tordı. Çönki Gölnisa minem söygän kızım gına tügel, ul minem balalık dustım da ide äle. Anıñ yazmışına min bitaraf tügel. Başka kilmästäy häl - ul holkı belän totrıksız, dorfa kılanışlı Apuş, eçep-iserep, uramda kilde - kitte süzlär söyläp yörüçe Tintäk Sälük kartnıñ ulı Apuş ikän.
Klassıbızda Apuş iñ tärtipsez ukuçılar-nıñ berse ide. Däres barışında yaman kılanışları belän ukıtuçılarnıñ teñkäsenä küp tide. Ölgereşe belän dä kuandırmadı. Törtep-suzıp klasstan klasska küçerä kildelär. Añar, un klass beterde, dip tanıklık birep çıgargaç, kotıldık, dip şatlangannardır, mögayın. Mäktäptän tış oçraşu, uyınnarıbızda, yäisä cäyen bolınga, ya balıkka çıgışlarıbızda da Apuş bulsa, bähäs, gauga çıguın köt tä tor ide. Sugış-talaşka atılıp toruçı ğadätle ide ul. Cidençe klassta tämäke tartuçılarnıñ berse ide. Arakı eçep yörgänen, döres, üzem kürmädem, ämma tugızınçı klassta vakıtta uk arakı eçä ikänen işetkänem häteremdä. Oyatsız süzlär äytep kızlarnı mıskıllau añar has ide. Un klassnı betergäç, üzenä käsep taba almıyça tray tibep yörde dä, kayadır kitep yugaldı. Döreslegen täğaen belmädem, nindider sport komandasında futbol tibä ikän, digänne işetkän idem. Ä ul änä kaya - Orınbur kalasına barıp çıkkan ikän, ärsezlege belän Gölnisanıñ başın şunda äyländergän ikän. Üzem öçen genä tügel Gölnisa öçen dä yörägem ärni minem. Äytäse kilgänem şul: Apuş Gölnisaga ber yagı belän dä tiñ keşe tügel. Gölnisa da minem kebek bähetsez ikän.
Gölnisaga bulgan hisem, yağni añar bulgan mähäbbätem dus-işlärem, klasstaşlarım - äşnälä-rem arasında äşäke gaybätkä äylänüe mine tagı da avır borçıluga saldı. Häzer elekke kebek yakınlıklar, duslarça katışular bette. Oçraşular siräk, alar da ya uramda, ya kinoda, ya cämäğatçelektä genä bulgalıy. Oçraşkanda söyläşülärendä dä ul vakıttagı kebek cılılık yuk. Äyterseñ aldan kileşep kuygannar, cüzläre yakınça ber törlelär:
- Öylänep, başlı-küzle buldıñmı inde, ällä haman buydak bulıp yöriseñme? - dilär. Bigräk tä «buydak bulıp yöriseñme? - diyulären yaratmıym. Minemçä «buydak» süze minem kebeklärgä tügel, ä utız-utız biş yäş tirälärendäge ir-atka turı kilä töşä, miña tügel, miña äle 26 yäş kenä. Min dä alarga kırıs kına cavap biräm.
- Öylängän bulsam, tuyımda bulır idegez, - dim.
- Häzer bit zaman şundıy, öylänü tuyın yasau ğadäte betep bara. Käläşne alıp kaytalar da, yäşi başlıylar. Yazılışmaular da yış oçrıy.
- Min andıylardan tügel, hälal cefetemne kürsäter idem, - dim.
- Ay-hay, ışanıp bulmıy. Kemeñ bulsa bardır, - dip mıskıllap ırcayalar.
- Yuk, bulmas ta. Min andıy-mondıylardan tügel, min täüfıyklı yeget...
- Ber neçkä bileñ bardır, bardır, aldaşasıñdır, - dip teñkägä tiyälär.
Tege, äniyem äytmeşli, gaybät kapçıgı Tahirä digän hanımnıñ söylägäne döresmeder, yukmıdır, belmim, şulay da Saniyä, mögayın, şulayrak söylägänder, digän uy başımda tudı. Anı mäktäptä ber klassta ukuıbızdan beläm, yuknı-barnı söylärgä yaratuçan kız ide. Ägär ul çınnan da «Masayıp, kürmämeşkä salışıp uzıp kitä» digän bulsa, - bu yalgan. Minme soñ masayuçan keşe?! Klasstaşlarımnı kürsäm, şatlana gına idem. Bazar yanınnan uzganda Saniyä kioskasına tuktamıyça uzmıy idem. Az digändä un-unbiş minut häl-ähvällärne söyläşep tora idek. Häzer Saniyägä dä üpkälädem. Bu süz-häbärdän soñ anıñ belän söyläşäsem dä kilmi.

Äniyemneñ vasıyate

Küp yıllar hıyalında yörtkän ömete özelü häsrätennän, küräseñ, uzgan yartı yılda äniyem nık beterende. Küzlären miña töşergändä min anıñ karaşında: sin buldıksız, äpşämä yeget, şundıy asıl kıznı kulıñnan ıçkındırdıñ, - digän şeltä añlıym. Anıñ häsrätenä ğayeple buluım miña da avır täesir itä. Elek, äle Gölnisadan ömetebez özelmägän çakta: «Kilen hörmätendä beraz gına yäşi alsam da, yazmışımnan kanäğat bulır idem, ägär dä inde yanımda onıgım yögerep yörgänen kürsäm, üzemne bähetle sanar idem,» - dip äytkäli ide, äniyem. Häzer ul miña taläp kuya: kartaydım, hälem yuk, öy eşlären alıp baru miña avır, kilen kiter, - di. Soñgı ike-öç ayda, ällä yaz mizgele täesir itte mikän, äniyem avıruga sabıştı. Ya, tınım kısa, di, ya kükrägem avırta, di, öydän çıkmıy, diyärlek, könneñ küp vakıtın divanda yatıp tora. Başım äylänä, dip tä zarlana. Vraçlar çakıram. Kilälär, karıylar, darular yazalar, läkin, sälamätläner, dip kuandırmıylar. Kartlıkka daru yuk, digän şikelle, yäşeneñ olılıgına sıltıylar.
Ber könne eştän kaytkaç, äniyem mine çakırıp aldı da, divanga yanına utırttı.
Ulım, - dide ul äkren, hälsez tavış belän - minem yäşär könnärem küp kalmagandır inde. Siña soñgı möhim süzem, balakayım, şul: «Sin, ulım, öylän. Gölnisanı uylap häsrätlänep yörmä. Siña ul yuk inde. Üzeñä tiñne tap ta, öylän. Dönya gomer-gomerdän şulay kilgän, şulay barır da. Yegetlär citkäç, öylänä, kızlar ölgergäç, kiyäügä çıga. Yalgız yäşäü zägıyf bulmagan keşegä has tügel. Siña Gölnisa kebek kız bala tabılmas. Barıber öylän. Tabiğat yarattırır, öylängäç ük bulmasa da, bara-bara yaratu kiler, balalarıñ bulgaç, bigräk tä», - dide ul söylävennän arıganday süzen beterep.
Min telsez kebek läm-mim ber süz äytmi utırdım. Vasıyatenä rizalıgımnı belderep, «yarıy» dip äytä almadım meskenkäyemä.
Şundıy uk, läkin başkaçarak äytelgän, kiñäş-näsihätne tagı ber tormış gıybrätenä bay, ihtiramga layıklı olı keşedän dä işetergä turı kilde.
Bik tä mäşäqatle eş könnäremneñ berse ide. Eşemdä minem irekle grafik. Ğadättä töşke aş vakıtında äniyemneñ hälen belergä min öygä kaytıp kiläm. Ul könne kayta almadım. Magazinıma kiräkle söyläşülär öçen öç bazada buldım. Anda berniçä möhim dokumentlarnı räsemläştergäç, säüdä bülege naçalnigı oyıştırgan kiñäşmägä çaptım. Kiñäşmädä, ğadättägeçä, zur mäsälälär bulmasa da, lıgırdau küp buldı, vakıtım äräm uzganga açınıp, kıbırsınıp utırdım. Kiñäşmä betär-betmäs şılıp, magazinıma yögerdem. Eş-säüdä barışın soraşıp, ämerläremne urınbasarıma tapşırıp, - Säüdä bülege başlıgı prikazı buyınça ul magazinnı yabıp-bikläp karavılçıga tapşıru vazifasın üti, - eş könemne tämamlap, öygä kaytırga yulga çıktım. Kabinet - kontoralarnıñ tınçu havasınnan uramga çıkkaç, aruımnı sizdem. Cäy başınıñ ayaz, cılı kiçe - saf hava sulıy-sulıy cäyäü genä kaytırga uyladım. Üz ayaklarım belän min ğadättä 25-30 minutta öydä bulam. Kinät kötelmägän oçraşu!
Uramnıñ tege yagına çıgıp, tıkrıkka borılıym digändä mine:
- Ğalimcan ulım, bu sinme? - digän tavış tuktattı. Kütärelep karasam, karşımda şaktıy bökräygän gäüdäle olı yäştäge ber adäm küzlären çekeräytep miña karap tora. Çikälärennän ük başlangan sakalı yözen yapkan, käğazdäy ak çäçläre tälpäge astınnan mañgayına töşkän. Çak tanıdım - Sälimgäräy babay bit bu! Koçaklap aldım üzen.
- Sin, närsä... Sälimgäräy babayıñnı onıttıñmı ällä? - di. - Bulır ul, onıtırsıñ da, küptän küreşkänebez yuk bit, - di, - şunıñ östenä sin magazin direktorı bulgaç, bigräk tä.
- Yuk la, Sälimgäräy babay, sin bezneñ onıtırday keşebez tügel. Kinät kenä kemder isememne atagaç, aptırap kaldım. Sin ikänseñ. İsän-saumı, Sälimgäräy babay?
- Allaga şöker, kartlık citsä dä, üz ayagım belän yörim äle.
- Olı ciñgi niçek?
- Yäşenä kürä äybät kenä yöri. Ayaklarım avırta, dip zarlana zarlanuın. Kartaygaç, bar keşeneñ dä ayak-kulları sızlıydır inde.
- Närsädän ikänen belmim, kayvakıt minem dä ayaklarım sızlaştıra, ällä hava torışı üzgärüdän mikän. Üzeñneñ könküreşeñ niçek? Magazin direktorı bulgansıñ ikän dip işetkän idek. Döresme?
- Naçalstvo direktorlıkka dimläde. Riza buldım. İkençe yıl eşläp yörim.
- Yarıy, yarıy, molodis, sin maktauga layıklı. Äniyeñneñ häle niçek? Äniyeñ hakında olı ciñgiyeñ, avırıp tora ikän, digän ide.
- Häle şäptän tügel. Soñgı vakıtta, hälem yuk, dip zarlana. Kübräk yatıp tora.
- Täğaen avıruı barmı?
- Vraçlar, kartlık hälsezlege, dilär.
- Şuşı arada olı ciñgiyeñ belän hälen belergä barıp çıgarbız, Alla kuşsa.
- Kilegez, Sälimgäräy babay, kilegez, sezne kürep bälki küñele kütäreler. Anıñ küñele bik boyık.
- Sälimgäräy babay, - min anı bala çagımnan uk şulay atıym, - ätiyemneñ olı abzıyı. Küp yıllar elek, yäşräk, eş keşese bulgan zamanında, bezneñ mönäsäbätlär yakınrak ide. Bezgä, yätim ğailägä, köz könnärendä, kışka häzerlekkä kişer, käbestä, bä-räñge kebek yäşelçälär kitergälägäne bügendäy häteremdä. Anıñ yärdämçel, igelekle keşe ikänlegen äniyem söylävennän dä beläm. Ul çakta alar bezdän ber çat kına arı agaçtan korılgan barakta toralar ide. Soñınnan şähärneñ bezdän şaktıy yırak bistäsendä üz yort-hucalıkların ämälläp, anda küçtelär. Bezgä yakın yäşägän çaklarda bez äni belän alarda, alar bezdä yış kına kunakta bulgalıy idelär. Ätineñ yıllıgın iskä töşerü mäcleslärendä olı ciñgi belän Sälimgäräy babaylarnıñ urınnarı öyebezneñ türendä bula torgan ide. Mäclesneñ kayberlärendä, - mulla abzıy bulmaganda, küräseñ, - Sälimgäräy babay moñlı köyläp, urını-urını belän süzlären nık suzıp, korän ukıganı häteremdä kalgan. Min üsä töşep, äniyem kul arasına kerä başlagan yäşläremdä, alar kartaydılar, - şuñardanmıdır, ällä alarnıñ häzer bezdän yırakta yäşägänleklärennänmeder katışular sirägäyde, ä soñgı berniçä yılda bötenläy küreşkänebez dä bulmadı. Babaynı tanımıy toruımnıñ ber säbäbe şuldır. İkençedän, babay nık kartaygan: çäçen, sakal-mıyıgın çal baskan, gäüdäse nık bökräygän, küreşkändä toydım, kulları da kaltırıy ikän. Babaynıñ tormışıbız, yäşävebez hakındagı soraularına cavap birep ölgerä almadım, ul näübättäge soravı belän mine aptıraşta kaldırdı.
- Niçä balañ üsä inde?
Kauşavımnı sizdermäskä tırışıp, tiz genä cavap birergä aşıktım.
- Min äle, babay, öylängänem yuk. Öylänsäm, tuyım bulır ide, ä sez qaderle kunaklar rätennän türdä utırır idegez.
- Öylängänem yuk äle, dideñme? Döres işet-temme?
- Äye, Sälimgäräy babay, öylängänem yuk äle.
- Kitçe... Bulmas, ışanmıym.
- Çınlap äytäm, babay...
- Yäşeñ küptän citkän, niçek alay biçäsez yöriseñ? Äniyeñ olı yäştä, añar da kilen hezmäte kiräk vakıt. Yalgız kalıp, kañgırıp yörgän ata kazday, biçäsez yäşäüeñneñ säbäbe närsädä?
- Vakıt yuk, Sälimgäräy babay.
- Yuknı söylämä. Hatınsız yörgän ir-atnı yögänsez atka tiñlägännär borıngılar. Yäşe citkäç, yeget keşeneñ öylänep hälal cefetle buluı häyerle. Vakıt yuk imeş, adäm balası ışanırlık süz tügel. Änä, bezneñ Hälimneñ, - sezneñ yäşegez arası ber genä yıl, - ike balası üsä inde. Balaları şundıy maturlar, ziräklär, belmägän närsäläre yuk. Babay, äbi, dip artıbızdan kalmıylar. Allaga şöker, kilenebez dä äybät, kileşep, sayraşıp yäşilär.
- Beläm.
- Belsäñ soñ, belüeñnän ni fayda. Yäşeñ utızga citep barganda buydak bulıp yöriseñ, hatı-nıñ bulunıñ yämen belmiçä yäşäü yäşäümeni ul. Vakıt yuk, di̇yüeñ belän babayıñnı ışandıra almas-sıñ, balakayım. Marcalar belän bozılıp yörmä-gäyeñ. Tıñla babayıñnı, ozak öylänmiçä yörüneñ şundıy yaman yagı da bar bit äle anıñ - balaga soñga kalasıñ, - dide babay soñgı süzlärenä basım yasap, - olı äti bulıp, bişek tirbätep utırırsıñmıni
- Sälimgäräy babay...!
- Yuk, yuk, balakayım, ışanmıym, aklanırga tırışma...
Süzebez minem canımnı ärnetkän mäsälägä küçüe käyefemne bozdı. Gölnisa belän ikebez arabızdagı facigale hälne añar söyläp birä almıym bit inde, söyläsäm dä añlamas ide. Min süzne kıskarttım.
- Tuyım bulsa, sezne kaldırmam, türemdä utırırsız, - didem dä, yuk sıltaunı bar itep, aşıgam, dip, olı ciñgi belän äniyemneñ hälen belergä kilülären ütenep kitep bardım.
- Barırbız, barırbız, Alla kuşsa, küptännän cıyına idek, buşrak vakıt taba alganıbız yuk. Äniyeñä bezneñ sälamnärebezne, añar sälamätlänüen telüebezne tapşır, - dide babay min yulıma kuzgalganda.
Babay belän olı ciñgi, zur bähetsezlekkä karşı, kilep ölgermädelär. Ber atnadan äniyem, meskenkäyem, märhüm buldı.

* * *

Halkıbız goref-gadätläre kuşkança olı ciñgi häm Sälimgäräy babay yärdämendä İslam dinebezneñ bar kiräk ukuların ukıtıp cirlädek märhümäne. Sälimgäräy babay täqdime häm kuşuınça cenazadan soñgı mäcleslären dä uzdırıp huşlaştık äniyem belän - ruhı şat, urını cännättä bulsın meskenkäyemneñ.
Ozak kına uylaştırgaç, äniyemneñ kiñäş-vasıyateneñ döreslegenä, Sälimgäräy babaynıñ äyt-kän fikerlärendä tirän mäğnä barlıgına inandım. Yalgızlık adäm balasına kiräkmäs häm avır häl ikän. Monı min işetep tä, kitaplarda ukıp ta belä idem, bilgele. Läkin akılım belän küzaldıma açık kiterä almıy idem äle. Şunıñ östenä yalgızlık miña kilmäs kebek ide. Çönki hıyalımda Gölnisam bar, bez ber-berebezdän ayırılmıy yäşär-bez kebek ide. Häzer Gölnisam da yuk, äniyem dä bu fani dönyadan kitte. Yalgızlıknıñ yaman halät ikänlegen min tormışımnıñ här mizgelendä toyam.
Yalgızlıktan adäm balasın Allahı Täğalä üze saklasın!
Nihayät, min üzemä ohşagan ber tutaşnı tabıp öylänergä kiräklek fikerenä kildem. Läkin kemgä?
Bergä ukıgan, läkin haman äle üz şähsi tormışların kormagan klasstaş kızlarnı iskä töşe-rep, yeget hise küzlegennän karap çıktım, eşemdä, cämäğatçelektä miña tanış tutaşlarnı da küzal-dımnan kiçerdem. Barsı da tulıp, peşkän çiyädäy maturlar häm güzällär. Min üzem dä yaraksızlardan tügel, cämäğatçelektä dä kürenekle yeget, eşemdä dä üsep baruçı yäş keşe. Täqdim yasasam, kire kakmaularına ışanam. Läkin küñelem alarnıñ kay-sısına bulsa yünälsä, küzaldıma Gölnisa kilä dä basa, ä ul, güzäl tutaş, nindider toman sıman pärdä artında yugala.
Min Gölnisadan başka berkemne dä söymäm-der häm, mögayın, öylänä dä almam, küräseñ.

Läkin adäm balası yalgışlıklardan mährüm tügel ikän. Nindi gönahlarım öçender, monı Alla gına belä, miña tagı ber faciga kilde - Mariyä Nikolayıvna digän yuha hatın-kız mine azdırdı häm vöcdansız räveştä mäshärä itte. Min söygän eşemne häm magazinımnı taşlap kitärgä mäcbür buldım.
Usal hatın

Hatın-kızlarga karata kire mönäsäbätemne nıgıtuçı tagı ber yaman häl-väkıygane tasvirlamasam, ukuçılarım mine añlamaslar.
Direktor bulıp kilgändä magazinnıñ eş kollektivı äğzalarınıñ kübese hatın-kızlar ide - mine, töskä-buyga kileşle kürkäm yegetne, - ul vakıtta miña 26 yäş kenä ide äle, - huplap karşı aldılar. Prilavka artında eşläüçelärneñ barısı da hatın-kızlar bulıp, kübräge yäşlekläre belän masayıp, çibärlekläre belän gorurlanıp toruçı tutaşlar ide. Mine kürgäç, alarnıñ kayberläreneñ yörägendä miña karata gıyşık hise kebek närsä kuzgalgandır, mögayın. Monı min täğaen belmäsäm dä, beraz sizgälädem, ä soñınnan alarga iğtibarım bulmagaç, - ä min Gölnisadan başka berkemne dä söyä almam ahrı, - üpkäläüçeläre dä buldı kebek.
Magazin direktorı vazifasın min säüdä eşendä küp yıllar hezmät itkän pensiyä yäşendäge apadan aldım. Soñınnan, kollektivta söyläülären-nän anıñ taläpçän, läkin vakçıllı naçalnik bulganlıgın beldem. Anı monda yaratmagannar. Ber-ike tapkır «baba-yaga» dip atap iskä töşülären dä işettem.
Magazinda minem öylänmägän yeget ikänlegem-ne tiz beldelär, bälki belergä tırışuçılar da bulgandır!
Başta üzem yakında bulsam da, bulmasam da, mine zurlap, Ğalimcan İshakoviç, dip atıylar ide. Direktorlıgıma ber yıl çaması uzgaç, üzara mine başkaça atauların da beldem. Monı miña Häyrulla abzıy citkerde.
Häyrulla abzıy gomer buyı bazarda kioskta satuçı bulıp eşlägän. Häzer olıgayıp, pensiyä yäşenä citkäç, daimi eşen taşlagan. Mindä ul yartı eş hakına atnaga ike kön it çaba. Berkönne skladta gruzçik yegetlär yuk çagında kolagıma gına üzeneñ borçıluın äytte:
Galimcan enem, siña küptännän şunı äytä-sem kilep tora, - di häm kem bulsa monda kermi mikän digändäy, işek yagına karana-karana tavışın äkrenläytä töşep dävam itte. - Sin yäş bulsañ da direktor, üzeñne podçinennıylardan kimsettermä. Naçalnik bulgaç, naçalnik bul. Üzeñ magazinda yuk çagında satuçı kızlarıñ sine olılap Ğalimcan İshakoviç, dip, atamıylar, naş «ubecdennıy holostyak» kına dilär. Naçalniknı alay atau kileşmi bit, - di.
Häyrulla abzıynıñ turı süzenä açulanmadım, läkin häbärenä küñelem bozıldı. Buydaklıgım monda da mäshärägä äylängän ikän.
Magazinda ber yıl çaması eşlägäç, it-balık bülege mödire Gayşä apa kinät kenä pensiyägä kitep bardı. Üz vazifasına bik citdi mönäsäbätle, olı yäştä buluına karamastan, energiyäle, eşendä citez, hezmäten, yöklämäsen belüçe bülek mödire ide Gayşä apa. Şul sıyfatları öçender inde anı kollektivta ihtiram itälär, aña Gayşä Garifovna, dip kenä endäşälär. Magazinımda direktorlık itüemdä ike tapkır şaktıy katlaulı hällär buldı, ikesendä dä mine Gayşä apa kotkardı. Soñınnan aulagrak urında oçratıp:
- Ğalimcan enem, keşelärgä ışanıp eş itärgä kiräk, säüdä eşendä başkaça bula almıy, - dide miña.
Rähmät anıñ kiñäşenä. Miña bu fayda gına buldı. Gayşä apa, pensiyägä kitäm, digäç, min beraz kurkınıp kaldım. Yätim kalam kebek toydım üzemne, pensiyägä kitärgä aşıkmavın ütendem. Zarplatañnı arttıram, dip tä äytep karadım, läkin künderä almadım.
- Yuk, kala almıym, minnän başka onıklarımnı karauçı yuk, - digänen genä işettem.
Gayşä apa kitüenä ber atna çaması vakıt uzgaç, şähär säüdä idaräse kadrlar bülege mödire üze şaltırattı:
- Karşı alıgız, magazinıña yaña bülek mödire cibäräbez, - di - yugarı beleme dä bar, bülek mödire bulıp ta eşlägän stacı da bar, harakteristikası da yahşı, sınausız alabız. Naçalnik şulay kuştı, - di. Häryaktan äybät kadr, imeş. Bulsa soñ, ul bit miña eşkä kilä, başta anıñ belän miña söyläşergä kiräk ide, dip äytergä uylagan idem açulanıp, «Bu mäsäläne naçalnik üze häl itte, prikaz bar inde», digäç, karışıp tormadım. Prikaz bulgaç, karışudan ni fayda, söyläşüne, kilsen, kötäm, di̇yüem belän tämamladım.
Yartı säğat tä uzmadı, kabinetımnıñ işege törtüdän kiñ açılıp kitte. İşektä ber kürü belän ir-atnıñ küñelen cälep itärdäy 24-25 yäşlärendä-ge çibär hatın-kız kürende. Magazin hezmätkärlä-rendä miña nindi bulsa yomış belän kergändä işekne başta şaku, annan anı beraz gına açıp, Ğalimcan İshakoviç, mömkinme? - dip sorau ğadät-längän. Bu çibär şakımadı da, soramadı da. Miña taba ber-ike adım atlagaç, başın gorur kütärep, masayganrak tavış belän:
- Vı budete Ğalimzan İshakoviç? - dide. Min «äye» di̇yüemä - mine Sezgä eşkä cibärdelär. Şaltratkannardır, dip uylıym, - dide ällä nindi kılanu tavış belän.
- Şaltrattılar, - didem min sabır gına häm östälneñ divar yagı oçına kuyılgan urındıkka ımladım. - Utırıgız. Ul östälgä minem karşıma şähär säüdä bülege naçalnigı prikazı kopiyäsın häm pasportın kuydı. Tanıştık – anı Mariyä Nikolayıvna dip atıylar ikän.
Min magazin direktorı gına tügel, öylänmä-gän yeget tä bit äle. Östälemä kilep citkänçe kızkayga küz salıp ölgergän idem inde. Ul kilep utırgaç, mañgay astınnan gına añar tagı da küz yörtep aldım. Kızkay soklanırlık ide. Citmägän cire yuk, diyärlek. Ayak sıyrakları sın ostası sılaganday kileşle, yarım tügäräk kükräkläre, äyterseñ, maturlık öçen mähsus yabıştırılgannar. Dulkınlanıp torgan aksıl-sarı çäçe mañgayına töşep, anıñ söttäy ak yözen tagı da çibärlätä. Läkin şunı da äytmi bulmıy, 24-25 yäşlärdäge tutaşnıñ yalt-yolt itep torgan yılgır küzlärennän - zähärlekmeder, ällä täkäbberlekmeder, täğaen añlap bulmıy - nindider ğalämät börkelep torganlıgı toyıla.
Yaña bülek mödire bik eşlekle häm yılgır kızkay bulıp çıktı. Berençe könnän ük it-balık bülegendä üzgäreşlär kertä başladı. Prilavka artındagı suıtkıçlarnı artkı işek yanına küçertte. Elekke urını nik yaramadı, dip soragan idem, bik mäğnäle fiker äytte: «İşekkä yakın bulsınnar, gruzçiklarga prilavkalar buylap yörergä bulmasın», - dide. Başka üzgärtülärenä dä uñay añlatmalar birde. Kul astındagı hezmätkärläre dä (satuçıları, di̇yüem) anıñ belän rizalar, küräseñ. Ber karasañ, prilavka astında kapşana, ikençe karasañ, kızların cıygan da nider añlata. Ozak ta ütmi anıñ zifa gäüdäse skladta, yäisä bazadan kilep, artkı işekkä terälep tuktagan yabık yök maşinası yanında kürenep kala. Süzgä, söyläşülärgä dä tiz kuşılıp kitüçän ikän kızkay, şunıñ östenä ul süzgä dä tapkır da, cor da ahrı, anıñ yanında gruzçik yegetlärneñ şarkıldap kölgän çakları da bulgalıy. Läkin alar belän anıñ bik yakınayıp açılıp söyläşüläre miña ohşamıy. Ällä könläşäm inde? - şaytan belä. Minem belän kıznıñ mögamäläse ällä nindi - dorfarak, dip äytimme, bez anıñ belän ber däräcädäge keşelär kebek, miña karata añarda tartınu, uñaysızlanu digän närsä yuk sıman.
Könnärdän ber köne, mindä eşli başlavına küp bulsa unbiş-egerme könnär çaması bulgandır, ğadäti energiyälege belän kabinetımnıñ işegen kiñ açtı da:
- Ğalimzan İshakoviç, çıgıgız äle monda, - di taläpçän tavış belän.
Nik ikänen belmäsäm dä, işekkä yünäldem. Busaganı atlap ölgermädem:
- Äydägez äle minem belän, - dide dä, mamıktay yomşak kulı belän minem söyäkçel kulımnan nık eläkterep, köysez balanı söyrägändäy azık-tölek skladına taban alıp kitte.
Häyrulla abzıy it çaba ikän. Berniçä alyumin ärcä çabılgan it belän tulı
- Gruzçik yegetlär yazılgan produktlarnı kite-rergä bazaga kitkännär. İtçe abzıyga kuşa almıym, kızlarımnıñ da eşe kısırık: zalda halık, it çıgarıgız, dip dulkınlana. Äydä, totıgız ärcäneñ tege oçınnan! - dide dä it belän tulı ärcäneñ üz yagın kütärä dä başladı, - prilavka artına çıgarıyk!..
Başta tutaşnıñ boyırıgınnan aptırabrak kalsam da, buysınırga turı kilde. Çınnan da, başka çara yuk bit. Şulay da eçemnän genä: «ay, zähär kız!» - dip uylap aldım açulanıp. Artlı-allı totıp it belän tulı ärcäne prilavka artına çıgarıp kuydık. Annan tagı berne çıgardık. Öçençesennän kotıldım, gruzçik yegetlär kaytıp cittelär - bu alarnıñ eşe.
Bu oçraktan soñ min üzemne ike-öç kön uñaysız his itep yördem. Magazinım prilavka artı hezmätkärläre, - satuçılar - alar barısı da hatın-kızlar. - Minem Mariyä tutaş belän it taşıp yörüemne kürep, mögayın, başta äsärlängännärder, soñınnan hälne añlap, eto, navernyaka, prodelki Marii Nikolayıvnı, dip uylagannardır, minnän, malçişka, dip mıskıl itep kölgännärder. Ay, bu şaytan kız mine şundıy mäshärä häldä kaldırdı.
Bazadan azık-töleklärne yazdırıp alıp kaytıp skladta urınlaştıru, kiräk çakta alarnı säüdä zalı büleklärenä cibärü vazifası urınbasarım Nadecda Fedorovnoga yöklängän.
Ällä Nadecda Fedorovnanıñ magazinda yuk çagın mahsus faydalanamıdır, ällä şundıy oçrak turı kilämeder, şaytan belä, çibär tutaş Mariyä it-balık tovarlarınnan sroçno bu kiräk, tege kiräk, dip yış kına miña möräcäğat itä başladı. Elek şundıy hällärdä, Nadecda Fedorovnanıñ kaytkanın kötegez, genä diyä idem dä, şunıñ belän tämamlana ide. Ä bu ärsez häm çibär tutaşka karşı tora almıym; Ällä karışırga telämimmeder, Alla belsen, vakıtım tıgız bulsa da, açkıçlar bäylämen totıp, - skladtagı tovarlarga bez ikebez dä, min dä, urınbasarım Nadecda Fedorovna da cavaplı, - koridor buyınça atlagan kızkay artınnan skladka kitäm.
Vakıygalarnıñ barışın açıgrak añlatu öçen magazin satu zalınıñ artkı yagındagı hällär-ne dä tasvirlap uzıym äle.
Magazinnıñ matur bizälgän fasadınnan ike yakka açılmalı işektän şaktıy kiñ säüdä zalına keräseñ. Säüdä zalınıñ uram yaktagı dürt täräzä-lärennän başka öç stenası buyına prilavkalar urınlaşkan. Tür stena buyındagı prilavkanı uzgaç, kiñ işek ozın häm tar koridorga çıgara. Karşı yakta öç işek. Alarnıñ sul yaktagısı minem urınbasarım belän buhgalterım bülmäsenä alıp kerä, urtadagısı minem kabinetımnıkı. Añar matur häref-lär belän «Direktor» dip yazılgan planka kagılgan. Kabinetımnıñ türendä östälem, anıñ artında kreslam, ike yak oçında ike artlı urındık. Sul yak divarga divan urınlaştırılgan. Öçençe işek minekennän uñ yakta. Ak işekkä kızıl buyau belän kuldan gına (mögayın, kızlarnı şayartuçı gruzçik yegetlärneñ eşeder) «Gurmannar bülmäse» dip yazılgan. Bu yazu min magazinga kilgändä ük bar ide. Min ul yazunı şul köyençä kaldıram. Şayan süzdän kemgä dä zıyan yuk. «Gurmannar bülmäse» mäydanı şaktıy kiñ, minekennän ike tapkır zurraktır. Tür stenası buyında, ozın östäl artında yomşak utırgıçlı ike skamya, östälneñ bu yagında artlı, artsız urındıklar. «Gurmannar bülmäse» magazinınıñ hatın-kız hezmätkärlärenä birelgän. Eşkä kilgäç, alar başta şunda kerälär. Çişenep, öske kiyemnären yak divardagı ozın elgeçkä elgäç, öslärenä şakmak bizäkle halatların, başlarına ak kalfakların kigäç, şunda uk stenaga nıgıtılgan rakovinada kulların yuıp, işek yanındagı keşe biyeklek ozın közge karşında tuktap, bizänep-tözänep, satu zalına eşkä çıgalar. Töş aşın da alar monda uk täğamlilär, vakıt kalsa, äñgämä, bähäs belän yal da itep alalar. Añlarlık bulmasa da, kabinetımda alarnıñ mavıgıp söyläşüläre, kayvakıt şarkıldap kölüläre dä işetelep kala. Töş aşı häm yal vakıtınnan soñ «Gurmannar bülmäse» tına.
Koridor buyınça tasvir itelgän öç bülmä turısınnan uzgaç tagı da ike işek. Berençese tışka çıga torgan kiñ işek. Produktalar belän kilgän yabık maşina şunıñ tege yagına tuktıy. İkençese, koridor oçındagısı, kiterelgän azık-tölek skladı işege. Skladnıñ eçe suıtkıçlar, şürlek-kiştälär belän cihazlangan, törle zurlıktagı öste-östenä kuyılgan ärcälär belän tulgan. Monda härvakıt tıgızlık.
Berençe tapkır kızkay, Mariyä, di̇yüem, miña tege kiräk, bu kiräk, dip, eşleklelänep skladka alıp kergändä üzemne ereräk totarga tırışkan idem. Kızkay añar kiräkle tovarnı suıtkıç şkaftan idän urtasındagı ülçägeçkä taşıy. Ä min, masayıp kına, anıñ taşıganın ülçim dä, curnalga terkäp, kul kuydıram. Kıznıñ çırayınnan kürep toram, minem vayımsız basıp toruım aña ohşamıy. Üzem dä sizäm, mondıy güzäl-asıl tutaş yanında havalanıp basıp toru yegetlek tügel, dorfalık häm rähimsezlek kenä. Läkin bügenge şartlarda miña başkaça yaramıy. Algı yakta Häyrulla abzıy üz urınında zur agaç bükänendä it çaba. Ul monda mahsus karamasa da, küze töşäder. Yärdäm itep yörgänemne kürsä, ni uylar? Direktor tügel, abruyın belmägän malçişka, diyär, mögayın.
Ber atna çaması uzgaç, kızkay tagı mine skladka alıp kitte. Sıltavı şul uk: «Nadecda Fedorovnanı kötä almıym. Alar bazaga häzer genä kitte-lär. Halık kötä almıy. Kolbasa çıgarıgız, dip akıralar»,- di. Bälki şulaydır da, vaklanıp, säüdä zalına küz salıp tormadım. Närsägä? Kızkay belän oçraşunı üzem kötep toram iç! Bügen Häyrulla abzıy da eşlämi, Nadecda Fedorovna belän gruzçik yegetlär dä bazaga kitkännär. Skladta bügen aulak, bez monda ikebez genä!
Bügen berkönge ahmaklıgımnı tözätergä uyladım. Çınnan da, yanımda ölgerüennän mölderäp torgan almaday tügäräk kız suıtkıç şkafı belän ülçägeç arasında kolbasa bäylämnäre belän tegen-dä-monda yögerep yöri, ä min, yeget keşe, (egerme cidençe yäşemdä buluıma karamastan, min üzemne haman äle yeget sanıym) kükrägemne kiyerep basıp toram. İmeş min direktor! Ahmaklık. Kızkay: tupas, yöräksez-hissez molodoy çelovek, diyäder. Ädäbiyättän dä häm üzebezneñ halkıbıznıñ goref-gadätlärennän dä hatın-kızlarga yärdäm itü, ciñellek yasarga tırışu, maktauga layık ğamäl ikänlegen beläm.
İşek yagına karap aldım, bu yakka kilüçe keşe kürenmi. Min kızkayga yärdäm itärgä uyladım. Mondıy güzälgä yärdäm itüem canıma rähät kenä birer. Kolbasa bäylämnären suıtkıçtan ikäü taşıy başladık. Kızkaynıñ yöze açılıp, därtlänep kitkändäy buldı. Suıtkıç şkaflarga uza torgan yul tar, tıgız, ike yakta öyelgän ärcälär ike keşe uzıp kitärgä kısrıklıy. Kızkay belän bez ya suıtkıç şkaf yanında, ya ülçägeç yanında kara-karşı kilep uzabız. Kay vakıt urta yulda da ber-berebezgä tıgızlanıp uzıp kitkälibez. Kızda tartınu sizelmi. Ul ya kalkıp torgan kürkäm kükräkläre belän, ya töyep tutırganday tıgız tänle yanbaşları belän miña tiyep, sıpırılıp uza. Hätta (gafu itegez, bälki artık hislanuımnan yalgışkanmındır) miña tiyep uzganda kızkay ber mizgel tuktap tora kebek. Ah! Ozagrak tuktap torsa ide. Mondıy häldä min täqatemnän çıgıp şaşınıp, yörägem katı sugıp tibä başlıy. Şundıy oçraşularıbıznıñ bersendä min uñ kulım belän kıznıñ asıl taştan koyılganday ak belägennän, ä sul kulım belän neçkä sıgılmalı bilennän totıp üzemä tartıp kısuımnı sizmi dä kaldım. Kızkay, yulınnan tuktap, küz kabakların zur açıp, miña kütärelep karap, yomşak, yagımlı tavış belän:
- Ğalimzan İshakoviç, çto Vı delayıte? - digän tavışı kolak töbemdä yañgıradı.
Min siskänep kittem. Çınnan da, min nişlä-dem? Kauşavımnan kullarım salınıp töşte, min citez borıldım da suıtkıç şkaflarga yünäldem, ä kızkay kulındagı kolbasa bäylämnäre belän ülçä-geçkä kitte. Bu mizgeldä başıma kilep bärelgäne şul fiker buldı: «Can kisägem, yöräk paräm Gölnisama, min sine söyäm, dip äytergä batırlıgı citmägän yegetkä bötenläy tanış bulmagan diärlek ber çaya zähär kızkay belän mavıgu ahmaklık ikän». Bu fikeremneñ tugrılıgı minem öçen bik tä yaman yagı belän raslandı.

* * *

Töşke aşka tänäfes vakıtı. Magazin ber säğatkä yabık. Min kabinetımda. «Gurmannar bülmä-se»ndä prilavka hezmätkärlärneñ, - alar barısı da hatın-kızlar, - çar-çır kilep, şarkıldap kölep söyläşkän tavışları işetelä. Tamakların yalgagannar da, häzer kalgan vakıtların äñgämä satıp ütkärälär, küräseñ.
Üzeñä buysıngan hezmätkärläreñ belän yakın katnaşu başlık keşegä bik ük kileşmi, şunlıktan min «Gurmannar bülmäse»nä yış kerergä yaratmıym. Skladta gruzçik bulıp eşläüçe yegetlär dä sklad aldındagı keçkenä bülmädä tamakların yalgıylar.
Şähärdä aşıgıç eşem bulmasa, töş vakıtın min dä kabinetımda uzdıram. Aşıy-eçäm, gazeta-fälän ukıp beraz yal itäm. Bügen magazin tänäfese-neñ azagına qadär utıra almadım, telefon şaltıradı.
- Tıñlıym... Ä Valentina, Sezme?
- Äye, min, - di, idarä naçalnigınıñ sekretare ikän.
- Bik aşıgıp şaltıratam, idarä naçalnigı sroçno Sezne üzenä çakıra, unbiş-egerme minutta kilep citsen, di.
Ctakanımdagı eçep betermägän kofemne kuydım da, kitärgä cıyındım.
Kaya bulsa kitüem oçraklarında min ğadättä urınbasarım Nadecda Fedorovnanı iskärtep kitäm, mine yugaltmasınnar. Şul maksat belän bügen dä «Gurmannar bülmäse»neñ işegen şakıdım. Eçtä şaulap söyläşülär tındı. Kaysısıdır:
«Pocaluysta», - dide.
İşekne açıp tupsada tuktadım. Mavıgıp tıñlauçılar küñelle äñgämäbezne kem boza ikän, digändäy, yözlärenä rizasızlıkların çıgarıp, başların kütärep miña taban tekäldelär. Gaybät äñgämäse belän mavıktıruçı çaya kız Mariyä ide, küräseñ. Barsı da, - utırganı da, baskanı da, - yotılıp, avızların açıp, añar karap toralar. Kızkay Nadecda Fedorovnaga yomışımnı äytergä birmäde. Ğadäti şuklıgı belän miña möräcäğat itte:
- Ğalimzan İshakoviç! Näq kiräk vakıtta kerdegez. Äläklim äle, kızlarıgız Sezneñ tıñlau-sızlar. Bayadan birle arkamnıñ uñ kalak söyägem astında ber urınım kıçıta. Çıdar hälem kalmadı, kaşırga üz kulım citmi. Kızlarnı ütenep sorıym, tıñlamıylar. Ğalimzan İshakoviç, Sez kaşımassız mikän? - di, sul kulı belän kalak söyäge töbägenä ımlap.
Min işetkänemä ışanmadım - närsä bu, tö-şemme, ällä önemme? Önem bulsa, töştän dä yamanrak. Min malçişka tügel iç, min anıñ naçalnigı. Kem naçalnigı belän bolay söyläşä? Süzsez tıñlap utırgan prilavka artı hezmätkärläremä karıym, beraz oyalu sizelsä dä, rizasızlık belderüçe çıray kürenmi. Yözlären aska töşerep, küz karaşların yäşerep mataşuçılar bulsa da, çıraylarında mıskıllap yılmayu sizelä. Eçemnän ärnep: minem sezneñ karşıda nindi gayıbem bar, sez, kızlar, kaysılarıgız apalar, hezmättäşlärem, nik mine bolay cäberlisez, sezgä nindi usallıgım tigäne bar, - dip äytäsem kilde. Läkin ölgermädem, çaya kız Mariyä bülder-de:
- Ni buldı Sezgä, Ğalimzan İshakoviç, nik bolay agarındıgız? Arka kaşu gönah eş tügel bit. Gacizlektän genä ütenäm. Öydä irem kaşi, monda ul yuk, - di. Mondıy oçrakta olı keşe «Sobhanalla!» diyär ide. İre dä bar ikän äle bu çukıngan kıznıñ!
Kızkay zähärlegen dävam itte:
- Şundıy keçkenä yomışnı da üti almagaç, kaya soñ sezneñ yegetlegegez? Skladta Sez batırlanasız, mine koçaklıysız, kapşıysız, hätta üpmäk tä bulasız...
Kızkaynıñ süzläreneñ dävamın işetmädem, başım äylänep, küz aldım karañgılandı. İşek yañagına totınmasam, yıgılır idem.
«Gurmannar bülmäse»nä nik kerüem maksatı da, idarä naçalnigına aşıgıç räveştä baru kiräklege dä başımnan çıgıp oçtı.
Böten gäüdäm belän kaltırap, miñgerägän ba-şımnı ike kulım belän totıp, uramga çıgıp yögerdem.
Säüdä idaräse naçalnigına kergändä minem kulımda keçkenä käğaz kisäge ide. Bu gariza ide: «Min magazin direktorlıgınnan üzem teläp kitäm», - dip yazılgan ide anda.
Eşemnän kitü dä ciñeldän bulmadı. Min, kitäm dim, naçalnigım, cibärmim, di. Kitärgä niyätlänüem säbäben añlata almıym - oyat ta, mäshärä dä. Küp tartışkannan soñ anıñ şähär idaräseneñ «kırık tartmaçılar» kontorasınıñ citäkçese urının täqdim itüe belän riza buldım.

* * *

Eşemnän min hezmättäşläremneñ bersenä dä sizdermiçä şıpırt kına kitärgä uyladım. Eşemdä äybät eşlävem hak, kul astımdagı hezmätkärläremä dä naçar naçalnik bulmadım. Miña ihtiram bar ide - monısı da tugrı. Kitüemne monda da añlamaslar. Ğalimzan İshakoviç, nik kitäseñ? dip, yabırıluçılar buluı da ihtimal. Ä añlata almas idem. Şunlıktan tın gına kitüem muafıyk bulır.
İdarä naçalnigınıñ mine başka eşkä küçe-rüe, ä magazin direktorlıgın vakıtlıça urınbasarıma kaldıruı prikazın Nadecda Fedorovnaga üzem kiterep tapşırdım. Prikaznı magazin kollektivına min kitkäç kenä iğlan itüen ütendem. İsäp-hisap eşlären tämamlap, akt yazılgaç, Nadecda Fedorovna häm buhgalterım belän saubullaşkaç (aña beldermiçä bulmadı), hezmättäşläremneñ minem belän tıñlauçan häm äybät eşläülärenä rähmätlä-remne, eşlärendä uñışlıklar teläüemne alarga tapşıruların ütendem dä, häzer inde elekke, läkin yaratkan eşemne, yağni magazin direktorlıgımnı, kaldırıp kittem. Säüdä zalı aşa tügel, pıştım gına artkı işektän çıgıp, işek aldı arkılı uramga yünäldem. Läkin kaçıp kotıla almadım, küñelsezlek mine monda da kuıp tottı. Magazin binası urınlaşkan ozın yortnı urap uramga çıgıp ölgermädem, artımnan yögerä-atlıy Gäühär tutaş kuıp citep, tuktattı.
- Ğalimcan abıy, Sez magazinnan çınnan da kitäsezme? - di.
Min beraz kauşap kaldım. Kara sin anı, süz-gaybät digän närsä niçek tiz yöri! Kitüem häbäre säüdä zalına çıgıp ta ölgergän ide. Buhgalter ha-nımnıñ eşeder, mögayın, ul süz citkerergä häväskär närsä.
- Kitäm şul, Gäühär señelem.
Gäühär tutaş min magazinga kilgändä ük monda eşli ide. Ul bar torışı, sını, tügäräk, matur mölayım yöze, karlıgaç kanatlarıday ike yakka suzılgan koñgır kaşları, kara küzläre belän çın tatar kızı ide. Kızkay härçak pöhtä kiyengän, çibärlängän-bizängän halätta yöri. Berniçä tapkır sizder-miçä genä anıñ prilavka artında eşläven dä küzätkänem bar. Gacäyep tä citez kız, äyterseñ, anıñ barmak oçlarınnan oçkınnar çıga - şundıy yılgır häräkätçän. Ber-ike tapkır isänlek-saulık, häl-ähväl hakında üz telebezdä söyläşüebezne isäplämägändä, bezgä anıñ belän äñgämä korırga oçrak bulmadı. Kızkay sabır, äytäsen uylap kına, teş arasınnan çıgarıp kına äytä, läkin süzen ozaytmıy. Gäühärneñ kayber yakların Gölnisanıkı-na da ohşatıp kuya idem.
- Alay ikän, saubullaşmıyça gına kitäsez ikän, - dide kızkay küñelsezlänep. - Huş bulıgız alaysa... - annan, äytimme-äytmimme, digändäy beraz uylaştırgaç, östäp, - Üzeñneñ kem ikäneñne belmiçä, ällä kemnär artınnan kusañ, şulay buluı tabigıy inde, abzıkayım, - dide dä, kinät kenä borılıp kire magazinga yögerde.
Yaña urınımda eşli başlavıma ber atna da uzmadı telefon aşa miña şakkatırlık häbär citeşte.
- Ğalimcan abıy, bu Sezme?
- Min. Sez kem, Gäühärme?
- Äye, min. Äytäsem süzem şul: magazinıgızga yaña direktor bilgelände.
- Kem ul? - didem min dulkınlanıp.
- Sezneñ mähäbbätegez... Mariyä Nikolayıvna.
- Çınmı? - didem gacäplänep häm aptırap.
- Çın bulmıy ni..., Sezne aldaudan miña ni fayda? Sezne söygänegez aldagan...
Gäühär trubkanı kuydı.

Min utırgan urınımda katıp kaldım. Bu häbär minem yazmışımnıñ tagı ber bäreleşe ide. Açınuımnan tarkalıp, berni uylıy almas häldä şaktıy ozak utırdım. Soñınnan üz-üzemä kat-kat täkrarladım: «Yuk, ul yavız hatın minem söygänem tügel. Ul mine azdıruçı cen-päri kızı. Minem söygänem-mähäbbätem Gölnisa gına, yörägemdä anıñ urının berkem ala almas».

Soñgı oçraşu

Häzer min üzemne nık kıynaludan imgän-gändäy toyam. Gölnisam mine onıtıp, başka beräüne üz itte, äşnälärem-duslarım, mine kimsetep, kükrägemneñ iñ neçkä toygıların gaybätkä äyländerep, köldelär, ä Mariyä digän yuha hatın-kız mine ayausız räveştä mäshäräläde. Keşelärgä ışanıçım bette. Eşemne dä yaratmıym, tik eş-vazifanı ütärgä genä tırışam. Hezmätkärlärem belän dä katışmıym. Äniyemneñ dä «öylän, ğailäñne kor» digän vasıyaten dä üti almıym, çönki min häzer hatın-kızlarga küzem töşmi genä tügel, hätta alardan kurkam da. Min üzemnän dä riza tügel. Gölnisanı yugaltuıma min üzem ğayeple. Läkin Gölnisanı onıtmıym. Anı küräsem, söyläşäsem kilä. Läkin bu tormışka aşmıy torgan ömet kenä, çönki ayırılgan yullarıbız bik yıraklaştı. Läkin Allahı Täğaläneñ kodräte kiñ. Küzgä törtsäñ kürenmi torgan karañgı töndä atılgan yoldıznıñ neçkä yaktılıgı mizgeledäy halät keşe yazmışında bula ikän. İlahım üze oçraştırdı mine Gölnisa belän.
Öyemdäge yalgızlık-kotsızlıknı min bibliotekamdagı kitaplar dönyasına küçep beraz yämlän-deräm, ä yal könnäremdä, - häzer cäyneñ koyaşlı, cılı könnäre, - yanıbızdagı «Yaşel bakça»da uzdıram. Anda yal itüçelärneñ tıynaklık, sabırlık belän genä äñgämäläşüläre, bakçanıñ tabigate, anıñ huş isle havası mine tınıçlandıra.
Härkayçan diyärlek min bakçadan kaytkanda elek Gölnisalar yäşägän yortnıñ aksıl yäşel töskä buyalgan kapkasın uzganda adımnarımnı äkrenlä-täm, kayvakıt beraz tuktap ta toram. Küp yördem min bu çibär kapka aşa. Anıñ tege yagı, yağni işek aldı da miña üz yortım kebek yakın. Güzäl kız bulıp Gölnisa şunda ölgerde bit. Ükeneçkä karşı, monda häzer yat keşelär yäşilär.
Könnärdän ber könne bakçadan kaytkanda ul yäşel kapkanı uzıp barganda şıgırdap açılgan cil kapkadan kulına diplom-sumka totkan yäş hatın-kıznıñ uramga çıkkanın kürdem. Artı belän uram yakka basıp ozak kına kapkanıñ keläsen eläkterep mataştı da miña taban borıldı. Min aptırap kaldım - karşımda Gölnisa tora!
- Gölnisam, canım, sinme bu? - añar taba atladım, läkin Gölnisa miña omtılmadı, kiresençä, artka çigenä töşte kebek.
- Gölnisa, sinme bu? - didem tagı da dulkın-lanuımnan kaltıragan tavış belän.
- Näq üze... - dide ul iğtibarsız gına.
Şul arada Gölnisanıñ baştan ayak küreneşe-nä küz töşerep ölgerdem. Anıñ tıgız, kalın çäçe elekke kebek ük dulkınlanıp tora. Läkin ul anı hä-zer kıskartkan, ozın tolımı yuk. Östendä gäüdäsenä kileşep torgan ak kofta, zäñgär töstäge yubkası da anıñ sının çibärlätep tora. Elekkegä çagıştırgan-da Gölnisa beraz sulıkkan, añar bala anası töse kergän, - ana bulganın işetkän idem, - bu tös anı tagı da çibärlätä. Küzläre elekke kebek tirän serle tügel, salkınnar.
- Niçek yäşiseñ, Gölnisam?
- Alay äytmä...
- Gafu it, niçek yäşiseñ?
Niçek cavap birim, dip ahrı, Gölnisa küzlä-ren töşerep ber mizgel uylap aldı.
- Yazmışıma buysınıp...
- Ätiyeñ, äniyeñ?
- Alar da isän-saular, yazmışlarınnan zarlanmıylar. Yäşägän urınnarı Orınburdan yırak tügel Sakmar buyındagı ber avılda.
- Üzeñneñ yäşäveñ kayda?
- Orınbur şähärendä. Mäktäptä biologiyädän ukıtam.
- Monda niçek kilep çıktıñ?
- Komandirovkaga. Biredä kustovoy pedagogik ukular buldı. Min kürgäzmä däres birdem.
- Min siña soklanam, däräcäle ukıtuçı bulıp ta ölgergänseñ ikän.
- Tintäk Sälük kartnıñ ulı ni eşli.
- Alay atamagız anı, ul minem irem.
- Gafu ütenäm. Apuş ni eşli?
- Ul mäktäptä fizkultura ukıtuçısı.
Söyläşüebezneñ cılılıgı yuk. Äytäse süz-lär küp tä kebek, şul uk vakıtta yuk ta kebek. Äñgämäne niçek dävam itärgä, ni äytergä belmi aptırıym. Mondıy mäğnäsez süzlär belän Gölnisadan ayırılasım kilmi. Söyläşüne dävam ittermäk bulam.
- Bu yortka nik kildegez?
- Sagınıp kildem. Şuşı yortta üstem bit min. Elekke kürşelärebezneñ dä hällären belep çıktım.
- Bezgä nik kermädeñ? Mine şulay tiz uk onıttıñmeni?
- Äniyemnän ähirät tütineñ märhüm ikänen beläm. Ul isän bulsa, häl-ähvälen belep çıgar idem, bilgele.
- Min mondıy märhämätkä layıklı tügelmeni? Niçek min sineñ hätereñnän bolay töşep kaldım?
Minem bugazıma nider kilep tıgıldı, eçem-nän sıkrap, yılıysım kilä başladı.
- Yuk, onıtmadım, yuk, yuk... - Gölnisanıñ küz-lärendä dä yäş börtekläre yaltıradı. - Yuk, onıtmadım. Min ir hatını. Buydak ir-eget öyenä kerep yörü kileşä torgan häl tügel. Şunıñ östenä Sez magazin direktorı ikänsez, minem belän söyläşmäs tä idegez...
- Cäberlämä mine, Gölnisa. Siña karata gorurlanu mindä berkayçan bulmadı. Min sineñ yanıñ-da kurkak kuyanday mesken idem. Häzer dä sineñ kar-şıñda min biçara. Siña bulgan hisemne añlata almavım da şul meskenlegemnän buldı bit, cankayım.
- Alay dimä. Min sineke tügel, minem irem bar.
- Beläm. Läkin ni eşlim? Yöräkkä boyırık birep bulmıy... Soñ bulsa da äytim: «Min sine genä söydem. Sin buldıñ minem kükrägemdä sünmäs gıyşıkım. Bärep kitüeñ mine nık imgätte. Şul imgänüemnän terelä almıym. Berkemgä dä küñelem töşmi. Sinnän başka berkemne dä yarata almıym. Sine genä sagınam. Äyt, Gölnisa, yäşermiçä, äyt, niçek sin mine şul tıynaksızga alıştırdıñ?
- Alıştırdıñ, di̇yüeñ döres bulmas, Ğalim-can. Ber tapkır da miña, sine söyäm, dip äytmädeñ, - dide Gölnisa, häm küzlärennän bitläre buyınça tägäräp töşkän yäşlären sörtte dä, yılamsıragan tavış belän, - äytmädeñ, ber tapkır da «söyäm» dip äytmädeñ...
- Äyt, Gölnisa, yäşermä, sin Apuşnı söyäseñ-me?
Gölnisa nider äytergä uyladı, läkin ber mizgel äytimme, yukmı, dip azaplanıp tordı kebek, annan täväkkälläde ahrı:
- Kündem inde, - dide, annan, - Ul bit minem irem genä tügel, balamnıñ atası da, - dip östäde.
- Ä min, Gölnisam, berkemgä dä öyränä dä, künä dä almam, mögayın.
- Alay däşmä miña, kiräkmäs. Min sineñ Gölnisañ tügel inde. Bu süzläreñne vakıtında äyt-kän bulsañ, şul könne ük sineke bula idem. Yuk, äyt-mädeñ... - dide ul yılamsırap.
Kinät Gölnisa citdilände, kulındagı kul yaulıgı belän küzlären sörtte dä:
- Siña bähet telim, huş bul, - dip saubullaştı da, kitärgä cıyınıp berençe adımın atlap ölgermäde, min anı tuktattım.
- Gölnisam, bäğrem, - gafu it, başkaça atıy almıym, - Siña, can kisägem, soñgı süzem şul: tormışıñda avırlıklar, küñelsezleklär çıga kalsa, min sineñ yaklauçıñ häm yärdämçeñ.
Gölnisa kitte, min karaçkıday basıp kaldım.

Ällä minem katıp karap toruımnı toyıpmıdır, ällä miña karata yörägendä saklangan hisları kuşkangamıdır, tuktap, miña taba yarım borıldı da, uñ kulın başı biyeklegenä kütärep ike tapkır seltä-de dä, bu gazaptan tizräk kaçıp kotılıym, digändäy, kızu häm ere atlap kitep bardı. Häm çattan borılıp, yuk buldı. Şunıñ belän minem öçen bar da bette.

Ana batırlıgı

«Kötüennän ayırılgan
sıyır, büregä tap bulır»

Tatar halkınıñ äyteme

Ätiyemneñ:
- Cäüdät ulım, tor, - di̇yüen işetsäm dä, täm-le yokımnan ayırıla almadım. İrkälänep, nider mıñgırdadım da, yurganımnı östemä tarta töşep, tagı da yokıga kittem. Anıñ tagı da kabatlap,
- Ulım, siña äytäm, tor, tiz genä! - digänen dä işettem, läkin tañ yokısı mine şul qadär oyıtkan, küzläremne aça almıy gamsez yata birdem.
Läkin anıñ östäp,
- Karaborın tabıldı, - bez sıyırıbıznı şulay atıybız, - di̇yüe mine şul qadär siskänderde ki, min urınımnan sikerep torganımnı sizmi dä kaldım.
- Kaya yörgän ul Zimagur, - didem min ätiyem-neñ Karaborınga birgän yaman kuşamatı belän atap, küzläremne yodrıklarım belän ua-ua.
- Anı balıkçı Sabir babay Büreavız aldın-dagı Kuştiräk yanında kürgän. Bozauı da bar, di.
- Bozauı da bar, dip äytä diseñme?
- Äye, şulay, di.
- Menä şatlık! Bozauı da bulgaç, bigräk tä. Yırakmı soñ ul Büreavız digän urın?
- Häzer şunda kitäbez, bargaç, belerseñ.

* * *

Karaborınnı äti kürşe urıs avılınnan bıltır közne kitergän ide. Şul vakıttan birle ul bezneñ sıyırıbız. Bıyıl yaz berençe tapkır avıl kötüenä yöri başladı. Anı kötüdän karşı alu, öygä alıp kaytıp abzarga yabunı äniyem miña yökläde. Öçençe könne kiçen Karaborınnı kötüdän karşı alırga beraz soñlagan idem. Min kilep citkändä avıl yanındagı zirat buyınnan, - kötüebez şunda kayta, - hayvannar tarala başlagannar ide inde. Öy canlı sıyırlar söt belän tulgan imçäklären çaykıy-çaykıy üz uramnarına borılıp, hucaları yortına aşıgalar. Alarnı anda tämle azık häm huca apadan söt saudıru rähäte kötä. Karaborın ällä nindi hayvan bulıp çıktı: ällä ul tuymas birän, ällä bezne, hucaların, yäisä abzarın yaratmıy, şaytan belsen, tup-turı öygä kaytmıy, kötü avılga kaytıp citkäç, yakka şılırga tırışa. Kötügä karşı çıgıp, alıp kaytmasañ, kayadır ozak kına yörep, yartı töndä genä kaytıp kerä. Äniyemneñ miña anı kötüdän karşı alırga kuşue şuñardan ide. Öçençe könne dä şulay buldı, minem soñga kaluımnan faydalanıp, kayadır kitep ölgergän ide. Avıl uramnarına taraluçı sıyırlar arasında min Karaborınnı kürmädem. Başta zirat oçınnan başlangan uramga küz saldım, Olı uram yagına da karadım. Tıkrıklarnı da karaştırıp çıktım. Karaborınnı bersendä dä kürmädem. Ay, bu, açuım da kilmägäye, ätiyem äytmeşli, zimagur hayvan, mögayın, Kirtäle tugayga şılgandır, dip, anda çaptım. Eñger-meñger töşä başlasa da, anıñ yarınnan tugay uç töbendä kebek açık kürenä - anda utlap yörüçe hayvannar kürenmäde. Çaba-yögerä tagı da avıl uram-tıkrıkların karaştırıp çıktım da, Karaborınnı taba almau ğarlegemnän yanıp-köyep, karañgı töşkäç kenä öygä kaytıp cittem. Min kürmi kalganmındır, bälki kaytkandır, dip ömetlänep, abzarga da kerep çıktım. Yuk, kaytmagan, kıdrımcan. Monıñ öçen miña şeltä eläkte, bilgele, läkin min üpkälä-mädem, çönki min üzem ğayeple idem.
Şul kiçtän Karaborın yugaldı - tönne dä, irtägäsen köndez dä, ikençe könneñ tönendä dä kaytmadı.
Nindi bulsa bäla-kazaga oçramadı mikän, dip, äti irtägäsen eştän kalıp, brigadadan at alıp, kır-bolınnardan, urman tugaylarınnan ezlä-de, kötügä kilep kuşılmadı mikän dip, kötü yöri torgan Kuşkül yılgası buyın da yörep kayttı. Karaborın tabılmadı. Bu häl barıbıznı da poşınuga saldı. Min kötüne karşı alırga soñlamasam, Karaborın yugalmas ide. Bu häsrättän min üzemne kaya kuyarga belmi yördem. Kiçä yatkaç ta şul kaygıdan ozak yoklıy almıy hafalandım. Ätiyem uyatkanda uyana almıy azaplanuım şuñardan ide.
Balıkçı Sabir babaynıñ urmanda Karaborınnı kürüe häbäre şatlıgınnan aşıgıp kiyengändä min täräzägä küz saldım. Vakıt irtä äle, koyaş çıkmagan, ofıkta kızıl-al şäfäq kenä kürenä. Äni dä uyau ikän. Öydän çıkkanda, çäy eçep utırırga vakıtıgız yuk, yulıgız aşıgıç, dip, yulda kapkalarsız, dip kulıma täğam tottırdı.
Äti mine kötep tora ikän inde. Ber kulında tügäräkläp çornagan süs arkan. Mä, monı sin tot, dip, anı miña birde, ä ikençe kulındagı çiläkkä kürsätep, monı min alıp baram, Karaborınga küçtä-näç. Kaytmıy kirelänsä, ul zimagurnı şuña aldap alıp kaytırbız, - di. Çiläktä Karaborınga häzer genä peşkän bäräñge häm tagı nindider tämle azıklar, ikän. Yortıbız avılıbıznıñ urman yagı kırıyında bulganlıktan yanıbızdan uzgan Sakmarnıñ borıngı üzänen çıgıp, avıl keşeläre bäräñgelek cire itep faydalangan uysu mäydannı ütep, urmannıñ olı yulı belän kittek.
Bez söyläşä-söyläşä barabız. Süzebez küb-räk Karaborın vakıygasına bäyläneşle. Min soraş-tıram, äti cavap birä. Sakmarnıñ bezdän tübän yak agımı buyında - keşe ütä almaslık kuaklıklar häm tıgız üskän biyek, kalın agaçlıklar belän kaplangan urmannı «Büreavız» dip atıylar ikän. Ul urman hakında işetkäläsäm dä, anda bulganım yuk. Bara da belmim. Belsäm dä, üzem genä barırga cörätem dä citmäs ide. Ul urmanda törle-törle kırgıy cänleklär küp, dip, ä şulardan iñ yavız-ertkıçları bürelär öyere yäşi dip söylilär olılar. «Büreavız»ga kerü aldında yul buyında cirdän ber-bersenä yänäşä çıgıp, üsä-üsä, yuanaya-yuanaya berse ikençesenä kuşılıp, botakların kiñ cäyep üskän ike kart tiräk, utıra, di äti. Alarnı, avılıbız halkı «Kuşagaç» dip atagan. Karaborınnı yaña tugan bozauı belen balıkçı Sabir babay şunda kürgän.
- Äti, yırakmı soñ ul «Büreavız»? – dim tagı da.
- Avıldan dürt-biş çakrım çaması bulır.
Rähmät balıkçı Sabir babayga. Ägär ul kürep ätigä häbär itmäsä, bez niçek ezläp tabar idek ul zimagurnı.
Balıkçı Sabir babay bezdän ber çat kına arı üzeneñ alaçık kebek kenä öyendä karçıgı Zäy-tünä äbi belän ikäü genä yäşilär. Balaları bulgandırmı, yukmıdır - belmim. Yuktır ahrı. Bulsalar, kaysısı bulsa kaytıp kitär ide - kürgänem dä, işetkänem dä yuk. Avılda tugannarı da yuktır, küräseñ, kem beländer yakın katışıp yäşäülären dä belmim. Olı yäştä bulularınnandır inde, hucalıklarında tavık-çebilärdän başka hayvan totmıylar. Keçkenä pensiyägä fäqıyr genä yäşilär. Äti äytä, kolhoz kayçak az-maz yärdäm itkäli di, läkin tormışlarına citärlek tügel, çönki kolhoz üzeneñ eş-hezmät keşelärenä dä küptän arttıra almıy, di.
Sabir babaynıñ ber äybät şögıle bar: avılda ul berdän-ber häväskär balıkçı. Kışın-cäyen ul Sakmarda balık tota. Anıñ balıkka yöri torgan mahsus urını da bar ikän, ul, di, äti äytä, häzer bez yul totkan Kuştiräktän yırak tügel Sakmarnıñ kiñäyep tonıp akkan töbägendä, di; anda kämäse dä tora di. Babaynıñ köndez yılga yarınnan vak balık totuın, ä kiçen, töngä karşı, tere azıkka eläkterep ere balıkka karmak ta, yätmä dä salıp kaldıruın äti söylävennän beldem. Soñgarak kalgan çaklarda babaynıñ yätmä, karmaklarına eläkkän balıkların urlauçı käkre kullı adämnär dä bulgalıy ikän, di, äti. Kara tönnän Büreavız yagına barıp yörüe eläkkän balıklarnı vöcdansız adämnärdän elegräk alıp ölgerü öçen ikän babaynıñ.
Äti balıkçı Sabir babaynıñ añar gına has bulgan häväskärlek ğadätlären dä söyli. Yätmä, karmaklarına bernärsä dä eläkmäsä, yäisä çabak, karakoyrık, taşbaş kebek vak-töyäk kenä eläkkän çaklarda ul aruınnan samsıragan tös belän äkren, avır atlap, buş kalay savıtın arkasına asıp, keşelärne küräse kilmägändäy yak-yagına iğtibar itmiçä, küzlären cirgä teräp, urman yulınnan avıl uramına uza da, üz çatına citkäç, öyenä kerep yugala. Ägär dä inde auı uñışlı bulsa, şunıñ östenä cäyen, çurtan kebek ere yırtkıç balıklar eläkterä alsa, avılga kergändä anıñ kıyafäte başkaça bula, di, äti. Kemne bulsa oçratmammı, digändäy, yak-yagına yılgır karaştırıp, därtle atlıy. Bite kuyı mıyık-sakal belän kaplangan bulsa da, çırayında şatlık, tonık küzlärendä därtlelek çatkısı yaltırauı kürenä. Ul oçragan ber keşe yanında tuktap, botaklı tal agaçına eläktergän balıkların kürsätep, niçek totuın, nindi azıkka aldıy aluın, sudan niçek tartıp çıgaruın tasvirlap söyli başlıy...
Çolannı döberdätügä, tañnan min kemgä kiräk buldım ikän, dip, çıksam, di äti äytä, işek tupsası töbendä Sabir babay tora. Mögayın, bügen babaynıñ auı uñışlı bulgandır da, şul şatlıgın miña söylärgä kergänder, dip uylagan idem dä, yalgışkanmın, alay bulmadı. Kulında tal çıbıgına eläktergän balıkları yuk. Cilkäsenä elgän kalay savıtına da küz töşerdem, ul da buşka ohşagan. Bügen babay buş kul belän kaytıp kilä ahrı. Alay bulgaç, nik mine tañnan uyatıp bimazaladı ikän, dip ber mizgel babayga süzsez karap tordım, annan soñ gına sälam birdem. Masayu, maktanu çırayı bulmasa da, anıñ yözendä nindider añlayışsız säyer yılmayu bar ide, - di äti.
- Sinnän miña, enem, söyeneç poloceno, di.
- Nik? - dim, gacäplänep.
- Karaborınıñnı taptım.
- Çınmı?
- Çın bulmıy ni, aldarga min cilbäzäk malay tügel lä.
- Kaya kürdeñ ul zimagur hayvannı? - dim.
- Kuştiräk yanında, - di.
- Kara sin anı, şunda uk barıp citkänmeni, kahär sukkan hayvan.
- Kahärlämä malkayıñnı. Ul maktauga layıklı, - di, serle häm häyläkär yılmayu belän,
- Üze dä isän, bozauı da bar, ozın neçkä ayakların çalış-çalış atlap yanında yöri - di, - Häzer ük yöger. Kaya bulsa kitep barır dip äytmim. Kitmäs, şunda uk, kuştiräk töbendä bulır, läkin tiz baruıñ häyerle, di babay.
- Nik? Ällä yaralanganmı?
- Soraşıp torma, bar, aşık. İkese dä isän-när - üze dä, bozauı da. Tizräk baruıñ kiräk. Üzeñ belän arkan al, kuıp kına alıp kayta almassıñ, - di.
- Nik alıp kayta almam? - didem. Babay açıklamadı.
- Centekläp torma, bargaç kürerseñ - dide dä, artık äytergä süzem yuk, digändäy, borıldı da, uramga çıgıp ta kitte, äybät häbäre öçen rähmät äytergä ölgerä almıy kaldım - di äti.
Sıyırıbız Karaborın, - borını yaltırap torgan çım kara bulganlıktan bu isemne añar äniyem kuştı, - uzgan közdän birle genä bezneke. Äti anı avılıbızdan dürt çakrımdagı urıs hutorınnan kiterde. Anıñ elekke hucaları, - ätineñ znakomnarı, - olı yäştä bulganlıklarınnan dönyaların satıp, yäşärgä kalaga, ullarına küçälär ikän. Alar üzläre dä, ätineñ andagı başka belgännäre dä, äle ber genä tapkır bozaulagan yäş sıyır, dip, sötne dä mul birä, söte kaymak kebek kuyı, dip, maktagannar. Maktaularınıñ döreslege dä buldı, di äni, ber saugan sötennän dürt yöz gramm akmay çıga, dip huplap söyläde. Läkin soñınnan Karaborınnıñ kire yakları da belende. Mañgayında ak tamgalı elekke kızıl-sarı töstäge sıyırıbız Akkaşka yomşak küñele, tıñlauçan, yäşägän yortın-abzarın yaratuçan hayvan ide. Niçä yıl bezdä yäşäde, berkayçan usallıgın, kırgıylıgın kürmädek. Anı kötüdän karşı alırga mine berkayçan çıgarmadılar. Zirat yanında kötü taralganda uñga, sulga borılmıy, tup-turı öygä kayta da, cil kapkanı borını belän törtep açıp, işek aldına möñräp kilep kerä häm abzar arata kapkası yanında anıñ öçen mahsus häzerlängän aş-sunı yotlıga-yotlıga aşarga kereşä ide, şunda uk äni anı savarga da totına ide. Akkaşka ayakların kımşatmıy - selketmi tik kenä torıp, sabırlık belän söten birä. Annan soñ abzarına yalga kerä. Äni anı maktap: «İrtä belän kötügä dä üze kitä ide mesken, kuarga anı min bolay gına, sıyır kuuçı hatın-kızlar belän küreşep, söyläşep, avıl häbärlären işeter öçen genä baram», - diyä ide. Söte dä äybät buldı, küräseñ, mäh-lukneñ, änineñ berkayçan, az birä, dip zarlanganın işetmädem. Şundıy äybät, insaflı hayvan ide Akkaşka. Bıltır cäy könendä kazaga duçar buldı meskenkäy. Kötüçe Çulak Siraci abzıy könneñ iñ esse mizgelendä yakında gına yazın şaşıp taşi, cäyen kibä torgan Kuşkül yılgası üzänendäge buaga kötüne sulauga töşerä ikän. Şunda yünälgändä Akkaşka yardan yıgılıp imgängän. Hayvannar tabibı Cäläl abzıy karagaç, ayagı sıngan, kötügä yörerlek tözälmäs, çaludan başka çara yuk, digän. Ä menä Karaborın holıksız hayvan bulıp çıktı. Başta küpmeder vakıt änigä söten birmi azapladı, aldına tämle azık ta kuyalar, barıber tınmıy. Baskan urınında, başın çaykap, böten gäüdäse belän selkenä, art ayakların urınnan urınga küçerep basa, hätta sötle çiläkkä ayagın tıkkan çakları da bulgaladı. Duamal hayvannı ber ay çaması äti belän ikäü saudılar. Äti Karaborınnı kıska itterep abzar baganasına bäyli dä, kulına sallı tayak alıp, mögezennän totıp kurkıtıp tora. Tibenä, taptana başlasa, tayagı belän akılga öyrätä. Läkin ul beraz gına tınıp tora, annan, tagı da üzençä itenä başlıy, änigä tınıç savarga birmi ide.
Karaborınnı äti bıltır közne kitergän ide. Kış buyı abzar şartlarında yabılıp yäşäde. Şul öç-dürt ayda nindi genä kırgıylık eşlämäde ul abzarda. Salgan peçän-salamnı elekke sıyırıbız Akkaşka kebek ipläp kenä aşamıy, borını belän yak-yakka häm ayakları astına tügep-çäçep, taptap, azıkka yaramaslık hälgä kiterä ide. Äti, bıyıl kış ikelätä küp azık kitte, dip zarlana. Niçekter, şaytan belsen, sözepmeder, ayakları belän taptanıpmıdır, ike tapkır ulaknı vattı. Beraz saf havada yörsennär, dip, hayvannarnı äti kayvakıt açık abzarga çıgara. Karaborın monda da ni genä kılanmıy. Duamallanıp, açık abzar buyına anda-monda çaba başlıy, tuktap, bolay da çak-çak torgan çitän koymasın sözep vatarga mataşa, annan başın iyep, mögezlären tekäp käcä-sarıklarnı kuarga totına, ä alar, meskennär, kurkularınnan ber-bersenä öyerlänep çabalar. Soñınnan äti Karaborınnı açık abzarga çıgarmıy başladı.
Bıyıl kötügä yöri başlagaç, Karaborınnıñ başka holıksızlıkları da kilep çıktı. Kötüçe Çulak Siraci abzıy: «Sıyırıñ, hayvannarnı azdırıp, igenlekkä alıp kerä, çıgara başlasañ, can-fär-manga çabıp, üze belän başka sıyırlarnı da iyärtep aşlık cireneñ urtasına uk alıp kitä. Kaytara almıy azaplanam. Hayvannarnı sözü yaman ğadäte dä bar ikän anıñ. Ägär sözüennän kaysı bulsa sıyırnıñ bozavın töşersä, min ne otveçayu», digän ätigä. Ber könne Karaborınnıñ igengä kerüen kolhoz predsedatele üze dä kürgän: «Tagı hayvannarıñ-nı aşlıkta kürsäm, ştrafavat itäm», dip yanagan kötüçene.
Karaborınnıñ kötügä yörüe küp bulsa ay yarımdır. Şul kıska vakıtta da minem teñkämä dä nık tiyep ölgerde ul zimagur.
Karaborınnı kötüdän karşı alıp, öygä alıp kaytu miña yöklängänlekne äytkän idem inde. Karaborın aklı-karalı ala hayvan kötüdä ber genä. Şunıñ östenä ul zur, bazık gäüdäle - anı min yıraktan ük tanıp alam da, añar yögeräm häm öydän uk alıp kilgän kulımdagı çıbık belän kurkıtıp, üz uramıbızga taba kuam. Anıñ kaytası kilmi, yakka tarta, berençe çatta uk ya uñ yakka, ya sul yakka borılıp kitärgä çamalıy. Anı kire üz uramıbızga yünältü öçen, yağni anıñ yakka borıluına karşı töşü öçen, uram kırıyınnan alga yögeräm. Karaborın, hayvan bulsa da, usallıkka başı eşli. Minem yögerüemne kürep, ul da çatka minnän aldarak barıp citü öçen, sötle imçäklären çaykıy-çaykıy, art ayakların çalış-çolış atlap çaba başlıy. Bez çatka aldanrak ölgerü öçen yarışabız. Anıñ, mine artta kaldırıp, üze telägän yagına kitkän çakları da bulgalıy. Çabuım-yögerüemnän arıp, alıp kayta almau ğarlegennän yılap kaytkan könnärem dä bulgalıy ide. Läkin ul bolay yugalmıy ide, tamagı tuygaç, küräseñ, tön yartısında bulsa da öygä kaytıp kerä ide. Ä menä öçençe könne kiçen kötüdän ayırılıp kitüennän Karaborın kaytmadı. Monıñ öçen barıbız da poşınuga kaldık - äni dä, min dä, äti dä. Bigräk tä äti. Ul: «Bürelär avızına eläkmägäye», - dip uftandı. Ätiyemneñ kaygıruına urın da bar. «Änä, dönyada nindi hällär bulıp kitte», - di: «sıyır aluı häzer möşkel, bazarda hayvannar yanına kilerlek tügel, kıymmät. Karaborın-nıñ yugaluı bezgä zur kaza bulır ide», - di. Karaborınnıñ yugaluınıñ bezneñ öçen şundıy yagı da buluı mömkin bit äle - anıñ korsagındagı bozavı da harap bulaçak. Monıñ näticäse äti - änigä genä tügel, miña da kön kebek açık. Bu bezneñ başıbızga töşkän ber tügel, ike bäla bulır ide. Berençedän, bügennän söt, kaymak, akmay kebek niğ-mätlärdän mährüm bulır idek. İkençedän, kiläse yıl közendä sugımıbız da bulmas ide. «Alla saklasın bezne mondıy bäladan», - di äni kaygırıp. Kaygırırlık ta şul.
Karaborın bezgä kilgäç, yağni bıyıl yazın di-gän süzem, bozauga soñga kaldı. May ayınıñ yartısı uzıp bara, ä ul haman bozaulaganı yuk. Kürşelärneñ sıyırları mart, aprel ayında uk bozauladılar, ä bu, kırgıy hayvan, haman koyırıgın bolgap buş yöri. Berkönne kiç belän çäy eçep utırganda äni: «Karaborınnıñ bozaular vakıtı citäder ahrı, söte azaydı», - dip, ätine dä, mine dä kuandırgan ide. Bigräk tä moñar min şatlandım. Min yäş bozaunı yaratam. Anıñ kıska yonı yalt-yolt itep tora. Ozın ayakları belän çalış-çolış atlap, äniseneñ imiyenä borını belän ürelä dä, törtep-törtep imä başlıy. Bigräk tä anıñ zur küzläre karap tuymaslık matur bula...
Bozaulau vakıtın täğaen belü öçen äti ikençe könne ük kolhoznıñ hayvannar belgeçe Cäläl abzıynı tagı da çakırıp kiterde. Karaborınnı ul bik centekläp tikşerde: ike yakka çıkkan korsagın basıp ta, sıypaştırıp ta karadı, kolagın kuyıp ta tıñladı; annan sul kulı belän imçägen totıp, uñ kulı belän kapşap, üz-üzenä: imçäge tıgızlangan hayvannıñ, dip, söylänep, koyırıgı astına küz töşerde dä, ätigä:
- Un kön çamasında bozaular, tege atnadan kötügä çıgarmagız, bozaulagançı öydä totıgız, - dide.
İkençe könne kiçen Karaborın yugaldı.
Bez äti belän yulıbıznı dävam itäbez. Berniçä urında Sakmarnıñ yazgı taşuınnan kalgan, läkin haman äle kibet citmägän küldävek üzännären çıbık-çabık salıp yasalgan sukmaklar aşa uzıp, yäş öyänkelär arasınnan beraz bargaç, yulıbız yünäleşenä suzılgan çeleklek digän şaktıy kiñ häm tigez yassılıkka mendek. Anıñ öste katılıgı belän agaçka ohşagan, çelek, digän vak kuaklıklar belän kaplangan.
- Ä menä bu uysulık «Tartar tugayı» dip atala, - dide äti yulıbıznıñ uñ yagındagı tübänlekkä kulı belän häm karaşı belän ımlap.
Sakmarnıñ yazgı taşuında kergän suınıñ se-ñüennän, tugaynıñ cire cäyneñ baş miyen ereterdäy kaynar havalı könnärendä dä dımlanıp tora ikän. Şunlıktan kıyak ülännär monda keşe bilenä citär- däy biyek bulıp kükräp üsälär, ä ciläk cimeş kuaklıkları, - şomırt, balan, kamırlık, çiyä häm karlıgan, - yıl sayın şaşıp uñış birälär di.
Tugaynıñ tıgız–kuyı ülännären, tartar, digän kışlar yaratkannar - cäy buyı alar monda yäşilär ikän, şuña kürä bu uysulıknı avılıbız keşeläre «Tartar tugayı» dip atagannar. Tugay östenä karadım da, isem kitte - tugay öste törle töstäge, räsemdäge çäçäklär belän bizälgän. Ul cäy könnärendä, ätiyem äytmeşli, çınnan da cännät bakçasıday matur bula ikän. Läkin minem häzer urman maturlıkları kızıktırmıy, başımda minem Karaborın hakındagı uylar böterelä. Tugaynıñ ülännäre hayvannarga keşelärgä pränik, peçene kebek tämle azıktır, şuşında yakında gına birän korsagın tutırıp kaytkan bulsa, äybäträk bulır ide bit, ä ul, Karaborın, ällä kaydagı Büreavız urmanına kitkän, dip kuydım min anı açulanıp.
Tugaynıñ matur küreneşe häm ul yaktan dımlı hava belän kilgän huş-is belän ozak hozurlana almadım.
Äti ere adımnarı belän aşıgıp atlap ällä kaya kitep tä ölgergän. Min anıñ artınnan çaptım.
Öydän çıkkannan birle minem başımda ha-man Karaborın böterelde, çäçäkkä kümelgän tugayga häyran buluım da monı cuymadı. Äniyemneñ kiçä kiç belän: köne buyı ezläp tä, Karaborınnı taba almagaç, ätiyeñ nık açulanıp kaytkan, tabılsa, ul zimagurnı min söt sıyırı itep kaldırmıym, sugımga aşatam, dide digäne minem başımnı tırnap tora. Karaborın minem teñkämä dä küp tide, şulay da ul zur, bazık gäüdäle, matur hayvannı eçemnän yarata idem. Bara-bara bezne üz itär, yaratır, vakıtında kaytırga ğadätläner, dip uylıy idem. Ätineñ fikere belän min riza tügel. Büreavızga yullangannan birle anıñ Karaborın hakındagı uyın üz avızınnan işetäsem kilep tordı. Läkin soravım tagı da açuın kuzgatır, dip sorarga kurkıp kildem. Anı kuıp citkäç, açulansa açulanır inde, didem dä, uñaysızlanuımnı ciñep, täväkkällädem.
- Äti, sin Karaborınnı su... sugımga aşatırga uylıysıñmı? - didem dulkınlanuımnan totlıgıp.
- Şulay täväkkällädem, Alla kuşsa. Könsayın digändäy anı yartı töngä qadär ezläp yör, kaytsa da, karañgıda äniyeñ rätläp sava almıy. Şunıñ östenä ul ällä nindi tuymas hayvan da. Ber kışta ber üze ike sıyırlık azık beterde. Abzar çitännären sözep teñkägä tide, tözätep ölgerä almıym. Anıñ artınnan gına karap torırga bezneñ başka mäşäqatebez yuk meni?
- Bez, äti, sıyırsız niçek yäşärbez, sötebez dä, akmayıbız da, hätta açı katıgıbız da bulmas. Haman kürşelärdän sorap toruı uñaysız bit.
- Sötkä Akkaşkanıñ bıltırgı tanasın kaldırırbız - dide äti, artık söyläşäsem kilmi di-gändäy kırt kisep. Häm, äydä kızurak atlıyk dip, adımnarın yışayttı.
Bez ber çakrım çaması bargaç, Tartar tugayı yarı uñga borıldı, yulıbız da şul yakka kitte. Çeleklek bette. Sul yagıbızda çaçaklı kuyı botaklarınnan yomrı yabaldaşlı urta buylı agaçlar urmanı başlandı. «Belep kal, - dide äti miña agaçlıklarnı kürsätep, - bu urınnı «Karamalık» dip atıylar. Karama agaçı katı agaç, anı bezdä abzar, lapas baganalarına faydalanalar.
Berazdan bez Sakmar yılgasına kilep çıktık. Avılıbız yanında Sakmar katı agımlı, suında nık basıp tormasañ, yıgıluıñnı köt tä tor. Monda ul tın aga ikän. Bu yagı anıñ su bärelüdän aşalganlıktan tekä yar, ä tege yak buyı vak taş, kom belän kaplangan sözäk. Yılganıñ mondıy sözäk yarın avıl keşeläre, kırçın, dip atıylar. Ä gomumän Sakmarnıñ bu tiräsen halık «Täbänäk yar» dip atıy ikän, monı da min ätiyemnän beldem. Sakmar avılnı uzgaç, ällä kaylarga barıp, äylänep, borgalanıp agıp, monda kilep çıga ikän. Ber mizgel Sakmarnıñ monda tın aguına soklanıp karap tordım. Yılganıñ yarı buyındagı tirän, läkin ütä kürenmäle suında aşıkmıyça yözgän balıklar törkeme ap-açık kürenä. Arada kızıktırırlık ere balıklar da bar. Yılganıñ bu tiräse balıkka bay ikän. Sabir babay bu tirägä yukka yörmi, küräseñ.
- Bez Büreavızga yakınaydık, küp bulsa çak-rım yarım çaması gına kalgandır, - dide äti mine şatlandırıp. Läkin min beraz şomlanıp ta kuydım: Sabir babay kürgän urınnan kitkän bulsalar, bez alarnı kayan ezläp tabarbız? Şunda uk üzemne tınıçlandırdım da: bügen tönnä genä tugan bozavı belän kaya kitä alsınnar inde alar...
Yulıbız Sakmardan yıragaydı.
Bez nindider kibä başlagan yazgı kar suı yılgasınıñ tirän üzänen kiçep, kiyek ürdäklärne kurkıtıp oçırıp, ätiyem atavınça, «Olı kül» digän sulık buyınnan uzgaç, öste vak ülän belän sırılgan häm az yörelgän yul belän sul yakka borılıp küzküremdäge biyek bulıp üskän usak, öyänke, aktiräk agaçlıkları urmanına taban yünäldek. Äti şul agaçlıklar artında Büreavız urmanı başlanuın iskärtte. Kinät kenä tuktap, uñ kulın şul yakka suzıp:
- İğtibar belän kara äle: änä, näq yulıbız yünälgän turıda başka agaçlarga çagıştırganda biyegräk bulıp, kalın botakları belän tirä-yagına cäyelgän yabaldaşlı yuan tiräk utıra, - dide ul, annan östäde: monnan ul ber agaç bulıp kürenä, çın-lıkta ul ber-bersenä sıyınıp üskän ike mähabät tiräk. Könbatış yaknıñ ofıgın kaplap, suldan uñ yak küz küremenä suzılgan agaçlıklar safın küzallap ta ätineñ kürsätkänen täğaen abaylamıyça torgaç, ul miña başkaçarak añlatırga totındı.
- Änä, min kürsätkän töbäktän uñdarak, cildä selkenüeñnän koyaşta yafrakları yalt-yolt kilep cilferdäp utırgan aktiräk törkemen küräseñme?
- Ä... küräm... kürdem, kürdem...
- Şularnıñ sul yagındagı kiñ yabaldaşlı agaç kuştiräk inde. Karaborınnı Sabir babay şunda kürgän.
- Karale! Kilep citkänbez bit. Şatlıgımnan min üzemne tota almadım, can-färmanga alga yögerdem. Ätineñ: «Tukta, aşıkma, bergä barıyk»,- digänen işetmämeşkä salınıp, çaptım gına.
Beraz bargaç, üzemneñ yalgızlıgımnı sizep, şürli dä başladım. Çıtırlıktan nindi bulsa yırtkıç kilep çıksa, nişlärmen? Kuaklar arasında şıtırdagan tavış ta işetelep kaldı. Kurkınıptır inde, çıtırlıktan nindider koş pırıldap oçıp çıktı. Äylänep, artıma karadım. Yulnıñ art yagı yakkarak borılgan, küräseñ, anıñ artkı buyın kuaklıklar kaplagan, äti yırak kalgan, küräseñ, ul kürenmi. Min, şomlanıp, yögerüemnän tuktadım. Ätiyem kilep citsen, dip, äkren häm sak atlauga küçtem.
Äkren atlasam da, min Kuştiräkkä kilep cittem diyärlek. Ul menä minem karşımda gına, küp bulsa monnan yöz adım çamasındadır. Anıñ kuyı yafraklar belän kaplangan küp botaklı yabaldaşı-nıñ sizeler-sizelmäs cildä dä selkenep şaulaganı da beraz işetelä. Tik, minnän biyek çıtırmanlar aşa, min anıñ başın gına küräm.
Kinät kenä, kötelmägän dä, uylamagan da häl: şul yaktan at poşkırgan tavış işetelep kaldı. Yuk, ul keşnämäde, ul örkegändäy poşkırdı. Bu ni häl? Monda, avıldan 4-5 çakrım urmanda, at kayan kilep çıksın? Ällä ul da bezneñ Karaborın kebek tıynaksız hayvan mikän? Hucası bulsa, kem ikän ul? Ällä ber yavız adäm Karaborınnı urlarga kilde mikän? Şulaydır, mögayın! Atılıp barıp, Karaborınnı yaklıysım kilde. Läkin bu minem kuldan kilerdäy eş bulmaganlıktan sabır ittem. Şunısı da gacäp, ul adämneñ atı närsädän örkede ikän, ällä bürelär öyere höcüm itä mikän añarga. Minem kurkınuım böten tänemä yögerde. Ätiyem yanına kire kaytıym mikän ällä, dip tä uylap kuydım. Min bit keçkenä bala tügel inde, kurkuımnı sizdersäm, oyat bulır. Ätiyemneñ: «Çapma, bergä barıyk, dip äyttem bit min siña», - dip şeltäläven dä işetäsem kilmi.
Miña yul buyı açıklıgı da hätär toyıla başladı. Min häzer kurkınuımnan yuldan çıtırmanlar arasına kerep, alga äkren genä, tavışsız gına yılışam.
Şul hälemdä dä haman Karaborın hakında hıyallanam: hävef-hätärsez bulsa, min anı häzer bozavı belän Kuştiräk yanında kürermen. Ul mine tanır. Öydä bulmaganına öçençe kön bit inde, bälki üzençä, hayvança, sagıngandır da. Yäş bozaular matur bulalar. Min ul keçkenä hayvançıknı koçaklarmın, yaltır yonınnan sıypap yaratırmın. Äti dä kilep citär. Anıñ kulındagı çiläktä Karaborınga küçtänäç bar, anı tatıgaç, Karaborınnıñ küñele bälki yomşarır. Bez dürtäüläp öygä kaytıp kitärbez...
Beraz bargaç, min kinät kenä kuyı ülän belän kaplangan açıklıkka kilep çıktım. Bu ike-öç işek aldı çamasındagı mäydan mähabät kuştiräkneñ «biläme», küräseñ. Botakların yak-yakka cäyep näq anıñ urtasında utırgan. Min anı ber-bersenä kuşı-lıp utırgan ike käüsälegennän tanıdım. Şunda uk anıñ koçakka sıymaslık yuan töbendä Kara-borınnıñ ala gäüdäsen kürdem. Läkin ul monda min uylagança bozavı belän yalgızı gına tügel ikän! Karaborın yanında basıp torgan dürt adämne kürep, şakkatıp, tuktadım. Nindi keşelär ikän bolar, ällä, çınnan da, Karaborınnı urlap alıp kitärgä uylaşıp toruçı karaklar mikän. Min artka çigenep, yanımdagı kart zelpe agaçı artına posıp, aldımdagı küreneşne küzätä başladım.
Karaborın art sanı belän miña taban tora. Anıñ art ayakları da, al ayakları da köçtän çıgarday halättäge kiyerenkelek belän tartılgannar, ä üze mögeze belän Kuştiräk käüsäse töbenä terälgän dä, anı sözep yıgarga köçänä kebek. Äyterseñ, ul bar gayräten şul köçänüenä birep, katıp kalgan - gäüdäsendä häräkät-kımşanu sizelmi, tik koyırıgı-nıñ gına uñga-sulga selkenüe kürenep kala. Ä küptän tügel genä tugan yaltır yonlı bozavı tayak kebek ozın, neçkä ayaklarında änä yıgılam, menä yıgılam digändäy çaykalıp basıp tora. Karaborınnan sul yakta, Kuştiräkneñ ozın botakları astınnan uzgan yulga taban, biş-altı adım çamasında dürt adäm basıp tora. Alar dürtese dürt kıyafättä Karaborın mögezläre belän terälep katkan Kuştiräk käüsäse töbenä gacäplänü häm aptırau çırayı belän karap toralar. Berse, - arada olıragı, - uñ kulın Karaborınga taban suzıp nider söyli. Aralarında östenä ozın plaş kebek närsä kigäne, keçkenä buylı häm bökre gäüdälese, alardan ayırılıp Karaborın bozavı yanına kilde dä, anı ber kulı belän muyınınnan koçaklap, ikençe kulı belän artınnan etäp borını belän äniseneñ imçägenä törtä başladı. Üze bozaugamıdır, ällä üzenämeder nider söyli, tavışı az gına işetelsä dä, yıraktan ni söylägäne añlaşılmıy. Karap tora torgaç, min bu keşene tanıdım, ahrı. Karale! Urman - äbi bit bu. Änä başında şul bıltır min kürgän-däge kama belän äyländerelgän kolaksız iske bürek, ike cilkäsendä ike bukça, mögayın, alar şifalı ülän, çäçäklär belän tulıdır. Ul - näq ul.
Avılıbızda Urman-äbineñ im-tom ostası buluı belän danı çıkkan. Berniçä tapkır anıñ, koyaş bayarga tägärägän mizgellärdä, Sakmarnıñ borıngı üzänennän bezneñ uramga kütärelgänen kürgänem bar.
Änä bökrese çıkkan gäüdäse, kiyemnäre dä şul min kürgändägelär: başında kolaksız tügäräk bürek, östendä itäkläre tezenä qadär salıngan kamzul kebek närsä, bukçaları da ike cilkäse aşa salıngan.
Äniyemneñ söylävennän beläm, äbineñ yaratkanı cäyge urman ikän. Kış uzıp, may ayınıñ cılı könnäre citteme, anıñ köndezge tormışı urmanga küçä, di. Täräzäsenä qadär cirgä kergän kotsız öyendä yalgız utırgançı,- ul üze genä yäşi, di,- urmanda gizü, anıñ häzinäläre belän aralaşu äbineñ canın rähätländerä ikän. Şunıñ öçen anı Urman-äbi dip atagannar, di äniyem. Urmannı yaratuı anıñ im-tomlıgı öçen dä faydası bar ikän. Cäyge urmanda ul avıru-hästä adämnärne savıktırırga şifalı üsemleklär, çäçäklär, yafraklar häm cimeş-ciläklär cıyıp alıp kaytıp alardan däva-çäy, tängä sihätle maylar yasap kuyuın da äniyem söylävennän beldem. Ozın-salkın kışta, anıñ darularına mohtaclar tabıla, di äniyem. Bügen käsebenä tañnan urmanga çıguında Sabir babay kebek Urman-äbi dä Karaborınga tap buldı, küräseñ.

* * *

Berazdan, centekläbräk küzätkäç, tege kalgan öçäüneñ bersen dä tanıdım. Ul lesnik abzıy ikän, ätineñ äşnälärçä yöreşkän keşese. Ul bezdä kunakta da bulganı bar. Äti añardan utınga agaç ala, cäy başında lesnik abzıy bezgä urman açıklıklarınnan peçänlek cir dä birä. Lesnik abzıynı äti, yahşı keşe, dip maktıy. Anıñ yanında toruçılarnı min tanımadım. Soñınnan gına beldem, alar urman eşçeläre ikän. Lesnik abzıy urmannı atka atlanıp yörep saklıy. Ul bügen dä at belän kilgän ikän. Änä, yulnıñ tege yagında bäylängän atın da kürdem. Ul närsägäder açulanganmı, ällä nık örkegänmeder, anıñ poşkıruı häzer dä işetelä. Zur küzläre anıñ Karaborın yagına yünälgän, ä kolakları ber yomıla, ber tırpayıp alga suzıla, ayakları belän cirne tıpırdap taptıy, bäydän ıçkınıp kitmäk bula, ahrı.
Şul arada Karaborınga dip küçtänäç salıp kitergän çilägen totıp, äti dä kilep çıktı. Yuldan Kuştiräk açıklıgına borılgaç, ul Karaborınga gacäplänep karap toruçılarnı kürep, - artlarınnan tösmerläp citmiçä, küräseñ, - ber mizgel tuktap tordı da, annan, tanıgaç, tup-turı alarga yünälde. Läkin alar belän isänläşep ölgermäde, Karaborınnıñ mögezläre belän Kuştiräkneñ töbenä terälgänen kürep aptırauınnan tuktap kaldı. Zelpe artınnan çıgıp, ätiyem yanına yögerdem. Tekälebräk karasam, ni küzem belän kürim - Karaborınnıñ mögezläre astında nindider zur etkä ohşagan sorı yonlı cänlek. Äti Karaborınnıñ yanına uk barıp bastı. Min anıñ artınnan iyärdem. Karaborın cänlekne sul mögeze belän kabırgaları turısınnan, uñı belän art sanı tiräsennän eläktergän dä, Kuştiräkneñ ike käüsädän torgan yassı töbenä kadap katkan, äyterseñ, Karaborın taşka äverelgän. Anıñ terelege küz almaları yöreşennän häm koyırıgı selkenüennän genä kürenä. Ul, mögayın, bezne tanıgandır. Kiyek cänlekne izep agaç töbenä terägän mögezlären buşatmasa da, bez anıñ yanına kilep tuktagaç, bezgä taban küzlären äyländerep, nider äytergä telägändäy möñräp kuydı. Bezne kürgänenä şatlangandırmı, ällä açulanganmı? Mögayın, şatlangandır. «Sin, Karaborın, batır ikänseñ», - dide äti Karaborınnıñ başınnan sıypap, yomşak, irkäläü tavış belän: «yavız bürene ciñgänseñ». Karaborınnıñ mögezläre astında büre bulganlıknı min şunda gına beldem. «Kayan aldıñ sin, cankayım, bu qadär köçne?» - dip kat-kat sıypadı Karaborınnıñ arkasınnan yanıbızda torgan Urman-äbi dä.
Büreneñ başı salınıp töşkän, ozın tele teşläre arasınnan yakka çıkkan, küzläre agarıp, akayıp süngännär.
Ay-hay, teşläre yaman bula ikän büre digän yavız yırtkıçlarnıñ, bigräk tä kazık teşläre - timer kadaktay ozınnar häm ütkennär. Şundıy yırtkıçnı ciñä algan bit bezneñ zimagur Karaborın.
Yulda kilgändä äti Karaborınga açulı ide. Anıñ kuştiräk yanındagı hälen kürgäç, küñele yomşardı, küräseñ. Ul anıñ belän keşe belän söyläş-kändäy söyläşä başladı.
- Malkayım, Karaborın, küp kıdırdıñ inde, citär, yakın urmanıbızda bulmagan urınıñ az kalgandır. Monda da kilep citkänseñ. Şunlıktan menä şundıy hätärlekkä dä tarıgansıñ. Batırlı-gıñ belän ber yavız yırtkıçnı ciñgänseñ, sin molodis. Ägär alar kümäk bulsalar, nişlär ideñ? - üzeñ dä, canıñday qaderle bozavın da harap bulır idegez bit, - dide äti kaltıraulı tavış belän. Annan: mä, malkayım, açıkkansıñdır, Sälimä apañ cibärgän küçtänäçne aşa da, öygä kaytıyk, - dip kulındagı çilägendäge körpägä butagan kabak, çögender, bäräñge turalmaların Karaborınnıñ al ayakları yanına buşattı.
Karaborın ätine tıñlamadımıdır, ällä añlamadımıdır, kımşanmadı, aska karap tora birde. Äti anı mögezlärennän totıp kuptarırga mataştı, köçe citmäde. Karaborın, kiresençä, katırak terälä genä bardı.
- Cälihcan, anı bolay ciñel genä kuzgatıp bulmas, - dide yanıbızda torgan lesnik abzıy ätigä möräcäğat itep. - Ul bit hayvan, büreneñ canı çıkkanın añlamıy. Içkınıp kitsä, tagı da höcüm itär, dip, uylıydır, mögayın. Mögezlärenä arkan eläkterep, barıbız bergä kümäkläp kuzgatu kulay bulır, - dide. Hayvannı agaç töbennän kuzgatkaç, büreneñ üle gäüdäsen yakındagı kuaklar arasına yäşerep torırga kiräklegen dä äytte.
Äti dä, tege ike urman eşçeläre dä lesnik abzıynıñ täqdime belän riza buldılar. Äti min-nän arkannı alıp, Karaborınnıñ mögezlärenä nık itterep elmäkläp bäyläde.
Läkin Karaborınnı Kuştiräk töbennän ayıruı zur ber mäşäqat buldı.
Lesnik abzıy üzeneñ eşçeläreneñ bersenä Kuştiräk käüsäseneñ tege yagında basıp, büreneñ gäüdäsen alıp kitärgä häzer torırga kuştı.
Öçäüläp - äti, lesnik abzıy, anıñ ikençe eşçese sıyırnıñ mögezlärenä bäylängän arkanga totınıp yakka tarta başladılar. Karaborın büre gäüdäse aşa agaç töbenä mögezläre belän şundıy gayrättä terälgän ki, kımşata da almadılar. Häl alıp, bar kuätlären cıygaç, ikençe tapkır tartırga totındılar häm beraz kuzgattılar da. Läkin barıber tartıp alıp kitä almadılar. Karaborın ayakların tagı da nıgrak teräp, muyının katırıp tartıldı da, mögezläre belän kire büre östenä barıp terälde.
- Törlebez törle mizgeldä tartabız, barıbız da bergä tartu kiräk, - dide äti - min, ber-ike-öç, - digäç, tartıyk...
Az bulsa da yärdäm bulsın dip, arkanga min dä yabıştım, karasam, art yaktagı bozau yanında torgan Urman-äbi dä bökre gäüdäsen tagı da bökräytä töşep, kaltıragan kulları belän arkan oçına totıngan.
- Ber-ike-öç, hay...
Çınnan da barıbız da ber mizgeldä tartkaç, tartu köçe kübäyä ikän. Bu yulı Karaborınnı üzebez yagıbızga bora aldık. Näq şul çakta tiräk artında torgan abzıy büreneñ gäüdäsen kuaklıklar arasına cilterätep iltep yäşerde. Sizeler-sizelmäs arkannı buşatıp cibärdek, ahrı, Karaborın köçänep tartıldı da, borılıp, barıbıznı da österäp kire alıp kitte. Şul çak gacäyep häl bulıp aldı: Karaborın mögezlären alga yünältep, usal mögräü belän Kuşti-räk töbenä kilep tuktadı da şakkattı: büre yuk! Uñga, sulga karap aldı - büre kaçkan.
Şatlıgınnan, küräseñ, koyırıgın yugarı kütärep arlı-birle çaykadı da, yomşak, ciñel adımnar belän möñri-möñri bezneñ artta torgan bozavına yünälde häm telen ozın-ozın çıgarıp balakayın yalarga totındı. «Äydä, balakayım, äniyeñne im, tamagıñnı tuydır, nıgı, köçäyä töş, ayaklarıñda çak torasıñ bit, dip Urman-äbi bayagıça bozaunı änise imçägenä yünälderergä totındı. Äbi üz-üzenä: «Bürene sözep torganda anañnıñ söte dä tuktagan bulgandır. Häzer, Alla kuşsa, söte kiler», - dip, bozaunıñ arkasınnan söyep söylände. Bozau anasınıñ imçägen törtep-törtep imä başladı.
- Bürene izep ütergäç, sıyırıñ şul häldä az digändä yartı tön torgandır, - dide lesnik abzıy ätigä, - çönki bozavı basıp torır hälgä kilgän inde. - Bähetegezgä karşı, ber büre genä bulgan, - dide ul bezne kuandırıp, - kümäk bulsalar, sıyırsız kalgan bulır idegez...
Anıñ äytkäne dörester. Karaborın ni qadär batır bulsa da, ällä niçä yavız yırtkıçnı ciñä almas ide. Küpne kürgän, küpne belgän äti bulıp: «Yalgız sıyır bürene ciñgänlegen işetkänem yuk ide»,- di.
- Bozavı bik zägıyf äle, dürt-biş çakrımnı üz ayakları belän kayta almas,- dip, lesnik abzıy atlı arba cibärergä väğdä itte. Alar monnan yartı çakrım çamasındagı yıraklıktagı açıklıkta imän üsenteläre utırtalar ikän, atlı arbası şunda ikän anıñ. - Sıyırıñ açıkkandır da, arıgandır da, tı-nıçlanıp, utlıy torsın, - dip, atlı-arba kilgänçe yal itärgä kuşıp, iyärle biyäsenä atlangaç:
- Büreneñ gäüdäsennän tiresen üzem tunap alıp kaytırmın, mäşäqatlänep yörmägez, - dide dä, cirän biyäsen yuırtıp kitep bardı.
Eşçelär dä cäyäüläp ul kitkän yakka atladılar Urman-äbi dä ike cilkäsenä ike bukçasın asıp, üzenä kiräk ülän, çäçäklärne ezläp, küräseñ, bez kilgän yul belän avılga taba kitte.
Karaborın mäşäqate belän mavıgıp, änineñ miña tottırgan täğamen onıtkanbız. Minem dä nık açıkkanımnı toygaç kına isemä töşte. Bez dä äti belän may yagılgan kümäç aşap tamak yalgap aldık. Lesnik abzıy väğdä itkän atlı-arba şaktıy soñlap kilde, kilmäs, dip kurka başlagan idek inde. Olauçı kıska tıkrıkta toruçı Ähmäthalim babay ikän.
Vakıt-vakıt tuktap, bozaunı arbadan töşe-rep, anasına kuşıp imezä-imezä, arbaga bäylängän sıyır ayagı belän koyaş bayır aldınnan gına kaytıp cittek. Sıyırnı da, bozavın da isän-sau alıp kaytuıbızga küñele neçkärüdän änineñ küzläre beraz çılanıp aldı. Bezne ul küptännän aş peşerep, çäygä koymak ölgertep kötep tora ikän.
Çäydän soñ äni Karaborınnı savıp, bozavına uız söte eçerde dä, änisennän ayırıp, lapasnıñ keçkenä bülegenä yaptı. Karaborın açık abzarda möñräp, balakayın ezläp, anda-monda yörgäläde dä, rä-şätkä işege aşa, anıñ isän-saulıgın häm mondalıgın kürü rähätennän kikergän azıgın küşi-küşi nazlı balası yabılgan keçkenä lapas räşätkäle işege töbenä yalga yattı. Nervlanuınnan da, büre belän köräşep köç tügüennän dä bezgä karaganda ul, mögayın, küp tapkır artıgrak arıgandır. Yal itsen, äti äytmeşli, zimagur hayvan.
Karaborınnıñ büre çaklı bürene ciñä aluı häbäre belän avıl ike-öç kön şauladı. Bu is kitmäle häl rayon naçalniklarına tikle barıp ireşkän.
Kiçä yakşämbe kön ide. Buş könebezdän faydalanıp berniçä klasstaşım belän cıyılışıp - bez bişençedä ukıybız, - Urıs külenä karabalık aularga barırga söyläşkän idek. Barıp çıkmadı, äti belän Karaborın artınnan kitep, yal könen kürmi dä kaldım. Anıñ karavı üzem öçen küpme gıybrätle hällär kürdem min. Läkin kaytkaç nık arıganımnı toydım. İrtän mäktäpkä barırga avırlık belän tordım. Äni, tor da, tor, dip, kat-kat uyatmasa, yoklap ta kalgan bulır idem. Kayan işetep ölgergännärder - mögayın, ya Sabir babaydan, ya Urman-äbidän çıkkan häbärder bu, - mäktäp işek aldına kerep ölgermädem, ukuçı bala-çagalar mine äyländerep aldı.
- Döresme, sezneñ sıyırıgız bürene ciñgän di imeş?
- Kaysı urmanda bulgan soñ bu häl?
- Bozavı da isän-saumı?... - şundıy soraular yaudıra başladılar. Min bersenä dä cavap birep ölgerä almadım, däres başlanırga kıñgırau şaltıradı, klasslarıbızga yögerdek.
Däreslär betkäç, öygä kaytıp citkändä kapka töbebezdä kürşe-tirä bala-çagalarnıñ, bezneñ tirädä yäşäüçe abzıy-apalarnıñ, alar arasında kayber äbi-babaylarnıñ cıyılışıp toruların kürüemnän häyran bulıp, adımnarımnı yışaytıp işek aldına kilep kerdem.
İşek aldında da keşelär küp. Läkin barısı da tınlıknı bozmaska tırışkanday işeteler-işetelmäs kenä närsä hakındadır söyläşälär, barısınıñ da yözendä gacäplänü kebegräk çıray kürenä. Min dä kürdem dä, aptırap kaldım - işek aldınıñ urman yagına totılgan çitän buyına karaçkı kazıgı kebek närsä cirgä kagılgan da, anıñ kıska arkılı tayagına, - kürü belän añlap aldım, - Karaborın sözep ütergän büreneñ tunalgan tirese yabılgan. Mälgun büreneñ tiresen lesnik abzıy min mäktäptä çakta kitergän, küräseñ. Anı karaçkı kazıgına mahsus keşelärgä kürsätü öçen elep kuygandır, küräseñ. Şunıñ östenä bu tamaşanıñ başka hikmäte dä bardır, ahrı. Keşelärgä büreneñ nindi yavız yırtkıç ikänlegen kürsätergä dä telgänder. Lesnik abzıy büreneñ başın tunamagan, anı tirese belän bergä alıp kaytkan da, karaçkı başına utırtkan. Küreneş kurkınırlık täesir itä: äyterseñ, tere büre art ayaklarına baskan da, avızın açıp, teşlären ırcaytıp höcüm itärgä äzer tora. Bezneñ kapka töbendä häm işek aldında cıyılgan halık Karaborınnıñ batırlıgın üz küzläre belän kürergä cıyılgan keşelär ikän. Alar arasında min, Karaborın bezneñ sıyır bit, dip, başımnı yugarı kütärep, masayıp yördem.
İrtägäsen, sişämbe kön di̇yüem, öylä vakıtınnan soñ, - min mäktäptän kaytkan gına idem - kapka töbebezgä közgedäy yaltırap torgan kara töstäge ciñel maşina kilep tuktadı. Çäy eçep utıruımnı bärep, yögerep uramga çıktım. Maşinadan öç keşe çıktı. Alardan bersen genä, avılıbız başı Cämil abzıynı gına, tanıdım. Tege ikese zur naçalniklar ahrı, üzlären ere genä totalar. Bigräk tä olıragı, başına tälpäk kiyep, galstuk takkanı, artıgrak havalı, ahrı. Öçençese, yäşräge, kostyumsız ciñelçä kiyengäne, cilkäse aşa nindider kün bukça takkan.
- Şuşı yortta yäşime ul sıyırnıñ hucası? - dip soradı Cämil abzıydan üzen ere totuçı abzıy.
- Äye, anıkı, - dide Cämil abzıy häm bezneñ kapkaga taba atlamakçı bulgan ide dä, tälpäkle naçalnik anı tuktattı.
- Maşinañnı kıçkırt! - dip boyırdı maşina-nıñ rule artında utırgan yegetkä. Maşina ozın-ozın öç tapkır akırdı.
Äniyem ni buldı ikän, dip, kurkınıp, yögerä-atlıy çıgıp kapka töbendä tuktadı. Äti abzar tirä-sendä buldı, küräseñ, anıñ artınnan ul dä kürende.
- Ässälämäğaläyeyküm! - dide äti barısına da maşina yanına yakınayıp, läkin kulın birep küreşmäde, tegelär dä küreşergä kulların suzmadılar.
- Tanış bulıgız, - dide Cämil abzıy tälpäkle keşegä ımlap - rayon başlıgı Sagit Hakimov äfände.
Rayon başlıgı, döres atıymmı ikän, digän-däy, Cämil abzıyga karap aldı da:
- Kem... Sälihcan agay, sezneñ sıyırıgız büre höcümenä duçar bulgan ikän dä, ike aradagı sugışta ciñep çıkkan dip işettek. Döresme?
- Buldı andıy häl, - dide äti, - äydägez sezgä ul doşmannı kürsätim.
Äti alarnı işek aldına karaçkı karşına tuktattı da, karaçkı östenä yabılgan çikmänne alıp yakka bärde.
Tınıp, süzsez ozak karap tordılar. Arttan yögerep kilgän şofer da häyran bulıp kattı.
- Öyerennän ayırılıp kalgan kart büreder bu, mögayın, dide süzne başlap rayon başlıgı - häzer sıyırnı kürsätegez...
Karaborın açık abzarnıñ tege oçında ide. Karaborınnı kürep kunaklarnıñ yözläre açılıp kitte. Ber mizgel soklanıp karap tordılar.
- Şäp hayvan! Niçego ne skaceş, - dide ray-on başlıgı - zur da, taza da, küreneşkä dä matur. Küräseñme, mögezläre nindi bazık, yuannar, dide Cämil abzıyga taba borılıp, - kıyın bulsa da, bürene ciñüenä ışanıp bula.
Rayon başlıgınıñ soñgı süzenä ätineñ käye-fe kitä töşte, ahrı, anıñ çırayı sıtıldı. Işanıp bula, imeş, bezne aldakçılar, dip uylap kilde mi-känni? Anıñ bu süze miña da ohşamadı.
Cämil abzıy belän rayon başlıgı kitärgä cıyındılar. Rayon başlıgı şofer yanına utırdı, ä Cämil abzıy artkı işekne açtı da, borılıp tege yalanbaş naçalnikka: «Bez kontorada bulırbız, ber säğattän ozakka kalma, Sagit Valiyeviçnıñ aşıgıç eşe bar,»- dip iskärtte dä, işegen şapıldatıp yaptı. Maşina, dırıldap, urınınnan kuzgaldı.
- Min, - dide kalgan äfände ätigä, - rayon gäzite hezmätkäre. Sezneñ belän beraz äñgämäläş-mäkçe bulam. Mömkin bulsa, öygä kerü yahşırak bulır ide, miña yazarga turı kiler.
Öydä gäzit hezmätkäre ätidän Karaborınnıñ bezdä yäşägän çagındagı tarihın soradı.
- Sez, Sälihcan agay, bu sıyırıgıznı sugımga aşatırga uylıysız ikän, dip işettek. Şulaymı, döresme?
Ätineñ cavabın gäzitçe abzıy gına tügel, min dä köttem. Läkin kurkınıp köttem min. Ätineñ Karaborınnı sugımga hökem itüen min başta uk huplamadım. Bu mine nık küñelsezländergän ide. Kıdırma hayvan buluı belän Karaborın minem teñkämä dä nık tide, läkin şuña karamastan min anı nikter yarata idem. Bürene ciñü batırlıgınnan soñ yaratu hisem tagı da köçäyde.
- Zimagur hayvan buluı belän nık açulandırgaç, şulay häl kılgan idem dä, häzer inde kire uyladım... Min şatlıgımnan utırgan urınımnan sikerep tordım. Äniyemneñ dä yöze açılıp kitte, küräseñ, ul da Karaborınnıñ bezneñ ğailäneñ söt sıyırı bulıp kaluın teläp yörgän, tik äytmägän genä. Äti dävam itep, - Büre hätle bürene ciñä algan hayvannı sugımga kaldıru tugrılık bulmas, - dide näticä yasap, - söt sıyırı bularak ta ul şäp mal. Sötne dä küp birä, söte mayga da bay. Alla kuşsa, niçek bulsa da kulga öyräterbez zimagurnı.
İke könnän soñ bezgä, - gomer dä bulmagan häl - poçtadan zur konvert kiterep birdelär. Äti, äni, min, öçäüläp utırıp, konvertnı açtık. Bezneñ rayon gazitäsennän cibärgännär ikän. Berençe biten açu belän äti belän Karaborınnıñ räsemen kürdek: äti Karaborınnıñ cilkäsenä uñ kulın kuygan da, başın ällä kemdäy gorur kütärep, basıp tora - tege gäzitçe abzıy cilkäsenä askan töşergeçe belän ätine şulay töşergän ide. Konverttan tagı da närsäder töşte, karasak, un sum akça ikän, akçaga änineñ küze citez, tiz genä eläkterde dä , kayadır tıgıp ta ölgerde, anıñ akça yäşerä torgan urını bar.
Soñınnan, - vakıt öylädän soñgı çak ide, - aşıkmıyça, caylap kına çäy eçtem dä, äti belän ikäü Karaborın hakındagı mäqaläne ukırga utırdık. Zur häreflär belän «Bürene ciñüçe sıyır» - diyelgän mäqaläneñ başında. Anda, mäqalädä, Kara-borınnıñ bez belgän tarihı yazılgan bulıp çıktı.
Şuşı uk atnanıñ comga kiçendä äti belän äni Karaborınnıñ bozavı belän isän-sau tabıluına häm Allahı Täğaläneñ kodräte belän zur kazadan kotılıp kaluıbızga bagışlagan olılar mäclese uzdırdılar. Kunaklardan Sabir babay, Lesnik abzıy hälal cefetläre belän mäclesneñ türendä utırdılar. Äbilär safında Urman-äbi dä bar ikän. Kunakka kilgän kiyemendä min anı tösmerlämägän idem, soñınnan tanıdım.
Avılıbızda mulla-häzrät bulmaganlıktan Korän ukunı Sabir babayga tapşırdılar. Korän ukılgannan soñ mäcles hucalarına, yağni äti belän äniyemä, alar rätennän miña da isän-saulık, dönyabızga iminlek teläü dogaların kılgaç, äti mäcles-tägelärneñ barsına da sadaka öläşep çıktı. Sädaka öçen dä doga kıldılar. Aş kilde. Az söyläşep, kaşık, taş tälinkälärdän tavış çıgarıp kına aşadılar. Annan artık kıstatmıyça gına, tämen tabıp, çäy eçtelär dä, ozak utırmıyça taralıştılar.
Kiyenep mataşkanda, häyerle häbär kiterüeñä rähmät, dip, monısı siña söyeneçkä, dip, tege rayon gäzitäsennän kilgän un sumnı äti Sabir babaynıñ kesäsenä tıktı. Babay, rähmäte üzeñä, dip, işeteler-işetelmäs mıñgırdadı da, ike kulı belän biten sıypadı. «Sezgä, olı äbilärebezgä, küçtänäç», - dip, äniyem Sabir babay karçıgı Zäynäb äbi belän Urman-äbineñ kullarına sarı may belän tutırılgan berär pıyala banka tottırdı. Küp rähmätlär äytep, bezgä iminlek teläkläre ukıy-ukıy kaytıp kittelär.
Olılar mäclese öyebezgä yäm kertte, äti belän äni genä tügel, mindä dä şatlıklı toygılar kaldırdı, çönki isän-sau sıyırıbız Karaborın Allahı Täğalä kodräte belän abzarıbızda ide; şu-nıñ östenä tabında ukılgan Korän, dogalar da aldagı könküreşebez iminlegenä dä ışanıçıbıznı nıgıtkan ide.

* * *

Ber atnadan Karaborın kötügä yöri başladı.

Bu qadär köç tügep häm batırlık kürsätep cankisäge balakayın saklap kala algan Karaborın kötüdän söygän bozavı yanına çaba-çaba kaytuına ışanıyk. Bu hakta söyläü başka hikäyäneñ maksatı.