Gölfaya

Gölfayanıñ küñele kütärenke ide. Şulay bulmıy ni — cäy uzdı, billär turaydı. Üzläreneñ käkreleklären billärgä küçerep beterä yazgan uraklar çolannardagı, çormalardagı yarıklarga — kışlau urınnarına kerep kısıldı.
Cäylär uzıp billär turaysa da, uraknı fäqat aşaganda häm yoklaganda gına kuygan uç töpläre äle haman kızışa ide. äle borınnardan költä ise, beläklärdän költä tıgızlıgı, billärdän költä avırlıgı kitmägän ide.
Cäy uzsa da, könnär äle bozılmagan ide. Häzer inde yäşlär kiçke uyınnarga därtlänebräk çıga başladı. Yäşlärgä närsä! Alar üzläreneñ kan töşkän kulbaşların, yanbaşların kartlar şikelle sılatıp intekmilär. «İnde bette, irtägä kıymıldap ta bulmas!» — digän billär dä bii-bii yazıla ul yäşlärdä.
Äle menä Gölfaya da, soñgı kişärlegen urıp betergäç, häybätläp munçada yuınıp çıktı da udarniklıgı öçen algan vak börçekle ak sitsıdan tektergän külmägen kiyep kuydı, tıngısız kükräklären çigüle alyapkıçı belän kapladı, äle uñ, äle sul iñsäse aşa karap itäklärenä sukkaladı...
Anası, Sırur karçık, miç aldında mataşkan cirennän tuktap, kızına soklanıp karadı. Gölfaya ap-ak bäyläm oyık östennän çabata kinderälären bäyli başlagaç, ul tüzmäde, borıngıdan kalgan timerle yäşel sandıknı açtı.
— Sabır it äle, kızım. Çabatañnı kimi tor.
Gölfaya, nindider küñelle mizgel yakınlaşkanın toyıp, änkäse yanına yögerep kilde. Sırur karçık sandıknıñ ber poçmagına kulın tersägenä tiklem çumdırdı da, kapşana torgaç, yaltırap torgan ör-yaña kälüşlär tartıp çıgardı. Kälüşneñ yänçelgän cirlären turaytkalıy-turaytkalıy ul anı idängä kuydı.
— Menä... yazgı yonnı satkaç alganıym...
Gölfaya anı şunduk kiyep tä kuydı:
— Ät-tekäyem, tap-taman.
änkäse moñsu gına yılmaydı. Şulay da, tavışına beraz usallık çıgarıp, kisätüne kiräk taptı:
— Anda... yalanda... bii-bii yırtıp çıgara kürmä!
— İ änkäy!
İşek aldına çıktı. Bärhettäy kuyı häm kıska bulıp üskän bäbkä ülännären kälüş oçı belän sözep kapkaga taba atladı. Küze üzennän-üze ayaklarına töşä häm anıñ kinät, tik torgannan yögeräse, töştäge şikelle kullarnı artka suzıp oçası, bu täbänäk öylärneñ karalıp betkän salam tübälärenä ayak oçı belän tiyep-tiyep uzası, kuyı yabaldaşlı öyänkelär tiräsendä bötereläse kilä. Bügen anı nindider bähetle mizgel kötä ide...

* * *
...Klub artındagı alan inde küptän şaulıy ide. Tıyılgısız därt belän yarsıp-yarsıp garmun çeñli, garmunçınıñ kullarınnan ıçkınırga telägändäy sikerep-sikerep kuya. Anıñ därtle tavışına itek kigän yegetlärneñ sañgırau tavış belän cirne döpeldätkäne, ciñel-ciñel genä çüäk, çabata çıştırdaganı, çittäräk könbagış çiyertep toruçı kızlarnıñ berär yeget mäzägennän därräü kölep cibärüläre kilep kuşıla. Bu tavışlar bötenese bergä ällä kaydagı bolınnarga, ütä kürenmäle aksıl toman öretelgän uysu cirlärgä cäyelä ide.
Menä garmun berniçä minutka, hucasınıñ salınıp töşkän kulları beraz yal itep algançı gına tınıp kala. Tege — bayagınak şır-şır köleşkän kızlar da däşmi, hätta könbagışların da onıtıp, Yäşel buadagı baka çöreldesen tıñlıylar.
Avıl yagınnan Häyernisa äbi kapkasınıñ çak kına sıkrap açılganı işetelä.
— Löp! Löp!..
Monısı — äbineñ işek karavılçısı, uramda yörgändä dä, hätta çäygä barganda da kulınnan töşermi torgan çiklävek tayagı, kötüdän soñarıp kaytkan mükläkneñ sırtına töşä bulır. Garmunçı yegetneñ barmak buınnarı häl cıyıp, garmunnıñ üzenä can kergänçe, kortkanıñ «tezzt! tezzt!» itep sıyır sauganı işetelde.
Gölfaya üzeneñ kemäye Sömbel belän (alar ber-bersenä «kemäy» dip däşälär) öleşlärenä tigän biyulären betergäç, başkalarnı küz kırıyı belän genä küzätep, ber çittäräk, üzlärenä dä, bütännär öçen dä ähämiyäte bulmagan «ser»lären urtaklaşalar ide. İrennär söyläşsä dä, kolaklar tıñlasa da, küzlär bu serläşügä katnaşmadı, çönki bi̇yüçelär arasında yat ber yeget bar ide.
Çit avılnıkı bulsa da, yeget üzen bolay irken tota. Kıñgır salgan furackasın kütärep, äledän-äle çäçen rätli, yassı kayış astınnan gimnasterka itägen artka sıdırıp cibärä, yalt iyelep itek kunıçın cıyırıp kuya, yak-yagına karangalap alsa da, Karsak Gabdelväli tiräsennän kitmi.
Läkin... nişläp äle ul haman-haman Gölfayalar basıp torgan yakka borıla? Ul borılıp karagan sayın, kıznıñ bäğren ällä närsä sızıp ütä...

* * *
Telgä şayan, küñele belän şuk bulsa da, üz işläre, bigräk tä yegetlär yanında Gölfaya bik basınkı ide. Häyer, yäştäşlärennän çitläşü toygısı añarga monnan dürt-biş yıllar elek kenä iñde.
Ul vakıtta inde Gölfaya cideellıknı taşlagan, ä Sömbel sizezençedä ukıp yöri ide. Alar arasında mähäbbät, duslık, «yörü» turında ara-tirä süz kuzgala başlagan ide inde. Könnärdän ber könne, Gölfaya ındır tabagınnan kaytıp kilgän vakıtta, Sömbel anıñ artınnan kilep iñsäsenä asılındı:
— Ül-läm, kemäykäyem! Berse minem sumkaga hat tıgıp kitkän, — dip kaynar pışıldadı ul. — Däres häzerlärgä utırsam, idängä töşep kitte. Karasam — şuşı. Ukı äle yüri genä.
Gölfaya yazunı aldı, läkin ukırga ölgermäde. Alarnı Sırur tüti kuıp citte. Koş tele hätle genä itep böklängän käğaz kisägen sırmasınıñ üze genä belgän ber töşenä törtep kuyarga turı kilde.
İkençe könne, änise yukta, kaltırangan kullarında sikertä-sikertä sütte ul yazunı. äyterseñ, üzenä atap yazılgan! Häyer, alay bulsa, mögayın, bu çaklı uk kauşamas ta ide äle.
Kem tarafınnandır bik tırışıp, ällä nindi sırlı-sırlı häreflär belän yazılgan şiğri hat ide ul. Berniçä könnär anıñ turında uylap, kemäye öçen söyenep yörde Gölfaya. Ä yañadan cay çıgıp, hatnı hucasına kaytarıym disä, Sömbel aña gacäplänep karap kuydı:
— Nik kiräk ul! Min inde anı ällä kayçan utka yakkansıñdır dip yörideriyem... — dide ul häm Gölfayanıñ küz aldında vak kına kisäklärgä yırtkalap taşladı. — Anıñ işe... ozın torık-bastırıknı...
Sömbel çibär şul ul. Aña bügen beräü yazsa, irtägä ikençese ğaşıyq bulır. Sömbelgä aña saylansa da bula. ä Gölfayaga...
İ Hodayım! Şulay beräü dä karamas mikänni aña? Yugıysä, çäçlären artka karatıp tarıy başlagan malaylar Gölfaya karşına kilep tä mutlanalar kayçak. Kulların niçekter kileşsez bolgap koçaklarga itkän bulalar, tüşkä ürelälär. Läkin, küzgä-küz karaşıp söyläşä başlasañ, üzläre dä sizmästän, başların çitkä boralar.
...Gölfayanıñ yöräge cu itep kuydı. Tege yeget, Gabdelväli belän söyläşkän cirennän, bu yakka karap tora ide. Gabdelväli dä tiz genä karap aldı, ällä tege yegetkä, ällä kızlarga küz kısıp kuydı.
Garmunçı uynaudan, yäşlär bi̇yüdän tuymagan ide äle, yugıysä, ällä kay arada karañgı töşte. äle genä yaktı ide, inde keşelär bersen-berse tanımas buldı. Gölfaya belän Sömbel könbagış çiyertä-çiyertä öylärenä taba yul aldılar.
Artlarında bik kıyu şıgırdagan itek tavışına alar ikese beryulı borılıp karadı. Ükçälärenä basıp kilüçe ike yeget, beläklärennän yomşak kına tottılar da, eh! digänçe kızlarnı ber-bersennän ayırıp ta aldılar.
Gölfaya yegetneñ ayak atlavınnan, sulış aluınnan uk añlap aldı: bu — ul ide. äyterseñ, ul anı inde ällä niçä märtäbä şulay ozatkan, anıñ belän ozak-ozak söyläşep utırgan...
Yakında gına ike şäülä tartkalaşa:
— Cibär äle, yünsez, ällä mine käcä bäräne dip beldeñme!
— Tuktale, Sömbel... Ber genä süz äytäm min siña...
— Kit äle, kit! Söyläşäsem dä, küräsem dä kilmi.
— Tuktale, dim, kara! Kaya çabasıñ inde?
Ul arada Sömbelneñ aksıl şäüläse tön karasında erep yugaldı. Gabdelvälineñ döp-döp itkän ayak tavışları yañgıradı.
...Eget Gölfayanıñ ike belägennän kısıp totkan da, monda nik kilgänen onıtkan keşe sıman, tınıp kalgan.
— Alay uk kısıp totmasagız da bulır ide...
Ul anı cibärde. Kulın, kaya kuyarga belmiçä, äle bilenä tayandı, äle çalbar kesäsenä tıktı.
Äkren genä alga atladılar. Gölfayaga kızık bulıp kitte. äle genä küzlärennän ut çäçep torgan yeget ällä niçek sürelgän, meskenäyep kalgan ide.
Gölfaya tüzmäde, üze endäşte:
— Şulay söyläşmiçä genä yöribezme?..
Äle kükkä, äle cirgä karap, nindider añlayışsız köygä sızgırgalap bargan cirennän tuktap, yeget Gölfayaga karadı:
— Min... bolay, ni... Sez üzegez berär närsä söylägez, — dide ul totlıgıp.
Gölfaya pırhıldap kuydı. Kölgändä alga iyelep, tersäge belän yegetneñ belägenä tiyep uzdı. Üze tiz genä aña karap aldı.
— Bezneñ yakta kübräk yegetlär söyläşä torgan ide.
— M-minem söyläşergä... ni şul, ber dä ostalık yuk.
— Alay ikän...
Şulay küpme yörgännärder, yeget kinät salkın kulı belän Gölfayanıñ belägennän totıp aldı. Yaña çıgıp kilüçe aynıñ saran yaktısında Gölfaya anıñ küzlärenä karadı. Yeget, ğadätençä beraz totlıga töşep, äytep kuydı:
— Ä-äydä, beraz ut-utırıp torabız.
Gölfaya süzsez genä itägen cıyıp çitän buyındagı büränägä çügäläde, teş arasınnan hava suırıp, kaltıranıp kuydı. Sak kına arkasına kagılgannı toyıp dertläp kitte, läkin taypılmadı. Kiresençä, üze dä beraz aña yılışkanday itte.
Anıñ karışmavı yegetkä beraz kıyulık östäde. Ul Gölfayanı üzenäräk kıstı, yañagı belän anıñ çäçlärenä orındı, süz tabudan gaciz kalıpmı, tirän sulap kuydı.
Egetneñ däşmi genä utıruı mäzägräk ide, älbättä. Läkin Gölfayaga barıber rähät ide. Tänenä orınıp torgan här muskulın, bilennän totkan barmaklarınıñ här häräkäten toydı, küñelenä señderä bardı. Äyterseñ, alarnıñ bütän bervakıtta da kabatlanmayaçagın, gomerlek hatirä bulıp kına kalaçagın inde häzer ük belä ide...
Tañ sandugaçları tavış birä başlaganda Gölfaya kinät uyanıp kitkändäy buldı. Böten cihanga: tön karasına, yoldızlarga, agaç häm yort şäülälärenä, barısınnan da bigräk, yanında utırgan yegetkä üzgäreş kergän ide. Karañgılıknıñ töse uña başlagan, ä tirä-yaktagı bar tabiğat, äle genä alarnı cılı şäldäy törep utırgan tön, nişläpter, yat häm çit bulıp toyıldı. äle genä tänen rähät çemerdätä-çemerdätä bildän kultıkka, annan alyapkıç kanatları astına şuışkan kaynar kul nindider ücät canvarga äverelde.
Gölfaya yäş bolan citezlege belän sikerep tordı. Şunda uk tönneñ şaktıy salkınça, hätta beraz cille ikänlegen añlap aldı. Sizeler-sizelmäslek bu cil salkın yoldızlardan isäder kebek ide. Yeget kuyını üz cılısına bik-bik tartsa da, Gölfaya kaytır yakka borıldı. Annarı, tuktap, äytep kuydı:
— Söyläşä belmäsäñ dä, kulıñ ozın ikän sineñ, yeget...
Üz tavışınıñ şulay salkın häm katgıy yañgıravına, äle genä äytelgän süzlärne inde bervakıtta da kire kaytara almayaçagına üze dä gacäplänep, ul ätäç tavışlarına karşı atladı. ällä nişläp yılıysı kilä ide...

* * *
Cäy ber dä uzar kebek toyılmagan ide, yuksa, keşelärne mäşäqattän, basularnı ikmäktän arındırgaç, sizdermiçä genä közgä äylände dä kuydı. Ber totınsa atnalar buyı sibäli torgan yañgırlar kitte.
Könnärdän ber könne, katırıp ta tormastan, korırak kantarlarnıñ cildäge yagın agartıp, kar töşä başladı.
Vakıt şulay, dönyanı äle ber, äle ikençe töskä buyap aktı da aktı. Tege yeget Yalannıda bütän kürenmäde. Gölfayanıñ küñelendäge bödrä çäçle surät äkrenläp yuıla başladı.
Ä ber kiçne, çana yulı yaña gına töşkän vakıt ide, klub işege açılıp kitte dä, yana da sünä dä almıyça pıskıp yatkan uçakka isep kuygan cil kebek, Ul kilep kerde. Kara sukno pältäse cilbägäy, kün büregen artçümeçkä elep kuygan, ayagında ercinkä tabanlı ap-ak fetr itek.
İşek yañagına totıngan kileş, küze belän ul klubnı aykadı. Karaşı belän Gölfayalar turına citkäç, anıñ yöze yaktırıp kitte. Ul işekne yabıp alar yanına atlamakçı buldı. Läkin, ul arada, avılnıñ iñ çaya kızı Fatıyma böterelep aña kiterep «bastı». Yeget başta añlamaganga sabıştı, kıznı urap uzmakçı buldı. ämma tegese — ut borçası — ul kaya gına borılsa da, tıpırdap karşına kilep çıga ide.
Aptıragan kıyafättä yeget kulların cäyep cibärde, soraulı karaş belän yak-yagına karandı. Annarı ike kullap büregen kütärde, ozın bulıp üskän bödrälären artka çöyep cibärde dä, batırıbrak kiyep kuydı häm, yalt! Gölfayalar yagına karap algaç, oçınıp äylänergä kereşte.
Klub işege açılıp kitügä, Gölfayanıñ yöräge cu itep kuygan ide. Häzer älege «cu» anıñ kolak yafraklarına, bit oçlarına bärep çıktı, ayak-kullarına taralıp hälen aldı. «Basmasa gına yarar ide», — dip uyladı ul. Ä üze, kerfeklären tübän töşergän kileş, biyep, yuk, biyep tügel, yözep kitärgä äzerlände.
Döp! itep karşısına kiterep baskaç ta äle ul kerfeklären kütärergä aşıkmadı, başın çitkä borıp ayakların äkren-äkren artka şuıştırdı.
Ut bulıp yangan bit oçına kinät nindider salkınça cil bärelgändäy buldı. Zur avırlık belän kerfeklären kütärgändä, yeget belän anıñ kemäye Sömbel äylänä ide...
Menä alar äkrenläp totaş ber böterçekkä ävereldelär, ällä nindi alsu tomanda erep, Gölfayadan yıragaya başladılar. Klub idäneneñ ber yakka avışa başlaganın toyıp, ul kemneñder ciñenä totındı, beraz is cıygaç, başın çitkä borıp, askı irenen teşlägän kileş, tert-tert atlap çıgıp kitte.
Uramga çıkkaç, kükrägenä tulgan üksüen tıya almıyça, ahıldap kuydı. Sırgan küfäykäseneñ izüen ıçkındırıp, öyenä taba yögerde. Başındagı şäle artka şudı.
Yalkau gına töşkän yabalak kar anıñ kipşengän irennärenä kunıp eri, kaynar tele belän yalap alganda, nişläpter, tozlı tamçılar da elägä ide.

* * *
Yaratkan señelebezneñ başın äyländergän, anıñ küñelenä üze dä uylamastan väsväsä salgan yeget Samat atlı ide. Sugış ahırında gına härbi hezmätkä alınıp, Yırak Könçıgışta zavut morcasıday gaubiña köpşäse belän şaktıy çilänep, anıñ ata çuçka hätle snaryadlarınnan eç töşerep, samuraylarnı tonçıktırgaç, tüşenä «Ciñü öçen» medale kaptırıp, äle şuşı cäyne genä isän-imin kaytıp citkän ide ul. Abıysı Donbass yaklarına çıgıp taygan, apaları kiyäüdä, ätise dä, änise dä inde kartlar. Şuña kürä, Samat dönya kötü öçen ciñ sızganırga äzerlänä ide. älege, kiçä Yalannıga yasagan «sugışçan razvedkası» da tikmägä tügel ide anıñ. Mösahäbä tütigä kilen, üzenä eşçän häm akıllı gına ber käläş kiräk ide.
«Razvedka», kürüebezçä, uñışsız çıktı. Şulay da, küñel töşenkelegenä birelmik äle. Yeget, ni äytsäk tä, töşep kalgannardan tügel, änä iç, köç häm yäşlek börkep torgan cilkälären mendärgä taratıp salgan, ihlas tiränlek belän yoklıy. Häyer, yoklarlık ta şul. Kaytıp yatkanına da ike genä säğat bit äle.
Kötüçeneñ çıbırkı şartlatkan tavışına yeget kinät uyanıp kitte. Uyanıp ta kitte, pırcıynlı kurçak diyärseñ, idängä sikerep tä töşte. Ayakların beraz çügä töşep, doşmanına taşlanırga äzer kiyek şikelle, zur bulıp açılgan küzläre belän yarımkarañgı öyaldı eçen, sap-sarı büränälärne, büränälärgä elengän iske kiyemnärne aykarga kereşte. Üzeneñ trusikçan gına yoklavı da, söyän büränälärdän kilgän isneñ küzdän yäşlär atılıp çıgar däräcädä tanış buluı da, älege şartlaudan soñ borınga darı tötene kilep kermäve dä gacäp häm kurkınıç ide. ägär şuşı mizgeldä küzgä tuzan-tufrak sibelsä, hava dulkınınnan öy selkenep kuysa, bu — ğadäti häm kuanıçlı häl bulır ide. Çönki şartlau yañgıradı, ä yort cimerelmäde, aña bernindi dä zıyan-däülät timäde... Bolay, dönya tıp-tın torgaç, arkalar çımırdap kuya.
Nihayät, anıñ küze agaç çöydäge cidedän ürelgän kayış çıbırkıga töşte. ätiseneñ brigadir çagındagı, kulınnan da töşermi torgan kamçısı ide ul. Şunda gına Samat üzeneñ cileklärne suırıp intektergän ul gaubiñadan, ällä nindi yämsez usal tavış belän fırlap oçuçı yapun pülelärennän mäñgegä kotılıp kaytkanın, tugan yortınıñ tuzan ise kilep torgan häm şul tuzan isenä qadär sagındırgan öyaldında basıp torganın añladı.
Kiselgän agaç kebek, ul rähät itep yañadan urını östenä audı, häm, tirän ruhi läzzät kiçerä-kiçerä, üzeneñ kiçägenäk tugan-tumaçaları, avıldaşları belän küreşep yörüen, kiyerelep-kiyerelep iske karama bükännären yaruın häterenä töşerde. Annarı...

* * *
...Alan tutırıp tulgangan halık arasınnan Samat ber genä kıznı kürde. İ ul gäüdä... İ ul tolımnar... Anıñ gäüdäse şäm yalkını kebek: şul hätle näzek häm tere — az gına cil tisä, tirbälä-tirbälä oçıp kitär sıman. Oçkın çäçep balkıgan küzlärennän yoldızlar könläşerlek. ä tolımnarı... Ul biyep böterelgändä, anıñ beläk yuanlık tolımnarınnan yegetlär çitkä taypıla.
Bulmadı şul. Barıp çıkmadı. ällä Gabdelväli yüri butadı. Samatnıñ koçagına arış költäsedäy tıgız tänle, mähäbbättän bigräk kolhoz eşe öçen, ferma öçen yaratılgan ber tuplama kilep eläkte. Ozatsa da ozattı anı Samat, ozatmasa da ozattı. Koçsa da koçtı, koçmasa da koçtı. Citmäsä, başka vakıtta pulemettan kim takıldamagan telen paraliç suktı... ä bolay, yuksa, kaynar ide kız, kıragay-karışmak ta tügel ide.

* * *
Yalannıga ul kırpak töşmiçä bütän bara almadı. Başta ätise belän utın salırga, Käcünnäyne aykarga turı kilde. Annarı kolhoz eşennän buşıy almadı, häm, cäyge-közge mäşäqatlär bugaznı ıçkındırgaç, ozaklamıy eriyäçäk, läkin älegä şaktıy matur bulıp yatkan berençe kar östennän ätiseneñ atı belän kürşe avılga, «kızlar kırına» elderde.
Bu yulı inde ul Gabdelväli belän söyläşep tä tormadı. «Mäle, atnı tuarıp kuy», — dip dilbegäsen genä tottırdı da, klubka täpiläde. Nider äytergä çamalap kalın irennären çäpeldätä başlagan Karsak Gabdelväli avızın yomarga da ölgermi kaldı.
Klub işegen açuga uk, anıñ küze Sömbelne ezläp taptı. Yaltırap torgan kara plyuş caket häm ere kızıl çäçäk töşerelgän käşimir şäl kıznıñ gäüdäsen ber dä bozmagan, kiresençä, anıñ sıgılmalı bilen tagı da ımsındırgıçrak itep yäşergän.
Berençe mömkinlek belän ul anı bi̇yügä çakırdı häm «biçer« betkänçe diyärlek kulınnan ıçkındırmadı.
Biyergä çakırganda, kabat-kabat äylängändä, sizelerlek karşılık kürsätmäsä dä, klubtan çıgıp barışlıy kultıgınnan totıp aluga, Sömbel aña gacäplänep karap kuydı häm, ber uç kömeş akçanı çäçkändäy, uramnı yañgıratıp kölep cibärde. Annarı, Samatka küz çite belän genä karap, üzenä kürä dorfa, läkin nazlı dorfa, ällä inde üpkäleräk tavışın işetterde:
— Kaya üreläseñ, apayım. Änä, Gölfayañnı kuıp totıp koçakla.
Іäm tagın ber distä kömeş täñkäsen zeñlätte.
— Nindi Gölfaya ul? — dide Samat gacäplänep.
— Kara-kara! Belmägängä salışıp toruı. — Kız bu yulı tagı da usalrak kölde. — Tañ atkançı koçaklaşıp utırganıgıznı onıttıgızmıni?
— Sez närsä... E-e... Min anı koçaklamadım... Ul üze bit...
Kız tagın kömeş tavışı belän avılnı yañgırattı.
— İh sez! Yeget başıgız belän şundıy süz söyläp torasız. Gölfaya kulıgızga sukmasa...
Samat başın tübän ide.
— Sez, Sömbel, mine gafu itegez inde. Tön karañgı ide bit... Yugıysä, min, vallahi dim, sezne totası idem. Min sezne bit... berençe kürüdä ük... oşattım.
Süzläre yalganır-yalganmas barsa da, ozak söyläşep yördelär alar Yalannı tıkrıklarında. Kerep kitkändä, übärgä röhsät itmäde, şulay da şaktıy cılı saubullaştı kız...

* * *
Şuña kürä dä, eşne kızu totarga buldı Samat. İrtänge çäyen eçep kuzgalganda, bolay, ber ähämiyäte dä bulmagan süz söylägän kebek, äytep saldı:
— Min siña kilen apkaytırga uylap toram äle, änkäy.
Mösahäbä tüti çäygä avızın peşerde. Anıñ tamak töbenä kinät yöz törle süz beryulı kilep tıgıldı. ämma, yöz fikerneñ bersen dä avızınnan çıgara almadı. Fäqat, Samat eş kiyeme urınına pältälären, çüçinkälären kiyä başlagaç kına telgä kilde:
— Bäräç, bäräç, ulkayım... Ällä bügen ük apkaytırga uylaysıñmı? Ay Allakayım... Ay Allakayım... Sarıkkaylar da suyılmagan, öykäylär dä yuılmagan, tegermän dä tartılmagan...
— Vot, kileneñ tegermängä dä barır, öyne dä yuar. Ä sarıklarnı suyıp ırgıtuı — minutlık eş ul. Min Mıyık Zahitka kittem. Ägär rizalatıp bulsa, bez anıñ belän sarıklarnıñ da eşen beterep kuyarbız, kiçkä taba kız beleşergä dä barıp kaytırbız.
Samat ozın çäçlären ğadätençä artka çöyep cibärde, başına kün büregen çäpäde häm ışanıçlı adımnar belän çıgıp kitte.
Eş näq ul uylagança kilep çıktı da. Samat kilep kergändä, Zahit, kalın kara mıyıgı astınnan nindider rusça köygä mırlıy-mırlıy, küç-küç itep idängä öyelgän gazetalar arasında utıra ide. Ul barmagın tökrekläp här küçtän ber gazeta ala da, berse eçenä bersen salıp, pöhtä genä itep ayırım ber küçkä sala. Annarı, tagın ber tapkır gazetaların barlap çıkkaç: «İsänmesez», — dip karandaş belän gazeta hucasınıñ isemen sızgalap kuya.
Ul, gomumän, isänläşergä yarata ide. Cäyen koyma buyınnan kulın bolgap barganda kıçıtkan çagıp alsa da — «isänmesez», yulın mäçe kisep uzsa da — «isänmesez». Samatnıñ işektän kereşli ük kıçkırıp birgän sälamenä dä ğadätençä:
— İsänmesez, — dip cavap kaytardı.
Ul Samatnı yartı süzdän añlap aldı. Tiz genä gazetalarınıñ eşen beterde dä sumkasına salıp kuydı. Matça yarıgınnan pıçagın alıp tırnagına kaptırıp karadı. Samatnıñ:
— Minem pıçak bar... — di̇yüenä dä karamastan, pincäk ciñen tartıp ber-ike märtäbä ışkıp aldı da, çüpräkkä törep, kiyez itek kunıçına kıstırıp kuydı.
Alar eşne tiz tottılar. Yul uñayınnan idarägä kerep Samatnıñ kiyäüdäge apalarına şıltıratıp çıktılar. ä töş çorında inde sugım sarıklarınıñ eşen beterep, kızdırılgan bavır belän tamak yalgarga utırdılar. Bavır belän bergä, avızdan ise kilep torırlık kına, surguçlangan bökele şeşädän dä avız itep ölgerdelär.
Mıyık Zahit här yaktan uñgan keşe bulıp çıktı. Sarık suyarga digändä, kulı uynap, söyläşergä digändä, tele cırlap tordı. Öç könnän kıznı kilep alırga söyläşep tä kayttılar.
Sömbel üze çarşau artınnan çıkmadı. Nindider iptäş kızı belän çış-pış söyläşep tik utırdılar. Fäqat kitärgä kuzgalgaç kına, Samat anıñ nindider ber eçke şuklık belän çarşau yarıgınnan karap aluın şäyläde.

* * *
Usaklılar kilen kötä. Samatlarnıñ kayırıp açkan kapkasınnan tız da bız hatın-kız yörep tora. Ayak astında bala-çaga çuala. Kapka töbendäge utırgıçta yañagın yodrık hätle bültäytep, östenä soldat şinele, ayagına rezin itek kigän avıl divanası Mirzayan närsäder aşap utıra, ütkän ber keşedän:
— Ällä kız appaytalar? Ällä kız appaytalar? — dip sorap kala.
Avıl östenä, gärçä yuklık yılları inde uzsa da, äle haman da tansık bulıp, peşkän it ise taralgan. Kürşe Miñnehannıñ yabık Sarbayı gacäplänüle citdi küze belän äle ber, äle ikençe yakka karıy, yüeş tanavın suzıp havanı isni.
Akıllı et. Bu tämle istän üzenä öleş çıkmasın añladı ahrı, yalkau kına kapkalarınnan kerep kitte. Lapas buyına suzılıp yattı da, üzeneñ äle kar yava başlagançı uk kolhoz yagınnan tabıp kaytkan söyägen kimerergä kereşte.
Kinät kayandır tübän oçtan:
— Kaytalar! Kaytala-ar! — dip kıçkırgan tavış işetelde.
Mirzayan aşap betermägän pärämäçen şinel kesäsenä tıktı da, pıçrak barmagı belän urtın kazıy-kazıy, tübän oçka taba yögerde. Üze haman yak-yagınnan yögereşkän bala-çagadan:
— Ällä kız appaytalar? Ällä kız appaytalar? — dip sorıy.
Nihayät, Dusay küpere yagınnan «zeñ-zeñ» itkän kıñgırau tavışı işetelde. Ul da tügel, yuırtıp menep kilüçe kara aygırnıñ çuar sölgegä çornalgan dugası häm sarı teşlären ırcaytkan avızı kürende.
Ak kübekkä batkan aygır, anıñ artınnan çuar şälyaulıkka törengän käläşen koçıp utırgan yeget — tege surguç bökele närsäne kübräk «totudan» ahrı, küzläre pıyalalanıp yıltırıy başlagan Samat — «gect!» itep uzıp kitte. Kapka töplärenä, sukmaklarga, körtkä, at yulına — hämmä cirgä konfet-pränneklär sibelep kaldı. Balalar, çır-çu kilep, şunda yabırıldı.
Samatnıñ avızı kolakta. Pältä östennän kigän tolıbın ıçkındırıp cibärgän. Koşevka salulap işek töbenä kilep tuktagaç, tolıbınnan çıgıp, yegetlärçä sikerep töşkän ide, ayak buınnarı sıgılıp kitte. Yıgıludan ällä kay arada monda kilep citkän Mirzayan divana gına totıp kaldı.
— Ällä iserdeñ? Ällä iserdeñ? — diyä-diyä Samatnıñ kultık astına kerep, anı baskıçka taba alıp kitte.
Käläş bulgan keşe niçek kiräk alay tolıbınnan arınıp, koşevkadan töşärgä dip oyıgan ayagın suzuga, şakmak-şakmak bulıp böklängän matur yaulıgın iyäk astınnan bäylägän, mañgayı börçek-börçek tirläp çıkkan Mösahäbä tüti ällä kay arada baskıç töbenä mendär taşladı.
— Huş kiläseñ, kilen balakayım, tökle ayagıñ belän, bäheteñ-täüfıygıñ belän... — dip tezep kitte ul kaudarlanıp.
Käläş oyalçan yomşak tavış belän:
— İsänme, änkäy... — dip küreşergä kulların suzdı.
Mösahäbä tüti arkasınnan söyä-söyä anı öygä alıp kerep kitte.
Samat bu vakıtta inde divana yärdäme belän çişengän, miç artındagı lägängä başın tıkkan, kosıp mataşa ide. İgelekle can Mirzayan anıñ mañgayın totkan:
— Ällä küp eçkänseñ? Ällä küp eçkänseñ? — dip söylänä...
— Kaya, änkäy, Mirzayanga berär närsä bir inde, — dip miç artınnan çıgıp kilüçe Samat kinät küzlären zur açıp katıp kaldı.
Ul selägäy buyalıp betkän uçı belän umırıp töşererdäy itep mañgayın, yözen, küzlären ualadı. Tagın karadı.
Anıñ karşında inde çişengän, salam költäsedäy çäç tolımın totıp, ğayeple yılmaygan kıyafättä, tübän töşergän kerfekläre aşa idängä karap Gölfaya tora ide.
Samat beryulı aynıp kitte.
Gölfaya yegetneñ agarıngan yözen, der-der kaltırangan askı irennären kürep, kurka kaldı. ä inde anıñ çıtırdatıp kıskan yodrıkların kürgäç, yözen kaplap kaynanası artına kaçtı.
Kıznıñ arkası çımırdap kuydı. Ul äle häzer genä üzeneñ nindi zur yalgış yasaganın añladı. Sömbel belän, Fatıyma belän, avılnıñ bütän şayan kızları belän tırışıp äzerlägän bu şuklık mäñge tözälmäs yara bulıp Gölfaya yörägendä kalaçak ide.
— Ulkayım, ulkayım! Nämäşläyseñ, ulkayım? Akılıña kil, ulkayım!.. — dip söylände närsä uylarga belmiçä Mösahäbä tüti, yodrıkların baş oçında uynata başlagan Samatnı kürep.
— A-a-ı-ı-hh! — dip Samat ike çigäsen kıskan kileş beraz çaykalıp tordı da, işekne borısın kıyıgaytırday şapıldatıp, çıgıp kitte.
Mıyıgın sıpıra-sıpıra tamak kırıp baskıçtan menep kilüçe Zahitnı kükrägenä törtep körtkä çumdırdı. İşek aldındagı halık «ah« itep avız açıp kaldı. Samat lapas buyındagı kapkanı tibep açtı da bäräñge bakçasına çıgıp kitte...

* * *
Gayan anı çişmä buyınnan taptı. Samat yözen körtkä tıgıp, çişmä buyındagı tau biten koçıp yatkan ide.
Gayan dustınıñ arkasına kagıldı. Tegese selkenmägäç, cilkäsennän totıp çalkan äyländerde.
— Sin, malaykay, nıgrak salıp cippärgänseñ bugay, — dip söylände ul Samatnıñ yılaudan kızargan yäşle küzlärenä, ukmaşkan karlar yabışıp betkän açık kükrägenä karap.
— İh, Gayan! — dip özgälänep äytte Samat. — Bel-mis-se-eñ! Belmiseñ, duskayım!
— Äydä, tor, tor. Yülär keşe şikelle yatma monda. Änä hatın-kız suga töşärgä kurkıp yöri.
Samat torıp bastı. Gayannı koçaklap, başın anıñ iñsäsenä kuydı.
— Nişlim, duskayım, bir kiñäşeñne...
— Nişlim dip, kayt ta, käläşeñneñ cılı kuyınına kerep yat. Bolay iserep...
— Yu-uuk! — dip ükerep cibärde Samat yodrıgın töynäp. — Üteräm disäñ dä, yuk. Äydä, lutçı sin mine üzegezgä apkayt.
— Äydä alaysa.
Samat täki kiçkä çaklı Gayannardan çıkmadı. Eşneñ nidä ikänen belep algaç, Gayan da bik tinterätmäde. Şıpırt kına barıp anıñ kiyemnären alıp kayttı.
Kırlı stakanga salıp arakı birgän ide, tegese etep kenä kuydı:
— Yuk inde, Gayan dus, monıñ arkasında şuşı hälgä töştem inde min. Aynık bulsam, kürmäs idemmeni kemne utırtıp cibärülären... İh! — dip sikerep tordı da kiyenep çıgıp kitte.
Miç başına üzenä urın äzerläp mataşkan Garifä tüti Gayanga endäşte:
— Ulım, artınnan çıgarıyıñ... Alla saklasın, üzen-üze äräm-şäräm itep taşlamasın...
Gayan ezläp tapkanda Samat inde suıngan, yonçu gına kıyafättä klub miçe artında yötkerä-yötkerä tämäke tartıp utıra ide.
Yäşlär kulga-kul totınıp cır äyteşä başlagaç, ul da tügäräkkä kerde. Üzenä çirat citkäç, küñelendäge zarın cırga saldı:
— Cimnär siptem dümgäkkä,
Yaşel başlı ürdäkkä.
Kulımı tıgıp numer aldım
Üz başıma imgäkkä...
Cırın beterde dä, kulın seltäp çıgıp kitte. Ul ber kararga kilgän ide, tup-turı Zahitlarga taba atladı.

* * *
Kışkı tön yap-yaktı. Dönya tıp-tın, cilneñ äsäre dä yuk. Nindider yat dönya kebek. Fäqat çana tabannarı çıyıldavı häm atnıñ kert-kert baskan tavışına çana artınnan cäyäü bargan Samatnıñ karnı şıgırdatıp atlaganı kuşıla. Tagın, çanada, yastık-mendärläre arasında bögärlänep utırgan Gölfaya onıtkanda ber üksep kuya...
Samat aña ber avır süz dä äytmäde. Cide tön urtasında kinät kenä kapka şıgırdap açıldı. İke kat täräzä aşa: «Fırrr!» — dip at poşkırganı işetelde. Annarı, bolıt hätle salkın hava iyärtep, Samat kaytıp kerde. Ul matçadagı cidele lampanıñ filtäsen kalkıttı da, berkemgä dä karamıyça, kırıs kına itep Gölfayaga ike süz äytte:
— Äyd, kiyn!
Gadi telgä küçerep äytkändä, bu: «Äydä, kiyen», — digänne añlata ide... Närsägä dä bulsa töşenüdän gaciz bulıp teldän kalgan, yarılırga citep avırtkan başın bötärlängän yaulık belän kısıp bäylägän Mösahäbä tüti öyep kuygan mendärlärgä söyälep, kak säkedä utıra. Samatnıñ kaytıp kerüe dä, äytkän tege ike süze dä aña berniçek tä täesir itmäde. Gölfaya, bervakıtta da bianası bulmayaçak bu apaga tiz genä karap aldı da karavattan şuıp töşte, karaşın Samatnıñ gasabilänep şıtır-şatır kıskalagan yodrıgınnan da arı kütärmiçä, kiyenä başladı.
İşektän tege Mıyık Zahit belän nindider mäzägräk gäüdäle ber yeget kilep kerde. İşeteler-işetelmäs birgän sälamnärenä cavap birüçe bulmagaç, alar süzsez genä kıznıñ äyberlären taşırga kereştelär...
Çana tabanınnan çıkkan tavış, salkın bulıp, salamga kümep utırgan tezlärgä, plyuş caket aşa arkaga yögerä. Atı da tizräk barmıy içmasam... Avıldan çıgıp kitkän mäldä, Samat çıbık belän aña çiyertkäläp bardı. Zahitnıñ yalkau atı, sırtına çıbık töşügä, öç-dürt metr yurtıp bara da tagın atlauga küçä. «Çirtkäli» torgaç, çıbık sınıp bette, Samat, dilbegäne çanaga taşlap, papiros artı papiros tarta-tarta, arttan cäyäü atladı.
Suık. Yurtsa, at cilennän tagı da salkınrak bulır ide. Yarıy äle äkren bara...
Berzaman, bolay da atlar-atlamas bargan at bötenläy tuktap kaldı. Samat atka cikerergä dip avızın açkan ide, avızı şulay açık kileş kaldı. Kurkıngan karaş belän başın uñga bordı. Nindider ğadättän tış häl sizep, Gölfaya da borılıp atka karadı. At kolagın tırpaytkan, küzen akaytıp uñga karap tora ide. Gölfaya da karaşın uñga küçerde. Anda, yuldan yırak tügel, ut yanıp torgan küzlären uynatıp, dürt-biş büre şäüläse utıra ide. Gölfayanıñ ayakları cılınıp kitte...
Atnıñ tuktap toruı ber sekundka da barmagandır. Kolaklarınıñ kayçı kebek uynaklavınnan, başın bormıyça gına küzen akaytıp artka karap aluınnan Samat mizgel eçendä añlap aldı: at anıñ çanaga sikergänen kötä...
Çak sikerep ölgerde yeget çanaga. Üze dä sizmästän, Gölfayanıñ belägennän totıp aldı. Yarıy äle totınıp ölgerde. Yuksa, tıyılgısız räveştä alga tartılgan çana anıñ astınnan şuıp çıga başlagan ide.
İkençe mizgeldä yul çitennän, kört öslätep, büre öyere dä at artınnan ırgıldı. At toyagınnan oçkan katı kar kisäklärenä dä iğtibar itmiçä, Samat dilbegäne eläkterde, çıbık kisägen alıp atka kizände.
Baş büreneñ bozau hätle gäüdäse Samat yanında uk tirbälä ide inde. Yeget anıñ oçlı kazık teşlären, ber yakka salınıp töşkän alsu telen, suzılıp-suzılıp tamıp kalgan selägäyen kürde, yış-eş sulış alganın işette. Anıñ här häräkätennän, tomırılıp-tomırılıp ırguınnan häm ırgıgan sayın ber başka algarak küçä baruınnan anıñ hälitkeç höcümgä äzerlänüe häm ul höcümneñ uñışlı tämamlanaçagı kürenep tora ide.
Häm büre sikerde. Ul Samatnıñ atka sugarga dip kizängän çıbıklı kulın kaptırıp alırga tiyeş ide. Bötenese dä isäplängän, kart büreneñ yalgışuı mömkin tügel ide. Läkin, Hodaynıñ rähmäte, näq şul urında yul uñga borılış yasıy ide. Çana, salulap, sulga kitep bardı, büreneñ açılgan avızı şalt itep havanı teşläp kaldı. Sikergän şäpkä ul yulnıñ sul yagına kilep töşte häm ğarlegennän ulap cibärde...

* * *
Tege salkın, bürele tönnän soñ, tagın ör-yaña ber kış uzıp kitte. Baştarak uramga çıgarga da oyalıp yörgän ide Gölfaya, tora-bara üzeneñ bu yaña halätenä künekte, keşelärneñ kızganulı karaşlarına iğtibar itmäskä öyrände. Keşelär dä, gomer uzgan sayın, alay karamıy başladı. Annarı, häzerge zaman öçen kiyäüdän kaytu da bötenläy ük yat närsä tügel bit.
Uramga da çıga, eşkä dä yöri başladı Gölfaya, ämma klubka yörüdän bötenläy bizde. Sömbel dä verbovka belän kayadır Molotov yagına kitep bargaç, bötenläy serläşer keşese dä kalmadı...
Şulay da, bıyıl cäy ahırında, Fatıyma bik kıstagaç, kinoga bardı Gölfaya. Ya hoda! Ber yıl eçendä dä dönya şulay üzgärer ikän. Klubka inde bütän yäşlär yöri başlagan. Gölfayaga olı keşe itep, «İsänme, Gölfaya apa», — dip endäşälär. Yäştäş kızlardan beräü-ikäü genä kalgan. Aları da kaysı kiyäve, kaysı yegete belän. Ä Fatıyma haman mutlana:
— Gölfayakayım, bügen min sine ber yegetkä totıp biräm.
— Äy, kit inde, can ürtäp utırasıñ!
Fatıyma anıñ belägennän kısıp totkan, rähätlänep kölä:
— Vallahi dim, Gölfayakayım...
Klubtan çıkkaç, çınlap ta, artlarınnan kemneñder laşpır-loşpır atlap kilgänen işettelär. Karasalar — Karsak Gabdelväli. Çap-çop papirosın suırıp, däşmi-tınmıy gına artlarınnan kilde-kilde dä, Fatıyma kerep kitkäç, Gölfayanı dorfa gına bilennän koçaklap aldı:
— Nihäl, Gölfaya?..
— Ya, Gabdelväli, şayarmale.
— Min şayarmayım, Gölfaya, min çınlap...
Gabdelväli avızın yomıp tökeregen yotıp kuydı. Küzläre belän yalvarıp Gölfayaga tekälde. Gölfaya ber genä mizgelgä ikelänä kaldı. Şuşı mizgel eçendä anıñ başınnan ällä tagın yözlägän uy, arkasınnan meñlägän kırmıskalar yögerep uzdı. Ul mizgelne yeget tä toyıp ölgerde, Gölfayanı üzenäräk kıstı, şuşı yäşenä çaklı sänäk sabınnan gayre närsä totmagan katı, tupas uçı belän avırttırıp anıñ kükrägen kıskalıy başladı. Atılıp bärelmäde Gölfaya, sabır gına anıñ kulın alıp taşladı. Gabdelväli anıñ sayın komsızlanıp koçaklıy, sası mahra katış arakı ise añkıp torgan avızı belän übärgä mataşa.
Egetneñ yarsuı Gölfayaga da küçte. Ul açu belän Gabdelvälineñ kulların üzeneñ bilennän yolkıp taşladı da yılarga citep pışıldadı:
— Gabdelväli! Keşeçä genä söyläşä beläseñme sin, yukmı?
— Yarar inde, Gölfaya, açulanma inde... Min bit sine yaratam...
İrennären teşlägän kileş, tegeneñ avızların çäpeldätä-çäpeldätä närsäder söylägänen ällä tıñlap, ällä tıñlamıyça küpme yörgänder, kemneñder ayagoçındagı peçän kibäne yanına citep tuktadı Gölfaya. Yeget anıñ tuktavın üzençä añladı, sak kına iñsäsennän koçtı. Annarı, kinät kıyulanıp kitep, köçle kulları belän anı kütärep aldı häm kibän avızı karşına kilep tezlände. Gölfaya «eh!» diyärgä dä ölgerä almıy kaldı. Kıştırdap torgan huş isle peçän östenä kilep töşte. Läkin, ul arada, peçän isen tagın tege tınga kaplana torgan sası islär alıştırdı. Anıñ avızına, borınınnan alıp iyägenä çaklı, çirkandırgıç laylalı yüeş närsä — Gabdelvälineñ irennäre kilep yabıştı. Tını kısıludan Gölfaya cıyırılıp kilde, ülem tartışuı belän tartışıp, Gabdelväline östennän bärep töşerde. Häm, artınnan ırıldap et kugan şikelle, aşıga-kabalana kibänneñ ikençe başındagı tişekkä taba ürmäläde.
— Gölfaya, Gölfaya dim, alay itmä inde... — dip yılamsıradı Gabdelväli. Annarı kinät talpınıp, Gölfayanıñ botınnan eläkterep aldı. — Siña närsä... Sin bit inde kiyäügä barıp kaytkan keşe... Ber nitkännän närsä bula?..
— Cibär, hayvan, çırayıña tipkänçe!
Gabdelväli cibärde, üzaldına närsäder söylänep kaldı, Gölfaya yözen kaplap yılıy-elıy, abına-sörtenä öylärenä taba atladı...

* * *
Tagın kış citte. Tagın çana yulı töşte. Ber könne irtän Gölfaya, nişläpter, yokısınnan kütärenke küñel belän uyandı. Kön koyaşlı, täräzädäge ak bizäklärdä kömeş çatkılar uynıy ide. Ul üzen ike-öç yäşkä yäşärgän kebek toydı. äyterseñ, bernindi dä can teträtkeç vakıyga bulmagan, Gölfayanıñ kaynar yäşläre koyılmagan. Menä-menä täräzä turınnan Sömbel kıçkırıp uzar kebek: «Gölfaya-aa! Citär siña yokı simertergä, äydä kittek çişmägä!»
Gölfaya sikerep tordı da, aşap ta tormastan, tege bürele salkın tönnän soñ berençe tapkır kara plyuş caketın kiyep, käşimir şälen bäyläp, yırak çişmägä yögerde. Ap-ak kar östendä millionlagan yoldız cemeldi, kiyez itek tabanı astında şıgırdagan karga iyärep, çiläklär cırlıy, çiläktä çümeç şıltırıy...
Gölfaya öydäge böten täpännärne, kazannarnı, çiläklärne çişmä suı belän tutırdı. Ul cilkenep çıgıp kitkän sayın, Sırur tüti bot çabıp kala:
— Nämä bulgan moña?..
Soñgı kaytuında, Gölfaya öygä äsärenep kilep kerde. Tiz-tiz genä çişende dä hatınnar yagına, miç arasına kerep postı. Usaklı yulınnan buran uynatıp, tanış tavışlı kıñgıravın çıñlatıp tege tanış kara aygır kilä ide. Gölfayanıñ yöräge kısıldı, keçeräyep kaldı kebek: kapka töbendä at poşkırganı işetelde.
— R-r-r-uuu! — dip at tuktatkan tavış tınıp ta ölgermäde, yartılaş eregän tür täräzädä koşevkadan başta ber, annarı ikençe ir-atnıñ sikerep töşkäne kürende. Sırur tüti täräzägä kaplandı. Koşevkadan töşüçelärneñ berse, yäşräge, ansı bökre ide ahrı, tolıbın salıp koşevkaga ırgıttı da, tırışa-tırışa ös-başın kakkalarga kereşte. Їlkänräge kalın mıyık çılgıyların biyäläy sırtı belän genä yak-yakka sıdırıp cibärde dä aşıkmıyça at aldına çıgıp, dilbegäsen kapka baganasına bäyläp kuydı.
Sırur tüti kauşap kaldı. «Bälki berärseneñ öyen sorarga gına kerälärder», — digän uy çagılıp uzdı anıñ başınnan.
Ahrı kiñäşep aldılar, ber-bersenä karap berniçä süz äytep kuydılar. Annarı, tolıpların beläklärenä salıp, kapkadan uzdılar. İşek töbendä ozaklap ayakçuların kaktılar. Şunnan soñ gına, işekne kiyerep açıp, tamak kıra-kıra öyaldına, annarı öygä uzdılar.
— Ässälamegaläykem, apa keşe, kerergä yarıymı ikän? — Їlkänräge, häyläkär kısık küzle Mıyıkbay berençe bulıp sälam birde.
— İsänmesez, apa! — yäşräge dä (häyer, yäş yagına kilgändä alar ber çorgı keşelär ide bulsa kiräk) küzlären kulındagı tolıbınnan almıyça gına tavış birde.
Bäläkäy genä öy eçe bötenläy keçeräyep kaldı.
— Väğalä... ässälam... — dip mıgırdandı kitap süzläre belän bik alış-bireşe bulmagan Sırur tüti. — Äydägez, ılannar, türdän uzıgız.
Annarı, nişlärgä belmiçä berara kulların alyapkıç itägenä sörtkäläp torgaç, nihayät, beraz añına kilde:
— Ay Alla, bötenläy sataşıp bettem bügen, — dip söylänä-söylänä samavır kolagına barıp yabıştı, miç aldına alıp kilep suın karadı. «Puff!» itep torbasına örgän ide, tüşämgä çaklı aksıl köl bolıtı kütärelde. Samavırı avırsınıp kına sıkrap kuydı da, ber tın torgaç, neçkä genä tavış belän cırlap cibärde. Sırur tüti şuşı eşlärne eşlägäç, kulların kuşırıp, östäl yanındagı artlı urındıkka kilep utırdı da karaşın yulçılarga töbäde.
Yulçılar inde miç buyındagı sandık östenä menep kunaklagannar, kullarında büreklären äväläp, tınıç kına hucabikäne küzätälär ide. Sırur tütineñ karaşın toyıp, Mıyık Zahit — bu, çınlap ta, şul Mıyık Zahit ide — kükrägen tutırıp sulış aldı da, mıyık çılgıyların sıpırgalap, süzgä kereşte:
— Bez, apa keşe, bik yıraktan kildek. İ, äytergä kiräk, atap, tup-turı sezgä kilgän keşelär bez...
Sırur tüti inde isen cıygan, üz rolenä kerä başlagan ide.
— İ-ii, alay ikän... Nämändi comış belänräk cöriderigez soñ, ılannar, — dide ul suzıp.
— Keräse mal kapkañnı vatıp kerer, çıgası mal ihatañnı cimerep çıgar, digännär bit borıngılar, apa keşe, — dip başlap kitte Zahit. — Vät menä sezneñ belän bezneñ hällär dä şundıyrak situañiyägä kilep terälde bit äle, apa keşe... İşetüebez buyınça, işetüebez buyınça gına tügel, tuçnısın beläbez, sezneñ üz kulıgız belän citäkläp çıgarıp cibäräse «malıgızñ bar ikän... Ä bezdä, menä, kapkasın kayırıp açıp, şunı kötep yatuçılar bar...
Zahit başın bormıyça, küz kabagı astınnan gına Gayanga mäğnäle karaş taşladı, mıyıkların sıpırgalap, başın kıygayta töşep, Sırur tütigä töbälde.
— İ-ii, ılannar, comışıgız, çınlap ta, bäk zurdan ikän şul... — Sırur tütineñ çäçläre belän bergä agara başlagan kaşları mañgayın cıyırıp öskä sikergän, küz karaşı kullarına töbälgän, ä kulları alyapkıç itägeneñ sırların yaza. Yartı minut çaması pauza. Kolaklarnı yarıp, säğat titaklıy.
Sırur tüti başın kütärde. Küzläre sagışlı.
— Çıgası «mal« bar inde ul, ılannar, bar. Yöräktän ite-niye belän yolkıp ozatası «malıbız» bar... Nişlärseñ, yazmıştan uzıp bulmas, anısı. Tik, şul qadärese dä bar bit äle anıñ, ılannar, kız üze ni diyär bit... Min, yugıysä, malımnı bikläp totmayım...
Üz gomerendä beryulı ike cömlä äytmägän Sırur tüti, şul hätle küp süz söyläp taşlavına üze dä gacäplängändäy, tınıp kaldı, şul gomerdän birle eşsez yatkan kulların kaya kuyarga belmi yödäde. Beravık kullarına karap utırgaç, ul miç artında bögärlänep, uçı belän yözen kaplap utırgan Gölfayaga endäşte:
— Ya, kızım, ni diyärseñ?
Gölfaya cähät kenä başın kütärep änisenä karadı, kızarınıp tagın iyelde. Anıñ yalvarulı karaşı güyä: «İ änekäyem, ber genälär dä başım eşlämi, üzeñ häl it inde berük!» — di ide. Mägär Sırur tütineñ kıznıñ rizalıgın anıñ üz avızınnan işetteräse kilä ide.
— Nämä, avızıña su kaptıñ mällä? Äyt süzeñne, rizamı soñ?
Gölfaya başın tagı da tübänräk ide. Anıñ zihene taralgan ide. Tegelärneñ çişenep, tıynak kına tamak kıra-kıra östäl yanına kilep urnaşuların ul töştäge kebek toman aşa gına toyıp utırdı. Zahitnıñ ällä nindi mäqallär kıstıra-kıstıra söylägän süzlären dä, äniseneñ närsäder taläp itep aña endäşüeneñ mäğnäsen dä añlamadı. Fäqat başın tübän iyep utıra birde. Nindider «şap!» itkän, «bılt-bılt» itkän, «golt-golt» itkän tavışlardan soñ, Zahitnıñ tele telgä yokmıy başladı. Bökre yegetneñ genä tavışı ber dä çıkmıy ide...
Berzamannı Gölfayanıñ kolagına ällä kayan çikertkä sayragan tavış kilep kerde. Onıtılıp, çın küñeldän tırışıp sayrıy ide miç artı sandugaçı. Berniçä genä sekundka tuktap tora da, tagın sayrarga totına. Ul tuktap torgan arada, kelt-kelt itep Pesi Küzneñ titaklaganı işetelä.
Bäräç! Tegelär kitkän tügelme soñ?
Gölfaya yögerep täräzägä kilde, kapka töbenä küz saldı. Kapka töbe buş, fäqat tege aygır kaldırıp kitkän, inde bäs sarıy başlagan yäşkelt çümälädän par kütärelä...
Närsä buldı soñ äle bu? Bu — äle genä bulıp uzgan hällär — öndä buldımı soñ, ällä töştäme?
Anıñ küze cıyıştırılmıyça kalgan östäl östenä töşte. Samavır, ğadättä kıñgır kiyä torgan tübätäyen batırıp kigän dä, tınıp kalgan. Stakannardan borınga mäcbüri bärep kerä torgan ällä nindi usal is kilä. Östäldä, ällä niçä savıt belän, gomer aşamıy torgan nindider mäğnäsez rizıklar utıra.
Ön ikän. Töş tügel ikän.
İ Allakayım! Nişlärgä inde häzer?
Gölfaya başta samavırga kilep totındı, annarı, beraz uylap torgaç, anı kaldırdı da, işek töbenä yögerep kilep kiyenä başladı. Şulay kiyengän kileş, säkegä barıp utırdı, kulına totkan şäle belän yözen kaplap utırdı-utırdı da, kinät torıp sandıgın aktarırga kereşte. Läkin närsä ezlägänen üze dä belmi ide şul. İtägenä ällä nindi törgäklär, şeşälär töyäp kaytıp kergän änisen kürgäç, tagın urınınnan kuptı.
— İ kızıkayım, het östälne cıyıştırıp kuyar ideñ, içmasam, bolay añgı-miñge kilep utırgançı...
Gölfaya çişenep eşkä kereşte. Bügen alarnı bik küp eşlär kötä ide äle...
Kiçen, sandıktagı çarşau-pärdälärne, çikkän sölgelärne barlıy başlagaç, ayırılışunıñ inde kotılgısız ikänlegen toyıp alar koçaklaşıp yılaştılar.
— Yarar inde, kızıkayım, — dip söylände Sırur tüti Gölfayanıñ başınnan sıypap. — Yazmıştan uzmış yuk, digännär borıngılar. Bolay adäm ğarlege bulıp yäşägänçe, içmasam kiyäüdä bulırsıñ... Bökre dip... anıñ, kızım, küñele turı bulsın... Bolay üze nık kürenä. Andıy keşe dönya kötärgä hiresräk bula ul. Üze urında di. Çitavat. Tagın nämä kiräk...
— Änkäççäyem! Räncettem dä inde sine kayçaklarda. İgelekkäyläreñne mäñge onıtmam... Usaklı belän Yalannı arası yırak cir tügel. Buşagan sayın yannarıña kaytıp yörermen. Bäräñgelär alışırga, öylär yuışırga...
— Yülärlänmä, balakayım. Tudıy-sudıy yörü yünlegä iltmi ul. Berük bianañnı räncetmä. Bianañnan da bigräk, ireñne räncetä kürmä. İgelekle bul. Üzeñ igelekle bulsañ, üzeñä dä karañgı çıray katmaslar... Kullarıñ nık, eş yagınnan sınatmassıñ sınatuın...
Şulay tañ ätäçläre kıçkıra başlagançı söyläşep utırdılar alar betmäs-tökänmäs çüpräk-çaprak äzerläp. Pesi Küzneñ mıyıkları öçençene kürsätä başlagaç kına, häldän tayıp yoklarga yattılar.

* * *
Oçınıp öy bizäp yörgändä dä, sulı çiläklärne ciñel uynatıp, bianasına bulışkanda da ul Gayannıñ soklanulı karaşın toyıp yörde. Sandıgınnan yaña çüpräk alıp elgän sayın, anıñ yöze tagı da köläçlänä, häräkätläre ciñeläyä bardı. Hätta, ber mizgeldä, yäş çagındagı şuklıgı da kaytkan kebek buldı.
Kerfeklären kütärergä äle kıymasa da, tuyda da ul üzen bik bähetle toydı. Üz gomerendä berençe märtäbä şulay küz östendä kaş bulıp tür başında eşsez utıruı — anıñ şuşı bäyräm aşa nindider yaña, matur tormışka ayak basuın haman isenä töşerep, kabırgasına törtep tora ide.
İrlär, baştarak, hatınnarınıñ tavık şikelle kinät-kinät östälneñ äle ber, äle ikençe başına küz töşerülären küz kırıyları belän genä karap, uklau yotkan şikelle töz utırsalar da, soñga taba, beraz küzläre yıltırıy, telläre açıla başlagaç, bersen-berse bülderä-bülderä, Gayan belän Gölfayaga mondıy oçrakta teldän töşmi torgan teläklären, iñ akıllı kiñäşlären koyarga totındılar. Karsak Gabdelväli genä üzeneñ tozsız notıgı belän mäclesneñ yämen cibärä yazdı.
— Kardäşem Gayan, — dide ul yüeş avızın kolagına çaklı yırıp, küzlären cemeldätep (alar, çınlap ta, öçençeme, dürtençeme buın äbiläre yagınnan kardäşlär ide), — sineñ şuşı yämle itep kız apkaytkan köneñdä... kızmı, hatınmı... yämle itep şuşı tuy mäclesen...
Anı bik tiz, kaysı ciñennän tartıp, kaysı iñsäsenä basıp, urınına utırttılar. Läkin ul, prucina kebek, tagın sikerep tordı häm üzeneñ külmäk izüenä yabışıp gayrät çäçä başladı:
— Sez mine totmagız! Minem şundıy yämle köndä kardäşem Gayannı... kız apkaytkan köne belän... kızmı, hatınmı... kotlarga hakım...
Bu yulı anı urınına utırtıp mataşmadılar. Bayan, Gayannıñ kunaklarnı ayagöste sıylauçı enese, äle armiyägä karalmasa da ber utıruda ber sarık aşap betererdäy taza yeget:
— Sin tik kenä utıra belmiseñ ahrı, abzıy keşe, — dip kultıgınnan eläkterde dä ike urındıkka takta kuyıp eşlängän eskämiyä artınnan yolkıp kına aldı. — Söyläşä belmägän avızdan...
Söyläşä belmägän avızdan yahşırak bulgan töşenä törtkäli-törtkäli çıgarıp ta cibärde...
Gölfaya ciñel sulap kuydı. Ul mälgunnän tagın ällä nilär kötärgä bula ide.
Berzamannı dönya tınıp kaldı. Häyer, äle tınıp uk citmäde. Uramda haman garmun uynagan, cırlagan tavışlar işetelä, işegaldında ike frontovik kıçkırıp-kıçkırıp, Cukovnıñ strategiyäsen tikşerä, öydä bianası, kayın señelese häm kürşe kızları yögereşep östäl cıyıştıra. Tiz genä östen alıştırıp, Gölfaya da alarga kuşıldı...
Menä beräm-beräm matçadagı unlı lampalar sünde, çıbıldık yanındagısı kısıp kuyıldı. Gayan, nindider säbäp tapkan bulıp, miç arasına kerep kitte. Berazdan Gölfayanıñ yuaş kına tavışı işetelde:
— Gayan... Sin yatasıñmı?
— Häzer, malaykay...
Gölfaya muyınında kaynar sulış toydı, anıñ naz kötep zarıkkan tänen kaynar kullar urap aldı.
— Gölfaya... Gölfayam... Gölfayakayım... — dip şaşıp pışıldadı Gayan. — Bähetem minem...
Gölfaya ireneñ muyınınnan koçtı, anıñ här nazına ikelätä kaynarlık belän cavap birep, başınnan, iñbaşlarınnan, arkasınnan sıypadı. Kulı anıñ arkasına kilep citkäç, kinät tartıp aldı. Annarı kurkıngan tavış belän:
— Avırtmıymı ul? — dip sorap kuydı.
Gayan yılmaep anıñ kükrägenä başın kuydı:
— Yülär... nişläp avırtsın.

* * *
Bähetsezlek kötmägändä kilde. Gölfaya avırınıñ yegerme sigezençe atnasın kütärä ide. Ul fermadan kaytkaç, nişläpter öydä berkemne dä tapmadı. Häyer, bianası Yalannıga, kodagıyı yanına kitkänder. ä Gayan, yugıysä, härkön Gölfayadan alda kaytıp, anı öyaldı baskıçında kötep utıra torgan ide...
Gölfaya citez genä ul yarata torgan «çikmänle» bäräñge peşerep aldı häm, işek aldına çıgıp, koyaşka karşı yort nigezenä utırdı. Böten dönyaga şomırt çäçäge ise tulgan. Ul üpkägä genä tügel, baş miyenä hätle ütä ide bugay.
Kinät Gölfayanı nindider sagış biläp aldı. Hätta barmak oçları suınganday buldı. Ul arkasına yapkan yaulıgınıñ oçların iyäk astına uk kiterde, torıp uramga çıktı. Ozak kına tübän oçka karap torgaç, aşıgıp kolhoz yagına taba atladı.
İñ berençe bulıp aña avıl divanası Mirzayan oçradı. Anıñ keçkenä tügäräk küzläre birelgänlek belän, kızganıp karıy:
— Ällä Gayannı... appittelär? Ällä Gayannı... appittelär? — ul Gölfaya belän bergä kolhoz yagına taba yögerä. — Ällä... bulnis... appittelär? Ällä bulnis... appittelär?
İdarä karşındagı arataga bäyläp kuyılgan kara aygırnıñ art sanı tirlägän, yılkıldap tora. İnde atna buyı yañgır yaumasa da, tägärmäçläre bılçırakka batkan. Gölfaya idarägä yögerep diyärlek kilep kerde:
— Gayanga ni buldı? — dide ul yäşle küzlären predsedatelğä tekäp, — kaya ul?
Gazizä Möhtärovna avır karaşın käğazlärdän kütärep, aña küçerde:
— Ä-ää, Gölfaya... Sin, kilen-balakay, yukka borçılıp yöriseñ. Gayan häzer kaytıp citär ul. Ukıl kadarlar da, cibärerlär...
— Kaya soñ ul? Ni buldı?
— Ni buldı dip... Püçtäk inde... Palutırkıdan sikeräm dip yalgışrak yıgılgan. Uñ kulı belän uñ ayagın avırttırgan.
— Sındırganmı ällä?
— Sındırmagan alay... Nişläpter kıymıldata almay. Şuña kürä, rayunga iltergä turı kilde. İrtägä irtän şıltıratırbız da, häle yahşırsa, barıp alırbız:
Gölfaya kinät predsedatelneñ kulına kilep yabıştı:
— Gazzäpakayım, bir at! Barıp kaytayımçäle yannarına, — dide ul yılarga citeşep.
— Barırsı-ııñ, barırsıñ, apayım. İrtägä. Häzer inde, kiç bulıp betkäç, kaya barasıñ?..
— Yuk, yuk, Gazzäpakaççayım, häzer ük bir! Anda berüze nişläp yatsın ul! Monda apkaytıp, üzem karayım min anı.
— Tınıçla-aan, tınıçlan, apayım. İrtägä irtük, şomargan iske biş tin kebek kaytıp kerer äle Gayanıñ. Ukıl kadagaç...
Gölfaya barıber üzeneken itte, üşän genä ber at cigep, töngä karşı Möslimgä kitep bardı. Arbadagı peçän arasına çülmäge belän tege bäräñgene häm aşyaulıkka törep ber böten ipi alırga da onıtmadı.
Ul Möslimgä barıp kergändä, karañgı töşmägän ide äle. Läkin yaktı küzdä bolniñanı ezläp taba almadı. Tapkanda, täräzälärgä ut elgännär ide inde.
Gayannıñ uñ yagın paraliç sukkan ikän. Uñ kulı belän uñ ayagı, het kisep taşla, ber närsä dä sizmi, tagıp kuygan agaç kebek, faydasız närsägä äverelgän...
Bolay da kitek küñelle Gayan bu sınaunı avır kiçerde. Teşen kısıp yata-yata da, şundıy itep avır sulap kuya, Gölfayanıñ yöräge özelep töşkändäy bula. Andıy çakta Gölfaya anıñ kükrägenä kaplana, küz yäşlären yota-yota anıñ kolagına pışıldıy:
— Nıgı, nıgı, Gayankayım... Sineñ belän min küräsene bütän keşe kilep kürmäs, malaykay...
İrtän Gölfaya aptekaga kultık tayagına kitte. Kiçä kiç, Gölfaya ul çagında bik aşıga ide, magazin töbendä beräüneñ tozlı kıyar aşap torganın kürde. Bügen, şul isenä kilep töşte dä, avızınnan sular kilde. Şul kıyarnı tabıp aşamasa, aşkazanı özelep töşär kebek toyıldı.
Magazin yanınnan uzdı. Ber cirdä dä satmıylar. Oyalıp kına ber apadan soragan ide, bik yagımlı apa bulıp çıktı, yöräklärne eretep cibärerlek itep yılmaydı:
— Bazarga bar sin, señelem. Bazarda satalar malosolnıy kıyar.
Bazar bik göcläp tormasa da, siräk-miräk satuçısı da, aluçısı da kürengäli. Ber yuan gına täpän yanında, çınlap ta, täpänneñ üze kebek ük yuan, pıçrak tüşle ber tüti kıyar satıp utıra. Anıñ yanında ike-öç yäşlek matur gına kızçık citäklägän ber hatın satulaşa. Artı belän torsa da, ul hatınnıñ da yökle ikänlege sizelep tora. Anıñ tavışı Gölfayaga, nişläpter, tanış sıman toyıldı. Yakınrak kilsä, ni küze belän kürsen, kemäye Sömbel!
— Sömbel! — dip kıçkırıp cibärgänen sizmi dä kaldı Gölfaya.
Sömbel borıldı, azdan gına kulındagı kıyarların töşerep cibärmi kaldı.
— Bäräç! Kemäy duskayım, sin tügelme soñ bu? — dip anı koçaklap aldı. Korsakları ber-bersenä tide, alar köleşep cibärdelär.
— Berençeseme?
— Äye...
— Minem — ikençese. Berençese — menä... yögerep yöri inde.
— Oy, maturlıgı! Tfü, tfü, küz timäsen...
— Mä!
— Häzer üzem dä alam.
Alar kıyar aşıy-aşıy uramga çıktılar. Karşılarına kulına zur gına faner çemodan totkan Samat kilä ide...