Gölçäçäk belän sandugaç

Gölçäçäk belän sandugaç
Kışlaknıñ iñ çitendä yalgız ber öy bulgan. Bu öydä üzeneñ Hälimä isemle keçkenä kızı belän Märyam apa digän ber hatın yäşägän. İşegallarında gölçäçäk kuakları üskän. Hälimä çäçäklärne bik yarata, kuaklarnıñ kızıl yafrakların cıya da, koyaşta kipterep, şunnan çäy yasıy ikän. Bik tä huş isle bula Hälimäneñ ul çäye!
Küñelgä yuanıç ta bulgaç, huş isle çäy dä birgäç, ana belän kız älege kuaklarnı bik qaderlägännär. Köz kilsä, alarnı kamışlar belän törep salkın kıştan yäşerep kuya torgan bulgannar. Kamışlarga törelgän kuaklar, salkınga bireşmiçä, hävef-hätärsez, kışnı isän-sau çıga birälär ikän.
Könnärdän ber könne ana belän kız, yaña yortka küçmäkçe bulıp, yort äyberlären taşıy başlagannar.
- Änkäy! Bezneñ gölçäçäklärebez kalamıni? – dip , änkäsennän sorap kuygan Hälimä.
- Bez küçäse yaña yortnıñ aldında gölçäçäklär tagın da kübräk bulsa da, bolarnı da yätim itep monda kaldırmabız, üzebez belän bergä küçererbez. Täräzä buyında göllär niçaklı küp bulsa, şul çaklı yämle ul, - dip cavap birgän änkäse.
Läkin alar vagrak kuaklarnı tamırları belän kazıp küçerä alsalar da, aradan bersenä - iñ zur kuakka köçläre citmägän.
- Kızım, monısı kalsın inde. Kazıy torgaç tamırların harap itep taşlavıbız bar. Ul inde çınıkkan kuak, suıkka da bireşerlek tügel. Şunda, üz urınında tik üsä birsen, - digän änkäse kızına.
Kız, kart kuaknıñ üzen genä kaldırırga kızgansa da, köçe citmägäç, nişläsen? Şulay itep alar, iske öyläre aldında kart gölçäçäk kuagın yalgız kaldırıp, kitep tä bargannar.
Zur kuak, avır sulap:
- Min äle bötenläy ük yalgız tügel. Minem yanda iske öy belän balçık koymalar kaldı. Andıy-mondıy häl bula kalsa, alar mine yaklarlar, - dip, üz-üzen yuata ikän. Läkin korı yuanu gına bulgan şul ul. Köz üze belän salkın cil, kış rähimsez suık burannar alıp kilgän.
Zur kuak, kurkuınnan kaltıranıp:
- Zinhar, akrınrak kılanıgız. Min kartaygan inde, sınıp kitüem bar, - dip, közge cilgä yalvarıp karagan.
Bu süzlärgä ällä ni ise kitmägän közge cil haman üz eşen belgän: dulagan, sızgırgan, ıcgırgan, ällä kaylardan, taular, diñgezlär artınnan kuyı bolıt kötülären kuıp kitergän dä yalgız kuak östenä ere-ere tamçıların sibärgä dä totıngan.
Ä tön citkäç, kinät katı suık kiterep bärgän. Kuaknıñ barlık botakları bozlanıp, pıyala şarlar şikelle, şuklanıp-çuklanıp katkannar.
Kuak, salkın üzägenä ütüen sizep:
- Ülemem şuşıdır inde! – dip, kurkınıp uyga kalgan.
İrtägesen kükne kalın bolıtlar kaplap algan, kübäläk-kübäläk kar yavarga totıngan. Mesken kart kuak, küz açıp yomgançı, ap-ak kar belän kümelep kalgan.
Kön artınnan kön ütkän, berniçä ay uzıp ta kitkän, koyaşlı, köläç yaz kilgän. Ülännär yäşärep kitkännär, agaçlar çäçäklärgä kümelgännär, kömeş tösle cirdä agaçı da, sap-sarı çäçäk atıp, dönyaga huş is börkergä totıngan.
Barı kuak kına yaznı kotlap yılmaya almagan. Ul, kışkı suıktan çirlägängä, kara yanıp, yalangaç köyençä, tereklektän mährüm bulıp boyıgıp utırgan da utırgan. Tik kaydadır, bik tirändä, tamırlarınıñ yırak oçlarında zägıyf kenä tormış cılısı saklıy ikän ul.
Niçekter ber könne Märyam apa kızı Hälimä belän kuak yanınnan ütep bara ikän, Hälimäneñ küzläre älege zur kuakka töşkän dä, ul anı kızganuınnan çak kına yılap cibärmägän.
- Änkäy! Änkäy! Bezneñ yalgız kuagıbız korıgan bit, - dip, änkäsenä sarılgan.
- Ay, harap bulgan şul! – digän änkäse. – Yanında agıp tora torgan arıgı da kibep betkän ikän, içmasam. Anı tazartıp, su cibärergä kiräk. Bälkem, şunnan soñ yäşärep kitär...
- Çınlap ta, änkäy. Çäçäk atıp cibärsen ide...
Ana belän kız arıknı tazartkannar, buasın açıp, aña saf su agızıp kikännär.
Bähet östenä bähet, näq şul kiçne sandugaç oçıp kilgän dä, zur kuaknıñ korıgan botagına kunıp sayrıy başlagan. Tañga çaklı sayragan. Matur itep sayragan, dönyanı yaratıp sayragan:
Çut-çut-çut-ti-tivä. Sälam siña, yaz! Sagınganıñnı beldem. Min kildem, min kildem. Fip-fip-pitti-pitti-tiyäryar...
Anıñ cırı haman köçäygän, haman üsä bargan.
Ah! Tormış nindi küñelle! Min irtä belän Hälimä digän kızçıknıñ yaña üsep kilgän bakçasında sayradım. Moğciza, moğciza!
Nindi yämle anıñ ul bakçası. Yaña yortlarnıñ zur-zur täräzäläre göllärgä karap, kölep toralar. Alarda yäşäü nindi küñelle! – digän kebek itep sayragan sandugaç.
Bu cırçı koşnıñ cırı şundıy saf, şundıy täesirle bulgan, anıñ cırın tıñlagannan soñ, hätta kartayıp betkän yalgız gölçäçäk kuagı da belener-belenmäs kenä tetränep kitkän, tamırlarına rähimle dım yögergänen sizgän.
Zur kuak kinät botakların selkep kuygan. Monı sandugaç ta sizgän. Sandugaç az gına tınıç torgan da tagın sayrarga totıngan. Anıñ saf tavışı zäñgär küklärgä aşkan, yokıdagı keşelärne uyatkan, cirneñ irtäsen üzenä ber yäm belän yämländerep torgan.
- Äye, äye, yäşäü nindi rähät! – dip, aña kuşılıp keşelär dä cırlap cibärgännär.
Çınlap ta, kinät zur kuaknıñ tamırlarına dım yögergäne sizelgän. Keçkenä Hälimä arıknı tikmägä genä açmagan bit! Botaklarda berençe börelär kürenä başlagan, alar kübäygännär, tulılangannar, ä üzläre barısı da yäşäü, yäşäü böreläre bulgannar
Ä sandugaç sayragan da sayragan. Sayrıy torgaç arıp, kerfeklären yomgan. Ul kerfeklären yañadan açıp cibärgändä, kart kuak, yäşärep, matur yäşel yafraklarga kümelep utıra ikän. Gäüdäse belän koyaşka taba ürelä başlagan. Börelär yarılgannar, botaklar kızıl çäçäkägä kümelgännär.
Sandugaç, yokısınnan uyangan da, gacäpsenep, sızgırıp cibärgän.
- Karasana, nindi gölçäçäklär! Min kiçä alarnı niçek kürmädem ikän soñ?
Zur kuak aña:
- Cırıñ belän miña can birüçe sin üzeñ bit! – dimäkçe bulgan ikän dä, tik kıyulıgı gına citep betmägän. Annan soñ bit ägär alay dip äytkän bulsa, sandugaçnı kuandıram dip, Hälimäne ber çittä kaldırgan bulır ide – arıknı arçuçı, kart tamırlarga dım cibärüçe keşe kem soñ? Keçkenä Hälimä bit.
Çäçäklärneñ huş isenä iserep, sandugaç şul tikle matur, şul tikle därtle sayrap cibärgän, kuak üzeneñ bu yaña dönyasına üze dä soklanıp betä almagan.
Sandugaç sayragan, sayragan da pırıldap oçıp ta kitkän.
Menä berzaman zur kuak yanına änkäse belän Hälimä kilep tuktagan.
Hälimä:
- Änkäy! Kara äle, Kuagıbız çäçäk atkan bit bezneñ! – dip, kul çabıp kıçkırıp cibärgän. – Arıkka su cibärüebez bik yahşı buldı, änkäy. Çäçäkläre elekkegä karaganda da maturrak!
- Äye şul! Yahşı eş, hezmät berkayçan da äräm bulmıy ul, - digän änkäse häm çäçäklär arasınnan bersen, iñ maturın özep algan da kızınıñ çäçenä kadap kuygan.