Global İdeya

(hikäyä)
Üterä. Başnıñ zur buluı ber bäla ikän ul – gel uylattıra da uylattıra.

***

Açış karañgılıkta yasaldı.

Eştän kaytuga vannaga kerep, tozlı su belän koyına torgan ğadäte bar Sadriyevnıñ.

Köndezge smenadan kaytamı, kiçkedän yäki töngedänme – barıber koyınıp çıga. Eşkä kitkändä ük tutırıp kaldırgan vannaga, kaytuga, ber uç “okean tozı” sala da, şul sap-salkın suga kerep yata. Annarı gına cılı su kranın aça. Anısı da bulgan könnärdä yuınıp, bulmagan könnärendä tozlı kileş sudan çıga. Koyınmıyça da bulmıy, çönki korım zavodında eşli – tehnik uglerod citeşterälär. Cide kat kiyensäñ dä, tängä ütep, tiregä señä torgan korımnı şulay tozlap yuıp kına neytralläşterep bula. Monı Sadriyev

“Nauka i cizn” curnalınnan küptän yalap algan. Şul curnal anı gadi tokardan ayıra da inde...

Ä şulay da bügen açış yasalır dip berniçek tä uylanmagan ide.

Tönge smenadan kayttı. İrtänge yak. Baskıçtagı pıçrak öçen cıyıştıruçını eçtän genä sügä-sügä bişençe katka cäyäü mende. Fatirına kerde. İteklärne salırga iyelgändä baş stenaga bärelde.

- Ih, hramıñnı!

“Hramı” bu şähärdä tözelgän iñ berençe yortlarnıñ berse bulganga kürä, baş avırtmıy, çönki stena – gipstan.

Ällä bärelä-bärelä häm küp uylaudan baş ta taş kebek katkanmı soñ inde? Bulır, bulır, nik bulmasın!

O-ho, bügen cılı su da bar äle monda! Yahşı gınamı soñ! Koyınabız anı!.. Kızık, su molekulaları temperaturanı hava molekulasına karaganda nişläp naçarrak ütkärä ikän?

Ä bit atom däräcäsendä barlık elementlarnıñ cılınu tizlege ber törle bulırga tiyeş kebek...

Öy eçe tınıç. Hatın – eştä. Malay – mäktäbendä. Şkaf artındagı karavatta tınsız yoklap yatuçı Sambist kuşamatlı mäçedän başka can iyäse, stenadagı säğattän başka tavış çıgaruçı yuk bu öydä. Şul tavışlarga kuşılıp, häzer Sadriyevnıñ vannada çupıldap suga töşkäne genä işetelde.

Yuk, tänenä sabın tidermi ul monda. Sabın-munçala belän tsehnıñ duşında da yuınıp bula ul. Anda teläsä kaysı vakıtta da sunıñ cılısı bar, salkını bar, hätta göcläp torgan läükägä menep, çabınıp ta çıgarga bula. Keräseñ şunda häldän tayıp argan kileş, iñ biyek säkegä menäseñ, tezeleşep utırgan ir-atlar arasınnan artka ütäseñ, suzılıp yatasıñ. Artta gel urın bula, artka berkem dä uzmıy. Un minut şunda yatasıñ. Artıgın yaramıy! Artıgı hälne genä beterä. Un minut yatasıñ, biş minutlap çabınasıñ. İke-öç köngä ber bulsa da şul mäslihätne täneñnän häm başıñnan kiçermäsäñ, dönyaları kadalıp kitsen! Kalgan könnärne cılınıp, duşta koyınıp çıksañ da citä. Ä monda, öydä, vanna ul, Sadriyev fikerençä, anıñ öçen tügel. Öydägese anıñ Sadriyevka tozlı suda koyınır öçen.

İke-öç minutlap ütkänder. Başta haman tege tirän uylar. Vakıt, prostranstvo, materiyä, temperatura turında. Ğaläm tözeleşe, atom-molekulyar strukturalar turında.

Uylıy da uylıy şularnı Sadriyev, häm berniçek tä başına tutırıp, sıydırıp beterä almıy. Döresräge, tirängäräk kitkän sayın ul uylarnıñ tagı da tiränräk, töpsez tiränräk buluın gına añlıy. Menä şuña ise kitä anıñ, şuña aptırıy. Mäsälän, di ul üz-üzenä, planetar sistemalar tözeleşeneñ atom tözeleşe belän oşaşlıgı oçraklımı?

Elementar kisäkçälärneñ tiktorış halätendä massası bulmagan kebek, galaktikanıñ da mäñgelek häräkäte tuktalu anıñ yukka çıguına kiteräme?

Kinät, uylarnı bülep, ut sünde. Vanna bülmäse karañgılık dönyasına çumdı. Döm karañgı. İşek yarıgınnan enä küze qadär dä yaktılık kermi, çönki vanna, Sadriyev fikerençä, bezneñ ilneñ torak programması şartlarında universal yabık prostranstvo ul. Anıñ küp sanlı funktsiyälärennän berse – fotolaboratoriyä. Ä fotolaboratoriyä yaktılıknı yaratmıy... Çü!.. Çıktı!.. Teläsä nindi himik elementnıñ atomı häm koyaş sisteması ohşaşmı? Ohşaş! Planetalar yoldız tiräsendä äylänäme? Äylänä! Elementar kisäkçälär dä atom töşe tiräsendä äylänäme? Fakt!.. Dimäk... Sadriyevnıñ başın äyländerep cibärgän logik ezleklelek anıñ bügenge dahi açışına kiterde: soñ, yoldız tiräsendä äylänep yörüçe millionlagan planetalarnıñ küpmesendäder tereklek bulgaç, atom-töş däräcäsendä dä tereklek bulırga mömkin läbasa! Ut sünü häm absolyut diyärlek karañgılıkka çumu häyerlegä bulıp çıktı. İdeya bit dahi, ideya – genial! Keşelär parallel tormışlarnı kayan ezli? Materiyä genä tügel, hätta yaktılık, radiodulkın, hätta uy da mäñge barıp citä almaslık yırak planetalardan ezlilär! İkençe törle äytkändä, gorizontal prostranstvoda ezlilär. İ-eh, döres ezlämilär! Vakıt äräm itälär! Sadriyevnıñ keşelek dönyasına zur açış büläk itü mömkinlegennän, tsivilizatsiyä tarihında kisken borılış küzallaudan tamagına töyer tıgıldı. Gorizontal tügel, ä vertikal yünäleştä ezlärgä kiräk bit, ahmaklar, digän ör-yaña teoriyädän anıñ hätta kerfek töplärenä küz yäşläre kilep aldı. İ-eh, ä?! Bu ideya şul qadär dä kötelmägän urında, uylamagan-kötmägän cirdän akılga kiterep suga ikän – iseñ kitär, vallahi!

Ut kabınmadı. Närsä buldı ikän inde tagın? Bolayga kitsä, sudan çıgu vakıtı turında signal birergä tiyeşle rele da eşlämäs bit inde... Nindi ğadelsezlek, ä! Global ideyalär belän mäşgul ber vakıtta vak-töyäk könküreş mäşäqatkä nindi zur iğtibar taläp itelä! Yä lift yörmi, yä bädräftä baçoktan su agıp torıp astagı kürşelärne su basa da, alar belän remontın kaygırt, tormışın yañadan köylä; yä bulmasa kön üzäge dimi, tön urtası dimi – uylana başlaganda gına kaysı da bulsa “bik kiräkle kişer yafragı” kerep, üz kaygısın kolakka elärgä totına. Utır annarı, mäsälän, tatarnıñ “bişmät häm bäräñge” milläte buluı turında Morzanurnıñ fälsäfäsenä “ıhı şul” dip möher sugıp. Anıñ säyäsi näticälären raslap tormasañ, bötenläy diskussiyä açarga, dimäk, hälne tagın da kiskenläşterergä turı kilä. Şunıñ işe vak-töyäk säbäplär arkasında keşelek öçen arhi möhim küpme açış yasalmıy, küpme dahi uylar tämamlanmıyça kala! Ya hoda, küpme uy cilgä oça da, fayda kitermiçä prostranstvoga tarala!

Ya-ke-le-me-ne-o! Menä häzer dä keşelek dönyası öçen galaktika bulgan superprostranstvonıñ vertikal ülçämdä nindider däräcägä karata barı tik atom töşe genä, ä şul uk keşelek dönyası öçen tiktorış halätendä hätta massası da bulmagan atom töşeneñ başka däräcägä karata yoldız sisteması, bälki hätta galaktika buluı turındagı uylarnı üsteräse, tiränäytäse, cäyelderäse urında şul qadär dä sorı, şul qadär dä köndälek, şul qadär dä eç poşırgıç fikerlärgä çualıp äräm bulıp utır inde: vannada ut nidän sünde ikän?!

Sadriyev katgıy kararga kilde: elektr utı nik şunda kadalıp betmäsen, ä sudan çıkmaska! normanı tutırırga kiräk! Närsä, suda utsız yatıp bulmıymı ällä? Karañgı bulsa ni dä, yaktı bulsa ni tügelme soñ? İñ möhime – nindi fiker kilde bit başka, ä?!

Küñelgä gorurlık hise kerep tuldı. Käyef kütärelep kitte. Kemgäder ber yahşı süz äytäse kilä başladı. İh, i-eh, böten dönyadagı barlık keşelärgä kıçkırası ide: äy sez, keşekäylär-meskenkäylär, kosmoska raketalar, küpellık ekspeditsiyälär cibärep, halık akçasın tuzdırıp, vakıt äräm itmägez, yakınnanrak ezlägez!.. Läkin...

Läkin teoriyäne üsterügä kereşep bulmadı – fatirda işek kıñgıravı çıltıradı. Çü, dip aptıraşta kaldı Sadriyev, elektr kıñgıravı eşlime? Eşli! Dimäk, vanna bülmäsendä genä süngän. Kıñgırau tavışı artınnan uk başka kilgän berençe keçkenä açış şundıy buldı.

Anıñ artınnan Sadriyevnıñ avızınnan kanına señgän süze oçıp çıktı:

- Ih, hır-ramnar-rıgız-znı!

Karañgıda kapşana-kapşana çamalap, Sadriyev rakovinaga borının señgerde. Menä bit, digän uy yögerde baş miyendä, organizm eşçänlegeneñ kaldıgı bulgan şul sıyıkça matdä sostavındagı atomnarda da millionlagan tere dönya bulırga mömkin. Häm alar da, raketalar cibärep, yıllar, üzlärençä ğasırlar äräm itep, bersen berse ezlilärder.

Kızık, alarnıñ ğasırı bezneñ sekundnıñ niçä milliardtan ber öleşe ikän? Bolarnı, vannadan çıkkaç, häm ul işekkä şaltıratuçını ozatkaç, tege däftärgä terkäp kuyarga bulır... Balkonga ram kuyası bar, menä şul eşne eşlägändä teoriyägä kaytılır, uylanırga vakıt bulır. Nervılarnı da tınıçlandıra torgan şögıl arasında baş andıy uylarnı yahşı peşerä ul. Smenaga kitkänçe dürt-biş säğat vakıt bula, dimäk, alga – teoriyäne üsterergä! Mondıy teoriyäne bit teläsä kem uylap çıgara almıy. Kızık teoriyä bit, şaytan algırı! Menä şul sudagı vodorod atomı eçendä dä milliardlagan Koyaş sistemaların berläştergän galaktika bar digän süz bit inde bu! Ä vanna bülmäsendäge absolyut karañgılık alar öçen yaktılık ta tügel, karañgılık ta. Bu oçrakta hätta yaktılık digän närsä üze dä çagıştırmaça töşençägä äylänep kala.

Tışkı yaktan vannanıñ işegen şakıdılar:

- Fizik äfände, sin vannadamı ällä? – digän tavış işetelde.

“Uf, bu Hoda Bändäse nişläp yöri inde tagın, äträk äläme bulıp”, dip uylasa da,

Sadriyevnıñ cavabı kıskarak buldı:

- Ihı şul!

Şunda uk “çik” itkän rele tavışı artınnan, sudan çıgu vakıtın belderep, budilnik çäreldäde. Dimäk, vannada lampoçka gına yangan bulırga tiyeş. Alıştırası bulır. Öydä lampoçka barmı ikän soñ?!

Hoda Bändäseneñ eşe hutta anıñ – oyalu-nitüneñ närsä ikänen dä belmi, kiräksä-kiräkmäsä dä yögerä dä menep citä, yögerä dä menep citä. Anıñ yä “şesterka” starterı turında konsultatsiyä alası bar, yä anı bankada kileş balkonda torıp öşegän tozlı käbestä probleması tirän borçıy, yä aña ulyan yagı mişärlärendä nikah mäclese tärtibe turında “nu, hatäbe ber-ike süzlek kenä mäğlümat bir”, çönki “bulaçak kiyäü sezneñ yaktan bit, malay”... Ä bügen yomışı, çınlap ta, bik citdi ikän.

- Sin, dustım, açulanma inde, - dip söylänä-söylänä Sadriyevlarnıñ aş bülmäsenä ütte ul, häm kürşeseneñ “çäynekne genä gazga utırtıp cibär äle” digän üteneçen kanäğatländergännän soñ dävam itte, - tagın üzemä kiräkkäç kenä kerdem inde.

“Kürenmäsäñ soñ, sagınıp kötep tä tormıylar äle”, digän uy belän Sadriyev vannadan çıktı. Halat bilbavın bäyli-bäyli Hoda Bändäse yanına kuhnyaga kerde. Ä tele kunakçıl anıñ:

- Kaya yugaldıñ soñ? Nik ber dä kürenmiseñ? – yänäse.

- Äy, malay, söyläsäñ ozakka kitär, söylämiçä dä tüzep bulmıy. Annarı sineñ kiñäş tä kiräk äle...

“Äy, Hoda Bändäse,- digän ide kayçandır Sadriyev bu keşegä,- böten cirgä kısılasıñ, barısına da citeşergä, ölgerergä tırışasıñ – niyeñä soñ bolar siña?” Tanışularınnan soñ berniçä ay uzgaç kına bulgan şul söyläşüdän soñ Sadriyev ikençe kattagı bu kürşesen “Hoda Bändäse”nnän başka isem belän ataganı da yuk. Şul korım zavodında stanoklar köyläüçe slesar gına dimä, ozak yıllar zararlı tsehta eşläüdän küz töpläre karalsa da, yöze gel balkıp, nindider gadilek nurı belän yaktırıp torır anıñ; gazaplanıp biş bala üsterüdän dä zurrak rähät kürgäne bulmasa da, bitendä cıyırçıklar ällä bar anıñ, ällä yuk. Brigadasındagı här slesarnıñ ğailä hälen belä, mäçet tözeleşenä üz initsiativası belän keşelär cıyıp ömägä bara... Ber dä tik tormıy, öydä yatmıy.

Zavodta tanışıp, ber ük yortta kürşelär bulıp toruları açıklangaç, Sadriyevka “Hoda

Bändäse” dä üzençä isem taptı: Fizik äfände. Çönki Sadriyev bu şähärgä kilgänçe üzeneñ yugarı beleme belän avıl mäktäbendä fizika ukıtıp mätäşkän ide.

- Närsä buldı tagın, - dip soradı Fizik ere genä. – Davay, sayrap kara!

Älläkem bulıp mahsus kılanuı tügel bu anıñ, intelligentlıgın kürsätü dä tügel – holkı şundıy, nişläsen inde.

Häm Hoda Bändäse “sayrarga” totındı. Alarnıñ brigadasındagı Molotkovnıñ invalid atasına zakon buyınça birelergä tiyeşle “Oka”nı profkom tiräsendägelär kemgäder üz keşelärenä “ıçkındırgannar” ikän. Menä häzer şul ğadelsezlekneñ oçına çıkmıy torıp, ni üze, ni başkalar tınıçlana almıylar ikän, çüt zabastovkaga barıp citmägännär.

- Üzem genä yögännän tartıp toram, yugıysä, harap.

Annarı, çäynekne plitädän kütärep alıp östälgä utırttı da, zarlanıp aldı:

- Hay, üzgärde zamanalar, barısı da aldaşırga gına karap tora, malay. Bötenese üz tiresen kaygırta. Şulmı ikän inde ul demokratik cämgıyät, ä?

Sudan çıkkanda Sadriyevnıñ isäbe gadi häm açık ide: bu abzıynı çäy belän sıylıy da, “baş avırtıbrak tora äle” digänräk säbäp belän annan kotıla. Ul çıgıp kitügä, tege teoriyäne alga taba “sörä” başlıy. Galaktikalar häm atomnar turında irkenläp, rähätlänep, tämen belep uylanırga ide isäbe. Balkon ramı öçen agaç reyka şomartkanda ayagürä dä, başnı ike kullap kısıp totıp ta, tersäklär belän balkon kırıyına tayanıp ta, yal itärgä kergäç, känäfigä cäyelep utırıp häm ayaklarnı divanga kütärep salıp ta uylanırga ide! Läkin kürşeñdä Molotkov kaygısı bulganda, ä Molotkovnıñ şikayät yazarga gramotası citmägändä nişliseñ inde? Döres, şul şikayätne yazarga bulışasıñ! Ä yaza beläseñme soñ? Anısın sinnän soramıylar. Andıy täcribäñ bulmasa da, intelligent digän danıñ barmı – bar! Şuña kürä utır, yaz! Änä närsä di bit:

- Molotkovnıñ imanı kamil, atasınıñ bisplatnıy maşinaga çiratı citkän bulgan, ämma spisoknı “yukka çıgargannar”. İsbatlarga gına kiräk, tikşerergä...

Hoda Bändäseneñ bu kereş süzlären tıñlaganda Sadriyev uylanıp utırdı: äy allam, çınlap ta oçına çıgıp bula dip ömetlänä bit inde bu biçaralar, prezident tärtip sala dip ışanalar...

Kürşe ul arada tıkıldadı da tıkıldadı:

- Kuhnägez bigräk börkü, malay, kaya, fortoçkañnı açıyk äle... Ber bülmäle kvartir ber bülmäle inde ul, äyeme?

Sadriyev endäşmäde. İşek artına berketkän közgegä karıy-karıy çäçlären taraştırgaladı, peläşen kaplaştırganday itte, ak işegen kügärek noktalar basa başlagan iske suıtkıçtan may, varene çıgarıp kuydı. Şaytan da ikän, hätta şul may molekulasında da elementar kisäkçälär – millionlagan planetalar labasa!

- Tagın çäy östimme, kürşe?

- Östä soñ!

- Min äytäm, bälki, çınlap ta Molotkovnıñ atasınıñ çiratı citmägänder, ä? Nigä srazı prezidentka kizänergä? Monda açıklap beterergäder başta...

Ihı, belmilärder sineñ hätle genä! Hoda Bändäseneñ kompromisslarga isäbe yuk:

- Barısı da tikşerelgän, açıklangan. Totarga da yazarga gına kaldı. Bötenebez kul kuyaçakbız.

Ul ozak uylanıp utıra torgannardan tügel, tezde dä tezde genä: anıñça, direktorın da, profkomın da, şähärneñ sotsial yaklau idaräse başlıgın da böten kırın eşläre öçen yahşı gına akılga utırtıp alırga kiräk, bu forsattan faydalanıp.

Östäl astında hucasınıñ ayaklarına sılanıp yörgän Sambist kötmägändä Sadriyevnıñ tezenä sikerep menep kunakladı.

- Per-res, oyatsız, - dip, anıñ kolagına çiyertte hucası.

Sadriyevnıñ bu dorfalıgın bik oşatıp betermäsä dä, Sambist älläni üpkäläp tormadı –

“i, mäğnäsez” digändäy başın selkep, idängä sikerde.

- Närsä-ä, - dip suzdı “oyatsız”nıñ kemgä äytelgänen añıştırmıy kalgan Hoda Bändäse.

Anıñ barmagı borın yafragın çemetkän kileş kattı da kaldı.

- Siña tügel lä, - dide Sadriyev, - mäçegä äytäm.

Kürşeseneñ zarların tıñlıy-tıñlıy, Sadriyev mäçegä söt salıp birde. Tik mäçe genä appetitı yuklıgın kürsätep, koyrıgın turı katırıp, kitep bardı. Aña mondagı süzlär kategoriçeski kızık tügel ide.

Algı yakka çıktılar. Prezidentka petitsiyä yazu protsessı başlandı. Hoda Bändäse käğazen dä üze alıp kergän. Yazarga kereştelär. Sadriyevnıñ başı başka yünäleştäge uylar belän tulı bulsa da, gazaplı ozak mataşu näticäsendä berençe cömlä ak käğazgä sılanıp kaldı:

“Hörmätle prezident!”

- Ällä prezidentnı zur häreftän yazargamı soñ, niçek uylıysıñ, - dide kürşe.

Keçkenädän kaldırdılar, çönki, dip añlattı Sadriyev bik populyar räveştä, slesar da, prezident ta hönär ataması bularak tip-tigezlär.

“...Zakonnarnı karusız ütäüçe namuslı gracdanin bularak, yärdäm sorap Sezgä – ilebez

Konstitutsiyäseneñ töp garantına – möräcäğat itärgä mäcbürmen...”

Şulçak vakıygaga tagın Sambist kuşıldı. Bu yulı ul bötenläy ärsezlände – prezidentka yullangan hat tuıp kilüçe keçkenä östälgä menärgä batırçılık itte.

- Bigräk pırdımsız inde mäçegez, - dip rizasızlıgın belderde kürşe.

- Nindi soñ inde ul yağni mäsälän?

- Yağni mäsälän bespardonnıy!

- Ä-ä!

Älbättä, täpiläre astında nindi möhim dokument tuıp kilgänne beraz gına bulsa da añlasa, menmäs tä ide mäçe anda. Läkin belmäde, şuña mende. Häm bu yulı da eläkte inde, tagın eläkte. Üpkäläde – karavat astına uk kerep şıldı.

- Vät nahal, - digän kommentariyen taşlap kaldı aña Hoda Bändäse.

Hat ozak yazıldı. Bik küp köç kuyıldı aña, intuitsiyäne şaktıy eşkä cigärgä turı kilde.

Nihayät, töş vakıtı citkändäräk tögällädelär. Annarı ul hat Fiziknıñ portativ maşinkasında bastırıldı häm Hoda Bändäseneñ kultık astına kıstırılıp ikençe katka töşep kitte.

Tönge smenada eşläp kayt ta, yünläp aşamagan da kileş tagın öç-dürt säğat buyına baş katırıp hat yazıp utırıp kara! Cäza bit bu! Mondıy tauşaludan soñ Sadriyev ta yoklarga yatmıyça tüzä almadı. Yokı anıñ atom- planetar teoriyäsenä dä bireşmi. Ul Fiziknıñ küzlären basa, añın tomalıy häm, nihayät, gorizontal halätkä suzıp sala. Kitä

Sadriyev. Sünä. Dönya baştan çıgıp yugala.

***

Sadriyevnıñ yokısı da yokı tügel bit içmasam. Anı härvakıt “irtä uyatalar”. Uyatuçılar haman şular inde – yä hatın bulır, yä malay. İkese dä fän doşmannarı. Alar öçen dönyada açılmagan teoriyä kalmagan, şuña kürä ätiläreneñ barlık açışları, fikerläre – alarga nul böten nuldän nul.

- Sin nästä, kart, begen urın da cäyep tırmıyça augansıñ, kapmagansıñdır iç?!

İreneñ printsiptan eçmägänen belä bit inde, ä barıber şiklänä.

“Yokısı yarar, - dip uylandı Sadriyev, anıñ şulay vakıtsız kaytıp kerep uyatkanına bik üpkälämäsä dä. – Tik menä tege teoriyäne uylap beterep bulmıy inde häzer”.

- Kayttıñdamıni, karçık?

- Ällä katmaska ideme?

- Sizmi kaldım diyüem inde, - dide dä Sadriyev, prezidentka şikayät yazu vakıygasın söyläp aldı.

- Çäy kuyıp cibärmässeñme?

- Bälki üzeñ kuyıp cibärerseñ... Anda aş ta bardır, cılıtsak ta yarıydır, şät?

Eştän soñ oçraşunı utız biş yäşlek “kart” belän annan yäşräk “karçık” här könne diyärlek şulay, ber-bersenä soraular belän, başlıylar. Söyläşkändä sizelmi üze. Läkin alarnıñ aralaşu cayı şundıy: “min sine yaratam” tügel, ä “min sine yaratmıymmı soñ inde?”, “televizornı kabız äle” tügel, ä “televizornı kabızmassıñmı ikän”.

Sadriyev gaz plitäse yanında çırt-çırt şırpı kabızganda “karçıgı”nıñ tavışı fatirnı yara:

- Minem halatnı kürmädeñme? Ezläp kenä birmässeñme?

Ä üze şkaf artında.

“Kartı” añlıy, bik yahşı añlıy: hatın häzer çişenep taşlagan da şärä kileş karavatta suzılıp yata bulsa kiräk. Anıñ “halat kitermässeñme”se häylä genä, çakıru ısulı gına.

Tugız yıl bergä torgan “kartı”na törtterä ul: yanıma kilep, ber koçaklamassıñmı ikän, malay prodlenkadan kaytkançı berär eş maytarırga ölgermäbezme, yänäse...

- Belmim şul, änise, kiterermenme ikän, - digän bula Sadriyev, häm aş ozagrak cılınsın öçen gaznı kısa töşä dä “karçık” yanına yünälä. Başnıñ ber tirän poçmagında tege uy-fikerlär tagın iskärtep ala: gaz yana, temperatura üzgärü protsessında ul kislorod belän reaktsiyägä kerä dä yaña törle gazga äylänä. Anıñ sostavındagı atomnar üzgärmi, molekulyar tözeleş kenä bozıla. Bu üzgäreşlär atom däräcäsendäge galaktikaga täesir itäme ikän? Şaytan algırı, ällä nindi yakları bar ikän bit äle bu teoriyäneñ!

- Närsä mıgırdanasıñ anda? Nindi teoriyä ul tagın? Tagın nindi uylar belän baş katırıp yöriseñ?

- Yuk, yuk, änise, bolay gına...

- Tizräk kilä almassıñmı ikän?

Kilä “kartıñ”, kilä. Nişläp kilmäsen?! Tizräk tä kilä. Şkaf artına kerä. Kürä: yılkıldap tora torgan gäüdäle, şoma tänle yäş hatın yata. Östendä kiyem diyärlek bernärsä yuk. Mendärne kükräk turısına koçaklap yöztübän yatkan da curnal aktara.

Tirlägän, imeş, şuña çişengän. Suınıp yata, yänäse...

Ämma böten yatmışınnan ir belän yäşäüneñ närsä ikänlegen yaña belä häm anıñ tämenä äle kerä genä başlagan utız yäşlek hatın-kız temperamentı çäçräp tora. Nu sibä häzer

Sadriyev krasinnı bu çatkıga! Ayn momentum, di. Monda inde bötenläy başka teoriyä, başka praktika, başka fizika häm başka koral taläp itelä. Nu, “karçık”, tüz genä!

- Nu, karçık, erotikaga karap, erotika kürsätep yatam dimä keliseñ inde, damı?

- Nästä, kürsäterlegem yukmı ällä?

- Niçek kenä äle! Sindä dä bulmasa, kemdä genä bulır ul tagın, - dip söylänä-söylänä, Sadriyev hatın yanına kilep utırdı. Ber kulı üzeneñ külmäk töymälären çişä, ikençese hatınnıñ arkasına massac yasagan bulıp kılana.

- Nik soramıysıñ, närsä buldı dip, - dide hatın, curnaldagı erotikadan küzen kütärmiçä genä.

- Närsä buldı çınlap ta, niçek bolay kızmaça kayttıñ äle?

- Trofimovanıñ tugan köne dip äytmägän idemmeni irtän? Äytmägän idemmeni?

- Äytkän ideñmeni?

Äytkän di! Tagın närsä?! Hatınnıñ bötenläy başına kitkän ikän, uylap kına kuyganın da “äytkän idem” dip yata. Eçü kileşmi şul hatın-kızga, hay, kileşmi...

Sadriyev hatının da künderep beterde inde: yäş çaknıñ qaderen böten yaklap belep kalırga kiräk. Eşe dä, teoriyäläre dä kaçmas, ä menä hatın, teliseñme-yukmı, şilä dä başlar. Şuña kürä yäş çakta här minut isäptä, häm menä malay mäktäptän kaytkançı änisen çamalap ölgerü – berençedän, izge burıç, ikençedän, dönyadagı berdänber häm iñ rähät säğadät, öçençedän peşkän cimeşne vakıtında tämläp kalu.

- Äy, yülärder dä inde bez sineñ belän, kart, ä?

- Äytmä dä inde!..

Sadriyev çalbarın saldı. Divannıñ kırıyına utırıp, oyıkbaşların salırga dip ürelgän ide

– tagın açış yasadı: bäräç, yalanayak ikän bit! Üz hatınıña kızıgıp, bötenläy baş äylängän.

Nihayät, hatın, çişenep betkän irenä karadı da:

- Şkaf başınnan ber rezinka eläkterep töşmässeñ mikän, - dide.

- Ällä kiräkmästäme soñ, - dip karşı töşep karadı Sadriyev. – Bit ikençe balaga nigez salırga vakıttır inde? Bälki ni...

- Tü-tü-tü! Onıttıñmıni kaçyanga süläşkänebezne?

Ber karaganda, bu mişär kızları şul uk hatın-kız inde: şul uk buy-sın, şundıy uk küzlär, borın, kolaklar. Ämma närsäder tagın bar alarda – Sadriyev tanışularına un yıl ütkäç tä şunı añlap beterä almıy.

Menä ul şkaf başındagı kiştädän, bökläp tezgän kerlär arasında kapşana-kapşana, prezervativ ezläde. Ayak oçlarına ürelep kapşanu gına näticä birmäde – rezinka tabılmadı. Şkaf yanına urındık kuyıp, şuña menep basırga turı kilde. Şulay azaplana torgaç tabıluın da tabıldı ezlägän äyber, tik... anı faydalanırga gına ölgerep bulmadı. Sadriyev şärä kileş urındıkta basıp tora ide, hatını “karale” dip äytergä avızın da açkan ide, läkin älege dä bayagı işek kıñgıravı çıltıradı.

Bu yulı “i-eh, hramnarı” äytelmäde, başka süzlär yañgıradı:

- Tipteme biyä tärtägä, karçık?!

Aña cavap itep, hatın yılmaydı gına:

- Özelgän ömet – avızdan talap alıngan rizık!

Malay kayttı. Öydä tınıçlık bette. Äyterseñ, üze genä tügel, ä tulı ber klass bala-çaga, yartı Afrika halkı kilep kerde. Pır tuzdı keçe Sadriyev: baştan östäl tiräsen tentede: närsäneder isnände, närsäder kaptı, yottı, eçte, annarı suıtkıçka reviziyä yasadı, “cılına torsın!” dip mıgırdana-mıgırdana östälgä söt alıp utırttı, şul arada üze böterçek urınına böterelde, ä tele avtomat kebek takıldadı:

- Tagın koçaklaşıp yattıgız inde, e-eme? Çäy dä cılıtmagannar... Aşıgız kaynap utıra tügelme? Botka peşermädegezme ällä?! Äti, sin miña eşeñnän uncidelegä şöreplär alıp kaytalmassıñ mikän? Hezmät abıysı soradı. Yegermeläp kiräk!.. O, ä bu nindi curnal inde tagın? Erotikadır inde, nästä bulsın bezneñ “prodvinutıylar” öyendä... “Salavat küpere” kilmädeme, äni?.. Närsä genä beläsezder, belmim. Aptıragan sezneñ belän!..

Bıyıl Törkiyägä barabızmı?

Bähete tulı ğailäneñ köndezge tormışına kiçkese kuşılıp kitte. Üstererseñ monda teoriyä! Üsterep kara! Atom töşe däräcäsendäge galaktikanıñ yaktılık tizlegen bezneñ yaktılık tizlege belän çagıştıru öçen mondıy şartlar turı kiläme soñ? Oh, kilmi! Häm gomumän, anıñ öçen gomer buyı yalgız yäşäü kiräkter, mögayın. Yä tirän uylar uylap, yalgız gına yäşäp, genial açışlar yasıysıñ inde, yä bulmasa öylänäseñ dä, gomer buyı “menä irtägä totınam, menä irtägä uylıy başlıym, menä irtägä yazarga kereşäm” dip, üz-üzeñne buş hıyallar belän yuandırıp gomer yandırasıñ.

Şulayın şulay, ämma bit hätta ğailä tärtäsenä cigelgän, şul arkan belän tışaulangan kileş tä başka änä nindi açışlar kilep kerä! Häm cayın tabarga, vakıtın tabarga kiräk. Uylap beteräse, oçına çıgıp citäse, keşelärgä belgertäse kilä. Halık sanın arttıruga gına tügel, tsivilizatsiyä üseşenä, keşelek cämgıyateneñ kamilläşüenä dä öleş kertäse, tarihta ez kaldırası kilä. Älbättä, üzeñä almaşka bala üsterü dä keşelek dönyasına öleş kertü inde ul. Kaysısı möhimräk, dip sorau kuyu da hätta urınsız. Tik çagıştırıp kara äle: keşelekneñ san yagınnan artuına küpme iğtibar häm nindi şartlar da, sıyfat yagınnan yahşıruına nikadär genä! Biologik ürçügä, tamak kaygırtuga – böten vakıt, barlık köç. Teoriyäne üsterügä – annan-monnan urlangan yırtık mesken minutlar.

- Şäkertebez sin bezneñ, - dip, karşı töşärgä cörät ittelär keçe Sadriyevka olı

Sadriyevlar. – Bälki baştan kiyemnäreñne alıştırırsıñ da yuınıp çıgarsıñ, ä?

Şäkert şkaf artına kerep çumdı, änise – anıñ şeltälären tıñlıy-tıñlıy aş bülmäsenä, ätise – balkonga. Läkin balkonga çıgıp bargan cirdän televizor töymäsenä baskan ide – anda yañalıklar diktorın kürep, terälep kaldı.

Läkin bu malay siña yañalıklar tıñlatamı soñ?! Şkaf artınnan başta anıñ “Nu, äni, kem şulay taşlap kaldıra inde” digän tavışı çıgıp, televizorga yabışkan ätiseneñ kolagına kilep bärelde. Annarı äniseneñ kolgotkası oçıp çıktı. Kuhnyadan bu kolgotkinıñ hucası kilep çıktı da, yılmaep irenä karadı, annarı kolgotkanı türdäge divannıñ mendäre astına tıgıp kuydı.

Şäkert ikesen dä kızu tabaga bastırdı.

Balkonga rama yasalmadı bügen, teoriyägä dä üsep kitärgä cay çıkmadı. Keçkenä

Sadriyevnıñ aktivlıgı ätiseneñ dä, äniseneñ dä böten vakıtın aldı. Klasstagı ber malaydan ber genä kiçkä alıp kaytkan videokassetanı karadılar bergäläp, annarı film turında fiker alışular oyıştırıldı. Ölkän Sadriyev hätta kosmik buşlıknıñ da çınlıkta ber atom töşenä sıygan prostranstvo gına ikänlegen isbatlau formulası turında uylanu urınına Şäkertä Stallone yäki Vann Damm kebek bulır öçen “gel bişlegä genä ukırga tırışırga häm sport belän şögıllänergä” kiräklegen señderep utırdı. Annan soñ irtägegä portfel cıyu, yugalgan däftärne ezläü, penal remontlau, kiçke gimnastika şulay uk Şäkertneñ berüze tarafınnan gına başkarılmadı – bu eşlärdä dä ğailä Şäkert tiräsenä tıgız tuplangan yadrä ikänlegen kürsätte.

* * *

Zavodka qadär aranı vahta avtobusı yartı säğat çaması bara. Sadriyev bu mömkinlekne berkayan da kuldan ıçkındırmıy – rähätlänep üz uylarına çumıp yözä. Tirä-yündäge keşelärdä, avtobusnıñ ıñgıraşuında, yulnıñ çokırlı-çakırlı buluında anıñ ber tiyenlek tä eşe yuk. Eşkä baruçı halık uysız, moñsız häm küñelsez. Tonık ut yaktısında ber tirädäge utırgıçlarga oyışıp, biş-altı proletariy kärt suga: köleşep alganday bulalar, sügenü dä ıçkıngalıy tellärdän, ä küzläre – ber-berseneñ kärtlärendä.

Utırırga urın citmägängä kürä basıp barırga kalgan ike yäş kızga karap alırga da vakıtarı yuk – “eş”läre kızu. Ä ul kızlar, başka hatın-kızlardan ayırılıp, küzlärne kızıktırıp torırlık itep kiyengännär. Baş östendäge totıngıçka totıngannar. Basıp barırga “oyalgan” ir-at halkınıñ küze täräzägä terälgännäre dä ara-tirä şul kızlarnıñ yañgırap algalagan kölü tavışlarına iğtibar itep kuygalıy. Oyalçannarınıñ küze täräzädä bulsa, kıyuraklarınıkı – tege kızlarıñ kükräk turısınnan ayak çeltärenä qadär arada. Alar küzläre belän bu kızlarnı yaratalar, bik yaratalar. Kıska itäk kigän häm totıngıçka ürelüdän botları tagın da açıla töşkän kızga bu yartı säğat eçendä gaıyk buluçılar – yartı avtobus...

Hätta Sadriyev bulıp Sadriyev ta, bügen keşelek dönyası tarihında iñ möhim açışlarnıñ berseneñ avtorı Sadriyev ta ber mälgä üz uylarınnan uyanıp kitte dä, kızga karap, küzlärenä yal birde. Teoriyä belän tulı bulsa da, başı beraz fantaziyägä dä bitaraf tügel bit anıñ. Tegesen genä kara sin anıñ! Çalbarı niçek kısıp tora figurasın! Ä monısı? I-ıh, hramnarın!.. Zavodka eşkä bara dimässeñ bolarnı, berär nindi “Miss” konkursına çıgıp baskannarmıni! Ul yubka belän futbolka astında tagın berär kiyem kisäge, ay-hay, barmı ikän soñ?! Bulsa, nindi töstä ikän? Kızıl mikän sarı mikän?..

İ-eh, ıh-ıh! Çukınıp kına kitkere, siña anıñ trusigınıñ töse ni çurtıña, siña bit teoriyä möhimräk, teoriyä! Menä närsä turında baş vat sin! İdeyañnı üster, alga sör, tiränäyt! Oçına çıgıp citärgä tırışıp kararga kiräkter bit inde?! Läkin çıgıp bulırmı ikän? Ay-hay, tirän iç!

Dimäk, bolay...

Sadriyev, teoriyäseneñ köne buyına uylanılgan öleşen, nihayät, logik ber ezleklelekkä salıp, gomumiläşterergä, üze äytmeşli, sistemaga töyenlärgä kereşte.

Dimäk, bolay... Elementar kisäkçälärneñ tiktorış halätendä massası yukmı? Yuk! Cir häm başka kük cisemnäre şul uk atom däräcäsendäge kisäkçälär genä bulgaç, alarnıñ da tiktorış halätendä massası bula almıy labasa! Zurlık, küläm, yağni prostranstvoda alıp torgan urınnıñ ähämiyäte yuk monda. Vakıt kına çagıştırmaça bulıp çıga. Teläsä nindi konkret äyber , äytik, änä şul kızıynıñ kolagında elenep torgan alka sostavındagı altın atomı eçendä planetalar bar. Döresräge, anı “bar” dip äytep tä bulmıydır, äytergä ölgerep tä bulmıydır, çönki şul “bar”nıñ berençe avazı äytelep, soñgısına barıp citkän arada ul planetalar öçen millionlagan, milliardlagan yıllar ütep kitkän buladır... Şuña kürä dä bezneñ däräcädän ul mikroplanetar däräcägä küçep, ütep kerep tä bulmaska tiyeş. Çönki vakıt tizlegeneñ ayırması añ citmäslek zur.

Sin monda yartı säğat buyı avtobusnıñ çokır sanap baruınnan sikerä-sikerä kızlar sıyragı küzätkän arada üz täneñdäge küzänäklärne täşkil itkän ällä niçä million atomda ällä niçä million tapkır tormış barlıkka kilep, meñlägän tapkır dinozavrlar çorı, keşelär barlıkka kilü, sugışlar, kosmos üzläşterü, kommunizm tözü, planetalar arasında hälaqätle konfliktlar häm başka protsesslar kabatlangandır. Läkin monnan anda, annan monda ütep kerep bulmıy. Bulmaska tiyeş tä. İkençe yaktan, bezneñ galaktika üze dä kem öçender atom töşe genä, häm bez milliard yıl dip sanagan vakıt ta kemder öçen kerfek kagıp algan ara gınadır...

- Nigä aldaşasıñ, anda korol yuk bit, - digän gayrätle tavış, şunnan kitkän bähäs belän kart suguçı keşelär – kiçäge kommunistik hezmät aldıngıları häm bügen tämäke alırlık ta akçaları bulmagan häyerçe aktsionerlar – avtobusnıñ soñgı tuktalışka borıluın sizmi dä kalgan idelär. Sadriyev baya kızıgıp karap kilgän kızlar artınnan çıktı. Ämma artlarınnan malay-şalay kebek selägäy agızıp barudan östenräk buldı – berniçä adımnan soñ uk alarnı uzıp ta kitte. Arttarak kalıp baruçı yegetlärneñ süzläre kolakka çalınıp ütte:

- Ber töngä yarap torır ide äle bolar... İke yözne kızganmas idem tegesenä.

Kızlarnıñ da süzläre älläni ser tügel ide bugay:

- Andri Palıçnıñ kabinetın kürsäñ ide!..

- Kem ul?

- Soñ, cidençe tseh näçälnige...

- Eläkterdeñmeni äle anısın da? Nu tı dayış!

- Mine monda eşkä närsägä yöri dip beläseñ soñ, ällä alarnıñ çıpçık häyere hätle zarplatası öçenme?..

Äy, bolarnıñ mäşäqatläre! Hi, bolarnıñ kaygıları! Bu da tormış inde bolarnıñ! Şul da eş! Yap-yäş kileş bit. Bulsa, ber untugız-egerme yäşlär bulır inde ikesenä dä, ä änä niçek tormışnı tiränten öyränep ölgergännär inde! Sadriyev üzeneñ genial, dahi açışın bolarnıñ çüplek tuzanı hätle vak problemaları belän çagıştırıp karadı.

Biçaralar, yannarınnan nindi geniy uzıp barganın sizmilär şul. Bu proletariatka eştä kazınıp yatarga bulsın da, hezmät hakı turında yılap yörergä bulsın! Bu kızlarga täti kiyenergä bulsın da, üzlärenä karap soklanuçılar, kızıguçılar gına kimemäsen! I-ıh, meskennär! Cälläp tä kuydı şulçak bu halıknı Sadriyev. Añlatıp kara sin bu kontingentka kosmosnıñ atomnar arasındagı buşlık kına ikänen!..

Nindi zur açış bit! Nindi zur, dahi açış! Bu bit keşelek dönyasın ğasırlar buyı borçıp kilgän küpme sorauga cavap! Dönya tözeleşenä karaşlarnı yöz dä siksän ber graduska boraçak lasa bu ideya! Älegäçä bulgan barlık teoriyälärneñ astın öskä kiteräçäk bit bu! Şul kanatlı uyları, baş äyländergeç hıyalları belän Sadriyev zavod kapkasınnan niçek ütep kitkänen dä sizmi kaldı, tsehka da barıp kergän. Berzaman cirgä töşsä – çişenep, kiyemnären alıştırıp mataşa ikän inde. Ütep-sütep kitkäläüçe iptäşläre belän dä üzennän-üze isänläşelä, kiyem şkafın da kullar avtomatik räveştä üzläre aça ikän. Keşe organizmı mondıy vakıtlarda kompyuterga äylänä – programma buyınça häräkätländerepme häräkätländerä.

- Sälam Fizik äfände! – Sadriyevnı dönyaküläm möhim uylarınnan büldergän replika şul buldı.

Karşıda, yılmaep, Hoda Bändäse basıp tora ikän. Tämäkeseneñ kölen çitkä örde dä, dävam itterde:

- Nik çakırmadıñ? Aşıkkansıñdır inde... Sin gel şulay bit!

Sineñ kaygıñ gına di monda – Sadriyevnıñ başında bötenläy başka närsä! Ällä sine istä totsın ul, ällä üzeneñ galaktikası turında uylap ölgersen...

Hoda Bändäseneñ däğvası urınsız bulsa da, aña cavap tiyeş ide. Häm ul cavap alındı:

- Bügen eşkä barmıym dip äytkän ideñ tügelme soñ? Şuña kürä kerep tä tormagan idem şul...

- Kayçan alay didem, kit äle! Bulmagannı...

- Nigäder şulay digän ideñ kebek istä kalgan şul.

- Yu-uk, sin närsä?! Bez sineñ belän ul turıda bötenläy söyläşmädek bit!

- Söyläşüen dä söyläşmädek şul ahırısı... Yünle sigaret tartasıñ bugay, berne sıylale!

Kabızdılar.

Şul arada yannarına Molotkov kilep çıktı. Anıñ başında üz kaygısı inde. Kilä-kileşkä brigadirına endäşte:

- Garipıç, prezidentka hat mätäşterep karagan idem...

- Häy, üzeñ dä yazdıñmıni? Ä bez tagın menä Sadriyev belän şul turıda töşkä qadär vakıtıbıznı çukındırıp utırdık. Yäle, kürsät “äsär”eñne! – dip, Hoda Bändäse üzeneñ eşçesen iyärtep alıp kitte.

Sadriyevnıñ käyef tagın da kütärelep kitte – menä iç, konkret keşegä yärdäm dä kürsätergä ölgerdelär, nindi kıymmätle, zatlı fiker cimeşe dä “peşerelde”. Oçıp kına yörde ul, arıganlık sizelmäde dä. Smena buyına eşe dä älläni küp bulmadı: küçär sıman böterelep eşli torgan Kamilneñ stanogında ber podşipnik alıştırıldı, annarı

Molotkovnıñ stanogına su kilmi başlagan ide – şunı rätlädelär, smena ahırında çuaş

Kuläyneñ kran-balkası belän beraz çilänep alırga turı kilde. Kuläy häyläkär: slesarlar kran belän azaplangan arada, ventilyatsiyä öçen dip suzılgan, arkılısı ike metrlı torbanıñ eçenä kerep yata. Ventilyatsiyä digän sistemanıñ eşlägänen zavod veterannarı da häterlämi, şuña kürä torba eçendä üze urnaştırgan yomşak maşina utırgıçında rähätlänep çerem itä ul.

Kran yasalıp betü şatlıgınnan remontçı slesarlar kärt sugarga utırırga ölgermädelär

– unber tularga soñgı minut kalıp barganda alar yanına smena başlıgı Sabır Galiyeç kilep çıktı. Ğadättä aña iğtibar itüçe dä yuk, uynauların dävam itkän bulırlar ide, läkin bügen eşe bar ikän:

- Täk, - dide ul, berençe itep Sadriyevnıñ küzlärenä tekälep häm näq aña gına söylägän kebek. – Gaspada kärtücniklär häm dä kärt suga belmäüçe eşçelär! Eş bar – million tülilär.

- Närsä, närsä, - dip, çın küñeldän kızıksınu belderde çuaş Kuläy, tüläü turında konkret başlagannarına kızıgıp. – Nindi eş?

... Söyläşülär, annarı kileşülär ozakka suzılmadı, çönki “tere” akça eşläü mömkinlege keşelärgä uñay täesir itte. Üz smenalarınnan soñ yal itep, küñelne aldap tormaska buldılar – Molotkov äytmeşli, “s hodu i na hodu” bulırga tiyeş. Sabır Galiyeç üzenä kiräkle biş keşene tiz cıyıp aldı: Hoda Bändäse, Sadriyev, Molotkov, Kuläy häm üze. – Artıgın almıyk, - dip añlattı detallärne başlık. – Atu isä akçanı küpkä bülergä turı kiläçäk.

Mondıy argumentka karşı kilüçe bulmadı, gärçä eşneñ biş kenä keşegä bik avırga töşäsen sizensälär dä. Ä eş, çınlap ta, muyın sındırgıç, Kuläy äytmeşli, “gurbunıñnı çıgargıç” ide. İrtägä saylaular belän bäyle yal köne bulganga kürä, irtän zavod tuktıysı, ä zavodka bügen kiç kenä tulı ber eşelon çimal kitergännär. İrtängä qadär şul unber vagonnı buşatıp beterergä kiräk, yuksa ştraf çäpilär. Çimal kabul itü tsehı üzeneñ köçe belän genä ölgerä almıy, imeş. Şuña kürä başka tsehlardan yärdäm kötälär.

Sabır Galiyeç citäkçelegendäge “bişlek”kä – ber vagon. Şul vagon öçen – meñ yarım sum.

- Dur-raklardır bez, - dip mıgır-mıgır sügengäli başladı haman şul Kuläy, beraz “gurbunı çıga” başlagaç. – İke meñne sorıysı kalgan ikän...

- Äye şul, - dide anıñ belän kileşep Hoda Bändäse dä. Anıñ da muyını sına başlagan ide inde bugay, şuña kürä “tartıp almıykmı soñ?” digän initsiativa belän çıktı.

Tämäkese kesädän çıgıp bara ide inde – açılgan avızga kerep tä kısıldı. Älbättä, anıñ initsiativası uñdırışlı tufrakka töşte häm, äytergä kiräk, brigada äğzaları arasında kiñ yaklau taptı. Därräü tämäkegä yabıştılar. Sabır Galiyeç anekdotlar yançıgın çıgardı. Şulay da ike keşeneñ başında yaña brigadanıñ urtak tormışınnan başka uylar östenlek itä ide. Sadriyev global vertikalizm (menä içmasam, yaña teoriyägä layıklı atama!), ä Molotkov invalid atasına tiyeşle maşina yünäleşendä tirän uylarnı ber minutka da istän çıgarmadılar - anekdot tıñlap kölsälär köldelär, süz arasında profsoyuznı süksälär süktelär, ämma tulısınça birelep tügel. Sadriyevnıñ bu keşelärgä, gap-gadi şul Cir keşelärenä üzeneñ teoriyäse turında äytäse kilä dä bit... Yuk, äytä almıy, çönki añlamaslar, ä ul añlatıp beterä almas kebek. Äle añlatırlık ta tügel şul. Uylaştırası küp, konkretlaştırası, sistemaga salası, tärtipkä kiteräse...

Şunsız... Nu, närsä dip äytep añlatırga ul ideyanı keşelärgä? minem kan sostavındagı teläsä nindi atomda, planetadagı kebek, tereklek bar diyärgäme? İsbatla, diyärlär!

İsbatlap bula torgan tügel, diyärseñme? Alaysa, başnı katırma fantaziyäläreñ belän, diyärlär. Haklı bulaçaklarmı? Bilgele, haklı bulaçaklar. İh, beraz gına belem dä citep betmi bugay şul Sadriyevnıñ üzenä dä. Aspiranturaga kalası keşe ide bit ul, yugıysä. İñ yugarı fizikanı kır urınına söräse, stanok urınına sütep cıyası ide.

Bulmadı. Nasıyp bulmadı. Ğailä kamıtı tormış stsenariyena üzeneñ tözätmälären, östämälären kertä-kertä tämam kertep beterde. Ber karaganda, ğailädän başka tormışnı tormış diyep tä bulmıy, läkin ikençe yaktan – yä ğailä, yä fän turındagı global plannarıñ inde. İkesen bergä tartu, ay-hay, mömkin tügelder. Altın baldakka barmaknı tıkkan könnän soñ Sadriyev ta monı añlagan ide inde.

- Kuzgaldıkmı, gaspada kuryaşniklar, - digän süzläre belän Sabır Galiyeç tänäfeskä nokta kuydı.

Fikerlär arasında adaşkan Sadriyevka da, üzeneñ eçke dönyasın taşlap torıp, timer yul rampasında torgan vagon yanına çıgarga turı kilde.

Rampa buyındagı başka vagonnar yanında avızların respiratorlar belän avızlıklagan häm şunıñ arkasında gayre tabigıy can iyälären häterlätkän keşelär katnaşa. Havada korım tuzanı elenep tora. Şunıñ arkasında lampoçkalar da tonık kına kürenä.

“Gaspada kuräşniklär” telär-telämäs kenä urınnarınnan kuzgaldılar. Respiratorlarga borınnar tıgıldı.

“Anıñ karavı, şıtırdap torgan öç yöz sum belän kaytam bit inde”, digän mesken uy belän Sadriyev tege teoriyäseneñ ükeneçen neytralläştergändäy itte. İnde ike säğatläp eşläsälär dä, vagonnıñ äle yartısı da buşatılmagan ide. Çimal tutırılgan käğaz kapçıklarnıñ kübese yırtılgan yä tişelgän, şunıñ arkasında poroşoknı yaña kapçıkka tutırırga turı kilä. Ä ul pırhıldap tora, kabähät! Köräk belän alıp kapçıkka salgan sayın, atom bombasın häterlätep, tuzan bolıtı kütärelä. Kayber kapçıklar, kütärep bargan cirdän yırtılıp kitä dä, uglerod poroşogı belän taşkümer şlagı katnaşmasınnan torgan ayausız yavız, zararlı massa kiyem eçenä, iteklärgä kerep tula.

“Menä nigä vagon buşatuçılarnıñ kübese tatar ikän, - dip, tagın ber açış yasadı üzençä Sadriyev-säyäsätçe. – Mondıy kara eştä eşlätep kara, mäsälän, yähüdne! Mesken tatar yä şul çuaş, sukır tiyennärgä aldanıp, sälamätlegen beterä, üz-üzen kıra, belemgä omtılışın häm yäşäü därten yugaltıp, tomanalıkka bata bara, şul kara eştä çilänü milli traditsiyägä äylänä, yäş buın da citäkçe karerası turında hıyallanası urında, haman şul mesken biş-altı sum artıgın tülägännärenä aldanıp kara eştä butalıp yata”.

Şul vakıt cilkädäge kapçık poçmagınıñ uçtan şuıp çıgıp barganı sizelde. Ämma totıp kalıp bulmadı – kapçık, görseldäp, beton idängä yıgılıp töşte dä şartlap yarıldı.

Annan kütärelgän korım tuzanı Sadriyevnıñ üzen dä, başkalarnı da mähşär eçendä kümep kaldırdı.

- Yoklama, - dip kıçkırdı Kuläy. Urısçası çamalı bulsa da, ber-ike borıçlı süzne urısça çäpäde.

Sabir Galiyeçnıñ sabır kapçıgı monda da şartlamadı – ul:

- Karap kına, yegetlär, bu sezgä kärt sugu tügel, - digän şeltä belän çiklänep kaldı.

Avız-borınnar respirator eçendä ide – ber-berseneñ süzlären añlap uk betermäsälär dä, Sadriyev ta sügenmiçä buldıra almadı:

- Tipteme biyä tärtägä!

Kapçıgın kütärep, anıñ artınnan uk kilüçe Hoda Bändäse ällä işetep, ällä oçraklı turı kiterep, üzennän östäp kuydı:

- Tuldı korım üpkägä!

Kulnı turı suzıp karaganda barmak oçları kürenmäslek tuzan bolıtı eçendä brigada äğzaläreneñ strategiyäse törleçä bulıp çıktı. Sabır Gali äle vagonda yatkan kapçıknı cilkägä seltärgä genä cıyıngan ide – kütärmiçä katıp kaldı. Hoda Bändäse isä, kiresençä, skladka barıp citäräk kapçıgın töşerde dä, kulları belän seltänergä totındı. Sadriyevnıñ aldınnan atlap baruçı Kuläy kapçık şartlagan tavışka siskänep borıldı häm, tuzan kütärelgäç, baskan urınınnan kuzgalmadı. Molotkov üzeneñ respiratorın tezlärenä bärgäli-bärgäli kagıp tora ide – az gına artka çigende dä, kapçıklar öyeme östenä çügäläde. Ber Sadriyev kına kara bolıtnı rampa urtasında baskan kileş uzdırıp cibärergä kaldı. Tuzan, imeş, cirgä yatsın äle, annarı küz kürer. Robot tügel läbasa alar! Hava açılgaç ta eşlärgä ölgererlär. Kaya aşıgırga?!

Niyemä dip kırılırga? Üpkägä tuzannıñ bik intensiv tuluı gına eçne poşıra.

Respirator da aña kirtä tügel, ä iläk kenä bit! Şul iläk aşa küpme uglerod atomı tula üpkägä! Küpme dönyalar! Küpme galaktikalar! Hätta baş miyendä dä bar bit alar.

Bälki baş miye atom däräcäsendäge tereklekne üz eşçänlegeneñ produktı itep çıgaradır äle... Uylarga... Uylarga da uylarga!.. Ä baş miye eşläüdän tuktasa, keşeneñ hätere şuña çaklı saklagan, tuplagan mäğlümat kaya kitä ikän?.. Soraumı? Sorau! Cavabı barmı? Cavabı?.. Bälki ul atom däräcäsendäge tereklekkä küçäder...

Şul çak Sadriyev kinät arttan işetelgän säyer tavışka borıldı. Läkin ul tarafta korım bolıtınnan başka ber närsä dä kürenmäde... Kürenüen kürenmäde, tik Sadriyev ber mizgel eçendä şomlı kurkınıç yakınlaşuın toydı. Älege añlaşılmagan toygı nindi dä bulsa uyga äylänergä dä ölgermäde – küz aldında uk elektrokar päyda buldı.

Döresräge, Sadriyev anı üzenä kilep bärelgän mäldä genä kürep ölgerde. Kürep tä ölgerde, maşina aña barlık tizlege, böten avırlıgı, barlık ütergeç köç-kuäte belän kilep tä bärelde. Gäüdä, ällä niçek kilbätsez käkeräyep, maşinanıñ mañgayına sılandı da, maşina yörtüçe, añga kilep, tormozga basıp, bu timer aygırnı tuktatuga, cansız yök bulıp beton idängä şuıp töşte. Uy tügel, ä baş miye yıllar buyı cıygan mäğlümat zihen yomgagınnan çäçräp çıktı da çiksez kiñlekkä, töpsez tiränlekkä, mäñgelek buşlıkka taraldı. Kosmosnıñ keçkenä genä ber kisäge bulgan galaktika prostranstvosına, planetalarga äylänep, “Äni!” digän uy täşkil itkän atomnar oçtı, “şäkert ulım!” digän uy kisäge milliardlagan galaktikalarnı berläştergän ber atom töşe räveşendä gäüdädän ayırıldı; Koyaş sisteması ber molekula gına täşkil itkän şul superdönyada Sadriyev familiyäle ber gap-gadi tatar, canı tänennän ayırılgan mäldä “teoriyä” digän fikerne dä uylap ölgerde. Läkin anıñ şul uynı baş miyennän çıgaru vakıtı, Koyaş sistemasındagı Sadriyev ülçäme belän isäplägändä, mäñgelekkä tiñ ide.

Sadriyev mäñgelektä inde. Ul haman bu dönyadan kitep bara. Anıñ başınnan ıçkıngan uylar, atomnı tözegän kirpeçlär bulıp, planetalarga äverelälär. Yaña dönyalar, yaña tereklek çıganakları tua tora. Bezneñ öçen yäşäü belän ülem arasındagı ber mizgellek vakıt kaysıdır dönyalar öçen Koyaş gomere läbasa. Mäñgelek şulay mäñge dävam itä...

1995-96 yıllar

"Beznekelär bit ul!" kitabınnan

Click or select a word or words to search the definition