Ğasırlar Aşa Avaz

Kara äle sin, çın moğciza bit bu! Bez, unike-unöç yäşlek malaylar da, monıñ böten fän dönyasına nindi zur açış ikänen töşenep aldık. Hätta şähärebezneñ ataklı ğalime, tarih fännäre doktorı Väli aga üze dä, kulları belän kar kebek ak çigälären kısıp, bülmädä ärle-birle yörenä häm söylänä ide:
— İskitmäle häl bu, balalar! Tiñdäşe bulmagan ber açış bu.
Ä bit barısı da yuktan gına başlanıp kitte. Cäy urtalarında bezneñ biş katlı däü yortnıñ unöçençe fatirı buşap kaldı. Anda yaña keşelär küçep kilde. Bez, ber törkem dus malaylar, şul tirädä yörenep tora idek. Berazdan işegaldına aksıl çäçle ber malay çıktı. Bezdä yaña malay bula inde bu. Anıñ başında bik matur çigüle tübätäy, borını östenä mul bulıp ere sipkellär töşkän, bezneñ kebek ük bişençe klass ukuçısıdır. Üze bik tere kürenä, koñgırt küzläre ut uynap toralar ide.
Bezdä çitlär belän tanışunı härvakıt Hämit başlap cibärä. Menä ul, kulların çalbar kesäsennän almıyça gına, tege malay yanına kilep bastı. Teş arasınnan gına bik ozın itep tökerep cibärde. Şäp çıktı bu! Bez hämmobez dä beravızdan: «O-o»! — dip kuydık. Ä tege malay isä moña ber dä gacäplänü beldermäde. Tik, küzlären kısa töşep, küñelennän nider isäplägändäy itte.
— Ä tehnik yagın, aksıy sineñ,— dide ul Hämitkä bik citdi töstä.— Avızdagı basımnı kinät köçäytergä, ä tökerekneñ oçu trayıktoriyäsen döres saylarga kiräk. Menä bolay!—häm ul şundıy ozın itep, şundıy yırakka tökerep cibärde ki, bez «ah!» itep kenä kuydık. Hakıykatne tanımıy häl yuk: bu malay tökerergä bezneñ barıbızdan da, hätta Hämitneñ üzennän dä uzdıra ide.
— İsemen, niçek sineñ?
— İlham,— dide malay häm, ere teşlären kürsätep, yılmaep cibärde. Bezgä kulın suzdı. Yaklana belmi torgan, äybät malaydır bu. Tik menä Hämit kenä anı yaratıp betermäde kebek; kul kısışkanda çitkä karadı.
Annan bez, kapkaga çirattan basıp, tup uynıy başladık. İlham monda da hämmäbezdän citez kapkaçı bulıp çıktı. Karap torsan, üze hiç kabalanmıy, artıgın sikermi dä. Ä üze tupnı küz iyärmästäy citezlek belän ansat. kına totıp ala. Ällä niçä malay tibep karadılar, ämma kapkaga kertä almadılar. Hämit bu hälgä ürtälä ük kaldı.
— Ällä tupnı da şul matematika belän totasıñ inde sin? — dide ul.
— Näq şulay. Oçu trayıktoriyäsen aldan çamalau, aña karşı reaktsiyä tizlege häm tup minem kulda! — dide İlham gorur töstä.
Hämit üze inde ikençe yılın bişençe klassta utıra, isäp-hisapka mondıy Mahirlärne cene söymi ide. Menä häzer dä anıñ açuı kilde.
— Ägär dä min sineñ borın töbeñä berne kiterep yamasam?!— dide ul İlham karşına basıp.— Şunda sin minem yodrık trayıktoriyäsen aldan isäpläp, çitkä taypılırga ölgererseñ mikän?
İlhamnıñ bitenä kızıllık çıktı, küzlärendä kauşau çagıldı. Şulay da ul bik tiz arada üzen kulga aldı, ber adım da artka çigenmäde.
— Ä närsä? Sınap karıyk! —dide ul.
Bez tiz genä tügäräk yasadık. Ähä, menä häzer bula! Hämit ul ber seltäp cibärsä, ay-yay... Tik bu yulı bez kızık kürmi kaldık şul. İnde Hämit kulın kütärgäç kenä agaçlar arasınnan Väli aganıñ tavışı işetelde:
— Äy-häy, duslarım!
Väli aga bezneñ dus häm osta şahmatçı da el yı. Kayçak işegaldına çıgıp bezne cıynap ala da unikeşär taktada şahmat seansları birä. Bik yomşak itep kenä söyläşä torgan äybät küñelle bu kart şahmat uyınına kilgändä ğalämät usal häm rähimsez, bezneñ barıbıznı da beräm-beräm tar-mar itep taşlıy ide. Anı ber genä tapkır bulsa da otu härkemneñ tatlı hıyalı ide.
Ä menä bügen isä şahmat uyını da köndägeçä barmadı. Şahmatlarnı tezep kuyıp ber-ike yöreş yasauga, Väli aga bezneñ aldagı taktalarga kararga da onıtıp cibärde. Ul bik citdi töstä İlham yanında tuktalıp kaldı. Berazdan bez dä şunda cıyıldık häm... küräseñ bulsa, malay! Tege sipkel borın, tege çigüle tübätäy qaderle doktorıbıznıñ firzäsen otıp algan, ä korolen uñ yak poçmakka kertep posrıklagan ide. Tagın ike minuttan hörmätle Väli aga çıkırdap torgan mat almasınmı!
— Ä, yuk, yegetkäyem, bulmadı äle bu. Tagın uynıybız! — dip kıçkırıp cibärde ul.
Yarıy, tagın uynadılar, häm monısına närsä diyärsez? Tege malay aktıgı bu yulı bezneñ Väli aganı tagın da hurlıklı töstä tar-mar itep taşladı!..
Şunda alar şahmatnı çitkä kuydılar da bötenläy ikençe närsälär turında söyläşep kittelär. Ä bezneñ isä kolaklar ürä tordı. Baktıñ isä, İlham tarih fänenä kilsäñ dä, näq Väli aganıñ üze kebek ük, ällä nilärne belä ikän., Alar nindider urman eçlärendä tabılgan borıngı serle şähärlär, And taularındagı häzer keşelär yäşämi torgan Moçu-Pikçu, yäisä borıngı rimlelär ber köndä cimerep taşlagan güzäl Palmira härabäläre turında bik kızıklı itep söyläştelär.
Bez tagın ber gacäp hälne beldek. İlham bezneñ kebek ük unöç yäşlek ber malay bulsa da, inde urta mäktäpne betergän ikän! Yıl sayın ikeşär, öçär klass programmasın ütäp bargan ikän ul. Bıyıl köz universitetka kerergä, tarihçı bulırga cıyına ikän. Borıngı zamannan kalgan iske kartinalarnı, taş sınnarnı, törle istälek äyberlären tikşerergä häm öyränergä ikän isäbe. Monı işetkäç bezneñ Väli aga tämam açılıp kitte.
— Äydä äle alaysa, İlham! Äydä äle sin, duskayım, bezgä! Menä ber kızıklı nämärsä kürsätim äle min siña,— dide ul häm bezgä dä däşte.— Äydä, sezneñ şalman da kalmasın.
Väli aganıñ ulları-kızları inde küptän taralışıp betkän, äle bıltır gına karçıgı da märhümä buldı; ul berüze genä tora ide. Ä şulay da anıñ fatirında iskitkeç tärtip häm çistalık ikän. İdängä kelämnär cäyelgän, ä stena buylarındagı ozın kiştälärdä kitaplar, kitaplar! Şkaf öslärendä, östäldä iskitkeç matur näni sınnar, tagın ällä nindi hikmätlär. Tik tür stenadagı kalın ramlı, buyauları tonıklanıp, kayber urınnarı kubıp ta betkän ber kartina gına bülmäneñ yämen beraz cibärep tora ide. Bez kitaplarnı, näni sınnarnı karadık. Ä İlham isä kerä-kereşenä näq menä şul yämsez kartinaga bagındı: Anda nindider bik ozın, ukalı kiyemnär kiyep şundıy da biyek, zur urındıkta utırgan ber yäş hatın surätlängän ide. Närsä kızıgı bulgandır inde, Väli aga belän İlham şul kartina yanında şaktıy ozak taptanıp tordılar.
— Han kızımı yäisä üze patşamı bu hatın? Niçänçe ğasırda, kem yasagan bu kartinanı? İslam dine keşe suräten yasaunı tıyıp kilgän. Ä monda törki halıklar hatın-kızı surätlänä. Serle, gacäp serle kartina bu...— dip söylände Väli aga häm avır körsenep kuydı. Kart ğalimneñ bu serne bik tä beläse kilä ide, küräseñ.
İlham, östäldäge zur lupanı alıp, anıñ aşa kartinaga, ayıruça buyavı kupkan urınnarga bik centekläp karap tordı.
— Minem sezgä ber üteneçem bar, hörmätle doktor,— dide ul berazdan şaktıy dulkınlanıp.— Bu kartinanı min üzebezneñ öygä alıp torsam ikän. Şunda akrınlap kayber närsälärne açıklarga da mömkin bulır ide. Bälki bez monı yasagan rässamnıñ tavışın da işeterbez äle...
Moña bezneñ kolaklar ürä tordı. Äy, safsata, äkiyät. Şapırınırga yarata torgan ber buş kuık ikän läbasa bu! Monnan piçämä ğasırlar elektä, han zamannarında yäşägän ber rässamnıñ tavışın tşlatmakçı bul a imeş... Älbättä inde, moña Väli aga üze dä, bez dä ber tamçı ışanmadık. Väli aga kölemseräp İlhamga karap tordı da başın çaykap kuydı.
— Kartinanı alırga mömkin, älbättä,— dide ul.— Ämma annan fayda bulır mikän?
İşegaldına çıkkaç bez kartina kütärgän İlhamnı tuktattık. Kart ğalimne bez çın küñeldän yaratabız, hörmät itäbez, anı aldagan keşe bezdän şäfkat kötä almıy ide.
— Nu, ägär dä sin Väli abıynı aldasañ, buldıra al-masañ, kara anı,— dide Hämit.— Küz töbeñä fonarnıñ berägäylesen eläçäkmen min sineñ.
— Yahşı. Min moña riza,— dide İlham .da nık itep.— Tik şunı bel. Ägär dä inde min buldıram ikän, sineñ dä tanavın, äzer bulıp torsın.
Şunnan soñ, könnär bik matur torsa da, İlham ike atna buyı işegaldına çıkmadı. Bezneñ razvedka häbär it» tordı: İlham balkonda gimnastika yasıy, ällä nindi iske kitaplar aktarına da öyenä kerep yugala. Öyendä närsäder mataştıra ide, küräseñ. Aña karata malaylarnıñ fikere törleçä buldı.
— Vunderkind imeş,— dip teş arasınnan suzdı Hämit.
— Kaya ürelgän bula bit äle, korı kuık! — dide kayberäülär.
Ä min isä älegä ber yakka da kuşılmıy kötärgä buldım. Läkin min dä üzebez kebek ük sipkel borın ber malaynıñ fännär doktorınnan uzdırıp närsä dä bulsa maytara alasına hiç tä ışanmadım. İke atna buyına işegaldında şul turıda kızu bähäslär bardı. Ä Hämit inde, kem äytmeşli, ciñnären sızganıp, yodrıkların töynäp kuygan, finalnı, İlham kölkegä kalası könne tüzemsezlänep kötä ide.
häm menä ul kön! İlham kultık astına tege kartinanı häm tagın nindider ber kara tartma kıstırıp, işegaldına kilep çıktı. Malayıbız bik yonçıgan ide; borını östendäge sipkelläre tagı da arta töşkän keb yık.
— Äydägez! — dide ul gadi genä itep.
Bez barıbız da tantanalı adımnar belän Väli abıylarga yünäldek.
İşektän kerügä İlham tege tartmanı östäl östenä kiterep kuydı. Ber süz dä äytmästän, bik serle itep başta Väli agaga, annarı bezgä karap aldı. Bülmädä ällä nindi ber şomlı tınlık urnaştı. Bötenebez dä tege kara tartmaga tekäldek. Äyterseñ lä bu keçkenä genä tartma eçennän äkiyättägedäy ber can iyäse yäisä siherçe gnom kilep çıgar kebek ide. Bez hätta ber-berebezgä sıyına töştek. Väli aga üze dä, nigäder şik totkanday, pışıldap kına sorap kuydı:
— Ä nämärsä bula soñ bu?
— Üz.em yasagan magnitofon bu,— dide İlham şulay uk pışıldap.
— Ä anıñ kartinaga nindi bäyläneşe bar?
— Turıdan-turı bäyläneşe bar, hörmätle doktor, turıdan-turı... Menä tıñlap karagız äle! — dide İlham tantanalı itep häm magnitofonnı eşlätep cibärde. Başta berni dä işetelmäde. Tik tınlık kına tagın da tiränäyä, şomlana töşkändäy buldı. Annarı bez siskänep kittek. Kemder ayırmaçık itep: «Bismilla!» — dip kuydı. Şunda uk tamak töbennän çıkkan ikençe ber kalın, ämma matur tavış gacäyep ozın, moñlı ber köygä suzıp cibärde: «Ber hikäyät kılayım uş mohtäsar, Ravilärdän buldı bezgä bu häbär...»
Bu närsä tagın bu?! Nindi köy, nindi añlayışsız süzlär? İlham bu süzlärne, bez berkayçan da işetmägän bu ozın köyne kaydan yazıp algan? Bez aptıraşta idek. Ä Väli aga isä tämam tetränep kalgan, ällä nindi moğciza kürgändäy, äle tartmaga, äle İlhamga karap tora.
— Unaltınçı ğasırda uk yazılgan şiğırlär... Şağıyr Möhämmädyar Mähmüt ugılı... «Nurı sodur» poemasınnan bit bu? Monı kaydan, niçek yazıp aldıñ siñ, İlham?! Teträndergeç häl bit bu! — dide ul tañ kalıp.
— Bu tavış rässamnıñ üzeneke yäisä kartinanı yasaganda yänäşä karap torgan ikençe ber keşeneke dä bulırga mömkin, Väli aga,— dide İlham.
— Ä anısın kaydan belä aldıñ?
— Şaktıy gadi yul belän, här ukuçı belä inde, tavış havada bik vak, ämma şaktıy köçle dulkınnar räveşendä tarala,— dip söyli başladı İlham, näq därestä cavap birgändäy beraz dulkınlanıp.— Rässam kartina yasaganda yakın-tirädäge teläsä nindi tavışlar, dulkın räveşendä, äle kibärgä ölgermägän buyau östenä töşep kalalar. Rässamnıñ üz tavışı da, anıñ yanında torgan keşelärneke dä. Annarı buyau kata, anıñ östendäge dulkınnar da ğasırlar buyına saklanalar. Monısı anıñ minem açış tügel, bu hakta «Belemdä — köç» curnalı yazıp çıktı. Tik min andıy tavış dulkınnarın magnitofon
. tasmasına küçerep yaza ala torgan caylanma gına yasadım. Sezneñ bu kartinadan min älegä menä şuşı sez işetkän tavışlarnı gına yazıp alırga ölgerdem. Tagın da tırışkanda...
Väli aga, çal çäçle ğalim, İlhamga söyläp beterergä dä birmäde. İñnärennän koçıp kükrägenä kıstı.
— Nindi gadi üze, ä nindi zur açış. Tarih fäne öçen bäyä birergä dä mömkin bulmagan 6 yır açış! — dide ul.— Rähmät siña, ulım, çın küñelemnän rähmät. Barlık fän eşlekleläre, ğalimnär isemennän rähmät. Sin tagın da ukı, tagın da yañalıklar uylap tap. Sineñ kiläçägeñ bik zur, ulım. Aldagı tormışıñda sine zur eşlär kötä! — häm doktor küzenä kilgän yäşlären sörtep aldı.
İşegaldına çıkkaç ta Hämit, ike kulın artka kuyıp, İlham karşısına kilep bastı. Başın tübän ide.
— Seltä berne, İlham!
— Ni söyliseñ äle sin? — dide İlham.
— İçmasa berne genä bulsa da tamız,— dip yalındı Hämit.
İlhamnıñ Hämitkä bik nıklap kına .berne yamarga tulı hakı bar ide, häm bez annan monı köttek tä. Ä ul başta Hämitkä karap berni añlamıy tordı. Annarı ere teşlären kürsätep yılmaep cibärde.
— Yuknı söylämä äle, Hämit. Ä däreslär äzerlägändä kıyın bulsa minem yanga gına keregez. Yärdäm itärmen. Uynavın da bergä uynarbız. Min bit uynarga da yaratam! — dide ul.
Äytäm bit, yaklana belmi torgan, äybät malay ul.

Click or select a word or words to search the definition