Ğaşıyqlar Sere

                   Poema

Çü, küñelem!
Sabırlıkta
Sineñ öçen nazım bar,
Mähäbbätneñ bakçasında
Kiç uzdırdı yazım-yar!

Süz başı. Ğaşıyqlarnıñ moñı yörägemdä
Berençe bülek. Yäşlek irtäse
İkençe bülek. Tutaş
Öçençe bülek. Mäñgelek yaz
Süz ahırı

ĞAŞIYQLAR SERE

Poema

Süz başı

Ğaşıyqlarnıñ moñı yörägemdä
Gölbakçaday çäçäk attı da,
Serlärenä kerep adaştım min
Häm koyındım nurda-yaktıda.

Söylär öçen kulga kaläm aldım,
Tıñlasınnar duslar-iptäşlär,
Cırga salıp kızlar moñlansınnar,
Yegetläre — nazlı serdäşlär!

Mähäbbätneñ meñ yıl söyläsäñ dä
Agıp torır süzlär çişmäse,
Yöz yäşägän ölkän agaynıñ da
Kiläder ul serlär çişäse.

Söylim, süzlär ence bulıp tezelä,
Kaläm yögerä, hislär — yalkınlı,
Bu dönyanıñ koyaş belän tulı
Samim çagı, könnär salkını

Yırak kaldı, yaz tantana itä,
Kilep kerä öyneñ türenä,
Süngän göllär kabat yañaralar,
Hisläremä hislär törenä.

Yazıym, didem, şuşı söyeneçne,
Küçsen, didem, minnän sezlärgä,
Nindi balkış kümgän bu dönyanı,
Nindi saflık bezneñ yözlärdä!

Azga bulsa ontıp torıyk, tormış,
Sineñ avırlık häm cäfañnı,
Ber moñlanıp, ber soklanıp alıyk,
Cırlap alıyk, tartıp talyannı:

“Çäçlärennän sıypap,
Cillär belän uynap,
Hisläremdä, duslar, adaştım,
Tönnäremdä yılap,
Haman anı uylap,
Mähäbbättän şulay sataştım”.

Añlamaslar, dimä, söyü hise
Yöräklärdän küçä yöräkkä,
Mäñgelekkä omtılabız ikän,
Yanıp alu kiräk köyräp tä.

Bezdän genä kaldı, dimäsennär,
Mäcnün, Färhad tusın yañadan,
Tahir-Zöhrä kaytsın kıyssalardan,
Bezneñ näsel kilä alardan.

Minem kebek meñnär söysä-söysen,
Ämma yarışırlık çamam bar,
Sezneñ küzdä söyü utı bulsa,
Ah, belmisez, ä min — yanamnar.

Yöräktä ul yangın, ä süzlärem
Şul uçaknıñ salkın tötene,
Şuşı yäşkä citep, äle yaña
Añladım min gomer itüne.

Söylim äle gıyşık serlären häm
Yöräklärneñ niçek köygänen,
Ğaşıyqlarnıñ, mähäbbättän tuymıy,
Özlep-özlep kenä söygänen.

Süzneñ başı yaña äytelde ul,
Ahırına qadär bik yırak,
Sez ukırsız anı kölä-kölä
Häm, hiçşiksez, hätta ber yılap.

İsegezgä töşerersez niçek
Yäş çaklarda yanıp köygänne,
Ber süzennän, hätta şäüläsennän
Dulkınlanıp üzäk özgänne.

Kemnärneñder äle başlanmagan,
Alda kabatlanmas yäşlege,
Qaderlären belep yäşäsennär,
Şağıyr abzañ sezgä baş ide.

Yuk, bu süzem üget kenä tügel,—
Ansın gına äytkän bar inde,—
Üzem hakında häm sezneñ turda
Küñelemä ilham-zar iñde.

Añlıysızdır, bälki töşenmisez,
Süz kaytarıp sorar çakmıni?
Uyna, dustım, äydä, cırlap alıyk,
Söylise bar äle şaktıynı:

“Yäşlek çaklar ütär,
Üpkän-koçkan betär,
Söygän yarlar gına ontılmas,
İskä töşär, ürtär,
Küzdän bozlar kitär,
Mähäbbätkä däva tabılmas.

Yullar oçraştırır,
Hislär kavıştırır,
Tik tormışlar gına kuşılmas!
Yıllar adaştırır,
Meñ kat sataştırır,
Hatirälär mäñge cuyılmas”.

Hay ul kiçne, hay ul vakıtlarnı,
Digän çaklar bula, ni kılıym?
Sin dönyanıñ argı başında şul,
Birge başta sagınıp min yılıym.

ĞAŞIYQLAR SERE

Poema

Berençe bülek

Yäşlek irtäse

1
Bu — yaz ide, moñsu häm yagımlı,
Bu — yaz ide, dönya alışkan,
Alışıngan çaklar, kük häm cir dä
Sagınışıp niçek tabışkan!

Kavışkannar häm dä tabışkannar
Yoldızlar da zäñgär çişmälär,
Kiyek-canvar, böcäk, bolın, çäçäk!
Cillär izülären çişkännär.

Cay-cay gına isep kuyalar da,
Biyep kenä, cırlap alalar,
Turgaylarnıñ därtle sayravına
Üzännärdän kolak salalar.

İkmäk täme señgän tufrak ise
Borınnarga kerep kıtıklıy,
Du kilsä dä dönya, sular taşıp,
Tönnän uzgan könnär aşıkmıy.

2
İsemnären sora, täräz açıp,
Ul kem anda dönya küzenä
Bagıp kölä, cırlıy häm moñlana,
Bar yämnärne cıyıp üzenä?

Cil tibrätä nazlı tolımnarın,
Ser söylägän kebek tiz genä
Kolagına däşep ütkän bula
Häm yıgıla kilep tezenä.

İtägennän tarta... Kaya däşä?
Çıgargamı bolın-kırlarga?
Anı kürep bar da uyanır dip
Uylıymı soñ ällä yuklarga?

Anı kürsä, älbät, yokısızlık
Kermäs bütän hiçber tarafka,
Niçä yeget ütep-sütep yöri
Säbäp tabıp kiräk-yarakka.

Küz sirpesen ide ul bersenä,
Añlap alıp yöräk serlären,
Yegetlär dä yılap kilmäs ide,
Bersen-berse uzıp kiçlären.

Hämmäsendä ömet, ni disäñ dä
Hakları bar, yäşlär, kart tügel,
Ägär bersen saylap alsa, alar
Üzara hiç doşman, yat tügel.

3
Yazgı därtneñ cırlı çagı bügen,
Zäñgär küktä koyaş bäyräme,
Agaçlarda, kupşı kuaklarda
Şaulı kürkäm çäçäk bäyläme.

Koyaş uynıy — kerep täräzlärdän,
Şayarta ul karap közgegä:
“Hay matur kız, niçek isemnäreñ?
Belü yarıydır bit bezgä dä?”

Ul ser birmi, işetmi dä tösle,
Uyga çumıp ukıy kitabın,
İmtihannar yakınlaşıp kilä,
Tämamlıy ul bıyıl mäktäben.

Moña qadär gel “Bişle”gä ukıp,
Sınatsınmı inde sınauda?
Küñelenä moñnar tulı, barı
Ser biräse kilmi şulay da.

4
“İlsöyär!— dip däşte kemder anda,—
Çıgıp kerçe, süzem bar ide!”
“Ah şökätsez, yörmä, yörmä monda,
Köpä-köndez, kit, dim, bar inde!”

“Kem söyläşä anda? İmtihanıñ
Kilep citä, açma algıçnı,
Yalkaulangaç, uku bulamıni?
Uylamıysıñ ber dä aldıñnı!”

“Äni, nigä alay diseñ haman?
Radioga kul da suzmadım,
Cil yörider, açık täräzädän
Kergänder ul, ällä sizmädeñ?”

“Yarar-yarar, yalgış işetelde,
Däres birep — kolak sagaygan,
Ukı, kızım, yukka büldergänmen,
Çäy kiterim, çäyem kaynagan!”

5
Çäçlärennän sıypap İlsöyärneñ,
Algı yaktan kergäç änise,
Täräzlärne yabıp çıgıp kitte,
Cil yörmäsen, diyep, yänäse.

Berazdan ul çäy kiterep birer,
Cimeş salıp häm dä kaymagın,
Şuşı qadär rähät tormışlarnı
Sagınırsıñ äle, appagım!

Koçagına alıp niçä yıllar
Üsterdelär sine, i bala,
Sınau artı sınaularıñ kötä,
Kiläçäkkä tormış yul ala.

Mäktäpkä dä ul citäkläp yörtte,
Gaziz änkäñ, saklap cillärdän,
Däres birde sezneñ barçagızga,
Sabak birde: bulma yülärdän!

“Oyatka sin salma mine!”— diyep,
Äytä ide tärtip bozganda,
“Yarıymı soñ, alay şapırınma!”—
Diyä ide alga uzganda.

İnde bolar artta kalıp bara,
Koşlar oçkan kebek oyadan —
İlsöyär dä üz irkenä kitär,
Yıllar kaytmas kire, yañadan.

6
“Ah bu däres, ah bu imtihannar,
Nigä inde başnı katıru?
Tormışımda kaysı kiräk monıñ?
Närsä birä belem arttıru?..”

İlsöyärneñ ukıp argan çagı,
Yatlap-yatlap kermi başına,
Bolay da ul belä, söyli ala,
Kitap süze kiräk barsına.

Yaramıymı mömkin qadär belsä?
Yatlaganı istän çıgaçak,
Küñeleñä señgän belemnän dä
Yahşısı yuk, şunsı çını, hak.

Gacizlämä kızıñ, äy änkäse,
Mögallimä üzem, digäç tä
Şuşı qadär taläplärne kuyma,
İnde citä barın belgäç tä.

Maktalgannan artık maktatasıñ
Kiläder şul gaziz balañnı,
Şular öçen küçep betä bargan
Küñeleñne añlıym, çamañnı.

Ämma alar şuña karap kına
Belerlärme qader-hörmätne?
Yuk, yalgışam, hätta nadannarnı
Ak-karaga tormış öyrätte.

7
Mögallimnär, minem mögallimnär,
Bulmadımmı yalkau, tıñlausız?
Sezdän bügen gafu sorıym, berük,
Üzemä dä yuk süz uñaysız.

Beraz gına şayan idem tösle,
Rähät bulgan ikän ul çaklar,
Yaz citügä, däres taşlap kaçıp,
Tauda yaga idek uçaklar.

Yurıy idek, töten kaysı yakka
Yulın salsa, şunda kitäbez,
Alar bar da kükkä aşa ide,
Ä bez cirdä gomer itäbez.

Yurıy belsäñ genä yuş kilä ul,
İşetkännän belep bulamı?
Yakkan uçak çäçräp yansın ikän,
Ut yugında töten çıgamı?

Mögallimnär, böyek, sabır zatlar,
Mögallimälär ilne kütärä,
Nindi betmäs gıylem çişmäseder,
Küñellärgä alar ütkärä.

Yukkamı soñ elek-eleklärdän
Tatarlarnıñ ata-balasın
Ber mögallim — mulla tärtip itkän,
Tözek totıp namus binasın.

Däres äytep mäktäp-mädräsädä,
Mäscedendä ukıp hötbäsen
Hezmät itkän ul zatlarnıñ bügen
Bersen tapsañ, ezen übärseñ.

Yuk, yalgışma, isän äle alar,
Işanmasañ, äytäm, belep kal,
Belem birä belde mögallimnärem,
Belim, disäñ, äydä, barıp al!

Bu köndä dä däres äytä alar,
Üzem bulıp söyli üzemä,
Gomer buyı şulay bulaçak häm
Söyenersez döres süzemä.

Mögallimnär ana kebek alar,
Tiñläp bulamı soñ başkaga?
Äniyeñ dä mögallimä ikän,
Bähetläreñ şunnan başlana.

Bälki äle añlamassıñ monı,
Söyenerseñ ämma soñınnan,
Kanat aslarında ciñel bit ul,
Saklanasıñ cildän-suınnan.

Tidermi ul siña ut häm yalkın,
Yana-köyä, ämma, balam, di...
Mögallimälär şundıy bulalmasa,
Yalganlıylar, dimäk, härämli.

Mondıyların mäktäp busagası
Uzdırmaska tiyeş işektän,
Mondıylardan däres alma berük,
Yaman alar şaytan-işäktän.

8
“Kızım, inde çäyeñ suınadır,
Yal itep al, arıp kitkänseñ,
Artık uku başka kaba bit ul,
Ahırına barıp citkänseñ!”

Ansı şulay, ämma İlsöyärneñ
Küñelendä — bolın, kübäläk,
Soñgı bitne yüri açıp kuydı,
Kürensen, dip, beraz küberäk.

Anıñ küze haman täräzädä,
Köpä-köndez, oyat, içmasam,
Öyeñä dä kilep kerer äle,
Çakırganda ägär çıkmasañ.

Yarıy äle kürmi kaldılar da
Sizenmäde bugay änise,
Yäşerdelär şomırt çäçäkläre,
Anıñ belän, belmim, nişläse?

Yörgän bula şunda can köyderep,
Aptıratıp, borçıp yuklarga,
Niçek inde bolay mömkin ikän?
Tıngı birmi hätta yoklarga.

Eleklärne bik täüfıyklı ide,
Tartmıy ide hätta çäçtän dä,
Häzer, kara, tämam bozıldı şul,
Yulın bülmi koyma, çitän dä.

Sandugaçlar bulıp kılandıra,
Şiğır belän hatlar yazgalıy,
Yegetlärgä kuşılıp cırlıy-cırlıy
Uñlı-sullı yöri, uzgalıy.

Hay şökätsez, hay tärtipsez niçek,
Añlamıy da belmi yalgışın,
Naçarlıkka başı citä anıñ,
Eşli almasa da yahşısın.

Niçek kenä äytsen ikän aña,
Yörmä, diyep, vakıt uzdırıp?..
Yuk-yuk, yörsen, kilä kürsen berük,
Aptıragaç — däşsen sızgırıp.

Ä İlsöyär küñeldäge seren
Belderergä ber dä aşıkmas,
Täräzädän küçep täräzägä,
Ul kilde, dip ber dä aşkınmas.

... Ah, yalgan süz! Tüzü mömkinme soñ?
Bulamı soñ totıp yöräkne?
Mähäbbäte belän kilep yäşlek,
İlsöyärneñ canın köyrätte.

Hiskä saldı, aldı yokıların,
Adaştırdı därtle uylarda,
Bu berençe-täüge söyü niçek
Sala ikän utka-sularga.

Sizenmäsen, diyep, ätise häm
Töşenmäsen, diyep, änise,
Ser birmäskä niçek tırışa ul,
Cannıñ kilä çişelep kitäse.

9
Dus kızı bar anıñ, sabıy çaktan
Bergä uynap, bergä üstelär,
Kimsengändä bergä yıladılar,
Şayartkanda bergä köldelär.

Apa-señel, señel-apa tösle
İkese dä — güyä tugannar,
Särvär canaş häm İlsöyär tutaş
Ber ük köndä alar tugannar.

Ber ük cırlar cırlap tirbälgännär,
Yänäşädä hätta yortları,
Äy ciläs cil, täräzläre — karşı,
Süzne süzgä iltep yört äle.

Ah, digändä berse, vah, disen ul
Särvär canaş, uylap duskayın,
Vah, digändä üze, ah, diyär ul
İlsöyäre, toyıp canıyın.

Berse — tañda, kiçen ikençese
Bu dönyaga kilgän çagında,
İke öyne du kiterep tuylar
Yasagannar cıyılıp tabınga.

“Kiçen tugan bala — kara tolım,
Tañda tugan bala — ak buza,
İr yegetlär küñele yana ikän,
Söyuläre genä hak bula!”

10
Ser büleşte Särvär belän, hislär
Törep algaç därtle yörägen,
Äytte aña niçek kauşauların,
Yeget, kilep, totsa belägen.

“İskändärneñ buyın-sının kürsäm,
Özeleplär kitäm, i canaş!
Bu yalkınga niçek tüzim ikän?
Särvärkäyem, birçe ber kiñäş?

Änkäyemä äytsäm, açulanır,
Ätkäy, berük, sizä kürmäsen!
İskändärgä niçek belderim soñ?
Keşe kürer, kilep yörmäsen!..

Oyalam bit şuşı hisläremnän,
Añlamaslar duslar-iptäşlär,
Sabırlıgım betä, hay Särvärem,
Gaybät söylär kebek köndäşlär.

Häbärçem bul, tapşır İskändärgä
Minem şuşı teläk-süzlärne!
Anı söyäm... Yuk-yuk, monsın äytmä,
Kızartırsıñ alay yözlärne.

Barı tapşır, kilep yörmäsen ul,
İmtihannar betsen, annan soñ
Ukırga da keräsebez bar bit!
Beraz gına, beraz soñlasın.

Ni äytergä, tapşırırga belmim,
Yaratam min anı, canaşım,
Ägär añlıy alsa ide sizep,
Savıktırıp yöräk yarasın!”

İlsöyärneñ ällä küñelkäye,
Ällä akıl kitkän sataşıp,
Seren çişte yılıy-yılıy häm dä
Tordı alar beraz karaşıp.

Bu süzlären kötmägänme ide,
Ällä bütän uylar kiçerde?
Dustı Särvär boyık häldä kaldı,
Bäyle küze şulay çişelde.

İskändärneñ buy-sınına tügel,
Yöreşenä, tavış, süzenä,
Küzlärenä, çäçe, kaşlarına
Ğaşıyq ide Särvär üze dä.

Nişlädeñ sin bolay, İlsöyärkäy,
Nigä kisteñ dustıñ ömeten?
Nik irtäräk beldermädeñ monı?
Ni öçen soñ canın kol itteñ?

Särvär üze cayın ezli ide
Serlärenä sine däşärgä,
Kiñäşergä barsın söyläp birep,
Kiç uyınga bergä töşärgä.

İnde bette, inde üterdeñ dä
Çelpärämä vattıñ küñelen!
“Sineñ yanga kilep yörimeni?
Alga taba äle kürermen!..

Min bit anı bu tirädä kürgäç,
Uyı töşkän, diyep uyladım,
Ul bit siña kilep yöri ikän,
Bolay bulsa, barsın caylarmın!”—

Kız uyladı şulay, başkayıñnı
Dustıñ aşar inde, İlsöyär!
Särvär canaş Särvär köndäş bulır,
Ber dä yuktan bäğır-can köyär.

Sin yılarsıñ äle, yalgışıñnı
Añlagaç häm köygäç küñeleñ,
Töşenerseñ berkön mähäbbätneñ
Ser saklaudan tübän tügelen.

Yöräk seren çişälärme inde?
Ul bit söygäneñä atalgan,
Duslar alar tormış öçen teräk,
İnde kür sin, yöze karalgan.

Añlamassıñ nindi uylar häm dä
Mäker belän tulgan ul häzer,
Menä üze yılap cibärergä,
Yä kölärgä inde bik äzer.

Kimsetteñ şul anıñ saf hislären,
Ul da sine şulay cäzalar,
Äytsäk tä bez, bar da täqdirdän, dip,
Keşelär dä anı yazalar.

Küräsene mömkin tügel kürmi,
Biräm, disä, ala akılnı,
Hätta äüliyälär yalgışalar,
Totıp kına yörsä sakalnı.

Ni dip äytim, nindi kiñäş birim?
Ser çişelde, küñel tişelde,
Särvär canaş dustı İlsöyärneñ
Süzlärennän bette-işelde.

11
Nazlı yarga süzne nidän başlap,
Niçeklär dip, belmim, äytälär,
Kiñäş birer, yä yuatır idem,
İlsöyärkäy! Yäşlär ütälär.

İşetäseñme, cırlar cırlıylar da,
Beraz tınıp, tuktap toralar,
Tärzäñdäge utnı kürälärme —
Yarışkanday däşep kuyalar.

Nigä bolay kitte käyefläreñ?
Hislärenä alar adaşıp
Maktaganda sine, söyen genä,
Yörmilär lä ber dä aldaşıp.

Çäçläreñneñ koñgırt bödräläre
Par tolımnar bulıp ürelgän,
Bäheteñä bit oçıñda miñeñ
Saklıy sine yaman küzennän.

Ak yözeñdä alsu naz bilgese,
Kıygaç kaşıñ, uyçan küzläreñ,
Sine kürep bakçadagı göllär
Onıttılar hätta üzlären.

İlsöyärkäy, nigä yaratmadıñ
Yegetlärneñ atap cırlavın?
İlsöyärkäy, nigä sagışlandıñ,
Kuzgaldımı küñel kıllarıñ?

Nik taşladıñ äle ukuıñnı?
İmtihanıñ kilep citte bit,
Tormış — alda, kiler kötkän yarıñ,
Küñeleñne beraz citdi it!..

Tukta, kaläm, tukta, artık kitteñ,
Yuk süz bit bu, alay yaramıy,
Ğaşıyqlarnıñ därtle yöräklären
Mondıy kiñäş barı yaralıy.

İlsöyärneñ, kür sin, yaktı yöze
Kinät suldı, battı sagışka,
Urınınnan küçep, onıtılıp,
Tınıp kaldı şuşı sulışta.

Cırlap kilgän yäşlär ikençe kat
Uramnarnı urap äylände!
Nindi moñ ul citmi üzlärenä?
Yözkäyeñä toman bäylände.

Kem tavışı, moñı, diyep sora,
İskändäreñ yuk şul arada,
Yugaltudan hätta şaulı çäçäk
Göllärneñ dä yöze karala.

12
İseñdäme, sılu İlsöyär-can,
İskändärneñ äytkän süzläre?
“Min bit siña ällä niçek kenä
Ğaşıyq buldım, cannıñ tüzäre

Kalmadı da inde, añla üzeñ,
Kölä, diyep, berük, uylama!
Başka törle söyli belmim inde,
Sin, kimsenep, berük, yılama!

Yaratmassıñ, bälki yaratırsıñ
Bähetemä tiñem yar bulıp,
Mömkin tügel ikän, ul vakıtta
Häbäreñ bir, ülim yarılıp.

Ällä niçek, süzlär taba almıym,
Açulanma inde, İlsöyär,
Min mäñgegä sine yaratırmın,
Şul köyençä bäğır dä köyär.

Yaratmasañ, köçläp taläp itmim,
Mähäbbättä artık andıy eş,
Mäcbür itkäç — döres bulmıy söyü,
Bähet kiler bulsa — cannar iş!

Açulanma, berük, üpkälämä,
Sorap kilmi ikän yaratu!
Monı söyläü kıyın üzemä dä,
Kiräk tügel süzne taratu!

Onıt barsın, işetmädem, diyep
Uyla, mägär kabul kılmasañ,
Bu ber yülär, ahmak, diyep sana,
Süzläremne añlıy almasañ.

İseñdäme, garmun uynıy-uynıy
Biyetkändä böten mäktäpne,
Sine beräü çakıra kala ikän,
Yüri boza idem ülçämne.

Üçeklänep gel üçekli idem,
Tuktap-tuktap kalıp uynaudan,
Minem hisne, minem sagışlarnı
Yırak ideñ sizü-uylaudan.

Ä berkönne tüzmi çakırdım min
Biyergä dip, parlap, üzeñne,
Ah ul bähet — menä nindi ikän,
Dip uyladım, yomıp küzemne.

Añlamadıñ hätta şunda mine,
Sataşılgan, kıstım bileñnän,
Köy tuktaldı, ä bez basıp kaldık,
Tik aynıdım tartkaç ciñemnän.

İlsöyärkäy, bäğrem, can kisägem,
Diyep äytsäm, berük, añlıy kür,
Min barı tik açtım küñel türen,
Yä çık annan, yäki üzeñ ker!

Ni söylim min, gafu, inde küptän
Sineñ surät yöräk türendä,
Ay-yoldızlar sineñ isemeñne
Äytep balkıy här kiç kügemdä.

Taläp itmim, vöcdan-namus kuşmıy,
Hisläreñä üzeñ hucası,
Härkemneñ dä kilä bu tormışnı
Söygän yarı belän uzası!..”

Ul söyläde üzen-üze ontıp,
Onıtılıp, çişep yörägen,
Ber oçkını siña küçep şunda,
İlsöyärkäy, sin dä köyrädeñ.

Añlamagan kebek kılansañ da,
Bötenesen toydıñ, töşendeñ,
Yögerep kerep, yomşak tüşägeñä
Sin kaplandıñ, güyä işeldeñ.

Üksedeñ dä, tuktıy almas bulıp
Küzläreñnän yäşlär koyıldı,
Bu bähet häm kuanıçlar siña
Ber äkiyät kebek toyıldı.

Işanırga, ışanmaska belmi
Aptıradıñ canıñ gazaplap,
Moña qadär hiç bilgesez bulgan
Serlär açıldılar meñ yaklap.

Şulay yäşlek sizdermiçä genä
Alıp kerde sine üzenä,
Gıyşık salıp samim yörägeñä,
Ul yılatır, inde tüz genä.

13
Särvär canaş — Särvär köndäş ide,
Añlamadı anı İlsöyär,
Ser büleşep, kiñäş kötsäñ annan,
Kaygı-häsrät siña ul öyär.

Şulay şul bu tormış äüvälgedän,
Hiç üzgärmi yäşäü kanunı,
Üz bähete öçen yäşi härkem,
Ontıp doşman bulıp kalunı.

Balaçakta kala uynap üskän
Yakın duslar, yäşlek kilügä,
Onıtıla kardäş-tugannarıñ,
Söygäneñä küñel birügä.

Gomer uzgaç, küp yalgışlar kılgaç,
Kilep citkäç tormış çigenä,
Kayırılıp ber karıysıñ ikän
Kabat yäşär bulıp, tik menä

Mömkin tügel yuu hatalarnı,
Gomerlärne kire kaytaru,
Mömkin barı gafu sorap, barsın
Hätereñnän çitkä audaru.

14
İskändärne däşep aldı Särvär,
Süzem bar dip, cayın kiterep,
İptäşläre cırlap uzıp kitte,
İlsöyärneñ canın özderep.

Kayan gına çıgıp, salkın cillär
Kiterdelär bolıt törkemen,
Yoldızlarnı kabıp yota-yota,
Ul — cäyelde, kaplap tön yämen.

“Ni bar ide, Särvär, nik yalgızıñ?
İlsöyärne nigä däşmädeñ?
Küptän inde kürengäne dä yuk,
Niçänçe kat monda töşmädem!”

İskändärneñ şuşı süzlärennän
Yörägenä kannar tamsa da,
Kölep kuygan tösle itte Särvär,
Küñelenä yakın alsa da.

Äyter süze ällä onıtılıp,
Kauşıy kaldı yuktan kimsenep,
Beraz gına tormış kürgän bulsa,
Yeget alır ide töşenep.

Ämma uyı başka kızda anıñ,
İlsöyärdä, Särvär dustında,
Serlären dä beleşep kuygannardır,
Häzer äyter, beraz kötsen dä.

Oçraşuga bälki çakıradır,
Sagıngandır üzen, mögayın,
Yäki berär hatmı yazgan ikän,
Şiğır belän törep süz cayın?

“Yä Särvärkäy, äye, äyt tä inde?
Külmägeñ dä yuka östeñdä,
Salkın cillär ällä kaydan çıktı,
Kaltırana bugay täneñ dä.

Mä käçtümne, saldım, kuy cilkäñä,
Cılınırsıñ beraz üzeñ dä,
Nik tuktattıñ, inde söylä häzer,
Meñ sorau bar küñel türemdä!”

15
Sıngan häter, küñel parä-parä,
Niçeklär soñ söylim barçasın?
Küzdä yäşlär, bäğrem — kara kümer,
İskä alam gıyşık parçasın.

Al tañnarın, serle tönnären häm
Özgälänep uylıym kön yämen,
Hay yäşälgän ikän, diyep kuyam,
Bit oçınnan alıp küz yäşen.

Kemnär añlar, kemnär kölke tabar,
Hakıykatneñ yulı küp törle,
Bändälärneñ akıl tigez tügel,
Keşe süze keşe üterde.

Sıngan häter, könnär tarau-tarau,
Bu yullarım bigräk lä urau,
Kilep-kitep gomer kiçeräm min,
Anda — şatlık, monda — gel yılau...

Yarlıkıy kür, Hodam, berük inde,
Yalgışlarsız barmıy bu dönya,
Surätläre küñel türläremdä,
İsläremdä yöri kön-töndä.

Sıngan häter, yangan yöräklärneñ
Bähaläre dönya bärabär,
Yarlıkıy kür, Hodam, ğaşıyqlarnı,
Yöräk türlärendä yara bar!

16
Yöräklärne yöräk añlar kiçtä,
Sergä serlär töşär bu töndä
Niçek mömkin yoklap yatu bolay?
Can yuktır şul mägär ul tändä.

İlsöyärneñ argan kerfekläre,
Kurgaş kebek avır-avırlar,
Sin — ukıysıñ, böten halık — yalda,
Cırga çumgan barça avıllar.

Sandugaçlar, kaydan şulay otıp,
Yat moñnarnı ilgä kitergän,
Yäşlär, tınıp, tıñlıy tiräklärdän,
Çıgıp kilgän cirdä küperdän.

Äle berse, äle ikençese
Suzıp ala, kitä därtlänep,
Yuk, sandugaç kına tügel alar,
Färeştälär yöri “cenlänep”.

Anda — koşlar, monda kiyek-kortlar
Ber-bersenä canaş tapkannar,
Süz alışıp, uynap häm biyeşep
Arıgannar, yalga yatkannar.

Yoldızlar da hätta ber-bersenä
Küz kısışa, gacäp, serläşä,
Bu könnärdä böten dönya — bähet,
Kürkäm yazdan cännät könläşä.

17
Bähet bit ul tormış häm yäşäeş,
Haknıñ birgän tatlı cimeşe,
Haman şulay bähet belän tulıp
Aksın ide gomer ineşe.

Sin üzeñçä yäşä, hıyallar kor,
Turı yulıñ buylap haman bar,
Maksatına kilep ireşkänneñ
Artlarınnan yärgän kalgannar.

Mayak bulıp, yul kürsätep ilgä,
Kiler köndä çitkä çikmäskä,
Olug zatlar miras itkän bezgä
Yavızlıknı cirdä tükmäskä.

İlsöyärneñ şuşı uylarınnan
Balkıp kitte kinät küñele,
Güyä beräü serle fonar belän
Yul yaktırtıp däşte üzene.

Ciñel bulmas, sınaulardan tora
Bu tormışnıñ kiler här köne,
Küp vakıtta uñay ismi cillär,
Agaçlar da koya kürkene.

Yäşäeş tä şulay üz cayına
Bargan cirdän kitä taypılıp,
İsemnären yugaltuçılar bar,
Äle kiçä genä at alıp.

Işanıçnı kiräk yugaltmaska,
Taypılmaska bargan yulıñnan,
Bäheteñä kilep citäçäkseñ,
Maksat yörter totıp kulıñnan.

Bähet bit ul — tormış häm yäşäeş,
Haknıñ birgän tatlı cimeşe,
Hislär tulıp taşıganday bula
Yazlarımda gomer ineşe.

İskändärneñ kaynar karaşınnan
İrkälänep, çäçäk kebekseñ,
Güzällänep, balkıp, çibärlänep,
Arada ber bulıp üsteñ sin.

Hislär — taşkın, kümä akıllarnı,
Hıyal kanatların üsterä,
Ägär yäşlek mährüm itsä histän,
Gomerlärne buşka kiçterä.

Mähäbbät ul kiräk yöräk öçen,
Mähäbbät ul cannıñ azıgı,
Yar söyüneñ hiçber gönahı yuk,
Mähäbbätneñ hiç yuk yazıgı.

Gaybät itep anı söylämilär,
Yaratular östen här süzdän,
Mähäbbät ul keşe saylap yörmi,
Ütep kitmi sezdän häm bezdän.

İskändärneñ uyçan küzlärennän
Sin oyalıp başıñ igändä,
Bit oçıñnan übep kuydı kebek,
Kullarıña kulı tigändä.

Hay canaşım, nindi utlar aldı
Bägıreñne törep, canıñnı?
Böten täneñ kinät kaynarlandı,
Cuygan kebek buldıñ añıñnı.

Bäyräm kiçe ide, mäktäp belän
Cırlap-biyep küñel açkanda
Şatlık belän tuldı küñelläreñ,
Karşıña ul kilep baskanda.

Şunnan birle nindi duslar bulıp,
Ber sıynıfta ukıp, partada,
Ällä niçek onıtılıp kitep,
Küñelläreñ aña tartıla.

Kimsetsälär ägär vakçıl cannar,
Yılatsalar tartıp çäçeñnän,
Ul bit sine gel yuata ide
Häm dä yaklıy, kilsä köçennän.

“Nänügem,— dip,— alay özgälänmä,
Yılama hiç küzeñ beterep,
Üsep citsäm, kiräklären biräm,
Toraçaksıñ, canım, sin kürep!”

İnde menä buyga üsep citte,
Yeget bulıp, mıyık çıgarıp,
İrtägädän imtihannar köne,
Ä ul yöri cırlap-kılanıp.

18
İlsöyärkäy şundıy hislär belän
Küñellären tämam tutırıp,
Täräzädän karap tordı beraz,
Argaç kitap ukıp utırıp.

Yıraklaştı yäşlär cırlıy-cırlıy,
Sayrap aldı moñlı sandugaç,
Tulgan aydan nurlar yava tordı,
Yörägeñne, diyep, canım, aç!

Alıyk serläreñne ber söyläşep,
Ütkänne häm kiler könnärne;
Utırasıñ nigä öydä kaçıp?
Şundıy kürkäm maynıñ tönnäre!

İlsöyärneñ taşıp küñelläre
Öydän çıktı, yörde bakçada,
Üzen-üze beleştermiçä kız
Äytep kuydı: “Üzeñ tap çara!”

Täräzädän töşep, kaça-kaça,
Ay nurınnan yäşerep şäüläsen,
Yan kapkaga kilep bavın çişte,
Bögä-bögä sılu gäüdäsen.

Menä häzer çıgıp yögeräçäk,
Yäş kolınday çöyelep küklärgä,
İğtibar da birmäs yırtılır dip
Östendäge ciñel külmäkkä.

Däşep kalır cırçı çikertkälär,
Kolak sal, dip, bezneñ moñga da,
Köyäzlänep huşbuy islär belän —
Küzen kısar siren monda da.

Hay bähetle yäşlek, hay güzäl çak,
Üze — kaynar, üze — kanatlı,
İrennärneñ bal saklagan çorı,
Şul bähetle — kemnär yarattı.

Sataşırlık, adaşırlık bulıp,
Tönnär belän könnär kuşılıp,
Küzläreneñ küzgä çumgan çagı,
Yöräklärgä yöräk totılıp.

Kabat kaytmas könnär bar ikän ul,
Onıtıla arıp eşläülär,
Yörägeñä daru — därtle cırda,
Kük yözennän yoldız küzläülär.

19
Kemnär anda serlär büleşälär?
Süzlärendä bar ber usallık!
Çü, Särväre tügelme soñ anda?
İskändäre, tanış şulçaklık.

İlsöyärkäy, tınıp, kauşap kaldı,
Küñelkäye kitte tügelep,
Nigä bolay, yäşlek, aldadıñ da
Bar hıyallar bette sütelep.

Niçek inde, Särvär? Dustı? Canaş?
Serlär cıyıp, serlär büleşep
Yöri ideñ, menä häzer şulay
Torasızdır minnän köleşep?..

İlsöyärneñ häle çiktän aştı,
Küzlärennän tamdı yäşläre,
Ber minutta döm karañgı buldı
Yämle maynıñ aylı kiçläre.

İskändärne beraz gına kürep
Kalmakçıñmı? Kara tuygançı!
Änä niçek köleşälär alar,
Akılların tämam cuygançı.

Söyläşälär, ällä übeşälär
Yangan yöräklärne köyderep?
Niçek bolay buldı äle bar da?
Nik kölälär şulay üterep?

Häzer barıp äytsen yözlärenä!
Kurkırlıgı barmı alardan?
İskändärneñ suksın yañagına
Häm tuktasın bolay yılaudan!

Yuk şul, bulmıy, ärsezlänep kenä
Mömkinme soñ aklau üzeñne?
Niçek barsın, ni dip äytä alsın?
Bäğırkäye genä özelde!

Beleştermi kayda ikänlegen,
Tıya almıy hislär taşkının —
Yıgıldı da yılıy başladı ul,
Kaya kuysın ikän başkayın?

Kemnär anı koçıp kükrägenä,
Sıypap çäçen häzer yuatsın?
Bügen kiçe şulay yämsez bulgaç,
Yäşlek tañda niçek naz tapsın?

20
Ul yıladı ence yäşlär tügep,
Nurlı aydan yözen yäşerep,
Ul yıladı üzen beleşmiçä,
Gorur küñelläre işelep.

İşetepme ahın İlsöyärneñ,
Özgälänep şunnan bägıre,
Bılbıl kinät, suzıp-suzıp, zarlı
Cır başladı — cännät şagıyre.

Kuşıldılar aña bütän koşlar,
Dönyalarmı kitte sataşıp,
Balkıp yangan Çulpan yoldız şunda
Küktän töşte cirgä adaşıp.

Bu qadär dä avır bulır ikän
Yäş kızlarnıñ moñlı küz yäşe,
Bu qadär dä olug ğalämnärneñ
Barmı moña, yuktır tüzäse?

Hätta yoldızları yıgılalar,
Kaltırangaç kükneñ gömbäze,
Kız balanı räncetüneñ niçek
Tübän ikänlegen bel, yäme!

21
Tañ uyandı, töne kitep bardı,
Üze belän alıp serlärne,
Här kön şulay ör-yañaça tua,
Sıypap ütep şuşı cirlärne.

Adaştırgan hislär sürelälär,
Çişelmäslek hällär kiçelä,
Elek avır kebek kürengän eş
Ciñeläyep kitä keşegä.

Här kön şulay üz cayına yöri,
Üzeneken alıp üzenä,
Şuña kürä, vakıtlıça, diyep,
Karıybızdır dönya yözenä.

Şuña kürä miña tañnar yakın,
Här tuar kön miña qaderle,
Bulgan hälneñ ütep kitüenä
Söyeneşik, ontıp cäberne.

Yäşiselär alda äle bezneñ,
Menä barıp haman ürlärgä!
Çiksez kükkä iltep ireşterer
Hıyal taularına ürmälä!

22
Ul tañ attı, balkıp, koyaş tulıp,
Yaña burıç yökläp bändägä,
Minem küñel sınıp kitte şunda,
Tänem buldı utın-ärdänä.

Bähet taläp itü mömkinme soñ,
Ägär şulay torsa könnäreñ?
Sin älegä yäşi genä başlap,
Berençe kat kürdeñ cillären.

Alda närsä alıp kitererlär,
Nindi hislär aykar küñeleñ?
Belü mömkinme soñ bu yazmışnı,
Kiler könneñ yaman tügelen?

Tañ uyattı suık cile belän
İlsöyärne, kerep ciñennän,
“Min nik monda?”— digän oyat süze
Kütärde dä aldı iñennän.

Kız aşıgıp kerde bülmäsenä,
Täräzädän ütep, atılıp,
Töne buyı yangan utnı basıp,
Hur bulırlık häldän kotılıp.

Yomşak tüşäk, kalın yurgan anı
Koçagına alıp çumdırdı,
Kaltırangan täne nazlar cıydı,
Dulkınlangan canın sünderde.

Yokı aldı biläp İlsöyärne,
Alışınıp şunda barlıgı,
Ul oyıdı, güyä orçık oçı
Siherenä tiyep barmagı.

Ul töş kürde, güyä bar avılnı
Kaplap algan ide pärävez,
Koyaş ugı tiyep ütü belän
Erep töşte, güyä balavız.

Kız uyandı, küzen şarday açıp,
Säğatenä saldı karaşın,
Tınıçlandı, imtihanı bügen,
Belgännären sınap karasın.

Niçä könnär tormıy, ukıdı ul
Kitapların, östäl yanınnan…
İskändärne Särvär belän kürgäç,
Zihenennän bizde, canınnan.

Sınaularda sınatsınmı häzer,
Tübän kuyıp üzen alardan?
Küñelläre bozılıp kitkän çagı,
Teräk tapsın ikän kaylardan?

23
İmtihanga kerde, belmägäne
Yuk ide dä tösle, yugıysä,
Ämma döres cavap taba almıy,
Başlarında güyä cil isä.

Niçek bolay? Soravı da gadi,
Fizikanı kemnär belmi soñ?
Monıñ qadär gadi, ciñel fänne
Niçek üzläşterep kilmiseñ?

Yuk, isendä tügel hiçber närsä,
Formulalar tämam butalgan,
Niçek itep cavap totarga soñ?
Canın-tänen anıñ ut algan.

Kem yärdämen birer? Ber härefen
Äytsälär dä töşär isenä...
“Särvär, Särvär!” ...Ä ul kütärelep
Kararga da siña yatsına.

Menä häzer däşep çıgarırlar
İmtihanga, takta aldına,
Nindi oyat! Närsä söylär ikän,
Urınıña señep kal gına!

Yazmışlarıñ niçek bulaçagın
Aldan torsañ ide beleşep,
Kaysı cirgä niçek yıgılırga
Kuysañ ide äüväl kileşep.

24
Anıñ çirat, bar da tınıp kaldı,
Çakırdılar takta aldına;
Ni söyliseñ? Nik isenä töşmi?
Sorauların totıp kulına,

Täräzädän zäñgär kükkä baktı,
Tupıllarnı küzdän kiçerep,
Şuşı cäfa-cäber dönyasınnan
Şunda kitär bulıp küçenep.

Sınauçılar cavap kötä ide,
Anıñ uyı ide başkada,
Menä şulay sınatudan ällä
Sineñ tormış yulıñ başlana?

Belmi idemeni cavapların?
Ukımaganmıni kön-tönen?
Niçä kabat barsın öyrände ul,
Nıgıta birep zihen-küñelen.

Söylämäskä mömkinme soñ, niçek
Sorauları ciñel, läbasa;
Nigä yuktan bolay borçıldı ul?
Baş kata şul, yuknı uylasa.

25
Tel açıldı, süzlär çişmäseneñ
Buaları kitte büselep...
Kayan çıga şuşı qadär gıylem,
Niçek belgän tirän töşenep?

İlsöyärneñ birgän cavapları
Hämmäseneñ yözen balkıttı,
Şuşı qadär söyli aluına
Ul üze dä şunda şakkattı.

Sin moğciza ezläp kitaplardan
Kitaplarga küpme bagasıñ,
Ämma tormış berkön moğcizasın
Kürsätä dä, şaklar kalasıñ.

Sınau bulamıni sınatmasañ?
Sınatkanda yatka sıltama,
Sin, sınalıp, üzeñ sınıysıñ bit —
Akıl-zihennäreñ ni çama.

26
Mäktäp-mäktäp, täüge gıylem yortı,
Işanıçım kiler könnärneñ,
Sin meñnärgä kanat birdeñ, gıylem,
Annan sagınıp kötteñ üzlären.

Koşlar kayta tugan illärenä,
Tergezergä yäşäü şatlıgın,
Sine şulay kaytıp söyendersen
Balalarıñ, sagnıp yäş çagın.

Mäktäp-mäktäp, täüge gıylem yortı,
Işanıçım, tormış terägem,
Qadereñne barı şular beler —
Kemnär tanır gıylem kirägen!

Bar keşe dä ğalim bulıp betmi,
Ğalimnärne şaktıy kürgän bar,
Bik azları gıylem çişmäse şul,
Ä küplärdä isem, ğamäl bar.

Mäktäp-mäktäp, sineñ işegeñne
Açıp kerü belän sizenäm:
Moğcizalar atavıdır üzeñ,
Mäñge tulıp tora häzinäñ.

Mesken hälgä kalgan çaklarıñda
Ser birmiçä yäşi biräseñ,
Yannarıñnan ütep kitkän çakta
Kerdem äle, kilde küräsem.

Sin haman da elekkeçä kebek,
Busagañ da, idän-tüşämeñ,
Ä yuk ikän, bik nık üzgärgänseñ,
Bu kemnär ul, niçek isemeñ?

Tanımıylar, min dä belmim, şulay
Ütäder bu tormış digäneñ,
Niçek äle bolay sataşılgan?
Sabaktaşlar oçrar, digänmen!

Bu kem äle? Tigez atlap kilä,
Mögallimäm üze tügelme?
Hay yuk ikän, çalımnarı tartım,
Şunnan butaganmın üzemne.

Gomer uzıp, häter yañartırga
Teli ikän ägär küñeleñ,
Kerep çık sin tugan mäktäbeñä,
Sizdermiçä genä kemlegeñ.

Mäktäp-mäktäp, täüge gıylem yortı,
Millät ışanıçı-teräge,
Sin yabılsañ, tatar buluımnıñ
Kiläçäktä yuktır kiräge.

27
İmtihannar inde tämamlandı,
Bügen çıgarılış kiçäse,
İlsöyärneñ külmäge dä äzer,
Bette tegäse häm kisäse.

Akkoş kebek buldı, buy-sınına
Taman kilde cöye-ölgese…
Ä yuk bugay, ällä yüri genä
Şayartamı, aldap, közgese?

Şikländerä, ansız bulmas inde,
Busı inde soñgı cıyılış,
Ä annarı, oçıp taralışkaç,
Bar da bergä cıyılu kıyın eş.

Bezne kemnär bik az belä, şular
Bik küp belgän kebek söylärlär,
Keşelärgä ohşap betep bulmıy,
Ä izgelär bähet telärlär.

Küz timäsen öçen buyıñ belän
Tiñder sineñ kalın çäçläreñ,
Kaygılardan arındırıp könnär,
Şatlık kitersennär kiçläreñ.

28
Moñsulanıp kalgan mäktäp eçe,
Yañgırasa da cırlar tasmada…
Cay kilmäsä, dönya aptırıymı?
Yasalma kük şuşı tantana.

Süzne başlap, barsın kotladılar,
Telädelär uñış, izge yul,
Tik yöräklär katıp kalgan tösle
Häm butalgan kebek uñı-sul.

Niçek bolay? Ber “Dürtle”sez ukıp,
Gel “Bişle”gä belgän bar fänne —
İlsöyärne kimgä kaldırdılar,
Sanlamıyça Hoday birgänne.

“Altın medal” aña tiyeş ide,
Direktornıñ yöze kızardı,
Üz kızına atap tapşırdı da
İlsöyärgä yämsez küz saldı.

Ul iserek ide, mäğnäsezlek
Belän kılgaç mäker eşlären,
Üz-üzenä tıngı tabalmıyça,
Hämer eçte, totıp eçlären.

Bu gönahın üze onıtsa da,
Bütännärneñ kalır häterdä,
Hakıykatkä teräk — Hoday bardır,
Ul totaçak äle, häterlä!

“Cirdä tayanırlık kemem bar soñ,
Ägär, Allah, mine taşlasañ?
Min mäñgelek kolıñ, yaklauçım bul,
Hälläremne genä añlasañ?”

İlsöyärneñ añsız minutları!
Taläp itep ğadel hökemne,
Närsä genä eşlärgä dä belmi,
Artka taba gına çigende.

Änise dä başın iyep kenä
Utıra birde östäl yanında,
Kızın yaklar häldä tügel ide,
Eşlise bar anıñ şuşında.

Direktorga karşı ber süz äytsä,
Mäktäbennän kaya baraçak?
Yä tüz, ana, yäki çäçeräp çık,
Ämma bar da şulay kalaçak.

Sin ğadellek kötep kartayırsıñ!
Cir yözendä ällä yukmı ul?
Kızıña da teräk bulalmagaç,
Nigä siña eşeñ, biteñ, kul?

Ägär menä häzer torıp kitsäñ,
Kızıñ çıgıp yögrer kiçädän,
Ul bit aña niçek äzerlände…
Oyatı bar äle keşedän.

Küñel açsın, barıp yuatırsıñ,
Monıñ belän betmi dönyalar,
Ütkän belän kiläçäklär genä
Kem kemlegen belep toralar.

Hay İlsöyär, tüz sin, ğadellekne
Yaklap meñnär utka kergännär...
Ä ul haman cirdä yäşi almıy,
Ğadellekne kemnär kürgännär?

Mägär bar da ğadel bulsa ide,
Ğadel barsa ide dönyalar,
Allahını belmi kalır idek,
Çınga aşar ide hıyallar.

Tik yugaltma, berük, ışanıçnı,
Yalgış ğamäl belän adaşma,
Yamannardan ürnäk alıp, berük,
Alar bäyrämendä sataşma.

Bu tantana sineñ öçen tügel,
Bozılganı öçen ğadellek,
Attestatıñ — kulda, äydä, kaytıyk,
Bilgeläreñ — döres, gel “Bişlek”!

29
İlsöyärneñ küñele kaynap kuydı,
Akılları şaştı, hisläre,
Kemnär, kilep, zurlap kotladılar,
Ämma anıñ yandı bitläre.

Özgälände, canı bärgälände…
Niçek tıysın ikän cay tabıp?
Küzlärenä kaynar yäşlär kilde,
Güyä yöräkläre yarılıp.

Harap bulır hälgä kilde, yöräk,
Nigä şulay soñ sin härvakıt?
Nıklık kiräk çakta bozılasıñ
Häm kitäseñ kinät vatılıp.

Şuşı mäktäp ide ışanıçı —
Hakıykatneñ olug sarayı,
Hiç kötmäde: saubullaşkan köndä
İşekläre anıñ taraydı.

30
Monda kabat kermäs häl beleşep,
Urap uzar... Tagın nişläsen?
Cir çitenä kitep olaksınmı,
Koya-koya küz yäş çişmäsen?

İlsöyärneñ küñele tulıp taşır
Hälgä citkäç, çıgıp yögerde,
Kük kaplanıp kara bolıt belän,
Cir yözenä yañgır tügelde.

Ak külmäge cebep pıçırandı,
Kız yögerde belmi kay taba,
Üz canına tıngı tabalmıyça,
Yörägennän anıñ kan tama.

Su buyına töşep, tayıp kitte,
Dulkınnarı aldı koçaklap,
Taşkın belän bergä agıp kitte,
Töpkä çuma barıp, yöz aklap.

Bu hälaqät güyä anı yaman
Keşelärdän saklap kalaçak
Kebek ide, canı tınıçlandı,
Üzen şulay yaklıy alaçak.

Töpkä kitkän sayın yıragaydı
Oyatınnan, avır hälennän
Häm uyladı: alar köyenäçäk,
Sorar äle gafu soñınnan.

Ägär inde üz hakıñnı bütän
Çarası yuk ikän yaklarga,
Ülep kenä mömkin, dilär ide,
Hätta namusıñnı saklarga.

İşeterlär, kılgan yamanlıktan
Tıngı tapmas barsı-barsı da,
İlsöyärne añlar tanışları,
Yaklap çıkmadı şul kaysı da.

Tormış, sineñ şundıy qadersez häm
Yämsez ikänlegeñ añlarga
Küp kiräkmi, döreslekne tabu
Mömkin tügel bezdäy cannarga.

Eleklärdän kilgän kanun, dilär,
Ülem östen, dilär, yäşäüdän,
Ämma kemneñ üläselär kilsen?
Tuktagız bu yuk-bar söyläüdän.

31
Şunda kinät bar da üzgärdeme?
Hak suzdımı aña üz kulın?
Batıp bargan cirdän İlsöyärne
Kütärde dä aldı uñ-sulın!

Yarga alıp çıktı bata-çuma,
Ni bulganın däşmi-soramıy,
Äytep kuydı: “Yarıy ölgerdem bit!
Ay-hay señlem, bolay yaramıy!”

Häl aldılar beraz, ä annarı
Torıp bastı yeget. Kem ikän?
İlsöyär dä anı tanımadı,
Kem kemlegen genä kem belgän?

Ni dip äytsen rähmätennän arı,
İsemen dä sorap tormadı
Häm yeget tä cöpläp büleşüne
Ni öçender kiräk tapmadı.

...Bügen kiçtä kaytıp töşkän ide
Hezmätennän yalga — avılga,
Kart änise anı küp sıyladı,
Täm-tomnarın kuyıp tabınga.

Änkäsenä yalgız bala bulıp
Üste ul da şuşı avılda,
Ämma canı härbi hezmät öçen
Yaralganmı, tarta davılga.

Altın pogon, yahşı kitel kiyep
Yörügä ul yäştän kızıktı,
Änise dä anı añlagandır —
Fatihasın birde, küz tottı.

Avırlıkta üze kalsa kaldı,
Ämma balakayın kütärde!
“Hiç yugında — kaytır, kürener”,— dip,
Kön dä kötep, canı ürtälde.

Ä balası yılda tik ber tapkır
Azga buşıy ide hezmättän,
Yalga kayta, atna-un könnän soñ
Kitep bara, kubıp kinättän.

Bu yıl menä kaytıp töşte tagın,
Öy eçlären nurlap-balkıtıp,
Kuanıçtan äy sıyladı ana,
Yöräk parälären yalkıtıp.

“İ Şamilem, balam, küzem nurı,
Kıyındır bit çit-yat cirlärdä?” —
Dip änkäse sorau yaudırganda:
“Bu — kileşä,— dide,— irlärgä!”

Şaktıy küp süz bulu mömkin ide,
Ämma Şamil telgä bik saran,
Monı yahşı belä änkäse dä,
Ğadätlären bozmıy ul haman.

Ätkäse dä şundıy ide, märhüm,
Hiçber naçarlıkka barmadı,
Artık söyläp keşe köldermäde,
Gomre genä ozın bulmadı.

Çäylär çäyläp, cannar tıngı tapkaç,
Şamil çıktı hava sularga,
Yañgır koydı, ul ışıkta tordı,
Karıy-karıy agar sularga.

Häterläre yañarudan canı
Däşte anı yılga buyına,
Yaz könnäre taşu kupkan çakta
Töşä ide monda uyınga.

Äytä ide änkäsenä yärep:
“Kaygılarnı agız, äy taşu,
Bähet kiter, betsen avırlıklar,
İllär bulsın yahşı häm tatu!”

Ä änkäse aldan sizgän ikän
Şamileneñ härbi bulasın,
Täqdir şulay kuşkan ide mikän?
Karşı çıgıp närsä kılasıñ?

Küpme diñgez häm sularnı kürde,
Ämma aña yakın bu ineş,
Tugan avıl kebek izge urın
Yuk dönyada, añla häm kileş.

Şuşı uylar belän moñlandı ul,
Tora birde yarnıñ çitendä
Häm dä kürde: ber kız, ak külmäktän,
Yögerep töşä ide şuşında.

Ayakları tayıp kittelärme,
Ah itärgä genä ölgerde,
Yöze tübän kaplandı da çumdı,
Dulkın eçlärendä kümelde.

Hälne kürgäç, aynıp kitte Şamil,
Beraz gına kaldı aptırap,
Ul arada kilde kararına,
Sunı yırıp kerde cay karap.

Bildän çumdı, ämma kız kaya soñ?
Suı aga bigräk kuätle,
İlsöyärne tabıp çıgarganda
Çibärlege canın kuzgattı.

Ser birmäde, seren dä almadı!
“Häleñ niçek?” — diyep soradı,
Berazdan soñ kütärelep kitkäç,
Eşe yuktay çitkä karadı.

Güyä Şamil kön dä ğadätlängän
Burıçın menä tagın başkardı,
Kız — yugaldı, ä ul elekkeçä
Yar çitendä bastı da kaldı.

Bu vakıyga güyä bulmaganday
İde aña, iseñ kitmäsen,
Oçraklı häl, namus kuşkan eşne
Batırlık dip kabul itmä sin.

Ä berazdan yüeş kiyemennän
Sizep aldı täne tuñganın,
İlsöyärneñ çibärlegen sagınıp,
Küñelenä utlar tulganın.

Kem ide ul, nigä beleşmäde,
Monıñ gayıbe yuktır yegetkä,
Artlarınnan yögerep barsın mikän?
Kuıp kına citär kebek tä!

32
Kaltırandı täne İlsöyärneñ,
Bigräklär dä avır häl inde,
Keşe allarında oyat aña,
Suga iltep üzeñ sal inde?

Niçek bolay kilep çıktı soñ bu?
Söyläü genä ciñel ülemne,
Ämma yäşäü bar närsädän östen,
Ülemnän dä olug tügelme?

Mömkin idemeni şuşı häldän
Kotılırga, kiterep citkergäç,
Küñellären, namusın da taptap,
Işanıçın anıñ ütergäç?

Ägär kilgän ikän cirgä keşe,
Cavap hisen toyıp yäşäsen,
Dan-däräcä ike tapkır artık
Cavaplılık östi, beläseñ.

Balalarnıñ küñel bigräk zägıyf,
Mögallimnär belsen monsın da,
Cavaplılık hisen onıtmasın,
Ayırmasın anıñ kaysın da.

Törle-törle bula ukuçılar,
Şunıñ belän alar kızıklı,
Berse — şuklanudan tuktıy belmi,
İkençese — pöhtä, cay, iple.

Hämmäse dä hörmäteñä layık,
Mögallimnär, yahşı beläsez,
Ägär alar yalgışkannar ikän,
Ğayep — üzegezdä, küräsez.

33
İlsöyärneñ çıgıp yögerüen
İptäşläre tizdän onıttı,
Dävam itte bäyräm tantanası,
Tik İskändär genä zarıktı.

Urap kerde işek allarınnan,
Sıynıf bülmälären karadı,
İlsöyärne taba almavınnan
Aptıradı, yuk-bar uyladı.

Şulay yöri ide uñga-sulga,
Karşısına çıktı Särväre:
“Aptırama, ul gel üzsüzlänä!
Äydä biik,— dide,— yörmäle!”

İskändärne citäkläp tä aldı,
Şulay kerde bäyräm eçenä,
Yılmaerga ämer birde häm dä
Bii başladı ul tiz genä.

Tön yugalttı barça karalıgın,
Can onıttı şigen-şöbhäsen,
Därtle köydän bar da oçındılar,
Oyalunıñ işep kirtäsen.

Mondıy kiçä bälki soñgısıdır,
Bälki kabatlanır, kem belä?
Yäşlek utı yana yöräklärdä,
Çatkıları yözgä sibelä.

Mäktäp belän bügen saubullaşıp,
Taralışır alar irtägä,
Yärdäm itsen Hoday üzlärenä,
Yıga da ul tormış, kütärä.

Üz bähete belän tua härkem,
Kem — yugalta, kemnär — saklıylar,
Namus belän yäşäüçelär cirdä
Allah hakın saklıy-aklıylar.

Işanıçın yugaltudan başlap
Adaşalar yaktı könendä,
Onıtmagız: canıñ ärnüläre
Kötmäsen ul tormış közendä.

Sez yäşlekneñ tañın uyatırsız,
Tayanırsız küñel-hislärgä,
Bara-bara, sizelmi dä kala,
Kilep keräse bar kiçlärgä.

34
Yañgırdan soñ böten dönyaları
Yılap arıgan kız şikelle
Şıñşıy küñle tämam yuıludan,
Sörtep beterep bulmıy bitene.

Bu kiçä dä tämam, taralırga
Vakıt citte, niçek arılgan!
Ä yäşlärneñ uyı cır-biyüdä,
Tasma niçänçe kat kuyılgan.

Küñellärgä señep kalsın äle,
Dilär inde ällä üzläre?
Köleşälär, şayartalar haman,
Tik sagışlı tikter yözläre!

Ber-bersenä karap kuyalar da
(Güyä soñgı tapkır küreşü),
Bolay tagın kayçan oçraşırlar,
Mömkin bulmas serlär büleşü.

Soñgı tapkır tasma cırladı da,
Tınıp kaldı barsı şul zaman,
Saubullaşıp çıktı alar, mäktäp
Kilülären kötär gel haman.

Kazlar oça közen cılı yakka,
Kullar bolgap, ozatıp kalabız,
Här yıl kayta alar, barsı tügel,
Şunda sagışlanıp alabız.

Ni uylıydır bezneñ mögallimnär,
Yılıylardır iskä töşerep,
Kötälärder, kaytıp kitkän çakta
Kererlär, dip, hällär beleşep.

Alay tügel, diyep äytä almıym,
Alar tora mine soraşıp,
Vakıt kına timi kaytırga häm
Zamanaga bulmıy caylaşıp.

Uñay vakıt kilep küreşkändä
Kütäreplär genä almıylar,
Üzläreneñ tugannarı kebek
Yakın keşelärgä sanıylar.

Alar haman däres sorar sıman,
Şulay kerep kalgan küñelgä,
Alar aldındagı burıçımnı
Tüläp beterälmäm gomergä.

35
Tañ belenep kilgän vakıt ide,
Äydägez, dip, barıyk koyaşka,
Tauga taba borıldılar bar da,
Üsep kitkän kebek ber başka.

Alda nindi yullar kötär sezne?
Ämma tübän taba iltmäsen,
Haman şulay yugarıga atlap
Bargan yullar kire kitmäsen.

Cırlıy-cırlıy alar menä birde,
Ayakları taydı sukmaktan,
Menep citkäç, koyaş karşı aldı,
Nurga çumıp dönya här yaktan.

Yäşlär şunda uçak tergezdelär,
Yöräklärgä küçte oçkını,
Hämmäsen dä buysındırdı kinät
Bötrep alıp hislär taşkını.

Ämma inde cır da artık ide,
Biyedelär niçek tön buyı!
Can-tännäre tınlık teläde häm
Bik arıtkan ide «cen tuyı».

Kiläçäktä, tagın biş yıldan dip,
Oçraşuga süzlär kuyışıp,
Üz hıyalın häm dä ömetlären
Härkem yazıp, berdäy kubışıp,

Tau östendä taşnı kütärdelär,
Ul mäktüpne şunda saldılar,
“Serne sakla!”— digän süzlär belän
Taş yözenä bilge kuydılar.

İlsöyärne hiçkem uylamadı,
İskä töşermäde: kayda ul?
Keşelärne uylar vakıtmıni?
Hämmäsen dä kötä alda yul.

Kaysıları uku yortlarına
Kilep kerer, gıylem cıyarlar,
Kaysıları hezmät yulın başlar,
Tormışların tözep kuyarlar.

Bähet üze yuldaş bula kürsen,
Törle vakıt bula tormışta,
Yullarıgız sezne oçraştırsın,
Häl beleşep toru farız la!

36
Min belmädem, keşe gomereneñ
İñ bähetle çorı — mäktäptä!
Kaytıp kerep, parta arasına
Utırırga minem isäptä.

İskä alıp bergä uynap üskän
Duslarımnı — şayan bulganbız!
Niçek diyä idek soñ äle bez?
“Ber can, ber tän,— dipme,— tuganbız!..”

Mäñge şulay iñgä-iñne kuyıp
Yäşärbez, dip yalgış uylangan,
Berebez — anda, berebez — monda bügen,
Ä kaysılar küzdän yugalgan.

Koşlar kebek taralışırsız da,
Onıtırsız, digän ideme?
Ukıtuçım äytkän şuşı süzneñ
Döreslege inde kildeme?

Sez niçekter, ä min bik könläşäm,
Çın yaratu belän soklanıp,
Bähetlelär — ukıtuçı bula,
Bala çagı kala saklanıp.

Här irtädä mäktäbenä kilä,
Şau-gör kilep karşı alalar,
Vaklap-vaklap birgän belemennän
Yözlär-meñnär ilham tabalar.

Bu dönyada izgelekne tatıym
Diyep tipsä yäştän yörägeñ,
Ukıtuçı buludan da artık
Hezmät yuk ul, ireş, telägeñ.

ĞAŞIYQLAR SERE

Poema

İkençe bülek

Tutaş

1
Cäy uzganı belenmi dä kaldı,
Köz dä kilep kerde dönyaga,
İlsöyärneñ küñelläre tuldı,
Karşısında — biyek busaga.

Uku yortı kabul itte anı,
İşeklären açıp: “Huş kildeñ!”
Sorauları ciñel buldılarmı,
Niçek bolay “Bişkä” sin beldeñ?

Cäyen-kışın sınaularnı uzıp,
Tırışıplar gıylem tuplarsıñ,
Lektsiyädän-lektsiyägä çabıp,
Kayçak citeşälmi soñlarsıñ.

Mäktäptäge tösle monda sine
Mögallimnär yörmäs citäkläp,
Sagınırsıñ äle duslarıñnı,
Su taşıgan çagıñ çiläkläp.

Köyäntäñnän kilep totar ide
İskändäreñ, ul da yat häzer,
Tüzsen yöräk, gomer kiçä barıp,
Ontılaçak kürgän küp cäber.

2
Berençe kön lektsiyälär tıñlap,
Toragına kaytkaç İlsöyär,
Hat yazarga utıruga gına,
Häl beleşep kerde kürşelär.

İsemnären atap tanıştılar,
Ärsezlär häm çaya üzläre,
İkençedä ukıylar şul alar,
Gıylem nurı sibä yözläre.

“Äle irtä bolay utırgansıñ,
Kitap-däftär kuyıp aldıña,—
Dip kölälär sınap,— citeşerseñ,
Belem kilä üze cayına!”

Çäç taratıp, itäk kıskartkannar,
Çibär alar berse bersennän,
“Sine dä şul kötä, sala kızı
Bulıp yörmä,— dilär,— bügennän!”

Çäç kisärgä kaydan kayçı tabıp
Kiterdelär, buyau-başkasın
Tutırdılar östäl öslärenä:
“İşek — bikle, hiçkem açmasın!”

“Kil, İlsöyär, äydä, utır bire,
Nik kızardıñ, alay kileşmi,
Bu häleñdä bülek däräcäsen
Sinme töşerergä tiyeşle?”

Ay-haylarga hiç tä karamıyça,
Çäç tärtiben belep, hikmäten,
Niçek kileş bulır ikän, diyep,
Tette alar çäçneñ tetmäsen.

Güyä kiyäü ezli çıkkan kızday
Kabarttılar tösen üzgärtep,
Yasadılar kaşın, bit, kerfegen,
Hätta buyın-sının tözätep.

“Bolay bulmıy, bu ni yöreş inde?
Sıyır saugan kızga ohşıysıñ!
Kükräkläreñ kiyer, kalku torsın,
Bileñ neçkärt, kamır aşıysıñ!”—

Diyä-diyä itäk kiterdelär:
“Yä sal, kiyep kürsät şuşısın,
Yaña gına alıp büläk itte
Änkäy, dimä, taşla anısın!”

“Salanıkı kalsın avılıñda,
Şähärçä bul, kala cir bit bu!
Äydä, tagın yörep kürsät äle,
Menä, kileşä dä kebek bu!”

Şulay söyläp, hiçber ügetlämi,
Taläp itmi teläk-fikeren,
İlsöyärdän kala kızın yasıy
Kürşeläre, sütep üzlegen.

Şunnan alar, kalma yalgız, diyep,
Bergä-bergä çıgıp kittelär,
Bügen — bäyräm, därtle kiçä ikän,
Anda tizdän barıp cittelär.

Mäydan tulı yäşlär, kemnär — bii,
Kaysı — cırlıy, şau-gör kilälär,
Studentlar, dönyaların ontıp,
Küñellären aça belälär.

3
Kauşau aldı İlsöyärneñ canın,
Ällä nişläp kitte küñele,
Ä annan soñ onıtıldı, cırga
Biyuläre bigräk küñelle.

Yeget halkı ücät bula bit ul,
Uñay çagın kötmi vakıtnıñ,
Tanışırga häylälären tabıp,
Därtländerä yöräk yalkının.

Äle alga, annan yanga çıga:
— İsemeñ kem?
— Belep karale!
— Ence mällä? Gölçäçäkter äle?
Yöräkkäyem sinnän yaralı!

Kara çäçen artka çöyep kuya,
Haman bezli, kitmi yanınnan,
Ber süz artı ikençesen taba,
Tügelep tora anıñ canınnan.

Kiçä betkäç, ömet sündermiçä,
İyärä kilde yeget yul buylap…
“Bolay bulsañ, yartı Kazan sineñ
Arttan yörer kullarıñnı sorap!”

Dus kızları şulay köleştelär,
Ser birmäde ämma İlsöyär,
Ni eşe bar anıñ Kazanıñda,
Uçaksız da köyä häm köyär.

Ukıysı bar anıñ, biläm yörep
Ütkärsenme gomer irtäsen,
Kiçä — tuıp, bügen yäşärgä dä
Ölgermiseñ, inde kitäseñ!

Yörmä, yeget, näfseñ sünä töşsen,
Baş äylänsä, ay-hay, harap eş,
Üz-üzeñne tämam onıtkançı,
Akılıñ cıy, peşsäñ, karap peş.

Söyü bit ul ber könlek tä bula,
İrtän süngän utlar şikelle
Sürelergä mömkin äle kayçak,
Bu yaularda küplär ciñelde.

Halıklarnıñ tarihların ukı,
Tarihlılar häter saklıylar,
Ütkännärdän häbär belgän zatlar
Bäğırlären utta yakmıylar.

4
Lektsiyädän çıgıp citeşügä,
Kaytıp tormıy yatak-bülmägä,
Kitaphanä işegenä kilä,
Fännär nigezlären öyränä.

Uku zalı üze kebek kızlar,
Yegetlärgä härçak şıp tulı,
Yalı da yuk, haman uku belän
Ütä kitä bara här köne.

Mömkinder ul bälki ber bäyrämnän
İkençegä yörep tä yäşäü,
İmtihannar niçek birerseñ soñ,
Zaçetlarnı? Barsı unbişäü.

Keşe belmäs fännär tügelder lä,
Küktän töşkän gıylemmeni ul,
Keşe başı uylap çıgargannı
Niçek töşenmiçä kalsın ul?

Aşıkmasa, tärtip belän barsa,
Hämmäsenä citär akılı,
Tırış, äydä, tırış, İlsöyärkäy,
Sindä yansın gıylem yalkını.

5
Sizelmiçä ütä kitä ikän
Çılbır bulıp könnär tezmäse,
Äle kayçan ukıy başladılar,
İnde imtihannar biräse.

Sessiyä dä citkän, ul — täügese,
Alda tagın küpme sınaular!
Bar tiyeşne belep betergänme?
Sorau artı tua soraular.

Mömkin häldän tügel, ansı şulay,
Gıylemnärneñ barsın belülär,
Ä şulay da tırışırga kiräk,
Yukka bulmasın bu yörülär.

Lektsiyädän kitaphanä yulın
Taptap, takıraytıp beterdeñ,
Fännär nigezlären öyrängändä
Küñel kanatların üsterdeñ.

İnde kürsät närsä belgäneñne,
İcegenä qadär sorarlar,
Belem bit ul ber mizgeldä kilmi,
Anı gomer buyı cıyalar.

Keşelekneñ niçä meñär yıllar
Yäşäp täle şuşı dönyada,
Bar serlärne añlap beterergä
Başı citmi, şuña hıyalda

Tutıra ul üzenä kiräk qadär,
Barsın belü anıñ teläge,
Ofıklarga yakınaygan sayın
Buşıy bara belem iläge.

Tırışlıkta — keşe asılı, dip
Belmi äytmägänder ölkännär,
Tırışlıknı yuldaş itüçelär
Dönya serlärenä citkännär.

Añlatırga küp närsäneñ töşen
Uylap çıgarılgan fännär ul,
Dönyalıknıñ isä üz kanunı,
Adaşmıyça, şunı añlar bul.

6
İmtihannar — uzdı, sessiyä dä
Cäfaları belän ontıldı,
Yaña yılnıñ şaulı bäyräme dä
Şular arasında yotıldı.

Professorlar hiçni añlamıylar,
Fännärennän artık kitmiçä,
Batkannar da gıylem diñgezenä…
Çıgalmıylar annan nik kenä?

Bäyrämnärsez, şatlık-söyeneçsez
Yäşilärder alar, mögayın,
Yuksa bolay taläpçänlek belän
Kuymas ide härçak soravın.

Söyenälär, ägär belep barsañ,
Ä adaşsañ, “yözä” başlasañ,
Aptırıylar, sorau artı sorau,
Cavap ezlämiçä taşlasañ,

Battım, digen! Ä soraular alar —
Yärdäm kulı, belgän keşegä,
Anı birä-birä çıgaralar
Batkan cirdän tartıp belemgä.

7
Kanikullar — söyeneçle vakıt,
Sagındırgan tugan-tumaça,
Tınıçlanıp, alar nazın kürep
Kilik äle, äydä, bulmasa.

Yul yıragı bezgä kazamıni?
Maşinalar yörep torganda,
Karga çumıp, avıl katık aşıy,
Yatkanda häm irtän torganda.

8
İlsöyärneñ kaytıp kerüenä,
Eşlär eşen taşlap änise:
— Kı-zım!— diyep koçagına aldı,
Yögerep kilep citte hämmäse.

Niçänçe kön kötkännäre ikän,
Bügen kaytırmı dip, irtägä?
Kön dä koymak, bäleş peşergännär,
Ä bügen — yuk, ni häl itärgä?

Kiçtän buran kubıp, yulnı yapkan,
Cäyäüle dä kalgan çarasız,
Digän häbär işetelü belän
Bügen kötmägännär, küräsez.

Ä İlsöyär kayttı, hävef-hätär
Yulda yulıkmadı, “İnşalla”,
Buran ide, maşinalar güyä
Karda yözde tuktap-butala.

Gazapsız yul bulmıy inde, ansı,
Üzegez dä yahşı beläsez,
Yulda yörgännärgä şunıñ öçen
Açık yöz häm sıynı büläbez.

Allah hakı belän yulçı hakın
Berdäy kürmäsäk tä dönyada,
Onıtmıybız, yulçı hakın haklau
Allahını zurlau şulay da.

Eleklärdän kilgän häbärder ul —
Yul gazabı — Allah qadere,
Yuldan çıgıp adaşkanga, berük,
Yulın kürsät belgän qadäre.

Yul hävefe — iñ zur hätär gönah,
Yul basu häm gafu itelmi,
Yulçılarga zıyan eşläü, talau —
Zur yavızlık, dönya kütärmi.

Yulda — kotkı, şaytan kotırtuı,
Annan saklan, ciñel adaşu,
Yulda kılgan gönah kua kilä,
Tözätelmi yulda yalgışu.

Borıngılar yulnı saklagannar
Küz karası belän tiñ kürep,
Mihnäte dä, gıybräte dä bula,
Şuña yul ul, kara ber yörep.

Yulda yörep yuldan yazgan bulsa,
Andıylarnıñ sanı ber tiyen,
Yulda yörsäñ, döres yöri bel sin,
Bar yulçı da bulsın üz tiñeñ.

9
Türgä kerep utırsa da kızı,
Ana beraz kaldı aptırap,
Hay üzgärgän, çäçen dä kistergän,
Tavışı da beraz yatırak.

Bala gına tösle ide, niçek
Ütä-kitä ikän gomerlär,
Tutaş bulgan, kürçe, İlsöyäre,
Küze — sörmä, çiyä — irennär.

“Berük Hoday saklıy kürsen inde!”—
Şuşı teldä gaziz ananıñ...
Nindi uylar ikän küñelendä
Can kisäge, nazlı balanıñ?

Ser kileşep söyläşerlär ide,
Kaydan, niçek başlap kitärgä?
Mäktäben dä söyläp aldı ana,
Zar belderep — canga ütärgä.

Ul söyläde niçek kaytkannarın
Küpläreneñ kire avılga,
Ni säbäple uku yortlarına
Kerälmägännären tagın da.

Kemnär häzer kayda eşläp yöri,
Kemnär kitep bargan kaylarga…
İskändärne haman telgä almıy,
Närsä bulgan ikän Särvärgä?

Söyli ana, üze koymak yasıy,
Bal-kaymagı kilä östälgä,
Bügen — bäyräm, nindi kuanıç bu,
Kuanıçka şatlık östälä.

Üze sorar äle, digän kebek
Söyläp ala kürşe-tiräne…
Ä haman da İskändärne äytmi,
Telgä alırgamı telämi?

İlsöyär dä sorau birä belmi,
Ällä inde işetep alganmı?
Nindi duslar idelär şul, kürçe,
Kütärälmi niçek yalgannı.

Gacizlänep kenä äytä kuydı
Ana süzen, süzdän butalıp:
“Sine sorap aptıratkan ide
Dus kızlarıñ, berkön, tuktalıp”.

Bu süzlären işetmägän tösle,
İlsöyärneñ ise kitmäde,
Särvären yä İskändären sorap,
Sorau artı sorau tükmäde.

Üze beläder dip isäplägäç,
Änise dä kiräk tapmadı,
Söylämäde nilär bulganın häm
Bu süzlärgä kire kaytmadı.

10
Köndez beraz tınıp torgan buran
Kiçkä kabat çıktı oyadan,
İ häyersez, sızgırgalap yörde,
Rähät tabıp karlar butaudan.

Ak burannar avıllarda ikän,
Şähärlärdä ber dä sizelmi,
Burannarın kürer öçen genä
Kaytır idem, caylar kürenmi.

Menä şulay sagınıp yäşärmen dä
Ber kaytırmın äle, “İnşalla!..”
Vasıyatem bar, duslar belep torsın,
Soñgı yulım anda tuktala.

Sınık ikmäk yörtä bezne çittä,
Tugan tufrak däşä torsa da,
Gomer buyı kaytu hıyalında
Yäşi bändä — kitkän tupsaga.

Hoday täqdirennän uzıp bulmıy,
Niçek kenä yörep karama,
Gafu, änkäy, şulay yazgan ikän!
Küzeñ yäşe töşte yarama...

Hak täğalä üze yärdäm birä
Bändäsenä, süzen bozmasa,
Densezlekkä hiç çıgasım kilmi,
Yäşäü öçen härkem tırmaşa.

Ükenerlek ğamäl birmäsen dä
Saulık-sälamätlek öläşsen,
Haklık belän iman gel yänäşä,
Bez kemlektän doşman könläşsen.

Amin säğatläre citär äle,
Şatlık üze alır citäkläp,
Dönya bälki yüri şayartadır,
Rizıklarnı çitkä etkäläp.

Nur balkıtıp kilep kerik äle
Töşlärenä genä bulsa da,
Abau, inde ällä biyegäyep
Kitkän bezneñ öydä matça da?

Şulay bulsın häm dä irken torsın
Keçe yortta härçak küñellär,
Häl beleşep, bähet-şatlık tabıp,
Kerep yörsen yahşı keşelär.

11
Poçta yöri, dönya çitlärennän
Kilep citep hätta avılga,
Poçta yöri, öydän-öygä kerep,
Karamıyça cil häm davılga.

Naçar süz ul üze kilep citä,
Yahşısına kiräk yärdämçe,
Söyeneçlär kilsen poçta belän!
Häle niçek, häbär birsäñçe?

Hat taşuçı yorttan-yortka yörep,
Gazetalar, curnal öläşte,
İlsöyärgä hat kaldırıp kitte,
Ni hälläre barın beleşte.

Kemnän diyep açıp karavına,
İse kitte, gacäp, belmäde,
Armiyädän beräü yazgan, aña
Moña qadär andıy kilmäde.

İskändärme ällä dip uylarga
Hiç urın yuk, bütän beräüme?
Konvertı da matur, serlär tulı
Bulsa kiräk, şaktıy külämle.

Ä yuk ikän, kotlau otkrıtkası
Anı şulay kalın kürsätkän,
Hatı artık ozın tügel, ämma
Yazıluı matur surättän.

Kızlar kulı tösle, här härefe
Tigez, yomşak, küzgä bik cılı,
Ä şulay da süze yegetlärçä
Häm dä beraz gına borçulı.

“Sälam,— digän,— Narıl kalasınnan!”
Bigräk yırak cirdän tügelme?
Şuşı qadär aralarnı ütep,
Niçek taba aldı üzeñne?

“İsänmesez, can-canaşım, tutaş,
İsemnäreñ dä bik qaderle,
İlsöyärkäy, küptän kulda kaläm,
Süz tabalmıy yörim täesirle.

Bez — tanışlar, hiç borçıla kürmä,
Tınıçlıgıñ artık barsınnan,
Ul kiçädä ineş minem öçen
Taşıp çıktı yarı eçennän.

Oçratmagan bulsam, suda totıp,
Belmi kalır idem söyüneñ
Nindi böyek köçe barlıgın häm
Bu yöräkneñ niçek köyüen.

Tugan ildän kitep, niçä yıllar
Hezmät itep yırak cirlärdä,
Gaziz änkäm genä istä ide,
Menä häzer sin bar, nişlärgä

Belmi kalam kayçak, okeannarnı
Aykap-yözep kaytkan çagında
Sine ezläp kitep barır bulam,
Oçratmammı, diyep, tagın da.

Minem bähet şaulı dulkınnarda
İkänlegen tämam añladım,
Yörägemä kapkan ut yalkının
Sünderälmäm inde, soñladım...

Yegeteñ bardır, ä şulay da, berük,
Döres añla minem hislärne,
Aragızga kerü uyımda yuk,
Gafu it sin mine, isärne!

Häl beleşep kenä yazam, didem,
Oşamasa, yırtıp taşlarsıñ,
Meñnär siña gıyşık totsalar, bel,
Aralardan mine tabarsıñ.

Äye, minem kebek ber isärneñ
Barlıgın da belep söyensäñ,
Naçar bulmas, tagın gafu sorıym,
Ägär monı ukıp köyensäñ...

Niçänçe kat yazdım bu süzlärne,
Niçä kabat yırtıp taşladım,
Tik bu yulı cibärergä buldım,
Kütärälmäs yöktän buşarmın...

Cavap yazsañ ide dip ütenmim,
Barı telim bähet-şatlıklar,
Tormışıña işek kakkan öçen
Gafu sorıym, Hoda yarlıkar”.

Hatı tämam! “Şamil”, — diyep kuygan,
İlsöyärneñ yöräk cu itte,
İsennän dä çıgargan ul anı,
Täne buylap ut yögerep ütte.

12
Gomer uza, barı häter genä
Ütkännärne kabat yañarta,
Onıtıla hävef häm hätärlär,
Yıllar kimep bara, san arta.

Ozaklamas, ğıynvar burannarı
Adaşkalap yörer-yörer dä
Kerep kaçar urman eçlärenä,
Karlar belän bergä erergä.

Tormış şulay alışınıp torır,
Kıştan yazga kerep, cäylärgä,
Kar salkının, esse könnär citkäç,
Sagınırbız äle bezlär dä.

İldä bügen buran, äle haman
Küçergäläp yöri karlarnı,
Kıyıklardan uzıp taular öyä,
Meñ kat urap kilep kırlarnı.

Ä yäş kızlar, aulak öylär yasap,
Yegetlärgä sala häbärne,
İşek bigen bikläp kuygan bulıp,
Häräm sanap yuk-bar söyläüne.

Yon cegerläp, bäğır mayın yagıp
Cırlarında häm dä şiğırdä —
Serläşerlär, ansız mömkin tügel,
Yoklap yatma yäşlek çagında.

13
Aulak öygä däşte İlsöyärne,
Yatma, diyep, bolay yalgızıñ,
Sıynıftaşı Güzäl, ul avılda
Küzätüçe halık saulıgın.

Şäfkat tutaş, eşe caylı anıñ,
Bik savaplı, könen, säğateñ
Yalgışmıyça ukol sala häm dä
Daru birä — kayta sihäteñ.

14
Süz cılısı ütsä küñellärgä,
Çäçäk kebek balkıp kitäseñ,
Dus kızlarıñ serdän sergä küçep
Söyläşüen bähet itäseñ.

Kemnär kemne söyä, gazaplana,
Kemnär kayda yäşi bu köndä...
Niklär öçen yazmış şulay ikän?
Haklar bardır, yuksa, bezneñ dä.

Moñlanışıp cırlap ta aldılar,
Üz-üzlären genä beleşep,
Küñelläre tügeleplär kaldı,
Serlärenä serlär kileşep.

15
Tormış, bezneñ mäğrur yazmışlarnıñ
Korabları yözgän diñgez sin,
Şaulıysıñ da, tınıp ta kalasıñ,
İñgä-buyga bigräk tiñsez sin.

Üz kararın karap yulga çıkkan
Küpme yazmış sindä yugaldı,
Yar çitendä yalgız kalgan küpne
Anaları kötep yuandı.

Kaytır kebek ide çıgıp kitkän
Şul ulları, kızı, kön kilep...
Kaya alar? Cimerek avıllarda
Küpme ana yılıy baş iyep.

Tormış — diñgez, çaykap kına ala,
Alıp kitä yırak tarafka,
Bäheteñä töbäp bargan kebek
Bulasıñ şul — alga karauga.

Näfse däşä, yöräk tına belmi,
Aşıgıla, soñga kalına,
Bäheteñä kilep citteñ genä,
Ämma şunda dulkın çalına.

Yazmış — korab, yäki töpkä kitä,
Yäki kala küz-baş adaşıp,
Mäñge şulay uyın uynıy dönya,
Döreslägän bulıp aldaşıp.

Tormış diñgezlären kiçär öçen
Maksatıña yulıñ töz mikän?
Cilkännäreñ nıkmı? Davıl çıgıp,
Kaldırası mikän özmiçän?

16
Aulak öyneñ utı sünär vakıt —
Karşılarga, dime, tañnarnı?
Eleklärne niçek buldı ikän?
Kilgännärder aulap kızlarnı.

Garmun alıp, cırlap, ä annarı
Tınıp kalıp, çirtep tärzägä,
Ul yegetlär, canaşların barlap,
Sikergänder äle kirtägä.

Häzer närsä?.. Monda cannar kibä,
Şiñä tulıp peşkän almalar,
Yüri genä, ah, yöräkkä ütep,
Het ber genä kürenep alsalar —

Närsä bulır ide, häy yegetlär,
Kay tarafta alay adaşıp
Yörisezder, belmim, aragızda
Minme bulsam, dönya şaulatıp

Kilep kerer idem, işeklärdän
Bikle kelälären kütärtep,
Telne därttän yäşermiçä genä,
Süzne cannarına ütkärtep.

Söylär idem äkiyättäge kebek
Tämläp-tämläp törle hällärne,
Serlärenä kergän kebek itep,
Gizdergändäy itep illärne!..

Nişläsennär, ike börtek çibär —
Güzäl tutaş häm dä İlsöyär,
Aulak öy, dip utnı saklap çıktı,
Nigä kiräk? Aña kem tiyär?

Şulay inde, goref-ğadät kitä,
Onıtıla bulgan yolalar,
Tahir-Zöhrä kebek unöç yäştän
Gıyşık totkan yarlar yuk alar.

Kayan kilsen, kosmos zamanı şul,
Hıyalıbız ällä kaylarda,
Cir keşese genä bulıp, yuksa,
Yäşise iç, menmi aylarga.

Anda närsä kalgan bez gafilgä,
Kötep toralardır, disezme?
Bik isläre kitär inde, kürep
Hissezlärne häm dä ipsezne.

Tön buyına kızlar ut yandırdı,
Mayak itep — yörgän yulçıga,
Kış urtası, ber dä kerfek kakmıy
Kemnär inde şulay tön çıga?

— Çü, kaysı ul? İşek şakıdılar,
Kem bähete? Tänne boz aldı...
— Häy, yuktır la, kiçtän tınıp kalgan
Burandır ul, kabat kuzgaldı.

— Yuk-yuk, keşe bugay, ya Hodayım,
Täräzägä kilep kaplandı...
— Bulmas-bulmas, agaç botakları
Tibrängäläp beraz cay aldı...

— İlsöyärkäy, çınlap, kemder yöri,
Ayak atlauların işetäm...
— Äy Güzälkäy, nigä kurkıp kaldıñ?
Yeget bulsa, kerer işektän!

Vakıt-vakıt şulay yüri genä
Şayarttılar söyläp yuk-bar süz,
Köleştelär annan, yegetlärne
Üzlärenä sanap yaraksız.

Ä tañ belän alar yoklap kitte,
Şuşı buldı aulak öyläre!
Monnan tübän yeget sanga kerep,
Kemnär bulır ikän yörgäne?

17
Uram buylap kaytıp kilgän çakta
İlsöyärneñ küze-karaşı,
Särvärlärneñ kapka töplärendä
Ezlär kürep güyä adaştı.

İskändärne isenä aldı häm dä
Hıyalları taular yasadı,
Särvären ul töne buyı koçıp,
Şuşındadır tapkan oyanı.

Kügärçennär kebek bigräk parlar,
Diyep söylilär şul, yugıysä,
Bu ez — İskändärdän, monsı — Särvär…
Närsä bula ide kar öysä?

Küzlärennän kinät yäşlär kilep,
İlsöyärneñ sındı küñele...
Mömkinme soñ bu yegetne söyü?
Särvärenä genä tiñ üze!

Bersen anıñ sıyır sava, dilär,
Aldıngı, di, hätta eşendä,
İskändäre maşinada yöri,
Yäşi Güzällärgä kürşedä.

Elek niçek tıngı birmi ide
İlsöyärgä, häzer nişläde?
Mähäbbätne yıllar sınıy — hak süz,
Monıñ — isenä dä töşmäde!

18
Şulay tiyeş bulgandır ul, bälki
Yalgışkandır üze — İlsöyär,
Ällä niçek kenä küñelendä
Ut kabındı, häzer ul köyär.

Häm ul köyär ällä soñgı kabat,
Ällä täüge tapkır, kem belsen,
İskändäre koçıp Särvärkäyen,
Äydä, bähetlärne küp kürsen!

Üpkäläüneñ monda kiräge yuk,
Üze ğayeple şul, nişläsen,
İskändärne yalındırıym, dide,
Häzer irennären teşläsen.

Yuk, kiräkmi, alay sızlanmasın
Häm köymäsen, nigä artıgı,
Bu — sagınu ütkän yılların häm
Şuña gına yäşe sarkıdı.

Ä şulay da niçek yarattı ul
İskändärne... Qaderen belmäde…
Bähetennän üze başın çöyde…
Ä ul kabat aña kilmäde.

Ber yugalgan tabılmagan tösle,
Kiselgän dä kabat yalganmıy,
Tormış şul bu, kemnär üzsenmi dä
Kemnär genä anda yalgışmıy.

19
Kışkı könnär mamık yurganınnan
Baş törtä dä dönya yözenä,
İsnäp kuya, annan yokısına
Tagın çuma, rähät üzenä.

Äle genä küzen açkan ide,
İnde yomdı, yoldız encese
Çäçelde dä kükkä, şıgır-şıgır,
Kaltıranıp kışnıñ könçese —

Suık yörde öy artında posıp,
Cılı isnäp morca başınnan,
Kemnär anda söyläşälär, diyep,
Uzıp kitte täräz karşınnan.

Üz cayların üze beleşterep,
Bäyä birep ütkän-sütkängä,
Yörde şulay kiçne karavıllap,
İse kitmi üzen sükkängä.

Kapka buyı, ike par kügärçen
Gör-gör kilep nider söyläşä,
Yakaların töptän kütärtterep,
Suık bastı, alar — köleşä.

Açuı çıktı, zämhäriren örde,
Söyäklären genä çatnatıp,
Ä tegelär haman köleştelär,
Küzlärennän küzgä ut atıp.

Koçakları — cılı, irennäre
Bozlarıñnı hätta ereter!
Mömkinme soñ ike, par yöräkne
Suındıru? Yalkın yögerter!

Eşe barıp çıkmasnımı añlap,
Suık şunda artka çigende,
İşek açıp kemder çıktı anda,
Suık anı şunduk sizende.

Yögerep bardı, borınınnan çirtte,
Bit oçların aldı suırıp...
“Abau, suık!”— kız, yögerep, kire
Kerep kitte çır-çu kıçkırıp.

“Kem buldı ul? İlsöyärme kaytkan?”—
Par yöräkneñ berse kuzgaldı,
Suık ütte şunda koçaklarga,
Ciñnärennän tängä yul aldı.

“Kaytkan bulsa, belmi kalmas idem,
Kerer ide bezgä yögerep”,—
Ser birmäskä Särvär şulay söyli,
Bäğırläre genä özelep.

Äle genä üpte, koçtı, yuksa,
Äy İskändär, şulay yarıymı?
İlsöyärne haman onıtmıysıñ,
Yöräkläreñ ällä yarıldı?

Şulay uylap Särvär moñaydı da
Yegetenä sınap karadı,
Ä İskändär, berni bulmaganday
Elekkeçä tagın sayradı.

20
İlsöyärne kemder çakırganday…
Yögerep kenä çıksa uramga,
Suık anı ötep kenä aldı,
Kerep kitte tizräk, tuñarga

Telägendä dä yuk, uyında da,
Ul salkında aña ni kalgan?
Cılı öydä genä utırsın da,
İnde säğat küpkä soñargan.

Ä şulay da ällä närsä anı
Haman çakıra, däşä uramga,
Şiklänmiçä ber äylänep kersä,
Bigräk yahşı bulır şulay da.

Ul kiyende. Kalın, cılı itep:
“Äni,— dide,— hava almaşıp
Kerik äle beraz, äydä inde,
Küzläreñder betkän kamaşıp

Ukıy-ukıy, karap däftärlären?..
Äydä, çıgıyk, töne yap-yaktı!”
Bu täqdimen ana hup kürsä dä,
Vakıtım yuk, diyep ım kaktı.

Küzlegen dä salıp tormıy gına,
Borınınnan tübän şudırıp,
Divardagı säğatenä beraz
Karap tordı küzen tutırıp.

“Bar, kızım,— dip kiñäş birde şunda,—
Ozak yörmä, biş-un minuttan
Yögerep äle üzeñ keräçäkseñ,
Kurka kalıp zähär suıktan!”

“Äy äniyem, äydä inde bergä,
Uramnardan ütik äylänep,
Yalgızıma bik küñelsez bulır,
Yä berärse alır bäylänep”,—

İlsöyäre yüri şulay söyli,
Ä änise — belä, ser birmi:
“Yarar,— diyä,— siña da berärse
Bäylänsä ni, hiçkem kürenmi!

Bu suıkta et tä oyasınnan
Borın kürsätergä telämäs,
Bar, inde, bar, öç-dürt däftär kaldı,
Minnän başka hiçkem tikşermäs!”

“Äni, sin gel şulay inde”,— diyep
Çıgıp kitte kızı, şayartıp,
Bu yulısı cılı sıman bulıp
Toyıldı kış, iren tursaytıp,

İşek aldın öç kat urap uzdı
İlsöyärkäy, sanap adımın,
Ä annan soñ kapka bigen tarttı,
Töne nindi, kürsen, avılnıñ.

Ä uramda etle cannar da yuk,
Ä uram — tın, süngän utları,
Kalaç qadär tulgan ay yaktırta
Häm koyıla yoldız çüpläre.

“Hä-hä-häy!”— dip avaz salgan ide,
Kırlar cavap birde, bolınnar,
“Ha-ha-hay!”— dip beraz kalınırak
Däşkän ide, däşte uramnar.

“Kem bar anda? Tön urtası, dimi,
Şayartuçı kem ul? İlsöyär?
Kayttıñ mällä? Hällär niçek? Bu — min,
İskändär min, äydä, Särevär!”

Bu süzlärdän başta kurkıp kaldı,
Kuzgalalmıy tordı İlsöyär,
Kötmägändä ällä niçek şulay
Koyılıplar töşsäñ, can köyär!

21
Alar kilde İlsöyärgä taba
Totınışıp kulga kulların,
Alar kilde, şıgır-şıgır kar da
Tabannarın yalıy şularnıñ.

“Bügen kayttıñmı soñ, ällä kiçä?
Meñ yıl bula bugay kürmägän-
Küreşmägängä dä, yukka çıktıñ,
Şunda, kaytkaç, bezgä kermägän?..”

Bu süzlären Särvär yüri söyli,
Ällä çınlap äytä, belmässeñ?
Menä niçek ike yözle bulgan
İkän sineñ dustıñ, ülärseñ!

Kılanışı nindi? İskändärne
Buıp totkan ike kullatıp,
Nigä şulay kılandıra inde,
Açularnı gına kuzgatıp?

“Kazannarda ukıganıñ beldek,
Bik söyendek, äyme, İskändär?
Şulay, kaytkaç, ber kürergä diyep,
Bezneñ dä bar ide isäplär.

Ällä inde bigräk üzgäreplär
Kitteñme soñ? Ällä onıttıñ?
Nik däşmiseñ? İsänläşmiseñ dä?
Söyläşmiseñ? Nigä boyıktıñ?”

Särvärneñ bu süzlärenä karşı
Häter cıyıp şunda İlsöyär:
“İsänmesez”,— dide, monnan artık
Ni diyärgä belmi integer.

Kerep çıksa, kölep kalaçaklar,
Adaşkan, dip uylap, akılın,
Torıp kalsa, häle kölke sıman,
Üçeklilär kebek astırtın.

İskändärneñ süze nigä çıkmıy?
Elek sayrıy ide tuktausız,
Särvär genä telen äyländerä,
Sorıy, cavap birä yuk-bar süz.

Ällä kauşıy, ällä kölüe bu,
Ällä yakın itep söyläve?
Onıtkanmı: araları — özek,
Bolay itep anıñ nişläve?

“Bigräk salkın”,— digän buldı şunda
İlsöyär dä, häylä küzätep,
Ayakların ayagına kagıp,
Yakaların töptän kütärep.

“Şähär kızı bulıp betkänseñ,— dip
Kölä Särvär,— bezgä sizelmi,
Şuşı yämle tönne taşlap öydä
Yatuları ber dä kileşmi!”

Aña ciñel bolay söyläüläre,
Söygän yarı bulgaç yanında…
Hay İskändär, häleñ niçek ikän?
Köyäseñder nindi yalkında?

Särväreñne ülep söyäseñme?
Şulay ukmı sineñ hälläreñ?
İlsöyärne onıtıp beterdeñme?
Uyçanlanıp kalgan küzläreñ.

22
Tormış şulay üz cayına kilep,
Annan tagın cayın yugalta,
Bändälärneñ kemleklären barlap,
Kara çäçlärne dä agarta.

Hiskä-moñga tulı yäşlekneñ dä
Üz cayı bar, yäme, sagışı,
Sizelmi dä kala ikän niçek
Gomerlärneñ ciñel agışı.

Eş artınnan bezne yögertä dä
Haman-haman üzen köylätä,
Bäğırlärne yırta, ä annarı
Onıttıra, cöyen cöylätä.

Mäñge ontılmaslık üpkäläülär
Çıgıp kitä berkön häterdän,
Yuktan gına balkıp kuyabız häm
Kotılabız kebek cäberdän.

Tormış şulay caynı-cayga köyli,
Caysızlanıp kitä cayınnan,
Bezne güyä üz sanında yörtä,
Çıgarmıyça gına yulınnan.

Ä bervakıt töşerep kaldıra ul
Arbasınnan yulı çitendä,
Kem dä bezne şunda iskä almıy,
Yalgız kalu bigräk çiten lä.

Duslarsız häm hätta doşmannarsız
(Aları da kiräk kayçaknı),
Balkıp yäşäü mömkin tügel ikän,
Kabızıyk bu tormış-uçaknı.

Kara töndä adaşkannar kürep
Kilsen aña, tapsın yulların,
Kışkı suık öşetkändä canın,
Cılıtsınnar kilep kulların.

Sündermiçä anı yäşi belsäñ,
Sizdermiçä hävef-hätären,
Soklanırlar häm dä söyenerlär,
Onıtırlar tormış cäberen.

Ser birüdän kemnär ota? Barı
Ser aluçı söyli serlären,
Küñeldäge serne ser kuzgata,
Ser söylätä yäşeren süzlären.

Hay İlsöyär, şuşı kışkı suık
Küñeleñä ütep kerdeme?
Hälläreñne kemnär añlar sineñ,
Kem büleşer yöräk sereñne?

23
Särvärkäyen İskändäre koçıp —
Kapka töben saklap kaldılar,
Öygä kerep kitkän İlsöyärneñ
Yöräkkäyen utlar aldılar.

Yılargamı aña, kölärgäme,
Kemnär genä hälen añlasın?
Bäğırläre köygän keşelärneñ
Savıktırıp bulmıy yarasın.

Äniseneñ eşe inde betkän,
Däftärlärne öyep kuygan da
Yokı öçen urın äzerläve,
Üze akrın gına moñlana.

Nider cırlaganday köyli-köyli
Cäymälärne sıpra, mendärne!
Ällä uylıymı ul yäş köyençä
İre koçagına kergänne?

Sere yuktır inde yäşeren häm
Beldermiçä genä yörgäne,
Yäşlegendä yarı kalmagandır,
Ülep betep kenä söygäne?

Hay, yuk, dimä! Bezneñ öçen genä
Yaña tügel bit bu yäşäeş,
Yar söyulär eleklärdän kalgan,
Mähäbbät ul — canga yuanıç.

24
Yöräk şundıy ser sandıgı ikän!
Barsı aña niçek sıyadır?
Anıñ avırlıgı canga töşä,
Başnı salındırıp kuyadır...

Par kügärçen bulmıy böten yar da,
Par kanatlar bulmıy här ğaşıyq,
Tän yalkını cannı berläştermi,
Mähäbbättän bulmıy hiç kaçıp.

Gomer buyı ozata bara sine
Yahşıda häm hätta yamanda,
Şuña kürä äytälär şul anı:
Söygän yarıñ belän yanarga

Nasıyp itsen, diyep, dönyalıkta!
Bähetlelär şulay itälär,
Avırnı da, ciñelne dä bergä
Kütäreplär yäşäp ütälär.

Şuşındadır inde yäşäü täme,
Rähätläre, tormış, digänneñ!
Ya Hodayım, nigä hämmäbezgä
Şundıy gomerlärne birmädeñ?

Nindi yämle bulır ide tormış,
Tınıç bulır ide illär dä,
Här keşeneñ öleşe bar, beläm,
Küben ezläp çıkmıyk yülärgä.

Mähäbbätneñ sarayında yäşäp,
Söyeneçtä uzsın gomerlär,
Bu tänebez ahır tufrak bulır,
Yansın, äydä, yöräk! Kümerläp

Äverelsen kölgä, akıl şaşsın,
Mäcnün-Färhad tusın yañadan,
Zöläyhalar itäklärdän tartsın,
Zöhrälärdä şifa yaradan.

Köyrä, yöräk, köyrä, utka törel,
Cılınsın bu könnär suıgı,
İldän-ilgä bezdän häbär yörsen,
İşetsennär böten bar-yugı.

Yaman süzneñ şartlap kuıkları,
Yahşısına yullar açılsın,
Mähäbbätneñ böyek sarayı bar,
Şul tarafka meñnär agılsın.

Kürsennär: ul nindi serlär saklıy,
Nurlandırıp küñel türlären,
Oçkın häldä töşep yöräklärgä,
Yalkın bulıp kükkä ürläsen!

25
Süzne söyläp betererlek tügel,
Ber kuzgalsa, kitä agılıp,
Küz yäşeneñ yözne sugaruın
Tıyıp bulmıy, yöräk yarılıp

Sıktasak ta kayçak, ä soñınnan
Üzebezgä üzebez üpkäläp,
Tınıçlıknı tämam cuyabız da
Tännän uza açu ürmäläp.

26
“Änkäy, söylä äle,— dip yalındı
Kızı — İlsöyäre, änkäsen
Koçıp alıp, kerep kuyınına,—
Ber dä yaratmadıñ ällä sin?

Yegetlär dä yullarıña çıgıp
Basmadımı ällä hiçvakıt?
Söylä inde?.. Küñeleñdä ni bar,
Gomer uzdırgançı tik yatıp?..”

Şulay diyep üget kıldı ürtäp,
Şayartkalap, canın üçekläp,
Uçı belän ütte mañgayınnan,
Yöze cıyırçıgın ütükläp.

Mondıy çakta niçek kuzgalmasın
İkän inde, ana, küñeleñ?
Ser belergä kızıñ nilär eşli,
Kuyınıña kerep üzeñneñ?

Söyläsenme yäşlegendä niçek
Ğaşıyq bulıp çäçäk atuın?
Ällä inde barsın yäşersenme?
Açulanıp: “Nişläp yatuıñ?”

Bu tormışta mähäbbättän başka
Yäşäü gönah bulır, mögayın,
Yaratalar belep yaratudan
Nik saklarga küñel sarayın?

Tik sündermä anıñ yaktılıgın,
Kaygı-sagış kertep türeñä,
Mähäbbäteñ koyaş kebek bulsın,
Mähäbbätsez därt tä sürelä.

Tormış därte, hezmät, yäşäü därte
Mähäbbättän ala yegärne,
Arıp-talıp betkän çagıñda da
Köç birä ul, aça küzlärne.

Mähäbbätne yukka disezme sez
Gomer bäyäsenä kürgännär?
Mähäbbätsez tormış uzuçılar
Yäşämiçä güyä ülgännär.

Yarata bel, hisläreñneñ tämen,
Däräcäsen toyıp, söyenep,
Yarata bel, ämma sereñ çişsäñ,
Tik yäşärgä kalır köyenep.

27
Tön suıgı güyä divarlardan
Kerer öçen şulay mataşıp,
Uram yakta ışkıngalap yöri,
Karañgıda yalgız adaşıp.

Arıgan tän yokı sorıy, ä can
Ällä nindi yırak yazlarda,
May ayınıñ çäçkälären özep
Takıya ürä, kiyek kazlarga

İyärep oça, cillär belän uynıy,
İtäk çöyä, kölä, şayara,
Mähäbbätneñ tatlı şärabınnan
İsergän ul niçek şul ara?

Küz aldınnan kitmi buyı-sını,
Süzläreneñ şirbät kenäse!
Niçek dide äle? Bäğrem, dime?
Sine übep kilä üläse!

Nindi yülär, ay-hay, nindi ahmak,
Ülär bulgaç, nigä übärgä?
Kiräk tügel, alay ülä kalsañ,
Miña sine niçek kümärgä?

Menä şulay söyläşkännär ide
Ul vakıtta, äle kiçäme?
Bigräklär dä gomer tiz uzılgan,
Sanıy kitsäñ, ozın isäbe.

Niçek kenä ide äle yäşlek
Ul çaklarda — utlı-havalı,
Häzer inde istäleklär genä
Küz yäşedäy küzdän tammalı.

28
“Yokla, kızım, bigräk arılgan şul,
Bütän vakıt bulır bezgä dä,
Köne buyı däres biräsem bar,
Äniyeñne kızgan, bezlämä!”

Şulay caylap äytkän kebek ide,
Ämma kızı, aña üpkäläp,
Borın tarttı: “Änkäy, nigä şulay
Gel torasıñ mine törtkäläp?”

“Yuk la, kızım,— dip aklandı ana,—
Dörese — şul, bügen — arılgan,
Äle vakıt bulır, beleşerseñ,
Yoklıyk äydä, barsı — soñınnan!”

29
Ä tön — uzdı! Güyä yoklamagan,
Küz yommagan kebek tiz ütep,
Ä uramda yazdır tösle ide,
Zar kış tora ikän tik kötep.

Şulay inde, canıñ aykap kayta
Yäşlegeñdä kalgan yazlarnı,
Adaşıplar, sataşıplar betep,
Ber añlıysıñ — uylap soñlaunı.

Çınlap ägär, uylıy kalsañ, cirdä
Ni kiräge baylık-başkanıñ?
Alar bula, betä, oçsızlana,
Qadere yuk baştan aşkannıñ.

Ämma can bar, kemnär yäşidelär
Tatıp mähäbbätneñ cimeşen —
Canga cännät menä kayda ikän!
Şuñadırmı, Hodam, birmiseñ?

30
Kışkı avıl üşän sıyır tösle
Başak küşäde dä küşäde,
Ä annarı avıştı da yattı,
Cirgä karañgılık tüşälde.

İrtägä kön yulga çıgasıñ bar,
Çatta tuñıp kalsañ — nişlärseñ?
Änekäyeñ ozata barır beraz,
Ayrılganda kulıñ izärseñ.

Şundıy sagınıp, aşıgıp kaytkan ideñ,
Kötälärder, diyep, can atıp...
Kemne şulay uylıy ideñ ikän?
Sagına ideñ ikän yaratıp?

İnde kürdeñ, inde beldeñ barsın,
Özeleplär kalgan küñeleñ
Kabat urın tabar häm yalganır,
Avılıñnı bigräk üz kürdeñ.

Onıtılır ul da, bälki yırak
Häter bulıp kayçak yañarır,
Tormış şundıy, ömet — yäşätüçeñ,
Här tuar tañ şulay yaralır.

Yulıñ — yırak, Kazan qadär Kazan
Kötä sine, aşık yulıñda,
Tañnan çıksañ, kiçkä kilep citep,
Küñel utırır duslar yanında.

31
Tulay torak moñ häm cırga tulıp
Bäyräm itä ide ğadätçä,
Barsınıñ da şatlık yözlärendä,
Häl beleşü öçen kergänçä

Däşä alar bersen-berse: “Äydä,
Kitap totıp ukır vakıtmı?
Bäyräm itik, cırlap-biyep alıyk,
Çıgar sıyıñ, ansı artıkmı?”

Öylärennän kilgän küçtänäçlär
Öyeldelär östäl östenä,
Kaymagı da kazı, balı monda,
Ällä nindi yat sıy östämä.

— Sıylan, äydä, menä, bezneñ yaknıñ
Tatlı sıyı busı — bavırsak!
— Minem äni bäleş peşergän dä
Küçtänäçkä salgan, tansık çak!

— Kaya di ul! Kaytuımnan birle
Niçä aşattılar meñ kıstap,
Kabar urınım da kalmagan şul,
Berne genä alıym, bavırsak!

— Abau, tämle, avızımda eri,
Niçek peşergännär, hikmäten
Öyrät äle, ber peşerep aşıyk,
Nigä anı elek äytmädeñ?..

— Menä monsın tatıp kara, niçek?
— Ansı närsä? Tämle kürenä!
— Nigä monsın çitkä alıp kuydıñ?
Kiter-kiter, östäl türenä!

Bersen-berse uzıp maktıy-maktıy
Sıylandılar, barça küçtänäç
Avız täme öçen kilgän ide,
Barmak oçına da timägäç,

Nindi tatı bula inde anıñ?
Kalak-çäneçkene kuzgatıp
Aptıratmıy kızlar sıylanalar,
Cimeş kabıp, çäyläp, süz atıp.

— Abau, kızlar, äydä, kuzgalıgız,
Töşik, biik, kiyen zatlısın,
Yegetlärneñ küzlär uynasınnar,
Yöräkläre yokı tapmasın.

32
Köygä köylär yalganıplar tordı,
Hislär hiskä haman kuşılıp,
Yaña tanış, sagınıp oçraşular
Belän bergä küñel oçınıp.

Här häräkät üzenä kürä serle,
Här hislärdä üzgä bulıp därt,
Yarın yarlar koçtı, özgälände,
Yöräklärgä tulıp moñ-rähät.

İlsöyär dä yalgız kalmadı häm
Asıl canaş belän biyede…
Buyga — kalku, beraz kıyınsına,
Berär sılunıñmı yegete?

Söyläşmi dä, yüri, tärtip öçen
Soraştırmıy nigä isemen?
Süz başlasa — ciñel bulır ide,
Bolay — kıyın, belmäü keşeneñ

Kemlegen häm kaydan kilülären,
Dustınamı, ällä tik-tomal,
Köy işetep, monda kerde mikän,
Biyep kitärgä dip ber şulay?

Nigä kızıksınmıy, cayı kilep,
İsemen dä kıznıñ soramıy?
Ällä inde tanışırga hätta
Yüri bulsa da ul uylamıy?

Üze başlap soraştırsın mikän:
“Sin kem?”— diyep ällä şuşında?
Hay çiten lä, bigräk yämsez bula,
Oyat kebek anıñ karşında.

Yä inde, yä, yeget, söyläp cibär
Yörüläreñ monda adaşıp,
Tanışırga küptän telädem, dip,
Beraz gına yüri aldaşıp.

Çınga alır İlsöyär dä süzeñ,
Beraz kölär, şuklık itkändäy,
Yegetem bar, digän bulır, hätta,
Häzer kiler, diyär, kötkändäy.

Kıyınsınır, mesken, kurka kalır,
Yörägeneñ därte üzgärep,
Küzen alır häm dä kimsener ul
Balkıgan ak yöze kügärep.

Şulay kızık itä almıy gına
İntegä şul kızıy, şuk çagı,
Ä köylärne köylär almaştıra,
Tasmalarda cırçı kız sayrıy.

Sagınıp cırlıy därtle yäşlek çagın,
İskä alıp yarı-canaşın,
Özgälänä, yılıy häm tilmerä,
Yañartıp bar yöräk yarasın.

33
Biyü häm cır haman dävam itte,
Söyeneçkä kümep yäşlärne,
Yeget, mesken, beraz telgä kilde,
Ber-ber söyräp alıp süzlären.

İlsöyärne küptän belä ikän,
Küzläp yörgän, haman häterläp,
Beldermäkçe bulgan üzenä dä...
Yeget söyli süzne qaderläp.

Kürgän ikän kayçan kemnär belän
Uzgannarın uram buylatıp,
Kayda kemnär aña yul birmägän,
Kaş sikertep, küzlär uynatıp.

Yalgız akkoş kebek şaktıy yözgän
Mähäbbätneñ sihri külendä,
Yoldızlarnıñ nurın yalgız cıygan,
Şaşa kalıp nazlı kiçendä.

Bolay yäşäü aña yäme bulgan
Häm cäzası — täqdir Hodanıñ,
Menä bügen ul asıl koş totkan,
Çigen tabıp histän yılaunıñ.

Niçek bolay sizenmäde ikän?
Häzer inde barsı belende,
Ber süzennän añlaşıldı häm dä,
Sere küçep, cannar telende.

34
Alar ozak söyläştelär ul kiç,
Yalgız kalıp, karap küzgä-küz,
Mögayın da küklär sizmi kalgan,
Can berläşte kilep üzgä-üz.

İke ence güyä bergä kilep
Yözländelär aynıñ nurında,
Böten dönya sihri tınlık belän
Moñga tuldı şuşı urında.

İke akkoş güyä külgä töşte,
Yözep ütte bähet türenä,
Kuzgalırga cil dä kıymıy tordı,
Kullarga kul salmak ürelä.

İke yoldız güyä kük çitennän
Gömbäzenä taba yul aldı,
Bu hällärdän sataştımı cihan,
Tañ belenep, şäfäq kızardı.

35
— İnde bik soñ, kerim, iptäş kızlar
Närsä uylar, niçek kararmın
Küzlärenä, töşsäm tellärenä,
Kalmas canda hiçber kararım!

Üze — kauşıy, üze söyli sabıy
Bala kebek samim İlsöyär,
Tıñla, yeget, kızlar şulay inde,
Kauşasalar, alar küp söylär.

36
Tulay torak! Studentlar yortı,
Üzenä ber sere bar anıñ,
Anda härkem beleş häm tanışlar,
Doşman tügel beräü beräüneñ.

Täräzälär här tön yaktı anda,
Gıylem nurı yana yözlärdä,
Tulay torak, tulasıñ közlärdä,
Buşap kalıp här yıl yazlarda.

Tugan yorttay cılı häm tınıç sin,
Bertuganday monda här keşe,
Kiçä ni häl bulsa, bügen inde
Häl beleşep kerä bar kürşe.

Tulay torak, yıraklarga karıy
Täräzläreñ, tugan yaklarga,
Niçälärgä sin cılıñnı birdeñ,
Küñelläre salkın çaklarda.

Kitälär dä, niçä yıllar ütkäç
Kilep citä alar ber ara,
Yäşleklären sagınıp yörüläre,
Küñellärendäder bar yara.

Vakıt — tabip, ul tözäter cannı,
Çäç agartıp, tämam kartaytıp,
Tik can gına tıngı taba almıy,
Häter sähifäsen aktartıp.

Tulay torak — studentlar yortı,
Hiç kartaymıy, mäñge yäş kala,
Monda vakıt üze tuktap tora,
Monda tarih kabat başlana.

Tormış haman kabatlanıp bara,
Kat-katlanıp, kitap şikelle,
Dürt tarafı meñgä törlänä häm
Här cayınıñ bula üz köne.

Här sähifä üzençä açıla,
Kabatlangan kebek bulsa da,
Här küñellär üzençä vatıla,
Küz yäşläre belän tulsa da.

37
Gomer ütär, sizelmi dä kalır,
İstä kalır agı-karası,
Barıbız da ütkän könnär aşa
Kiläçäkkä taba barası.

Küñel yöge haman arta torır,
Häter yöge bulır avırı,
Tözälmäslek yaralarım gına
Yörägemne biläp alırmı?

Üz canıñday nazlı yarıñ bulsa,
Sin añlarsıñ yäşäü mäğnäsen,
Yarıñ kitep, ägär yalgız kalsañ,
Yılap ütär gomer, ah-zarsıñ...

Üpkälättem, berük, gafu sorıym,
Yalgız bulmasañ da tak şul sin,
Par sannarda sanalsañ da, bäğır,
Yalgız itteñ, diseñ, hak şul sin!

ĞAŞIYQLAR SERE

Poema

Öçençe bülek

Mäñgelek yaz

1
İsänme, matur kiläçäk,
İsänme, tuar könem,
Bähetkä oçar minutım,
Kanatlı çagım minem!

Küklärgä oçıp menärmen,
Koçarmın mäläklärne,
Äyterlär: “Küptän köttek!”— dip,
Söylärlär hikmätlärne.

“Kaylarda yördeñ, nik alay
Yugalıp tordıñ küzdän?”—
Hiçnärsä belmägän kebek
Sorarlar alar bezdän.

“Berni tügel, dönya yözen
Kürdem”,— dip äytermenme?
Ällä inde yılmaermın,
Bersüzsez torırmınmı:

Bar serlärne belgän kebek,
Kuanıçlarga tulıp,
“Sezneñ belän can tınıç!”— dip,
Allahka doga kılıp?

2
Hıyal şundıy olug ber köç ikän,
Qadereñne qader itüçe,
Tatlı hıyal barsın onıttıra,
Yaralarnı sihät kıluçı.

Boyıkkanda, küñel sürelgändä,
Yugalganda yäşäü tämnäre,
Hıyal kanatına utıram da
Cıyam canga böten yämnärne.

Şunda arta qader,
Hörmät belän
Karıy başlıym dönya yözenä,
Mıştım gına arttan bähet kilä,
Basıp kına härber ezemä.

Küzne kısıp yomşak kullarına:
“Bu kem?”— diyep sorıy,
Min yüri
Belmägändäy serne äytmi toram,
İmeş minem küzem hiç kürmi.

Ä ul — kölä,
Çelter-çelter kilä,
Gölder-gölder!
Arta qaderem,
“Tanıy almıym,—
Digän bulam haman,—
Çualgandır inde häterem!”

Bähet belän uynap yäşäü
Şundıy
Rähät ikän hätta tormışta,
Nik artımnan kilep
Koçmadıñ sin,
Uralınıp minem yazmışka?

Söyeneçem härkön koyaş kebek
Uyataçak ide yokıdan,
Miña cirdä cännät bulır ide,
Miherbanlı Allah hakınnan.

Şunıñ öçen biräder mähäbbät,
Söyü-säğadäten bändägä,
Ä bez anı saksız yugaltabız,
Tämug telämägän häldä dä.

Can yoklagan çakta kıldım mikän,
Ällä inde akıl sataşıp —
Hatalarnı?
Hiç tözätep bulmıy,
Cannar-canga bulmıy añlaşıp.

3
Küñel yazım çäçäk attı,
Sayrar koşı kanat kaktı,
Niçek moña häyran bulmam —
Yörägemä utlar yaktı.

Kiçä-köndez küñel ayaz,
Üzemdä — köz, üzemdä — yaz,
Şuşı qadär bulır, belsäñ,
Yörägemdä moñlı därt saz.

Çirtä kılın küz kerfegeñ,
Yılmayuıñ, kılanuıñ,
Min häzergä belmi yörim
Böyeklegen yaratunıñ.

Min häzergä ber divana,
Uynıym-köläm, süzem barda
Uylamıyça äytä baram,
Ni eşlädem bu arada?

Üpkäläveñ yukka bulır,
Küzläreñä yäşlär tulır,
Yañgır sıyfat yava kalsa,
Minem küñel yazı sulır.

4
Äle kayçan gına uku başlap,
Gomer ütkänen dä sizmiçä,
İnde menä çın tormışnıñ üze
Karşı aldı kolaç cäymiçä.

İnde ütkän, betkän, onıtılgan
Kebek barsı, uku zalları,
Ul bäylänçek ärsez yegetläre,
Mähäbbätneñ serle bazarı.

Student çor, huşlaşırga vakıt,
Ällä niçek kenä moñsu da,
Küñelle dä, alda nilär kötä —
İskä almıy monı berse dä.

Närsä bulsın, alda eşeñ kötä,
Diplomıñ bar, yırak säfärgä
Çıgıp kitkäç, soñrak iskä töşär,
Küzläreñä tulır yäşlär dä.

5
Avılına kaytkan İlsöyärne
Karşı alırga dip çıkkanday,
Kızın citäklägän, ul kem kilä?..
Särvär ikän, kazık kakkanday

Buyın-sının bigräklär töz yörtä,
Üze — kölä, koyaş yotkanmı?
İskändäre maşinada anıñ,
Bar belgäne, dönya totkanı —

Üz bäheten qader itep yäşi,
Haman anı maktap söylilär:
“İlsöyärgä ise dä kitmägän,
Särvären ul söyä!”— didelär.

Bigräk yahşı, nigä aptırarga?
Yeget küñele utlı tay bit ul,
Köyep kala arttan ülän-urman,
Tel — söyäksez, süzgä bay bit ul.

Yazıñ belän közeñ bergä yörmi,
Akıl belän hislär ber tügel,
Küpme yäşäp, soñı ükeneçle
Bulmasın bu tormış, şunı bel!

Sataşıla, uñ häm sul butala,
Can kıynala, akıl tutıga,
Ä küñeleñ haman sünä belmi,
Mäñge tartılaçak yaktıga.

Bähet bit ul üze kilep kerä,
Kayçak ezläsäñ dä tabılmıy,
San çıgıp ta sanga kerep bula,
Dürt ayaklı atmı abınmıy?

— Sälam, dustım!
— Ä, İlsöyär ikän,
Kazannanmı kaytıp kiläseñ?
Küçtänäçeñ bigräk küpkä ohşıy,
Çak kütärep, köçkä söyriseñ.

— Yuk la, Särvär, kitap-däftärlärem,
Uku — bette, kuyam kaytarıp…
Diplom aldım,
Közdän eşkä başlıym…
Sez yäşisez, dilär, sayratıp!

— Kızıbız bar, üsep bette inde,
Menä, küräseñme, bik şayan,
Köne buyı çaba, tuktıy belmi,
Niçek şundıy bulgan ul, kayan?

İskändär dä tınıç, ärsez tügel,
Min üzem dä tıynak, beläseñ,
Bik karama, äbi-çäbi äytä…
Küzeñ genä tiyä kürmäsen!

...Särvär, Särvär,
Nigä şulay itep
Söylänäseñ dönyañ onıtıp,
Kauşadıñmı?
Yukka borçılasıñ,
Köpä-köndez añıñ yugaltıp!

İskändärme ärsez tügel ide,
Sin üzeñme çaya bulmadıñ?
Nindi kire ide, yuaş yasap,
İtäkkäme bäyläp kuymadıñ?

Şulay uylap öyenä kaytıp kergän
İlsöyärne kürgäç änkäse,
Kulındagı tabakların kuyıp,
Koçıp aldı, canı-bäbkäse

Kaytkan, nigä häbär dä salmagan,
Aldan belep torsa, ni bula?
Balalarnı ärläü kileşmäster,
Küzlärenä yäşlär cıyıla.

— Närsä buldı, änkäy,
Ällä inde
Yılıysıñmı?
Bu ni häl inde?
— Ä yuk, kızım,
Söyeneçtän genä,
Vakıtsızdan küzgä yäş kilde.

Ana küñele şundıy sizger, barsın
Belep tora bala hälennän,
Nigä bolay küzen yäşerä ul,
İlsöyärneñ oyalıp üzennän?

6
Kiç klubka çıgar, anda äle
Elekkeçä biyü-tantsadır,
Yegetlären sataştırıp alsın,
Ul — bizäner, beraz yasanır.

İskändäre inde Särvär belän
Yatıp yoklar koyaş bayuga,
Alar häzer kartlar isemlegen
İşäytüçe şuşı avılda.

Yegetlär dä yuktır, bulganı da
Bala-çaga gına kalgandır!
İptäşlekkä kemne däşsen ikän?
Sabaktaşlar kilen bulgandır?

— Kızım, anda, işetelgän ide,
Bütännär dä kaytkan Kazannan,—
Äniseneñ şulay äytüennän
İlsöyärneñ küñel kuzgalgan.

— Niçek alay? Ber avıldan bulıp,
Oçraşmıysızmıni Kazanda?
— Änkäy, keşe ezläp yörep kemnär
Vakıt ütkärsennär di anda?

— Ällä nindi zaman kilde äle,
Kürşe kürşelären beleşmi,
Niçek inde alay? Kızım, bolay
Söyläüläreñ ber dä kileşmi!

Alar gäpläştelär, zamananı,
Ğadätlärne sükte änkäse,
Ä İlsöyär, kiresençä, üzen
Aklaganday aklıy barçasın.

Tormış şulay, haman üzgärüçän,
Keşe küñele çuar bulgannan
Ul üze dä çuarlana bara,
Çuarlardan çuarlangannan.

7
Kiçkä taba Güzäl kilep kerde,
Ul da çıkkan ikän kiyäügä,
Şäfkat tutaş bulıp eşli haman,
Häle — yahşı, bolay, söyläügä.

Tele telgä yokmıy, sagınuların
Yäşerälmi, iptäş kızı şul,
Ällä nilär söylämäkçe aña,
Süzläre dä kolak nazı şul.

Äle bügen İskändärne kürgän,
İlsöyärne nikter soragan,
Särvärenä öylänsä dä haman
İlsöyärne onıta almagan.

Yülär inde bu yegetlär şulay,
Bozau belän berder, mögayın,
Kazık kagıp, bäyläp kuysañ ägär,
Yalap kuyar bolın-tugayın.

Köleştelär, İlsöyärneñ inde
İskändärgä ise dä kitmi,
Işanmıy ul aña, yaratkanday
Toyılgandır! Tik närsäder ütmi?

Yäşlek tañın sagınumı, ällä
Üpkäseme, añlap betälmi,
Äy İlsöyär, nigä iseñ kitä,
Uzılgan yul kire kaytılmıy!

8
Avıl haman elekkeçä ikän,
Tik üzgärä ämma keşelär,
Ölkännäre yırak kitep bara,
Buy üsterä sabıy, keçelär.

Küpçelegen tanırlık ta tügel,
Äle kayçan gına bişektä
Yatkannarı inde yögerep yöri,
Undagısı häzer unbiştä.

Ğadätlär dä beraz üzgärgännär,
Yegetläre häzer çayarak,
Kızları da hiç aldatıp tormıy,
Ällä tormışları caylırak.

İlsöyärne kürgäç kenä, beraz
Şiklängändäy kurka kaldılar,
Östen-başın karap, tikşerenep,
Sınap kına küzläp aldılar.

Yegetlärneñ küñelenä şunda
Ut yögerde, barsı canlanıp,
Öyeleşep serläşkändäy itte,
Karaşkalap, güyä tañ kalıp.

Beräülärneñ küñel çuarlandı,
İkençeneñ borın çöyelde,
Beräüläre canın ugaladı,
İkençelär yuktan söyende.

Mäş bulganda şunda yäş yegetlär,
İlsöyärne, kunak kızı, dip,
Studentlar kilep kerü belän
Beraz gına artka çigenep,

Yul birdelär mesken yäş ätäçlär,
Kikrikläre şiñep, tınıçlap,
Studentlar türgä kerep kitte,
İlsöyärgä taba turılap.

9
Berse — Säyet, ämma başkaların
Tanımıy da ide İlsöyär,
Bolar kergäç, kızlarga can iñde,
Karaşkalap şunda ut küzlär.

Biyergä dä alar aşıkmadı,
Katnaşırga häm dä törkemgä!
Ni hakında söyläştelär ikän,
İğtibar da itmi berkemgä?

İlsöyärgä äüväl küz salsalar,
Häzer yüri süz dä katmıyça,
Alar haman söyläşkäli birde,
Çibärlärgä baş ta kakmıyça.

Kitärgäme alar kuzgaldılar?
Yakıngarak barıp işekkä,
Säyet belän nider söyläştelär,
Yäm tapmıyça monda börtek tä.

Şunda kemneñ başı eşlägänder,
Köy yalgadı, tasma kuzgaldı,
Biyü cırı bülde alar yulın,
Çıga baruçılar tuktaldı.

İtağatme saklap, ällä inde
Oyalıpmı bolar aldında,
Sala yegetläre divarlarga
Señä bardı, bar da tartına.

Zal urtası biyüçesen kötte,
Köyneñ därte ütte cannarga,
Şunda Säyet bii başladı häm
İlsöyärgä däşte çıgarga.

Yalındıru — kızlar ğadätendä,
Tezländersäñ ide yegetne!
Ah şulaymı, iseñ dä kitmime?
Kara inde şuşı Säyetne!

İlsöyärneñ baş tartuın kürep,
Bütän kıznı däşte, tegese —
Çüperäk baş, yalındıra belmi,
Çıktı, bii, adäm kölkese!

Ah çukınçık Säyet, kızlar ürtäp
Nişlämäkçeñ? Kemnän köläseñ?..
Açulanıp şulay İlsöyärkäy,
Belmi kaldı canı köyäsen.

10
— Kayttıgızmı? Niçek? Diplom — kulda,
Eşkä, disez, inde alaysa?—
Şulay Säyet soraştırıp kuydı,
Süz bulsın dip şunda, bulmasa.

İlsöyärgä anıñ ise kitmi,
Küñeleme kemgä birelgän,
Ä şulay da ul biyügä aldı,
Ser çıgarmıy yöräk türennän.

Yegetlären soraştırgan bula,
İmeş, İlsöyärneñ yöräge
Ber yahşıga bagışlangan ikän,
Bulgalagan bergä kürgäne.

Ni söyli ul? Kaydan uylap taba?
Belgän kebek äytä, yürime?
Ällä çınnan, Hoday belsen, niçek
Añlarga soñ anıñ üzene?

Ä şulay da İlsöyär dä ahmak
Tügel inde yuknı söylärgä,
Kem üpmäs tä, kemnär koçmas ikän
Yäşlek çakta, nigä könlärgä?

Koyrık bulıp azmı yeget yörep
Karadılar, ise kitmäde,
Ä bu Säyet, borının kükkä çöyep,
Nigä anı bolay ürtäde?

Ällä kem dip belä ällä üzen?
Buyı da bar, kileş-kıyafät,
Andamıni hikmät, akılıñnı
Kürsät, yeget, kılma cärähät!

Kız küñele yuka pıyaladay,
Barmak çirtsäñ — şunduk uala,
Ürtämä, sin, berük, İlsöyärne,
Änkäsenä söyek ul bala.

Ä Säyetneñ hiç tä ise kitmi,
Närsä digän bula, çukınçık?..
Bu kiç üzem ozatırmın, dime?
Sayra äle, sayra, i çıpçık!

Siña aldatırlık kız dip ällä
Beldeñ İlsöyärne? İ yülär!
Borınıñnı çöyep bik şayartsañ,
İlsöyär dä sinnän ber kölär.

Yeget halkı bozau kebek bit ul,
Sıyırlar su eçkän çagında,
Bozaularnı boz yalıy, di halık,
Säyet tä şul bulır çınında!

Ber — ürtälde, ber — uylarga battı,
Küñelläre tuzıp İlsöyär,
Ä Säyetneñ ise dä kitmäde,
Tel — söyäksez inde, gel söylär.

Ni eşli ul, närsä kılandıra?
Bütän kıznı aldı uyınga,
Häzer anıñ belän ser alışa,
Anı ozatumı uyında?

Yeget halkı yazgı bozday inde,
Tayanırlık tügel hiçberse,
Menä siña, ürtäde dä kitte,
Nu bu Säyet, adäm kölkese!

İlsöyärneñ aña ise kitmäs,
Nigä äle kaldı yugalıp?
Ah nişli ul? İnde anda sayrıy,
Kürsätälär inde kılanıp.

Ber-bersenä nider pışıldaşıp,
Hätta köleşkäläp alalar,
Säyetneñ dä küzlär tıngı tapmıy,
İlsöyärgä karap kuyalar.

11
Kızlar söyläşterep, şulay ürtäp
Aptıratkaç Säyet, İlsöyär
Cır-biyüle därtle bu kiçäne
Kaldırdı da kitte, küp süzlär

Bulmasın dip uyladımı, ällä
Canı şunda tıngı tapmadı,
Yäşlär uynap, cırlap, biyep kaldı,
Ä İlsöyär öygä atladı.

Anıñ öçen tügel bu kiçälär,
Anıñ öçen tügel cır-biyü,
Anıñ öçen tügel bu şatlıklar,
Anıñ öçen barı — köyenü!

Ä närsägä ise kitte äle?
Kem soñ äle Säyet digäne?
Moñarçı ul anı belmäde häm
Anıñ öçen tügel kilgäne!

Şulay uylap yuandı ul, hätta
Kötelmägän cirdän kuzgalgan
Hisläre dä çit-yat toyıldılar,
Niçek bolay akıl yugalgan?

Sine genäme soñ, küpmelärne
Ürtäü ğadätendä Säyetneñ,
İşetkäne yuk ideme anı?
İsenä töşte bulgan gaybätneñ

Niçek avıl buylap yöregäne,
İmeş, töndä öçär kız başın
Äyländerep, ozatkalıy, dilär,
Küplär koya yılap küz yäşen.

Kübäläk ul, ber çäçäktän oçıp
Kunuçısı bütän göllärgä,
Andıylarnıñ hise kamil bulmıy!
Nigä iseñ kitte yülärgä?

Şulay uylap üçekläde üzen
İlsöyärkäy, canı kuzgalıp,
Ä annarı açulandı üzen,
Yuk-bar uylavına oyalıp.

Şuşı Säyet, şaytan malayıdır,
Dönyalıkka ise kitmiçä,
Keşelärneñ canı belän uynıy,
Yörägenä yalkın ütmiçä.

Mondıylardan yırak yörüläreñ
Yahşırak ul, Allah saklasın,
Küpmelärneñ canı — kümer, dilär,
Siña utnı, berük, yakmasın!

Ah şökätsez, närsä digän bula?
Kayda üsteñ, dime, çibärkäy?
Moña qadär küze sukır bulgan,
İnde açılganmı, yülärkäy?

Ahmak diyep uylıy torgandır ul
İlsöyärne, sala işäge,
Kazanda da şulay yörider şul
Üzen belmi, arış kibäne!

Ürtälgännän ürtälde dä tagın,
Üzen açulandı İlsöyär…
Ul Säyetneñ ni gayıbe bar soñ?
Nigä üpkälädeñ, i yülär?!.

Yegeteñme sineñ? Gomereñdä
Tik ber kilde bügen yanıña,
Ä sin anı tetep tä taşladıñ,
Kayt, kızıkay, tiz kayt sanıña!

Uylarnı uy äydi, süzlärne — süz,
Kabartalar, belmi ideñme?
Ni gayıbe anıñ, uylap kara?!.
Tıya kürçe, berük, näfseñne!

Kızı bardır anıñ, yaratkanı,
Mondıy yeget yarsız bulalmıy!
Elek anı belmi dä ideñme?
Häm häzer dä belmä, hıyalıy!

Änä, kara, niçä yoldız, balkıp,
Kükneñ yözen çigeş itkännär,
Mondıy nazlı kiçtä açulanu
Hata bulır, Hoday üpkälär.

Tugan yagıñ, tugan tufrak sine
Gomer buyı nazlar-irkälär,
Yıraklarga kitep barsañ da ul
Üzenä däşär, iseñä töşkälär.

12
“İlsöyär!”— dip tavış birde beräü,
Karañgılık kitte kurkınıp!
— Äy, kem anda?
— Bu min äle, bu — min!
— İskändärme?
— Äye, “cen kuıp”

Yörim äle tönneñ urtasında,
Eştän kaytıp kileş ide dä…
Beraz gına töşerep tä aldık,
Bezneñ “bırat” şulay tilerä!

Klubtanmı kaytış? Şulay inde,
Yäşlär çaba cırga-biyügä!
Bezneñ işe kartlar yatıp yoklıy
Ofıklardan koyaş iñügä.

Kız üsterep yatabız bit äle,
İseme dä üze kebek ük
Matur anıñ, Sömbel dip atadık,
Çık äle ber bezgä kürenep.

Särvär belän duslar idegez bit!
Hay, başımnı gına butadı,
Häzer menä kul-ayagım bäyle,
Ömet çäçäklären utadı.

Yaratmıym min, İlsöyärem, anı,
Sine genä söydem häm söyäm,
Mineke bul, äydä, kitik monnan,
Cannı sora, menä, al, biräm!..

Arakıdan artık iserepme,
Ällä inde hiskä butalıp,
İlsöyärne koçargamı teläp,
Cilkäsenä kıznıñ kul salıp,

Tagın-tagın söylängäläp aldı,
Çın ideme, ällä sataşu?
Hay İskändär, gomer buylarına
Kua kiler şuşı yalgışu.

Särvärneñme itägenä tagıp
Kuydı ällä sine İlsöyär?
Tel söyäksez inde, can butalsa,
Sataşudan şaktıy küp söylär!

Ägär inde tabışkansız ikän,
Kavışkansız ikän, yäşägez!
İlsöyärme isläreñä töşte?
Yä-yä, inde häzer söylän süz!

Bu haklarda uylap betermäde,
Süzen äytälmäde İlsöyär,
İskändärneñ näfse kuzgaldı häm
Koçıp aldı, kısıp häm übär

Öçen anıñ irennären ezläp,
Bite buylap yörde irene,
Küzlärennän, borınınnan üpte,
Telägäne şuşı ideme?

— İlsöyär,— dip kabatladı haman,—
Hay İlsöyär, canım, bägırem!..
Ä İlsöyär torataştay kaldı,
Añlamıyça anıñ cäberen.

Beraz üpkäç, cavap tabalmagaç,
İskändär dä kaldı tınıçlap,
Koçagınnan kıznı çıgardı häm
Artka çigenep kuydı ber atlap.

Nindi köçe kayan kuzgalgandır,
Ällä inde bulgan barısı —
Üpkäse häm açu, räncüläre,
Cıyılıpmı agı-karası!

Yañagına suktı çatnatıp häm
Küzlärennän utlar çıgarıp
İskändärneñ!
— Hayvan,— dide,— yünsez!
Yörmä monda ciñeñ çılatıp!..

Kakkan kazık bulıp İskändär häm
Kuzgalalmıy baskan cirennän,
Küzlärendä utlar uynıylarmı,
Ällä inde koyıla kügennän?

Moña qadär kızıl kümer bulıp
Köyräp torgan ömet utı da
Akrın gına şunda sünde-bette,
Tir yögerde anıñ sırtına.

Nişlägänen añlap algan kebek
Buldı, ämma canı tibrände,
Yäşäü yäme, yäşäü täme anıñ
Küz aldınnan kitte, tökände.

13
İlsöyärneñ küñelendä şaulı
Dulkınnarın çöyep bu mäldä
Açu katış räncü diñgezeneñ
Tınmas çagı ide, şul häldä

Kapka töplärenä kilep citte,
Anı karşı alıp şuşında
Säyet tora ide: “İrtälädeñ,
Tañ attıru yukmı uyıñda?”—

Diyep yüri söyläp, ällä çınlap,
Hoday belsen, tottı belägen,
İlsöyär dä nikter tuktap kaldı,
Ciñä almıy ide yörägen.

Akılına hislär karşı töşep
Tomaladı küzen, i dönya,
Şuşı qadär sınau artı sınau
Kiteräseñ bezgä!.. Bu töngä

Ällä närsä buldı, güyä kükneñ
Kapkaları şunda açıldı,
Nurga tuldı barça taraf häm dä
Küñel koşı kanat kagındı.

Gomer buyı cıygan belem, akıl
Onıtılıp şuşı minutta,
Tik hislärneñ tantanası ide,
Canı-täne yandı därt utta.

Yandı taraf, yandı böten dönya,
Yaktırıp häm nurga kümelep!
Eh sin, Säyet, niklär öçen genä
Belägennän tottıñ ürelep?

— İrtä tügel mikän kerergä, dim?
Äniyeñme kötä, tüşägen
Yomşak cäyep?.. Yarar, bar-bar, yöger,
Özmäsen şul, änkäñ, üzägen!

Ni söyliseñ, Säyet, ürtiseñme?
Räncetämen, diyep belmiseñ,
Kölmä alay, ni usallık kıldım?
Ul çagında nişläp yöriseñ?

Äytmäkçe dä bula bu süzlärne,
Tele genä nikter äylänmi,
İlsöyärneñ canı bärgälänä,
Akılına haman kilälmi.

Ä yegetneñ tele telgä yokmıy,
Haman ürti — söyläp yuk-barnı,
Niçek şulay arımıydır, belmim,
Kuzgatkalap cıyın çüp-çarnı?

14
Ul bit şundıy: köttermiçä kilä,
Sizderep häm izep yöräkne!
İ mähäbbät, kemnär genä uylap
Tapkan ikän sindäy hikmätne?

Moña qadär bulmagansıñ kebek,
Moña qadär tik can şayargan,
Menä niçek özep alasıñ sin,
Aykap kilep ällä kaylardan.

Cir häm küklär telen añlıy başlıy
Akılıñ da, härber sulışın
İşetäseñ häm toyasıñ, şulay
Küñeleñä bähet tulu — çın!

Söyü-säğadätneñ ni ikänen
Beler çüllärendä kaluçı,
Utlarında yangan çaklarıñda
Bulmas irengä su saluçı.

Köyär canıñ, urın tabalmassıñ,
Ciñälmässeñ anıñ siheren,
Ber märtäbä şulay yäşäp karap,
Şulay tatırsıñ bar qaderen.

Yugaltırga telämässeñ söyü-
Säğadätneñ tatlı hislären,
Yaratu häm söyü bähet şul ul,
Nazlıy şul ul kara kiçläreñ!

Mähäbbät ul sineñ köçeñ, därteñ,
Mähäbbät ul koyaş nurıday,
Ülär çakta tereltäçäk üzeñ,
Mähäbbät ul Hoda hakıday.

Uylamagan cirdän can belän can
Uyını anda kitä başlanıp,
Annan sagış häm gam tula siña,
Küñel sarayıñda yasanıp,

Tähet tota, küzneñ yäşe belän
Bäğır kanı kaynıy, üksetä,
Niçä yıllar şulay yäşiseñ häm
Dönya yözlärenä süz kitä.

Ä annan soñ canıñ tınıçlanıp
Kalgan kebek bula ber tañda,
Nurga çuma böten taraf, canıñ
İnde üzgä bulıp oçına.

Söyü-säğadätneñ ni ikänen
Şunda gına añlıy başlıysıñ,
Ah sin, tormış, qaderläreñ arta,
Sagış külmäklären taşlıysıñ.

Min üzem dä söyä belep söydem,
Köyä belep köydem, köl buldım!
Kölgä kalgan canım niçek bolay,
Berkön kilep, şulay göl buldıñ?

İldä yukmı gıybrät alır hällär,
Teldä yukmı hikmät süzläre?
Kemnär genä yäşäp ütmädelär
Tahir-Zöhrä kebek üzläre!

“Asılınsañ da asılın
Kayınnıñ asılına!..”
Asılındım töze-zatlısına,
Nasıyp buldı bu häl kaysıgızga?

Yä äytegez, söyläp kürsätegez?
Kitaplarda hätär hällär bar,
Ä mineke kitaplarga sıymıy,
Hätta kalınnarı miña tar.

Min dönyadan qader ezlämädem,
İs kitmäde agı-karasına,
Min barı tik däva ezläp yäşim
Bu yöräkneñ därtle yarasına.

Duslar äytte, üpkälägän bulıp,
Üzeñne, dip, tekä totasıñ,
Küklärdäme oça şulay canıñ?
Belmädelär utlar yotasın.

Minem canım cirgä yatıp yılıy,
Bärgälänä, üksi, ilärä,
Ä sez mine, borın çöyä, disez,
Ä min çıgıp baram yülärgä.

Ä sez anda tel çaykıysız kölep,
Östäl yabıp bäyräm itäsez,
Ğaşıyqlarnıñ seren gaybät itep,
Kölke-uyın yasap sütäsez.

Kemnär kaysı kıznı koçkan, niçek
Näfsegezne yäşkä suzasız,
Yaman ğamäl, ahmak süzlär belän
Gaybät tartıp gomer uzasız.

Minem canım gölbakçada yöri,
Ütep kerä hıyal türenä,
Min soñ niçek kütärelmim ikän
Allahınıñ garşe-kügenä?

Ğaşıyqlarnıñ urınnarı — cännät,
Kitaplarda moña häbär bar,
Sagışlarım inde tökändelär,
Onıtıldı kiskän cäber-zar.

Kemnär şähär birde söygäneneñ
Sıngan kerfegenä, kemnär — can,
Ä min isä bulgan bar närsämne
Taratuçı, küzdän yäşem al!

Tik Hodayım anıñ nazlı süzen
İşettersen, därtle karaşın
Minnän yatka berük töbämäsen,
Bäğırkäyem bit ul, canaşım!

15
İlsöyärneñ canı koyılıp töşte,
Ni äytergä diyep belmäde,
Kaltırandı, nigä yöri inde
Aptıratıp, adäm kölmäge!

— Ällä yatıp yoklargamı isäp? —
Säyet haman süzdän tuktamıy,—
Ber äylänik äle bolınnarnı,
Bu vakıtta kem dä yoklamıy!

Üzen däşkäç, ällä çınnan beraz
Yörep kilergäme dip uylap,
Kız berazga ikelänep kaldı...
Nik yörmäskä uram yul buylap?

Monda kalsa, alar söyläşkäne
Uyataçak äti-änisen,
Cılı töngä tür täräzä açık,
Cillär yörtä äytkän här süzeñ.

Kuzgaluga, karşı yaktan çıkkan
Maşinanıñ utlar költäse
Alar küzen çagıldırıp uzdı,
Bu — İskändär, adäm kölkese.

Hatınına kaytıp yoklamıyça,
Närsä eşläp yöri tön kuıp?
Alar uzgan çakta tuktap kaldı
Häm Säyetne aldı çakırıp.

Ä İlsöyär yulın dävam itte,
Süzlärenä totıp kolagın,
Äyteştelär kebek, ul arada
Kuıp tottı Säyet, süz cayın

Beleşmiçä üze äytep birde,
Şırpı soraganın, tartırga,
Salganlıgın sizep-belep algan,
Maşinası — vatık, kaytırga.

Kabına da sünä änä niçek,
Kabına da sünä, integä…
Hay İskändär, nilär buldı siña?
Kemnär tide ikän teñkäñä?

14
İkençe kön naznıñ koçagında,
Söyeneçtä yalgız uyanıp,
İrkälänep yattı beraz şunda
İlsöyärkäy, tämam kuanıp.

Säyet belän tañnı attırdılar,
Söyläştelär yuknı-barlarnı,
Bähet belän canı tämam tulgan,
Nurlar bili şulay yarlarnı.

Moña qadär, belmim, mondıy hisne
Kiçerdeme ikän yöräge?
Kiçke hällär iskä töşü belän
Özgälänep kitte üzäge.

— Säyet,— diyep pışıldadı tele,
— Säyet,— diyep canı çakırdı,
Sagınudan anıñ küzlärenä
Kaynar yäşlär kilde-yögerde.

Äle yaña gına huşlaştılar
İde yuksa, ällä kayçan kük,
Kaya Säyet? Nigä yanda tügel?
Nigä kiçkä yırak şulay uk?

Niçek tüzär könneñ ozınında
Küze kürmi Säyet canaşın,
Niçek bolay yörägenä kertte,
Yazmışıdır inde, küräseñ.

Ah sin, Säyet, yanda ideñ tösle,
Koçkan-üpkän ideñ töştä dä!
Niçek soñ bu bolay, öndä tügel?
Yannarıma kilep kitsänä!

Küzen yomdı, güyä şulay Säyet
Kürenäçäk ide yanında,
Göllär bulıp şaulı çäçäk attı
Mähäbbäte şuşı tañında.

İskä aldı niçek uzuların
Uramnarnı, bolın sukmagın,
Bu kiçäne häter mäñge cuymas,
Hıyal sütte serlär yomgagın.

Söyü-säğadätneñ ni ikänen
Moña qadär ber dä belmägän
Kebek toyıp canı, kiläçäkkä
Işanıç häm bähet dimlägän.

Ah sin, Säyet, nigä kürenmiseñ,
Uramnı da buylap ütmiseñ?
Yatkan cirdän sikerep tordı kızıy…
Bolay sıktap äle nişliseñ?

Bälki Säyet, niçänçe kat yörep,
Turıgızdan ütep kitkänder?
Bälki äle su buyına töşep,
Anda ozak sine kötkänder?

Yögerde kız üzen beleştermi
Çıklı ülän buylap bolınga,
Täpiläre cir cılısın toydı,
Üze aşkan ide bolıtka.

İneştä ul kulın-biten yudı,
Salkın ikän äle, saf, çista,
Täne buylap sular yögerdelär,
Canı tiberände naz histä.

Şarlavıknı yırıp kerde tezdän,
İneş aña nider endäşkän
Kebek çelter-çelter aga birde,
Güyä dustı ide, serdäştän.

Anıñ sayın sular çäçerätep,
Kız yaudırdı nurlı tamçılar,
Anıñ sayın ineş çelteräde,
Aga birde iñ saf, paq sular.

17
Bähetlelär kaygı-häsrät belmi,
Bähetlelär nurlar eçendä!
Nigä bolay sagışlandı canıñ,
İlsöyärkäy, närsä öçengä?

Tınıçlanıp kaytıp kerde, sudan
Külmäklären sıgıp almalı!
— Kızım, ällä anda yañgır yava?
Bolıt äsäre dä kalmadı!

Äniseneñ bolay äytüenä
Üpkälägän tösle İlsöyär:
— Änkäy, yarar inde,— digän buldı,
Yöräktä ut anıñ, can köyär.

Ahmak Säyet! Nigä kürenmäde,
Nigä inde kilä belmäde?
Sagına şul, özeleplär kitep,
İlsöyäre canmı telmäde?

— İptäşläre belän Säyet ütep
Kitte äle, kayçan kaytkandır?
Sezdän soñrak uku tämamladı,
Oçraganı da bulgandır?..

Äniseneñ şuşı süzlärennän
Huşın cuyıp azga İlsöyär,
Kaynar ahnı canı oçırdı häm
Vatılıplar kitte küñellär.

Ä änise berni sizmägändäy,
Hiçni belmägändäy söylände,
Anıñ sayın kızı utka peşte,
Anıñ sayın därte köylände.

Niçek anı kürmi kaldı ikän,
Häzer kaya barsın, küreşsen?
Avıldan uk kitep bargannarmı?
Kemnän anı, kaydan beleşsen?

— Buyga-yözgä çibärlänep kitkän,
Menä siña yeget soltanı!
Mäktäptä bik alay tügel ide,
Üzem iğtibarsız bulganmı?

İsänläşte, sine soraştırdı,
Yahşı, didem, kiçä kaytkanıñ
Äytkän idem, beraz yılmaydı da
Saubullaşıp kitte, sin anıñ

Nindilegen äle belmiseñder,
Ukuında alda ide ul,
Tärtibe dä naçar tügel ide,
Söyläşsägez, süzdä citdi bul!

Äniseneñ şuşı süzlärennän
Kızı haman canın kaynattı,
Nik Säyetne bolay maktaganın
Uylamadı, küzdän yäş aktı.

Yaratam bit şul yegetne, diyep
Niçek äytsen ikän, änkäse
Berni belmi aña yeget dimli,
Güyä bügen sorap kiläse.

Kiçä alar tañga qadär yörde,
Ällä inde berkem kürmägän,
Berär yeget kız ozata barsa,
Yartı avıl inde söylägän

Bula ide elek, süzgä kerep;
Borın çöyep kıznıñ änise,
Yeget yagın ülçi başlıy ide,
Aldatmasın, güyä, yänäse!

İlsöyärne Säyet ozatkanın
Kürgän-belgän bulsa ägär dä,
Änise hiç bolay äytmäs ide
İlsöyären sanap yülärgä...

Übeştelär... Säyet niçek itep
Kısıp koçtı söyep-yaratıp,
İlsöyär dä anı üze üpte,
Moña qadär şulay can atıp,

Yeget söyep karaganı anıñ
Buldı mikän, yuktır, mögayın,
Niçek şulay kilep çıkkandır ul,
Bagışladı canın tulayım.

Ber kürüdä ğaşıyq bulu digän
Süzgä elek ışanmasa da,
Menä häzer üze şuşı häldä,
Yöräkkäye dörläp yansa da,

Nik änkäse sizmi anıñ hälen?
Ällä nilär söyläp üçekli,
İmeş, İskändärne iserek kürgän,
Kiçke yakta eştän kaytışlıy.

Turlarında ozak tuktap torgan,
Kabızalmıy maşinasın da,
Ütep-sütep tämam aptıratkan,
Yoklatmıyça kiçen barsın da.

18
Täräzädän täräzägä yörep
Kön ütkärde mesken İlsöyär,
Böten öyne cıyıştırıp çıktı,
Kerlärne dä yudı küpme bar.

Äniseneñ kuanıçka tuldı
Küñelläre — şundıy söyende,
İlsöyäre bakça çüben utap,
Uñga-sulga da küp yörende.

Köne genä uzmıy aptırattı,
Säyet kayda yöri torgandır?
Ber kürenep ütsä, närsä bula,
Sagıngandır, iskä algandır?

Kön essese taraflarnı biläp,
Sulışlarga kaptı, küñelgä,
Su koyınıp çıkkan keşelärgä
Mondıy könnär kilä ciñelgä.

İlsöyärne Güzäl däşte kerep:
— Koyınırga töşik buaga,
Çıdap bulmıy könneñ essesennän,
Tänem buylap kaynar tir aga.

İlsöyär dä hiçber kirelänmi
Yärep kitte iptäş kızına,
Yar buyında çır-çu bala-çaga,
Kaysı — yözä, kaysı — kızına.

Ber çitkäräk barıp, kuyı tallar
Üskän cirdä kiyem kaldırıp,
Güzäl belän yözep kerep kitte,
Rähät ide suı, tuñdırıp

Ala kayçak kayber urınnarı,
Esse könneñ nazın arttırıp,
Alar yözä birde, ul arada
Çit avazlar cannı kuırıp

İşetelde yardan! Törkem-törkem
Ul yegetlär nişläp yörilär?
Tekä yardan ber-ber artlı çumıp,
Tirän urın ezläp yözdelär.

Berse — Säyet, kötelmägän cirdä
Oçratuga monda şuşılay,
İlsöyärneñ hislär kuzgaldılar!
Ä ul anı kürmi dä bugay?

Yegetläre belän yarışalar,
Çumıp-çumıp uynıy hämmäse,
Därräü kubıp tagın kıçkıralar,
Köleşälär, kızık, küräseñ.

Yar buyınnan barça bala-çaga
Avız açıp karap toralar,
Äle tınıp, äle kuzgalışıp
Köleşälär, ahlar oralar.

Şulay tämam ontıp dönyaların
Uynaganda Säyet, sizenep,
İlsöyärne kürgäç, tanıp aldı,
Çitkä kitep çumdı kümelep.

Kabat kalkıp, kolaçına güyä
Bua suın tämam sıydırıp,
Ciñel genä bik tiz yözep kilde,
İlsöyäre kaldı kurkınıp.

— Säyet, tiyä kürmä,— dip ütende
Koçaklaşır cirdä şuşında,—
Batarmın kük, minnän kölmä inde,
Köçem betä bara, huşım da.

— Nik kurıktıñ alay, närsä buldı?
İlsöyärem, niçek kimsetim?
Sin şiklänmä! Ällä su iyäse,
Ällä albastıday ımsıttım?—

Dide Säyet, güyä şunda anıñ
Vatılıpmı kitte küñele,
Yegetlärgä taba yözde häzer,
İlsöyärdän canı sürelde.

Niçek bolay bik tiz üpkäläde?
Närsä dide äle İlsöyär?
Akıl koşı oyasınnan çıksa,
Tel — söyäksez, yuk-bar süz söylär.

Köne buyı anı sagınudan
Küñele dä urın tapmadı!
Menä kürde, niklär yannan kudı?
Nigä aña koçak açmadı?

Ni gayıbe bulır Mäcnüneneñ,
Ägär koça kalsa Läyläsen?
Gaybät belän kemnär süz yögerter?
Çäçlärenä çäçlär bäylänsen!

Niçek kenä artlarınnan yözep
Kuıp tota alsın Säyetne?
İlsöyär häm yarga çıgıp bastı,
Açulanıp şunda yegetne!

Ä Güzäle, şayartırga teläp,
Kölke itep anı ürtäde:
— Bu Säyetlär bala-çaga tösle,
İ ahmaklar, kara, kür äle!..

Kiyenügä, sukmak buylap kızlar
Akrın gına çıktı bolınnan,
Ä Güzäle haman takıldadı,
Ä İlsöyär çıktı üzennän.

Ällä kayda, cidençe kat küktä
Canı yılıy, sızıp bägıre!
Añlamassıñ bu kızlarnı ber dä,
Nigä alar şulay bik kire?

Uram yakka kütärelgän çakta,
Bargan cirdän tuktap berazga,
Yar buyların küzläp zar İlsöyär,
Bara almas buldı hiç alga.

Säyetlär dä çıkkan, yar buyında
Tän korıtıp basıp toralar,
İlsöyärgä karamıy da bugay,
Yıragaya barıp aralar...

— Ä min kabat tirläp çıktım äle,
Bigräk esse köne, i Güzäl,
Ällä kire töşep koyınıykmı?
Ber genä dä ämäl yuk tüzär!

Şulay äytep karasa da, dustı
Aşıkmadı aña yärergä,
Şunda anıñ küñele sizendeme,
Küzlärenä karap, belergä

Telägändäy aptıraşta tordı,
Süz äytälmi, däşmi, endäşmi,
Yılmayganday itte, serne añlap…
İlsöyäre aña köndäşme?

Kemne şulay küzli ikän? Kaysın?
Soraştırsa, äytmi inde ul!
Güzäle dä töşep kalgan tügel,
Ezli başladı ser beler yul...

Änä niçek, tämam onıtılıp,
İlsöyäre küzli su buyın,
Özelep kitär bulıp ahı çıktı,
Nik yäşerä ikän ul uyın?

19
Kiç citkänen şuşı qadär itep
Hiç kötmägän kebek moñarçı,
İlsöyärneñ canı köyep bette,
Täqate yuk anıñ ber tamçı.

Bügen Säyet ozata kiler mikän?
Ällä inde, yuktan üpkäläp,
İlsöyärgä küz dä salmas inde?
Bäğırlären genä özgäläp,

Yukka beterende ällä üze,
Küptän küzem töşep yöredem
Digän bulıp yüri şayarttım, dip
Äytep salsa, şunda üzeneñ

Akılların cuyar İlsöyäre,
Niçek bolay kinät mähäbbät
Utı anıñ canın çolgap aldı?
Yörägendä häzer cärähät!

Nigä inde üpkälätte ikän
Can Säyetne? Ber dä telämi
Şulay kilep çıktı, närsä kılsın,
Häzer menä canın telgäli.

Ömetlänä, annan hıyalların
Kisep taşlıy uylar kayçısı,
Küzlärennän yäşlär agıp çıga,
Bigräk avır küñel açısı.

Bu tormışnı belgän kebek yäşäp,
Borın çöyep yörgän bulabız,
Ä ul bezgä haman sabak birä,
Aptıraşıp, kurka kalabız.

Sınatası kilmi yöz yıl yäşäp,
Gomer sörep ütär ölkänneñ,
Yäşlärneñ dä, hätta balanıñ da,
Onıtkannıñ, üzen belgänneñ.

Vakıt-vakıt İlsöyärneñ canı
Kuzgala da kinät, ah orıp,
Yılar däräcägä citä yaza,
Kiçne kötep alıp zarıgıp,

Ägär Säyet aña sälam birmi
Kitä kalsa, närsä eşlär ul?
Moña qadär şulay yandı mikän?
Bigräklär dä inde yülär şul!

Yuk-yuk, yalgış, nindi yülär bulsın?
Kıyınsıngan ide Säyettän,
Yakınırak kilep kulın totsa,
Halık söylär ide ğayeptän.

İlsöyär dä tınıç kala almıy,
Üreler ide aña tabarak,
Şärä ikänlegen belmi şulay
Siherläner ide bu yöräk.

Yarıy äle vakıtında anı
Etärä belde çitkä üzennän,
Ni ahmaklık eşläp taşladı şul,
Nurı kaçtı häzer yözennän.

Şulay äle üzen akladı da,
Ğayepkä dä meñ kat çıgardı,
İlsöyärneñ sabır kalmadı hiç,
Ber kızardı, annan agardı.

Hay sin yäşlek, hay sin samim yöräk,
Siña inde niçä yäş buldı?
Uncidedä cenlänälär kızlar,
Sineñ canga äle därt tuldı!

Keşelärgä ägär häl belensä,
Kölär genä alar, añlamas!
Ser çişärgä mömkinme soñ inde?
Yöräk seren açu yaramas.

Moña qadär nindi kitaplardan,
Nindi genä hällär tapmadı?
Tahir-Zöhrä, Hösräü-Şirin anıñ
Küpme yöräk mayın yakmadı?

İnde üze nindi hälgä kaldı?
Gomer buyı söygän şikelle,
Äsir itte anı söyü utı,
Koyılıp töşte cirgä sipkele.

Çäç taradı közge allarında,
Bizände häm meñ kat yasandı,
Äle aña innek kileşmäde,
Äle kerşän döres yatmadı.

Külmäge dä kileş tösle ide,
Ällä niçek, kapçık, diyärseñ,
Äbilärçä bulgan ansı-monsı!
İnde häzer närsä kiyärseñ?

Aptıradı, moña qadär niçek
Uylamagan aknı-karanı?
Kitte genä közge allarınnan,
İnde kaytıp, meñ kat karandı.

Ä annarı käyefläre kitep,
Yämsezmen, dip, Säyet karamas,
Diyä-diyä ber oftanıp aldı,
Ansı — naçar, monsı — yaramas!

İnde koyaş taular artındagı
Tüşägenä çumdı küptännän,
Dönya küzläp niçä yoldız çıktı,
Küzen almıy ütkän-sütkännän.

Klubka — soñ, ällä barmasınmı?
Äydä, öydä genä utırsın!
Säyet anı inde onıtkandır,
Yarar, telägänen ozatsın!..

Ä yuk inde! Ul yülärdän bulır,
Söyenmäsen äle berse dä!
Närsä citmi külmäk, kerşänenä?
Bolar tiyä küpneñ töşendä!

20
Yäşlär inde ällä kayçan cırga,
Biyulärgä küçep tämamın,
Küñel açıp yal itälär ide,
Canga cıyıp dönya yämnären.

İlsöyärneñ kilep kerüenä,
Yöräkkäye nikter kısılıp,
Teträp kuydı canı, bu hällärgä
Suık algan kebek küşegep.

Zar buldı can, sagış tugayınnan
Naz koşları avaz salganday,
Böten hise häm barlıgı anıñ
Can türendä tähet alganday.

Ah sin, yöräk, niçek şuşı qadär
Sizenäseñ barın häm yugın,
Hatirälär kenägäsen ukıy
Başlıym andıy çakta min tagın.

Gomer buyı därtle hislär belän
Nurga tördem küñel türemne,
Mäñge şulay sagış häm moñ belän
Nazlarmın min haman üzemne.

Bälki äle üsmer yıllarımnıñ
Hatiräse bulgan könnärem
Alda mine çıgar karşılarga,
Oçratırmın sine, güzälem!

Şul vakıtta bez añlarbız barsın,
Döreslärne häm dä yalgışnı,
Ä häzergä tormış çittä yörtä,
Yöräklärgä sıymas sagışnı

Bez saklıybız, onıtırga teläp
Karasak ta fayda bulmadı,
Bezneñ könnär yazda kaldı bugay,
Siherlänep kara urmanı.

İlsöyärne karşı algan tösle,
İşek yañagına söyälep,
Yäş-cilkençäk süzlär butıy ide:
Caylar cayga kilep häm kitep.

Kiräkmästän kölä kiräksenep,
Etlek uylap döres ğamäldän,
Üsmerlärneñ ayırması şunda,
Artıgı da şuşı söylämnän.

Yäşlär biyüenä katışmıyça,
Çittä tordı beraz yalgızı,
İlsöyärgä kem dä küz salmadı,
Säyete dä — çitän kazıgı!

Bütän belän bii, ozın çäçle
Nindi kız bu, kemneñ kunagı?
Yörägendä yangan utlar belän
İlsöyärneñ kızıl yañagı.

Yüri şulay söyläşälär bugay,
Üçeklärgä teläp meskenne,
Hay sin, Säyet, bigräk ışanıçsız,
Beraz açıp kara küzeñne!

Kürmiseñme? İlsöyäreñ kilgän,
Sizmiseñ dä, canıñ butalgan!
Anda kemne şulay söyläşterep,
Küzläreñne därtle ut algan?

Köy tuktaldı, kanäğatsez kalıp,
Yäşlär beraz çitkä taraldı,
Nu bu Säyet, tege ozın çäçneñ
Yannarınnan ber dä kalmadı.

Süzläreme betmägängä, ällä
İlsöyärne şulay ürtime?
Ällä inde şuşı kunak kızın
İtte mikän häzer üz tiñe?

İlsöyär dä töşep kalgannardan
Tügel ide, ise kitmäsen,
Ürtim, diyep, berük, uylamasın,
Yalınır da diyep kötmäsen!

Ä şulay da nigä alay itä?
Göldän gölgä oçıp kunuçı
Kübäläktäy kanat kakkan bula,
Yuk, dime ul, üzen kürüçe?

Kiçä niçek İlsöyärgä nazlap
Söylägänen bügen bu kıznıñ
Kolagına tokmaç itep elär,
Ä irtägä zäñgär küzeneñ

Yäşlärennän kaynar küllär bulır,
Häterläre kalır çualıp…
Ä ul Säyet bütän kıznı küzlär,
Ä mesken kız kalır yugalıp.

Tagın biyü başlaganda yäşlär,
Nikter Säyet çıktı mäydannan…
Kunak kızı şunda yalgız kaldı,
Ällä canı artık saylangan?

Anı bütän yeget kilep aldı,
Ä İlsöyär haman yalgızı,
Kem kilsä dä kire bora bardı,
Tinterätmä, yeget sagızı!

Şunda gına Säyet kabat kerep,
Turı bardı anıñ yanına:
— Kildegezme?— diyep isänläşte,—
Ä min — köttem, küñel yalına

Menä äle kızlar belän biyep
Algan buldım, kaytkan kürşegä,
Miña yärtep çıgardılar anı,
Bar da häyran anıñ kürkenä!

Säyetneñ bu süzlärenä karşı
Ni äytergä belmi aptırap,
İlsöyäre tik avızın yırdı,
Äydä-äydä, alda yahşırak!

Yeget halkı yazgı bozday inde,
Işanırlık tügel berse dä,
Dönya yöze niçek kütäräder,
Yalgançılar alar barsı da.

Bu — İlsöyär şulay uylap aldı,
Can ürtälep, küñel kimsenep,
Säyetenä söyep karaş saldı,
Ä tegese kitte üzsenep.

Süzgä süzne kuşıp sayrıy birde,
Telgä tele yokmıy yegetneñ,
Köndezgene söyli, ütkänene,
Nazlarında yözä bähetneñ.

Sineñ hakka nurlandı bu küñelem,
Söyekle yar, nigä mine zar kıldıñ?
Kitte kön, kaldı kiç küz aldımda,
Sin minnän gıyşık kalasın saldırdıñ.

Minme, canaş, telämädem alırga
İren-iyäk oçıñnan ak almanı?
Äytmädeñme: sabırlık — yartı bähet?
Minem inde täqatem dä kalmadı.

Işandım, küñel kötte: kön kiler!
Sin mine töndä mäñgegä kaldırdıñ,
Tañnı kötep ah bulsam da, kulıma
Sabırlıklar yögänen häm aldırdıñ.

Sineñ hakıñ bu dönya bähaseder,
Minem hakım ireneñ almasıdır,
Bakçaña kerep huşlaşsın bu canım,
Sayraganım — mähäbbät yarasıdır.

Mähäbbätem kalasında yalgızım
Yörim tönne aralap häm üpkäläp,
Nik kermiseñ häl beleşep bulsa da,
Kitkän çakta yannarımnan üpkäläp?

Berazdan soñ tuktap kaldı Säyet,
Süz koyısı tämam korıdı,
Işanırga mömkin, ışanmaska,
Kullarına kullar orındı.

Hämmälärneñ küzlär — tik alarda,
Kolakları cıya süzlären,
Kinolardan kürgän hälgä tarıp,
Tämam onıttılar üzlären.

Monı sizep, İlsöyärneñ yöze
Komaç buldı, oyat şikelle,
Yörägenä häncär kadap aldı,
Kızlarda ul küzlär — törtkele!

Hälne sizep, köye betmäs borın,
Kunak kızı özep biyüne,
Alar karşısına kilep bastı,
Nurlandırıp ike küzene.

— Säyet, ällä siña küñelsezme?
Bu yegetlär bigräk ärsezlär,
Ozatırga röhsät sorap tora,
Ällä belmilärme, yünsezlär!

Bezneñ inde küptän dus bulgannı,
Balaçaktan bergä uynadık,
Miña alar berse kiräk tügel,
Ozatam, di, utırıp yılarlık!..

Kunak kızı şulay söyli birde,
İlsöyärneñ canın üçekläp,
Hätta Säyet aña ber süz äytmi,
Ä kız söyli barsın börtekläp.

İñnärenä kulın sala kilep,
Sıpırgalap Säyet canaşnı...
Ällä inde yüri kılanamı,
Ällä inde çınlap sataştı?

İlsöyärneñ canı telgälänä,
Küzlärenä yäşlär tıgıldı,
İnde häzer ükerep yılar kebek,
Bägırenä sagış yıgıldı.

Avır çakta küñel butaluçan,
Adaşuçan hätta uylarıñ,
Bu tormışnıñ, berük, qaderlären
Yugaltmagız, kiler tuylarnıñ

Şat avazı kaytsın hätereñä,
Uyın-kölke cannı saf itä,
Niçä tapkır sagışlarga töştem,
Zatlılarnı gamnär yuk itä.

21
Kiçke tınlık cannar kaynarlıgın
Üz irkenä alıp sünderde,
Yäş yöräklär, yoldızlarnı küzläp,
Uramnarga şatlık iñderde.

İlsöyärne ozata kilde Säyet,
Kunak kızı kaldı klubta…
Sizendeme ikän kitkännären?
Kaçkan kebek buldı çınlıkta!

Ä ul anda biyep kaldı, elek
Gel Säyetne däşep torsa da,
Bu yulısı bütän anı aldı,
Säyet çıkkan ide tupsaga.

İlsöyär dä, monı sizü belän,
Kitep bardı... Äye, iyärer,
Annan kalmas yartı adımga da,
Yaratamı, şunda belener!

Ämma Säyet ikelänep kalgan
Kebek buldı aña äüväle,
Şaktıy yulnı yalgız gına uzdı,
Nu bu Säyet, nişli, kür äle!

Kiçä äytkännäre ällä bar da
Yalgan buldılarmı, şayartu?
İlsöyärneñ küzlärenä yäşlär
Kilep törtte, söyü-yaratu

Şulay avır bula ikän, yäşlek
Büläk itkän hislär can bili,
Mähäbbätneñ şundıy därtlelären
Kem kiçermi ikän, kem belmi?

Adaştıra, akıllarnı ala,
İrennärdä iren sagışı,
Söyü-säğadätneñ diñgezendä
Belenmi dä gomer agışı.

Ah sin, Säyet, ah sin, ahmak yeget,
Niçek şulay sizmi yöriseñ?
Sin ozatsın öçen İlsöyäreñ
Çıgıp kitte, nigä sizmiseñ?

İrtä, dimä, tön uzganın äle
Sizenmi dä kalırsıñ üzeñ,
Ällä inde İlsöyärdän küçep,
Bügen kunak kızın küzliseñ?

Närsälär dip uylap betermäde,
Açulandı üzen, üpkäläp,
Yılar cirdän tagın tuktap kaldı,
Küzlärennän yäşen sörtkäläp.

Ällä inde kire barsın mikän,
Can Säyetne ezläp biredän?
Şulay diyep uylap betermäde,
Säyet kilep tottı bilennän.

— Nigä bolay äytmi-nitmi genä
Kaçıp kitteñ miña sizdermi? —
Nigä alay diseñ, i can Säyet,
Ällä inde sineñ küz kürmi?

Karşıñnan dip mahsus ütte sineñ
İlsöyäreñ, borın töbeñnän,
Ä sin, imeş, sizmi dä kalgansıñ,
Kaynar yäşlär tamıp küzennän,

İlsöyäreñ monda ah-zar itte,
Niçä kabat canı sıkırap,
Küzlärennän kaynar yäşlär aktı,
Ä sin anda kaldıñ nik yoklap?

Açulana almıy — açulansa,
Üpkäli dä almıy, ni hikmät,
Ah sin, yöräk, hislär bogavında
Kol itäseñ, şunnan bez tintäk

Kebek akıl-añnı yugaltabız,
Mähäbbätneñ kürkäm bakçası
Türlärendä küzdän yäş agızıp,
Can atabız, küñel yarası

Mäñgelekkä tözälmäslek bulıp,
Gomer buyı sıktıy-üksetä,
Hislär cırga küçä, dastannarga,
Kıyssa bulıp süzdän süz kitä.

— İlsöyärkäy, bigräk sagındırdıñ,
Könnär buyı sine uyladım!—
Süzen Säyet äytep betermäde,
İlsöyäre, onıtıp yılavın,

Anıñ süzlärenä äsärlände,
Äsirlände oçar hisläre,
Kullarına kullar totındılar,
Nurga tuldı cäyneñ kiçläre.

Yoldızlarnıñ şayan cemeldäve
Siherläde nazlı yarlarnı,
Süzlär artık ide, irennärdä
İrennärneñ täme zarlarnı

Onıttırdı, küzdän yäşne aldı,
Savıktırıp yöräk yarasın!
Hay sin gıyşık, utlarıña salıp,
Därtle cannarnı nik yagasıñ?

22
Könnär ütte sagınu sagışında,
Kiçlär uzdı hiskä törenep,
Säyet belän İlsöyärneñ sere
Telgä küçte, bar da belenep.

Bähetlelär, diyep kem soklandı,
Ä kaysınıñ küñel kuzgaldı…
Dus häm doşman azmı bu dönyada?
Könçelärneñ — toman küz aldı!

Kemneñ küze İlsöyärdä bulgan,
Koçargamı niyät itkännär,
Yuk süz söyläp alar, Säyet canın
Adaştırır gaybät sipkännär.

İkençelär, azmı citkän kızlar:
— Säyet!— diyep tañda uyanıp,
Hıyalında anı yörtüçelär?
Aları da kaldı sızlanıp.

23
Eşkä çumıp, avıl kışlık öçen
Utın yara, çaba peçänen,
Kaysıları tübä yañartalar,
Tözätälär koyma-çitänen.

Säyet belän İlsöyärneñ genä
Häsräte yuk, alar — ğaşıyqlar,
Küñelläre bähet belän tulgan,
Mäñge kabatlanmas vakıtlar.

Yäşlek bit ul sizdermiçä ütä,
Kartlık kına kilä belderep,
Çibärlekne alıp, bar yämnärne,
Kürkämlektä tämam bölderep.

Ä yäşlek ul samim yazda yämle,
Cäy könedäy nazlı här tañı,
Säyet ägär gölgä sabak bulsa,
İlsöyäre — çäçäk, yäm tacı.

Şundıy çakta, böten dönyalarnıñ
Bähet-niğmät belän tulgan könendä,
Şamil kaytkan, digän häbär kilep,
Härkemneñ dä buldı telendä.

Kürkäm, dilär, altın pogonnarı,
Härbi kiyem aña kileşä,
Keşelärgä bigräk iğtibarlı,
Hörmät belän genä söyläşä.

Kaytkan köndä turı kilep kerde
İlsöyärlär öyen üz kürep,
Kauşap kalgan kızga küzen salıp,
Yözlärenä şatlık yögerep.

Öylänergä isäp ikän anıñ,
Büläklären kuydı östälgä,
Sezneñ, imeş, citkän kızıgız bar,
Par bulmaslık tügel kemgä dä!

Kara çäçen artka çalıp kuya,
Dulkınlanıp tora, cemeldäp,
Kara küze, yöze, buy häm sını
Ğaşıyq itär, canıñ siherläp.

İlsöyärne belä ikän küptän,
Küñelendä yörtkän niçä yıl,
Kulın sorıy, aşıkmaska kuşa,
Süzneñ cayın taba belä ul.

İlsöyärne däşep kiterdelär,
Utırttılar östäl yanına,
Ätise dä beraz totıp algan,
Äverelgän dönya hanına.

Kızın maktıy, ä Şamilneñ moña
Mohtac tügellegen añlamıy,
Menä bügen birep cibäräçäk,
Ay-vaylarga ber dä karamıy.

İlsöyärneñ hälen soramıy ul,
Küñelenä sala kaygını,
Mondıy kiyäü kilep kersen äle,
Yugaltırsıñ bulgan akılnı!

Ä änise nigä ber süz äytmi?
Nik tuktatmıy şuşı mähşärne?
İlsöyärneñ canı kuzgaldı häm
İnde küzläre dä yäşlände.

Äni, diyep däşär ide, belmim,
Tıñlarlarmı? Yuktır, mögayın!
Eh sin, Şamil, bik vakıtsız kildeñ,
Yugaltıp bu könnär uñayın.

İlsöyärneñ başın aşarsıñmı?
Sine äle monda kem kötkän?
Avıl tulı kızlar, sayla bersen,
Barsı — çibär, barsı — saf, citkän.

Küzlärenä yäşlär tulgan kızın
Açulanıp kisken karagan
Ata häzer süz başlarga tiyeş,
Märhämäte betep baladan.

24
Bu hällärdän barı Säyet kenä
Häbärsez häm berni belmäde,
Ul ışana ide İlsöyärgä,
Bähetennän yazmış könläde.

Kiç klubka çıkkaç, kiler, diyep
Kötep yörde yöräk yarasın,
Uyınga da katnaşmadı, hätta
Yarmadı ul süzlär yarmasın.

Ä İlsöyär haman kürenmäde,
İnde vakıt şaktıy soñ ide,
Aptıragaç, Säyet ezläp kitte,
Küñelenä sagış-moñ cıydı.

Säyer ide barsı, hätta uram
Buşap kalgan ide bu kiçtä,
Ämma Säyet berni sizenmäde,
Şiklänmäde canı börtek tä.

İlsöyäre anı kötä sıman!
Yüri ürtäveder kilmiçä?
Menä häzer turlarına citär,
Däşep alır ise kitmiçä.

Bergä-bergä alar tañ attırır —
Monı küptän ğadät ittelär,
Nazlar cıyıp şulay serläşerlär,
Cannar canga küçep bettelär.

— Yaratam!— dip äyter İlsöyäre,—
Sinsez, bäğır, niçek yäşädem!
— Cäyem buldıñ!— diyär häm Säyet tä.—
İnde, canaş, sinsez nişlärmen?

İlsöyärneñ eşkä kitäse bar,
Közdä Säyet bulır Kazanda,
Zarıksalar, niçek oçraşırlar?
Sagınışalar bergä çagında!

Ayırılgaç, niçek tüzär alar?
Zar bulırlar yılap kiçlären!
Ber küreşü — ber gomergä torır,
Küz yäşläre kaplar hislären.

— İlsöyär!— dip äytä täüge süzen
Uyanganda Säyet kön sayın,
— Bägırem!— dip küzen aça kızı,
Übep tuymas bulıp ul tagın.

Mondıy mähäbbätneñ bändälärdä
Küptän kürengäne bulmagan,
Tahir-Zöhrä zamanası ütkän,
Yaña Läylä-Mäcnün tumagan...

Yuldan kilgän Säyet tuktap kaldı:
İlsöyärlär bäyräm itäme?
Öylärendä ni bar utlar yangan!
Sagınıplar sine kötäme?

Bakça yakka açık täräzädän
İşetelep kuya süzläre…
Ä yuk ikän, anda kemder cırlıy!
Säyet İlsöyären küzläde.

Kürenmäsme, imeş, eşe küpter,
Nigä kiçä äytep kuymagan?
Buşar äle, beraz kötep torsın,
Tañga — yırak, vakıt uzmagan.

Kapka töplärendä utırunı
Oyatlıga sanap, kürşelär
Yagınarak çıgıp bastı yeget,
Kıyın bulır, ägär kürsälär.

Şaktıy kötte, törkem-törkem yäşlär
Kaytıp kitte küptän klubtan…
Säyetneme tanıp köleştelär?
Ällä kızık tabıp ber yuktan?

Ä İlsöyär haman kürenmäde,
Yüri genä çıgıp kermäde,
Belmi mikän, anı Säyet kötä,
Nindi häl soñ bolay, kür äle!

Kük yözennän karañgılık kitep,
Küzen yoma başlap yoldızlar,
Beräm-beräm sünä bardılar häm
Tañ belende, cırlap ardılar

Kunaklar da, kapka töplärenä
Çıktı İlsöyärneñ ätise,
Kem beländer nider söyläştelär,
Şunda betep anıñ äytäse,

Kullarına kullar sugıştılar,
Ayrıldılar, Säyet — tanıdı:
Yugaroçka Şamil kaytıp kitte,
Turı totıp gäüdä-sınını.

Ä Säyetneñ can kiselep kaldı,
Yöräkkäye kitte yarılıp,
Kükrägennän ber ah çıktı şunda,
Akılınnan üzen ayırıp.

Ni uylarga belmi aptıradı,
İlsöyären ezläp tapmadı,
Yöze buylap kaynar yäşlär aktı,
Küz alların toman kapladı.

İserektäy kaytıp yıgıldı ul
Urın-cirgä, kiyem salmıyça,
Canı ärnep, arıp yoklap kitte,
Kabat uyanası kilmiçä.

Eh sin, yöräk, şundıy kimsenäseñ,
Arıslanday bulır çagında,
Yuksa üzeñ utlı kümer genä,
Nur sibüçe tormış yulında.

25
İlsöyärneñ küñelendä nilär
Barın belmi, närsä bulasın,
İkençe kön Säyet häbärlärneñ
İşetügä üze barçasın,

Aptıraudan hiçni uylıy almıy
Gacizlände, canı kiselep,
Anıñ öçen cirlär iñgän ide,
Küklär töşkän ide işelep.

İlsöyärne ul kürergä tiyeş,
Söyläşergä, gaybät kenäder!..
Bu işetkän süzlär döres bulmas!..
Halık annan yüri köläder?

Şamil belän kayçan tanışkannar?
Yörgännärme ällä küptännän?
Niklär öçen aldan söylämägän?
Närsä bula ide belgännän?

Avıl buylap maktap söylilär şul:
— Şamil,— dilär,— yeget asılı,
Buyı-sını kilgän, kileş-kilbät,
Kürkämlegen bizi akılı.

Ä Säyet soñ kaysı cire belän
Tiñläşerlek aña? İlsöyär
Anı saylap alsa, gönah tügel,
Yaratırlık bulgaç häm söyär.

İsenä dä almas bu kiçlärne,
Kitep barır kullar totışıp,
Eh sin, Säyet, matur yäşlegeñdä
Kalaçaksıñ ikän sataşıp.

Bäğırläreñ suyılıp kına töşär,
Özelep kenä kalır yörägeñ,
Sin tügelme ideñ çibärlärneñ
Koçkan-üpkän yeget sirägen?

İnde häzer nurı sünär könneñ,
Tönnär uzar kaygı eçendä...
Kemnär sorar sineñ hälläreñne?
Sataşırsıñ hätta töşeñdä.

Moña qadär ber şayaru bulgan,
Yäşlek belän uynau baladay,
İnde menä yöräkkäyeñ yana,
Küñeleñdä buşlık daladay.

Niçek bulır häleñ? Şuşı qadär
Kaygılarnı cıyıp küñeleñ,
Tügeleplär kitär könnärdän ber
Könnärendä şuşı gomereñ.

Zar yılagan çaklar az bulamı?
Tözälmime sıngan-kiselgän?
Ä yöräkne mähäbbättän, belmim,
Niçek dävalarga? Özelgän

Çaklarıñda kabat ah orırsıñ,
Tıngı taba almıy dönyada...
Kaysı taraf kitep yugalırsıñ?
Can ualır güyä pıyala.

Eh sin, Säyet, üzeñ dä belmiçä,
Sizenmiçä utka çolgandıñ,
Mähäbbätneñ tatlı hıyalında
Kiläçäkkä taba yul aldıñ.

İnde bette barsı ber mizgeldä,
Dönya sine niçek aldadı,
Yalgız kaldıñ yäşlek tupsasında,
Sarayıñda bütän nurlandı.

Yılasañ da, yılamasañ da yuk
Yöräk yarasına darular,
Gıyşık sırhavında zar bulırsıñ,
Bäheteñne yatlar aldılar.

Tıngı tapmıy Säyet küñelenä,
Şaşınırga citep zarıktı,
His diñgeze yardan taşıp çıktı,
Ä berazdan tagın sayıktı.

Su buyına töşte, ineşenä,
Çelteräplär aktı zar sular,
Yıfäk ülännärne çaykıy-çaykıy,
Basılganday buldı yarsular.

Sagışların agızırga teläp
Dulkın däşte kilep yarlarga,
Küzlärendä kaynar yäşe kipte,
Kilä almıy tordı kararga.

Närsä kıla alsın, İlsöyäre
Yüri genä anı şayartkan,
Yaratam, dip äytüläre yalgan
Bulgan ikän, bäğre — kara kan!

Halık süze ägär yalgış bulsa,
Nigä kilep häbär birmäde?
Tuylamakçı ikän Şamil tizdän,
Äzer, dilär, kızga külmäge.

Şul külmägen kiyep İlsöyäre
Tuylar belän ütär uramnan...
Şul çaklarda mesken Säyet nişlär?
Yöräk sıkrar şunda yarañnan.

Ä İlsöyär kölär häm yılmaer,
İre bulır yeget soltanı…
“Äçe!”— digän tavış yañgıratır
Tañga qadär avıl-uramnı.

Übeşerlär! Niçek mömkin ikän?
Sabırlık bir aña, ya Hoday!
Köleşerlär, biyep cırlaşırlar…
Añlaşılmas: ni häl, nik alay?

Ä bälki dä onıtırsıñ äle,
Aznımı soñ üpteñ häm koçtıñ?
Yöräk bütän yarnı kabul itär,
İnde işeklären şar açtıñ!

26
— Säyet, sälam, sine ezläp yördem,
Kürenmädeñ bügen uramda? —
İlsöyär dip belep däşüçene,
Kurkıp kitte yeget häm anda.

Üz küzenä üze ışanmadı,
Ällä şäüläseme kürenä?
Säyersenep beraz karap tordı
Şul çagında kıznıñ yözenä.

— İşetkänseñ ikän, sizep toram,
Ällä tanımıysıñ üzemne?
Güzäl bit min, İlsöyärneñ dustı,
Beterenmä bolay, tüz inde.

Hat kiterdem, anda barsın yazgan,
Ukırsıñ da anı añlarsıñ,
Mä, al inde, İlsöyärdän kildem,
Ni eşlärgä üzeñ kararsıñ!..

Şulay dide, bütän süz äytmäde,
Hat kaldırıp kitte üzenä,
Häl sorarga sabırlıgı citmi,
Yäş tıgıldı zäñgär küzenä.

Güzäl birgän hatnı ul şunda uk
Açtı, tiz-tiz ukıy başladı,
Süzlärennän canı tetrände häm
Yöräkkäyen kulga uçladı.

“İsänmesez, Säyet! Hatım belän
Añlatırga buldım barsın da,
Işanam min, sin — akıllı yeget,
Utırasıñ kebek karşımda.

Berençe kön sin ozata kilgäç,
İseñdäme, ber häl söylädem?
Ul keşe bit şuşı Şamil ide!..
Min äytergä genä telädem...

Tik sin genä moña iseñ kitmi,
Bütän süzne şunda başladıñ,
Ä annarı min dä onıtkanmın,
Äyländergän ideñ başlarım!..

Yalgan tügel, döres, sine, Säyet,
Yarattım min barsın onıtıp,
Sin yäşlekneñ närsä ikänlegen
Duslık belän birdeñ añlatıp.

Rähmät siña! Kızlar küze barı
Sindä genä, belep torasıñ,
Gomerlekkä tiñ bulırlık yarnı
Oçratırsıñ äle, tabarsıñ...

Açulansañ, hiçber üpkälämim,
Aña hakıñ bardır, qaderlem,
Ä min inde hiçni eşli almıym…
Birgän süzem ide, bägırem!

Soñgı vakıt onıtılgan, belmim,
Niçek şulay kilep çıkkandır?
Min Şamilne inkar itä almıym,
Täqdiremnän şulay bulgandır.

Suga batkan çakta kotkardı şul!
Ul bulmasa, bez dä küreşmäs,
Yaratışmas idek, rähmät aña!..
Kaygılarga yeget bireşmäs!

Min Şamilne ägär inkar itsäm,
Kayta kalsam birgän süzemnän,
Sineñ belän miña bähet kilmäs,
Oyat utı sünmäs yözemnän!

Adarıngan idem, nişli alam?
Sin gafu it, Säyet, açulan!
Min — Şamilgä tiyeş! Berük kenä
Zıyan kılma aña yarsudan!..

Gomerem belän min burıçlı aña,
Añlıysıñdır, söyü hakına
Sin gafu it, bähet yuldaş bulsın
Üzeñä häm söyär yarıña!

Onıtmam, dip äytmim, onıtırmın,
Ber töş kenä bulıp häterdä
Kalır bezneñ bergä bulgan kiçlär,
Üz-üzeñne, berük, betermä!

İsän yäşä, ränci kürmä miña,
Tormış belän bulmıy yarışıp,
Rähmät siña, yäşlek büläk itteñ,
Yuldan çıga kürmä yalgışıp.

Äye, döres, min yarattım sine,
Ällä niçek kenä buldı ul,
Onıtırmın, sin dä mine onıt,
Küñeleñdä tınsın zar-davıl.

İke könnän bezneñ tuy bulaçak,
Açulanma, sine çakırmıym…
Tik belep tor: min yarattım sine!
Bälki onıtmamın, akıllım!

İnde sau bul! Çiksez bähet telim,
Tiñ yar telim siña, qaderlem!..
Ägär töşläremä kerä kalsañ,
Hälläreñne şunnan belermen.

Oçraşmabız inde, ämma sine
Sagınalar kalsam, yılarmın,
Huş, bähil bul, bäğır, söygän yarım,
Ayırıldı barır yullarım!..”

Ukıp çıkkaç, Säyet añladı da
Añlamadı şuşı süzlärne...
Ni äytmäkçe aña İlsöyäre,
Özgälänep kitep üzäge?

Yaratkanın yäşermägän, üze
Şul Şamilne nigä saylagan?
Näzer, imeş, nindi süz bu tagın?
Kaydan tapkan, kemnär uylagan?

Nigä üze kilep söylämi ul?
Nigä kaça aldap Säyetne?
Yaratkaç, nik Şamil aña kiräk?
Nik yazmışka sıltıy ğayepne?

Ä tuyları ike könnän ikän…
Nigä alar şulay aşıga?
Ul Şamilen çibär yeget, dilär,
Barıp kürsäñ ide karşına!

Yuk, kiräkmi! Akılsızlık bulır…
İlsöyäre genä kızganıç,
Yaratmasa, bergä niçek yäşär?
Kayda teräk tabar, ışanıç?

Mähäbbätsez yäşäü tämug belän
Ber, dilär bit, dönya yözendä!
Nigä aña riza buldı ikän?
Añlamassıñ inde üzen dä!

Bähet teli, rähmät inde, ämma
Üze alıp kitä bähetne,
İlsöyärsez Säyet öçen nindi
Bähet bulsın! Barsı da bette!

27
Kön bolıtlap, yañgır tügep ütte,
Cirneñ biten yuıp, taşıtıp
Yılgalarnı, sunı, yırganaknı...
Koyıp-koyıp yaudı aşıgıp.

Ä annarı tupıllarnıñ ise
Saflandırdı cäyge havanı,
Moñsu tallar sulıp yıladılar,
Ülännärdä — koyaş kuyanı.

İlsöyäre niçä tapkır kürde
Säyet cannıñ ütep kitkänen,
Täräz aşa küzlär oçraştılar,
Yöräkkäyen bu häl tetkänen

Söylärgäme teläp küzennän yäş
Akkan kebek kürep yegetne,
Kıznıñ canı kaynar ahın ordı,
Bigräklär dä inde söyekle!

Täräzädän täräzägä küçep,
Ozata bardı küze Säyetne,
İnde genä yılar kebek ide…
Üze bit ul, üze ğayeple!

Moña qadär mähäbbätneñ nindi
İkänlegen äle belmägän
Bulgan ikän, inde soñga kalgan,
Nasıybına bähet kilmägän.

İke utnıñ arasında torgan
Keşelärneñ häle bik yaman,
İlsöyärneñ küzlärennän tamgan
Kaynar yäşlär canın kamagan.

Bu Säyetne sagınırmı ikän?
Äy, yuktır la, kemnär koçmagan...
Üpkän-koçkan cilgä oça, dilär,
Baş bälase hällär bulmagan!

Ä şulay da Säyet tä kızganıç,
Niçek kenä aña añlatsın?
Ällä kayçan hatnı da algandır?..
İnde bütän yarnı yaratsın.

Moña qadär beleş-tanış tügel
İdelärme? Häzer onıtsın,
Aña kızlar betmäs, yılamasın...
İlsöyärme inde sınatsın?

Şulay uylap aldı, tınıçlandı,
Eşe töşep, tottı çiläklär,
İneştän su kiterergä diyep
Uyga kilde, yögerek ayaklar

Töşep kitte tar sukmaklar buylap,
...Yarda kinät tayıp yıgıldı,
Çiläkläre tübän tägäräde,
Külmäk itäge dä yırtıldı.

Nişläp yörim äle monda, diyep
İse kitte şunda üzenä,
Bolgançık su bulıp akkan ineş
Kızıl kanday kürenep küzenä,

Kurka kaldı moña İlsöyärkäy...
Närsä soñ bu, nindi sataşu?
Yañgırdan soñ böten cir dä taygak,
Aga sular, güyä zur taşu...

— Kaysı cireñ avırttırdıñ, canaş?
Sınmadımı ayak, yä kulıñ?..—
Säyet, kilep, belägennän tottı,
Cirdän aldı töşkän yaulıgın.

Yardan ürgä däşte, bala kebek
Kullarınnan anı citäkläp,
Ä annarı çiläklären alıp,
Su kiterde, kuydı cay-ipläp.

— Sıngan cireñ yukmı? Tuy aldınnan
Avır bulır ayak aksasa!..
Ni söyliseñ, Säyet? Nigä alay
Äytäseñ, bu canıñ kaynasa?

— Niçek monda kilep çıktıñ, Säyet?
Oçratırmın diyep belmädem!—
İlsöyärneñ bütän süzläre yuk,
Kulı kaplıy yırtık külmägen.

Ämma tezdän açıla da kitä,
Bilenäçä täne kürenep,
Çibärlegen dönya küzlärennän
Yörgän ikän haman yäşerep.

— Alay itep karama sin, Säyet,
Miña oyat bolay toruı! —
Kıznıñ üteneçen işetügä,
Bägıren kiste ahlar oruı.

— Hatnı algansıñdır, ukıdıñmı?
Min barsın da anda añlattım,
Kabat oçraşunıñ kiräge yuk,
Äye, Säyet, sine yarattım.

Aldıy almıym, ämma bik soñ inde,
Şamil belän nikah ukıldı,
İrtägä — tuy, annan kitäçäkbez,
Söyläşülär küpkä suzıldı!..

İlsöyärneñ şuşı süzlärennän
Vatılıp kitte yeget küñele,
Kızıl kanday sulı çiläklärgä
İlsöyärneñ kullar ürelde.

Mesken Säyet güyä taş sın ide…
Açılıp kitkäç kıznıñ külmäge,
Şunda aña canı kabat kayttı,
Kaynap çıktı hislär çülmäge.

— İlsöyär!— dip koçagına aldı,
Bitlärennän üpte canaşın…
— Yuk, kiräkmi, bäğır, alay itmä,
Kuzgatma bu küñel yarasın!

Alay itep mine räncetmä sin,
Yalgışıp ber naçar uylarmın! —
İlsöyärneñ şuşı süzlärennän
Can Säyete cıydı kulların.

Oyaludan başın tübän ide:
— Gafu sorıym, bolay eşlävem
Ällä niçek ber sataşu gına…—
İlsöyärdän aldı küzlären.

Canın kaya kuyar urın tapmıy,
İkese dä şunda kaltırap,
Tiz-tiz atlap İlsöyäre kitte,
Säyet kaldı yalgız aptırap.

Özelde can, yugaldı san, mesken
Gomer öçen şuşı mizgellär
Mäñgelekkä tiñläşerlek ide,
Vatılıplar kaldı küñellär.

Bolın çäçäkläre açılmıyça,
Yañgırdan soñ koyıp küz yäşen,
Könne kaplap kilgän kiçkä kerde,
Yıraklarda uynap ut-yäşen,

Kaltıranıp algan tösle dönya,
Şundıy yämle cäyne kurkıtıp,
Salkın cillär isep kuydı, güyä
Közlär kilä ide aşkınıp.

28
Öydä bar da tuyga äzerlände,
Cıyıldılar tugan-tumaça,
İlsöyärne barsı da kotladı,
Küz häm kolak — koda-kodaça.

Kız üze dä ser birmäde artık,
Sagışlandı haman da yalgız,
Tik änise nider sizengändäy
Sorap kuydı: — Nigä kanatsız

Kalgan koştay bolay moñsulanıp
Yöriseñ dä süzeñ äytmiseñ,
Küzläreñne minnän yäşeräseñ,
Serläreñne ber dä çişmiseñ?

Şundıy zatlı yeget ireñ bulır
Diyep sizä ide küñelem,
Çibärlektä, kürkämlektä — tiñsez,
İşetügä, härber süzeneñ

Mäğnäse bar, diyä ätiyeñ dä,
Hämmäbez dä siña söyenä,
Bähetläreñ genä bula kürsen,
Tiñ kılsa da tiñ şul üzeñä!

Sagışlanma, yırak kitäbez, dip,
Beraz kaytkalap ta yörersez,
General da bulır, di ätiyeñ,
Nasıyp itsä, bez dä kürerbez!

Büläklären aldık, bar da zatlı,
Tuy külmäge genä ni tora?
Borınıñnı bolay salındırma,
Sagışlanma, yahşı, dip yura!

Kız yazmışı şuşı: üsä, oça!
Min dä şulay kildem ätkäñä,
Bäheteñä küz timäsen, kızım!..
Ber yılmaep süzeñ äytsänä!..”

Äniseneñ şuşı süzlärennän
Tınıçlangan kebek yöräge,
İlsöyär dä avız yırgan buldı…
Kileş tügelme soñ külmäge?

Közge allarına barıp bastı,
Böterelde, tagın karandı,
Äniseneñ yöze şatlık belän
Yaktı koyaş kebek yılmaydı.

Tınıçlanıp çıktı kız yanınnan,
Kiyäü kiler vakıt citäsen
Bar da kötä ide östäl yasap,
Sagındı, dip, kilen irkäsen!

Ä İlsöyär közge allarında
Uñ-sulına tagın äylände,
Häterendä Säyet ide anıñ,
Küz yäşennän küze bäylände.

Urın-cirgä avıp, üksi-üksi
Yılaudan hiç tuktıy almadı...
Nigä genä rizalıgın birde?
Nigä genä üzen aldadı?

Söymi idemeni ul Säyetne?
Şamil aña äle kem ide?
Näzerennän atlap ütälmäde,
Häsrätle uy canın kimerde.

Berazdan soñ Şamil kilep citär,
Alıp kitär anı, tuy bulır,
Vakıygalar üz çiratın bozmas,
Därtle küñele dä utırır.

Onıtılır Säyet, kölke bulır
Şuşı hällär, iskä almas ul,
Tormışına kuanıp yäşär häm dä
Sagışlarga mäñge birmäs yul.

Kem söymägän, kemnär yaratmagan,
Bu dönyada häbärläre küp,
Şamil belän İlsöyär, dip söyli
Böten halık, canı-yarı kük.

Säyet belän bulgan duslıkları
Ber ayga da tulmıy, söyläsäñ,
Siña qadär küplär belän yörgän,
Sinnän soñ da yörer, belmäsäñ.

Şulay diyep uylap beterügä,
Yuatuga canın, kabattan
Küñel därte urınınnan küçte,
Küz yäşläre yıktı ayaktan.

— Säyet!..— diyep pışıldadı üze,
— Şamil!— dide aña akılı,
Bu tartkalaş üzäklären özde,
Dönyaları kitte arkılı.

Ällä häzer täräzädän çıgıp
Kaçsın mikän, taşlap avılnı?
Keşe kölär, alay bulmıy inde,
Ayagına oyat tagıldı.

Çarasızdan uñ-sul bolgandı kız,
Ber genä dä cayın tabalmıy,
Vakıygalar üz çiratı belän
Bara tordı ber dä tuktalmıy.

Täväkkälläp täräz açuına,
Uram yuldan därräü kıçkırtıp,
Ber-ber artlı maşinalar kilde,
Kız küñelen kabat kuzgatıp.

Bizägännär, çäçäk-tasmalarnıñ
Kızganmıyça törle töslesen,
Barsı da ak maşinalar ikän!
Kaydan cıygan ikän hämmäsen?

— Kızım, nigä bizänmädeñ haman?
Kiyäü kilde, äle nişlädeñ?
Külmägeñ dä bögärlänep betkän,
Yözeñne sört, nidän küz yäşeñ?..—

Açulana-açulana anı
Cilterätte şunda änkäse,
Aşıktırdı, közge allarında
Cir ubılsa, şunda kitäse

Kilde İlsöyärneñ, ä annan soñ
Kinät kenä başın kütärde,
Gorurlıgın cıydı ul üzenä,
Sagışların çitkä etärde.

Kiyäü kergänçegä soñarmıyça
Yözen yasar, kaşın, kerfegen,
Anıñ anda işek bavın satıp
Alası bar, belep kemlegen.

Yola-ğadät tärtibennän ciñel
Uza almas, başın katırır
Öçen anda kızlar kötep tora…
Ä İlsöyär iñ soñ satılır...

Yazılışır, tuyı bulır, halık
Bäyräm itär anda kuanıp,
Huş, yäşlegem, diyep yılaganday
Toyılır bu hislär, yugalıp.

29
Kilep kerde Şamil, bülmädäge
Sagış şunda, cıyıp itägen,
Çıgıp tayu yagın tiz karadı,
Üzenä alıp küz yäş ilägen.

Kara çäçen sıypap taragan häm
Çibär yözen tämam balkıtkan,
Ak teşläre tezmäsendä şatlık
Kölep tora, bigräk zarıkkan.

Ğaşıyq kiyäü anı kilep koçtı:
— İlsöyärem, mine kötteñme?—
Diyep nikter sorap kuydı şunda,
Teşlägändäy yöräk itene.

Bit oçınnan üpte: — Sagındım,— dip…
İlsöyärneñ canı kaltırap,
Küzlärenä ence yäşlär çıktı,
Gam häm kaygı bulıp yaltırap.

Ä Şamile monı söyeneç dip
Kabul itte, aldı kütärep,
Bähetenä ul kuana ide…
Kıznıñ canı ide kügärek...

Nişlätsä dä, kiyäü irkendä ul,
Üpsen-koçsın, aña yar buldı,
Böten keşe söyeneçtä häzer,
Böten yortka şatlık-yäm tuldı.

Kız yortınnan tuy başlanıp kitte,
Maktadılar kiyäü-käläşne,
Ä annan soñ barsı kuzgaldılar,
Par kilgännär, bigräk kileşle.

Yazılışkaç, därräü kotladılar,
Bähet kümde asıl Şamilne,
Tik İlsöyär genä tınıç ide,
Aldap bulmıy ide küñelne.

Bolar barsı äkiyät tösle genä,
Güyä yazmış yüri şayartıp,
Kurçak uynıy bu bändälär belän,
Üz cayına barsın zar itep.

“Äçe!”— diyep kıçkırganda bar tuy,
Küz aldına kilgän Säyetkä
İlsöyäre mul yılmaya ide,
Hiçberäü dä almıy ğayepkä!

Şulay alar tormış başladılar,
Tost kütärgän — bähet teläde,
Bergä-bergä imin yäşägez, dip
Notıkçılar küp süz söyläde.

Tik bersen dä işetmäde barı,
İlsöyärneñ canı karıştı,
Küzlärenä yäşlär kilep haman,
Al yözenä elde sagışnı.

Şuşı könnän bötenesen ontıp,
Yaña tormış aña başlası,
Mähäbbäte ber hatirä bulıp
Gomerlekkä canda kalası.

İskä algan çakta tugan yagın,
Küz salganda yoldız kügenä,
Niçek tüzär ikän sagışlanmıy?
Mähäbbäte kerer töşenä.

Tañda uyanganda yılıy kalsa,
Kem yuatır anı, keme bar?
Yıraklarda, yätim bala kebek
Eçe-tışı anıñ bulır zar.

Oçraşmaslar kabat, küreşmäslär,
Ozak yörmäs, Säyet öyläner,
İr-at halkı nıklı bula şul ul,
Tormış korır, barsı köyläner.

Ä İlsöyär nişlär? Närsä öçen
Yalgıştı ul, şulay sataştı?
Vakıygalar argamagı anıñ
Uy-hisläre belän yarıştı.

30
Şamil çınnan ğaşıyq ide aña,
İlsöyärsez yäşi almas ul,
Bähetenä ay häm koyaş könli,
Mondıy bähetle zat bulmas şul.

Ä İlsöyär! Ä İlsöyär — tınıç,
Yahşıdan da äytmi, yamannan,
Täqdirenä ul buysıngan inde,
Ayırıldı häzer barınnan.

Tutaş tügel, hanım inde ul da,
İzge zatı şuşı dönyanıñ,
Küklär belän kemnär yarışmıylar —
Söyeklese şular Hodanıñ!

Yazmış belän uynıylar dimeni?
Şayartırga hiç tä yaramıy!
Säyet anı añlar, gafu itär,
Yukka gına canın yaralıy.

Şamil belän İlsöyärneñ bergä
Tormışları yämle başlanıp,
Här tañnarı şatlık belän tudı,
Zarıkmasın küzlär yäşlänep!..

Artlarınnan karap kalır buldı
Avıldaşlar sagınıp yäşlekne,
Uramnardan bergä uzgan çakta
Belgän kebek alar kemlekne.

Här keşegä sälam birä bardı,
Här küreşkän hälne soradı,
Säyet kenä yalgız yandı-köyde,
Üpkäläüdän canı yıladı.

Ämma könnär üz çiratı belän
Ütä tordı, yara tözäler
Öçen däva tabılganday buldı,
Anıñ yazmışı da üzgärer.

Kiç utırıp kızlar yeget saylıy,
Çibärennän kiräk çibäre!
Yazmışları kemgä nasıyp bulır?
Barsına da kiräk siräge!

Soltan bulsın, oltannarı ildä
Bik küp anıñ, alar kaçmaslar!
Yeget saylıy kızlar kiç utırıp,
Tik soltannar täräz kakmaslar!

Andıyları anıñ kaçıp yörmi,
Kurkıp tormıy işek katında,
Kilep kerä, üze saylap ala,
Kaçıp kalma andıy barında.

Oltannardan soltan çıkmas inde,
Zamanalar küptän üzgärde!
Yeget saylıy kızlar äle haman,
Bäğırläre genä kügärde.

Yäşlek uza, yazgı könnär kebek
Belenmi dä kala qadere,
Çäçäklärneñ gomre bigräk kıska,
Şundıy inde Hoday täqdire.

Bähet belän tulıp torgan könne
Ber mizgeldä bolıt kaplasa,
Küzlärdäge yäşlär yañgır bulıp
Tufragıma şunda häm tamsa,

Çäçäk kebek şıtıp çıgar canım,
Mähäbbätneñ kızıl göledäy,
Sin üzeñ dä çäçäk kenä ideñ,
Açılaçak ideñ böredäy.

Yazmışlarnıñ salkın cile, ällä
Zamananıñ kara kıravı
Taclarıñnı köyderdelär sineñ?
Bäğırläreñ inde yaralı!

Gomer buyı savıkmassıñ, diyep
Yuramasın duslar-tugannar,
Här sırhaunıñ üz dävası bula,
Kabat yañaraçak sulgannar!

Kiç buldı dip tañnar atmıy tormıy,
Kış artınnan kiler yazlar bar,
Közläreñdä tuñıp kalgan orlık
Şıtıp çıgar äle, yaralar

Tözälerlär, cöyen kaldırsa da,
Vakıt digän tabip barsın da
Üz dävası belän sihät itä,
Tormışlarıñ alga barsınga.

Kayvakıtta döres ğamäleñ dä
Sınala häm çıga yalgışka,
Şöker, dibez, rähmät äytä-äytä,
Ozata bargan şuşı yazmışka.

Söyeneçlär şaulap çäçäk atsın
Küñel bakçasında, bägırem,
Işanıçlı bulsın kiler könnär,
Tuktat inde küz yäş yañgırın.

Yalgışlarnı tözäterlek köç tap,
Yazmışıña hilaf bulmasa,
Täübä sarayında meñnär tezdä,
Gomer — ütä, saflar — almaşa.

31
İlsöyärneñ häter däftärendä
Säyet kaldı saklap yäşlegen,
Gomer buyı anı iskä alır,
İskä alır şulay yäş çagın.

Küñel bit ul şundıy, bar närsäne
Terkäp bara, kayçak onıtsak,
Berkön kilep, aktarına başlıy,
Ukıy — ömet şämen kabızsak.

Şamil süzdä yomşak ide, haman
İlsöyärneñ sıypap çäçennän:
— Nigä bolay käyefeñ yuk?— diyep
Kızıksına ide üzennän.

— Bolay gına, ällä niçek kenä,
Sizmi kaldım, bar da üzgärde,—
Diyä ide aña İlsöyäre,
Yalgan tügel ide süzläre.

Närsä genä äytä kalsa ire,
İlsöyäre öçen kaygırıp,
Tizräk anı yuatırga teli,
İlsöyär dä nazın kaytarıp.

Kön yämendä alar öçen koyaş
Yaktırtıp bu dönya sarayın,
Nurlar belän kümde, bolıtlarnıñ
Cil yörette mamık kärvanın.

Onıtıldı barça sagışları,
İlsöyärneñ küñel türendä
Şatlık oya kordı, elekkeçä
Yılmayuı kayttı yözenä.

Üz çiratı belän bardı tormış,
Ğadätençä yuknı barladı,
Sagış häm moñ üz cayların aldı,
Kaygılarga urın kalmadı.

Şamil belän anı kavışır dip
Uylamagan ikän dusları…
Alar belmäs serlär dönya tulı!
Nigä yukka kitä isläre?

Tormış yäme büläk bula ikän
Kötmägändä hämmä keşegä,
Qaderlären yugaltmaska kiräk,
Ser birmiçä doşman-könçegä.

Bügen alar kunak bulıp töşte,
Sanaulı kön kaldı kitärgä,
İlsöyärneñ äniläre sıyga
Cıydı bügen, hörmät itärgä

Kiyäüne häm barça tugannarın,
Tuy dävamı kebek härberse
Gel yahşını telädelär, süzneñ
Artıgı yuk, kime, här keşe

Bähet öçen tua bu dönyaga,
Yatlar öleşenä kermäsä,
Tormışları tözek häm mul bula,
Näfse belän bergä yörmäsä.

İlsöyärneñ izge hislärendä
Hiçkemneñ dä şige bulmadı,
Bigräk anı şundıy söyä ikän,
Örmäs cirlärgä dä kuymadı.

Alda nindi yullar kötä ikän?
Niçek bulır tormış itülär?
Monı uylar çaklar idemeni?
Soklansalar, berük, küz tiyär.

Mäcles betep, bar da taralışkaç,
Kunaklarnı ozata çıktılar,
İnde vakıt kiçkä kergän ide,
Şaktıy ozak bäyräm ittelär.

Kaytıp kilä ide alar bergä,
Soklanışıp avıl kiçenä,
Parlar ütte isänläşep kenä,
İlsöyärneñ küze bersenä

Töşte şunda, canı urınınnan
Kuzgalganday buldı, tänenä
Suık cillär tiyep kitkän tösle
Kuırıldı, güyä üzenä

Üç itkändäy Säyet bara ike
Koçagına alıp beräüne!
Bu yeget hiç aldataçak tügel,
Kötep tormıy üget birüne!

Yuk-yuk, Säyet tügel ide bugay?
Bu — yäşlege uzdı uramnan!
Niçä kaytıp, anı taba almas
Cäylärennän, kışkı burannan!

Beraz uzgaç, yäşlär cır suzdılar,
Moñga kümep nazlı cannarnı,
Şuşı vakıt kemnär kükkä aştı,
Kem yıladı cuyıp sannarnı.

Bu cır açık täräzlärdän kerep
Därtländerde hämmä yöräkne...
Nigä şulay özderäder ikän
Yäşlek cırı bezneñ üzäkne?

32
Alar — kitte, olı yulga qadär
Ozata kilde tagın änise,
Bu yulısı, kaytam, dimäde şul,
İnde tagın tormış arbası

Üze belän alıp kitep bara,
Yıraklarga, çit-yat cirlärgä!
— Sagınırsıñ inde bezne, kızım,
Vakıt bulsa, kaytıp kilgälä?..—

Dip ütengäç ana, Şamil şunda
Yılmaydı da cavap kaytardı:
— Hattan özmässeñme, İlsöyärem?..
Yukka gına ana kaygırdı.

— Nik kaytmaska, häzer yalgız tügel,
Bergä şul bez, äni, kaygırma,
Sagınmıyça gına bulmas inde,
Tırışırbız yışrak kaytırga!—

Şamil kiyäü şulay ışandırgaç,
Ananıñ da küñele tınıçlap,
Kaygı şälen saldı yörägennän,
Yörmäs buldı yukka sagışlap.

— Sagınırmın, äni, sez dä mine
Betermägez ontıp, yarıymı!—
İlsöyärneñ şuşı süzlärennän
Ana canı güyä yarıldı.

Niçä tapkır Kazan yullarına
Ozatırga çıkkaç şuşılay,
İzgelärdän ayırmasın, diyep
Teläp kala ide, gel şulay

Kilep tora ide borçuları,
Yul yörülär ciñel tügel şul,
İzgelektän çıkmasınnar, berük,
Şul çagında imin bulır yul!

Kitkän çakta häyerle yul teläp
Ozatalar, arta ışanıç,
Kaytkannarnı zarıgıp kötälär şul,
Şatlık belän tabıp yuanıç.

Yulçılarnıñ yulı imin bulsın,
Kaygı-häsrät birä kürmäsen,
Borıngıdan kilgän ışanıç bar:
Yul yörüçe — izge, beläseñ!

Yulçılarnı maksatına iltsen,
Bähetenä taba yulları,
Tormışları daim imin bulsın!
Yullarında küplär soñardı...

Soñarmagız, kaytkan-kitkännärne
Onıtmagız, kötär keşe bar,
Yullar — kıyın, cäyen yañgır bülsä,
Kışın anı kümep kitä kar.

33
Peterburga alar kilep citte,
Bik küplärneñ hıyal şähäre,
Kay yagıdır Kazan kebek anıñ,
Hätta halkı şundıy, kür äle!

Şamil küptän monda hezmät itä,
Eleklärne, kaytkan-kitkändä,
Kazanga da kerep çıga ide,
İlsöyärgä atap kilgändä,

Dus kızları ürtäp äytä ide:
— Urlıybız,— dip,— sineñ yegetne,
Köne buyı kötte, kitaphanä
Siña gına inde, belepme

Yüri şulay aptıratasıñdır,
Yalındıru ğadäteñdä bar,
Mesken Şamil kötep gaciz buldı,
Sineñ öçen niçek şulay zar!

Kitaphanägä dip kitep bardı,
Anda sine ezläp tabarga,
Ul arada kaytıp ta citkänseñ,
Kıyın bulır inde añarga!..

Şamil şulay kilä ide kayçak,
Aldan häbär itep tormastan,
İlsöyärneñ ber dä ise kitmi!
Kartaysınmı inde tumastan?

Çäçäklärgä kümä ide kıznı,
Yeget, disäñ, yeget ide şul!
Ul kilügä, bäyräm bula ide,
Bergä kuşılalar cide yul.

İlsöyärneñ iptäş kızları da —
Tämle tamak inde üzläre —
Torttan, başkasınnan tuya ide,
Uynıy ide ämma küzläre.

— Bezgä bir sin Şamileñne! — diyep
Äytä ide alar yüridän,
— Kaysıgızga kiräk, şuña bulsın! —
Diyä İlsöyär dä kiredän.

— Äy yülär, sin! — dilär iptäşläre,—
Sanlamıysıñ belep qaderen,
Mondıy yeget yulda aunap yatmıy,
Beraz kimetä töş cäbereñ!..

Ä İlsöyär alar ügetenä
Kolak salıp tormıy ber genä,
Üçekli dä ürti Şamilne häm
Ütä anıñ üzäk-bäğrenä.

Anıñ sayın yeget ücätlänä,
Anıñ sayın canın köyderä,
İlsöyärdän bütän hiç keşene
Yakın itä almıy üzenä.

Şulay alar küpme oçraştılar,
Ämma Şamil aña üz ide,
Suda batkaç, kotkarganı öçen
İlsöyär bit aña süz birde.

Bolay gına, yüri şayarıpmı
Äytkän ide, ämma çın çıktı,
Şamil barı İlsöyär dip yäşäp,
Ä İlsöyär anı onıttı.

Soñgı yılda alar oçraşmadı,
Şamile dä nikter kilmäde,
Yalınıplar yörep tuygandır dip,
İlsöyäre kötä belmäde.

Aña canı haman yalgız kebek
Toyıla ide hätta ul barda,
Tormış barsın urınına kuydı,
İs kitärlek tügel bolarga.

Bez küp vakıt üz cayıbız öçen
Yäşibez häm iskä almıyça
Hatalımı buldık, ällä inde
Eşlär bezneñ allı-gölleçä?

Uylarga da vakıt citmi kala,
Tik ahırdan gına beläbez,
Aldatası kilmägängä şulay
Tormış belän uynıy-köläbez.

Ä ul bezdän şaktıy hätär, yuksa,
Ä ul bezne sanga da almıy,
Maktandıra, hätta ciñderä dä,
Şulay ciñel genä tiz aldıy.

Gomer ahırında kuanabız,
İmeş, çista häm saf yäşädek,
Yalgışular onıtılgan kebek,
Ämma hatalardan tüşädek

Tormış yulın, alga barsın öçen,
Tuktalmasın öçen çatlarda,
İrtägädä güyä citeşerbez
Kebek barsın kabat aklarga.

Aklanudan uzılgandır inde,
Karalıkta kaldı yazmışlar,
Bezdän cavap sorap kiler berkön
Tormışlarda kılgan yalgışlar.

34
Tormış monda üz cayına kerde,
Şamil kön dä eşkä aşıga,
İlsöyär dä mäktäbenä kilä,
Däreslären maktıy barsı da.

Şulay alar gomer kiçererlär,
Sagınırlar kötep ber-bersen,
Balaları tuar, isemnären
İñ maturnı saylap kuydırsın.

Cäygä alar saban tuylarına
Atap kaytır äle avılga,
Ä häzergä hatlar alışırlar,
Vakıt timi kala sagnırga.

İlsöyären Säyet uylıy mikän?
Ä yuktır la, ise kitmider!
Yeget halkı şulay bula inde,
Tik üpkäse genä ütmider.

Bälki äle öylängänder küptän?
Bähetlese anıñ kem ikän?
Ser söyläşer duslar yırak häzer,
Kändillärdä mayı kimegän.

35
Ä berkönne, kışkı irtä ide,
Eşkä aşıkkanda yulında,
Säyetme, dip İlsöyärneñ canı
Urın tabalmadı, kulında

Portfel ide, kaydan kilep çıkkan,
Nişläp yöri ide biredä?
Yänäşädän bargan ber kız belän
Söyläşälär ide, kür genä.

Ul çibärneñ küzlärendä küze,
Güyä aşıy, yota yegetne,
Kükrägenä kerep kitär bulıp
Sıyına häm şulay Säyetne

Siherlärgä isäp itä, ä ul
Nider söyli, nider añlata,
İlsöyärneñ küñelenä ütep
Kerä süze, canın yılata...

Ä yuk ikän, Säyet tügel ikän,
Küzlärenä genä kürengän!
Nindi häl bu tagın? Şamile bar,
Alar ber tän, ber can berekkän!

Yäş çagında kebek täräzädän
İkençegä çabıp yörsenme?
Onıtılır äle, onıtılır,
İstän çıgar hätta iseme.

Ul niçek soñ aña ğaşıyq buldı?
Uyın gına ide, yugıysä,
Vakıt uzdırırga, digän ide,
Häzer menä uyı can kisä.

Şamil, kaytıp, ägär öylänmäsä,
Säyetkäme barır ide ul?
Başın tämam äyländergäç kenä
Onıtır ide, şundıy yeget ul!..

Yuk-yuk, bolay... Yüri, üzen aklap,
Şulay uylıy torgaç İlsöyär,
Üz yalganın çınga çıgardı häm
Onıtıldı sagış-yarsular.

Ä şulay da yäşlek sagındıra,
Säyet bulıp kilä aldına
Häm şulay uk süzsez kitep bara,
Artlarınnan canı talpına.

Kiselgänne yalgap bulmıy, dilär,
Ütelgänne bulmıy kaytarıp,
Bez barı tik häter däftärennän
Sähifälär genä aktarıp,

Ukıybız ul uzgan gomerlärdä
Kalgan hälne alıp yahşıga,
Şul säbäptän cannarıbız haman
Kıştan yazga taba aşkına.

Güyä anda bezne kötälärder
Kebek toyıla, hıyal itäbez,
Niçek kalgan bulsa anda tormış —
Üzgärmägänder, dip beläbez.

Yäşlektäge söyekle yar haman
Kötä kebek, karap yullarga,
Aşıgabız kayta başlaganda,
Güyä maşinabız soñara.

Ämma tormış bezne kötep tormıy
İkän şul ul, hätta yuksınmıy,
Oçraşkanda — tanımıyça ütä,
Yatsına häm bezne haksınmıy.

Kiläçäkkä kerep kitäbez dä,
Soñarabız şulay ütkändä,
Üpkälibez äle yıgılganda
Mañgaylardan tufrak üpkändä.

36
Tormış bezne şaulı dulkınnarga,
Däryalarga gına taşladı,
Kilde bezgä zaman, vakladı da
Başıbızga gına basmadı.

Kilde bezgä zaman, şundıy rähät,
Çıdap kına bulmıy rähätkä...
İle-ile belän halık yılıy,
Bäddogada yavız mihnätkä.

Üze — sukır, üze — cansız, ämma
Tele belän näfse citärlek,
Däülät maşinası cileklärne
Suıra häm annan kötärlek

Işanıç yuk, köne-töne aldıy,
Yalganına üze ışanıp,
Yarıy, äydä, şuşı kiräk bezgä,
Kalsın inde beraz kılanıp.

Tormış bit ul gel iskeçä barmıy,
Üzgärä dä kuya, kön kilep,
Fars bulıp kabatlandı tarih,
Kul-ayagın gına kiyenep.

Üz cayına barsın butap tormış,
Könnär cayın bändä yugalttı,
Kiläçäkkä tekäp küzlärne häm
Hämmäbez dä canın yuattı.

İlsöyärneñ canı tıngı tapmıy,
Närsä citmi inde, yugıysä?
Hislär belän niçek şayarasıñ,
Hislär genä cannı gel kisä.

Bähet belän tulır könnärenä
Bolıt bulıp kilä dä yava,
Küz alları kuyı toman bula,
Yörägendä haman ut yana.

Köyle küñel köysezlänep kala,
Kayda-niçek tüksen sagışın?
Bolay bulır diyep kem uylagan,
Kütärä ul kemneñ kargışın?

Yäşlegeneñ ütüeme şulay,
Ällä inde yöräk yanuı?
Bu hälendä niçek yäşär ikän,
Avır bulır alga baruı.

Şulay sıktap kına yandı yalgız,
Berkemgä dä seren beldermi,
Sabırlıgı ber dä tökänmäde,
Yäşätmi dä sagış, ütermi.

37
Vakıt uzgan sayın hislär sünä,
Tonıklana, dilär, yalgış süz,
Bolay gına, ser yäşerü öçen
Uylap tabılgan süz, belegez!

İlsöyärgä koyaş nurı kebek
Bähet bulıp toyıla bu hislär,
Alar anı suıklardan saklıy,
Tatlı bula kürgän bar töşlär.

Küñelendä genä yörtä şul ul,
Säyet cannı, belä, söyäder,
Sagınadır anı üze kebek,
Söyü utlarında köyäder!

Kemne genä ozata barsa, härber
Çalımınnan haman ezlider
İlsöyärneñ tösen, kıyafäten,
Tabalmasın gına belmider.

Şuşı häldä suınadır canı,
Aktaradır küñel däftären...
— İlsöyär! — dip ul da endäşäder,
Butap şunda yulda beräven.

Gomer buyı saklar bu sagışnı,
Onıta almas avır çakta da,
Bu sagışı aña nazı bulır,
Citär inde, citär, sıktama...

Mömkinme soñ, sıktau gına tügel,
Küllär bulır hälgä kala ul,
Andıy çakta dävası da yuk şul,
Sudan üzen utka sala ul.

Nigä alay üçeklider canı,
Tota anı nindi yazıgı?
Mähäbbäte — aña yäşäü täme,
Mähäbbäte — canga azıgı.

Kulga kitap totıp ukıy kalsa,
Küz aldına kilä Säyete,
Onıt inde, onıt, ul kemneñder
Mähäbbäte inde, yegete.

Anıñ belän serlär büleşäder,
Koçagında yörtep, nazında,
Anıñ belän bähetleder äle,
Häsrätläre yuktır canında!

Ällä nindi uylar uçagında
Yandı kiç häm köndez İlsöyär…
Ul onıtsın, ansı anıñ eşe,
Ä İlsöyär yanar häm köyär!

ĞAŞIYQLAR SERE

Poema

Süz ahırı

1
Cäy dä kilde, ildä saban tuyı,
Avıl-avıl bäyräm itälär,
Borıngıdan kalgan ğadät bit ul,
İllär belän kunak kötälär.

İlsöyär dä yulga çıktı, anı
Kötälärder kebek tugannar!
Niçek inde kötmäsennär ikän?
Sagındırgan anı barçalar!

Kaytıp-kitep yörde ukıganda,
Häzer genä kaytmıy kalırmı?
Yullar — öydän yırak toyılalar!
Yulçılarga ozın bulırmı?

Küptän inde küreşkännäre yuk —
Dus-işläre iskä algandır?
Änkäse dä inde küptän yulga
İke küzen berdäy salgandır?

Bälki äle Säyetne dä kürer,
Nişläp yöri ikän, häle ni?
İlsöyärgä üpkä saklıy mikän,
Uylap beterdeme ällä ni?

Küreşerlär, bälki söyläşerlär,
Süz alışu yazık tügelder!
Tik Şamile açulanmas mikän?
Tayanıçıñ barı tüzemder...

2
Avıl haman elekkeçä ikän,
Barı yäşlär genä üzgärgän,
Malayları üsmer yeget bulgan,
Kızlar haman tuymıy süzlärdän.

— İrtägä kön saban tuyı bula! —
Diyep barsı şundıy söyenä,
Anda-monda talyan tarta-tarta
Halık cırlıy avıl köyenä.

Kunak töşkän yortnıñ kapka töbe
Keşe belän tulgan, tuylıylar,
Ütkän-sütkän tuktap sälam birä,
Bäyräm tabınına dimlilär.

Şamil belän İlsöyär dä kaytıp
Söyendergäç barça tugannı,
Bergäläşep uram äyländelär,
Sälamläp häm çitne, belgänne.

Uram baştan kıñgıraular takkan
Atlar uzdı, kerep öylärgä,
Sabantuyga büläk cıya alar,
Onıtmıylar bähet telärgä.

Yolası şul, eleklärdän kalgan,
Härkem belä, bozmıy tärtiben,
Büläk belän tuylar yämle bula,
Qadere bar çagı här süzneñ.

3
Tik Säyetne oçratmadı nikter,
Anı hiçkem iskä almadı,
Kemnän genä sorasın häm belsen —
İlsöyärneñ täqat kalmadı.

Kiç iñgändä kapka töplärendä
Utırdılar süzlär almaşıp,
Ütep-sütep tordı kunaklar da,
Sälam birep, hällär soraşıp.

Barçasınıñ küñelläre cırlı,
Hämmäsen dä şatlık bilägän,
Tuy aldınnan avıl görläp tora,
Arada yuk hörmät belmägän.

Keşelärneñ keşelege şunda,
Bäyräm-tuyda yahşı belenä,
Ällä kemgä çıkkan keşelär dä
Naçar süzne almıy telenä.

Sabantuynı avıl şulay aldan,
Kiçälärdän başlap kitä dä,
İkençe kön mäydan yasıy halık,
Söyeneşä, şatlık kemgä dä.

Bil alışu, köräş häm uyınnar
İnde küptän bara ontılıp,
Alar barı kızık öçen genä,
Zamanası ütte baş alıp.

4
Hämmälär bar: tanış häm beleşlär,
Tik Säyet yuk ide, kürenmi!
Niçä tapkır uzdı mäydan urap,
İlsöyärgä bäyräm belenmi.

Närsä bulır ide, yalgız çagı,
Karşısına çıksa, süz katsa?
Kaytmaganmı ällä? Yünsez ikän!
Kaytır ide, ägär yaratsa!

Anı kürermen dip hıyallangan
İde küpme, ni häl itärseñ?
Küreşmiçä ütep kitä kalsa,
Şul da citär ide, küräseñ.

Ä ul kayda yöri ikän häzer,
Yulda mikän, ällä dusları
Belän tabın korıp utıramı?
Kürmi mikän ällä küzläre?

Nişläsä dä anıñ irege bar,
İlsöyärne iskä almıydır,
Küñelläreñ tınıçlansın inde,
Yörägeñne utlar kamıydır.

Belmiseñme ällä, üzeñ kisteñ
Bäheteñä ilter yulıñnı,
Şamileñä sıyın, Säyeteñä
Küz salırga häzer soñ inde.

Şuşı qadär yaratkansıñ ikän,
Nigä anı taşlap kaldırdıñ?
Monıñ öçen ulmı gafu itär?
Äle meñ kat iskä alırsıñ!

Monda sine ireñ nazlap koçsa,
Yöräk anda bulır haman da,
Belmi ideñ ällä, häbärlär küp
Kalgan tarihlarda çınnan da.

Cannı ciñep bula, diyep uylap
Yalgışkannar azmı dönyada?
Cannı aldau mömkin şul ul!
Cannıñ qadere dä şuñarda!

Mähäbbättän kemneñ dä kölärgä
Kodrätennän kilmi, sabır bul,
Gıyşık häle dastannarga kerä,
Sin şulardan gıybrät alır bul.

Şirin öçen Färhadme tau-taşnı
Yarıp-kisep, belsäñ, uzmadı?
Zöhräm, dip Tahirmı hansaraynı
Taşlap hälaqätkä kaytmadı?

Sin sabır bul... Aldama canıñnı,
Yalgan belän barmıy bu tormış,
Yalgışıñnan avır cäza aldıñ,
Gel bähettän tormıy bu yazmış.

Yarat, ämma gazap belän tügel,
Şatlık belän bizäp canıñnı,
Küpme tollar gomer buylarına
İskä alıp yäşi irene...

Gıybrät tabar hällär azmı ildä?
Sin üzeñ dä yärdeñ alarga,
Tängä bäyä bulsa da dönyada,
Cannı iltep bulmıy bazarga.

Köyeneçkä ägär başıñ birsäñ,
Kiteleplär kitär tormışıñ,
Nıklık belän saflık zur bähet ul,
Bähet belän ütsen cäy-kışıñ.

İldä adäm betkän çagında da
Gıybrät kitmäs, dilär halıkta...
Yalgışsalar bändäläreñ, berük,
Rähmätle bul, Hodam, yarlıka?..

Küzem yäşe kerfek oçlarınnan
Şiğır bulıp tama däftärgä,
Küptän inde minem isem kitmi
Bändälärdä bulgan hätärgä!

5
Kiçke yakta avıl buylap, cırga
Uramnarnı kümep, yäş-cilän
Ütep kitte, täräz pärdäläre
Kiyerelep çıktı näq cilkän.

Bäyräm uzdı... Şuşı soñgı cırnı
İsenäme alır İlsöyär?
Säyetne ul tanıganday buldı…
Bolay yörer ide häm kemnär?

...Çäçlärennän sıypap,
Cillär belän uynap,
Hisläremdä, duslar, sataştım,
Tönnäremdä yılap,
Haman anı uylap,
Mähäbbättän şulay sataştım...

Säbäp tabıp yögrep çıgar ideñ,
Nigä äle tottıñ yörägeñ?
Avıl haman islärendä saklıy
Küñelenä yakın köylären.

Ul bez genä häterlärsez kebek,
Onıtabız — kitep çitlärgä,
Avıl bezneñ ayak ezen saklıy
Yalan täpi yörgän cirlärdä!

Nigä bolay alar cırlıy, dimä,
Här keşeneñ söygän yarı bar,
Alargadır bagışlangan bu cır,
Alargadır äyter süze bar.

...Yäşlek çaklar ütär,
Üpkän-koçkan betär,
Söygän yarlar gına ontılmas,
İskä töşär, ürtär,
Küzdän bozlar kitär,
Mähäbbätkä däva tabılmas...

Tabıla dimeni? Ägär bulsa,
Ällä kayçan böten keşelek
Gamen belmäs ide, sagışlarnı…
Kıla belmäs ide izgelek.

Mähäbbätneñ ni ikänen toymıy
Avırmıyça kalgan adämnär
Gomer buyı yäşäü tämen sizmi,
Döres bulmıy anıñ ğamällär.

Söyü-säğadät ul, bähet, şatlık,
İzgelekneñ başı — mähäbbät,
Mähäbbättän akıl yugaltkanga
Hoday kıla, dilär, märhämät...

...Yullar oçraştırır,
Hislär kavıştırır,
Tik tormışlar gına kuşılmas,
Yıllar adaştırır,
Meñ kat sataştırır,
Hatirälär mäñge cuyılmas...

Kemneñ cırı ide ikän bu cır?
Kemneñ yöräk şulay kaynagan?
Tavışı da köye tanış sıman,
Nigä şundıy süzlär saylagan?

Monı inde berkem belmäs, ahrı,
Soraşsañ da cavap tabılmas...
Ällä yüri ürtäp cırlıylarmı?
Yöräk urtalayga yarılgaç,

Dönyalıkka sıymas şaşkın can da
Cırga sıyıp betä tulayım,
Sin bähetneñ ni ikänen sora,
Cavap birer şunda cırlarım!

Cır ul cannı savıktıra, ägär
Däva taba almıy inteksäñ,
Ämma mähäbbätneñ dävası yuk,
Anıñ barlıgına küneksäñ,

Yugaltasıñ kilmäs, bu avıru
Üze bähet bulır, söyeneç,
Mähäbbätne kemnär yugalttılar,
Gomer buyı cıydı köyeneç.

6
İlsöyär töş kürde, mondıynı ul
Kürgän ide bugay ber tapkır,
İmeş, şundıy matur ber cäy ayı,
Hätfä ülän, ä yul tap-takır!

Ul arbada bara, koyaş anıñ
Küzlärendä uynıy, kulında,
Çelter-çelter kölä, tägärmäçlär
Tuzan kuptaralar yulında.

Änä taular, alar yäm-yäşellär,
Ülän sargan hätta oçların,
Anda anı kemder kötep tora,
Ä ul ikän, cäygän koçagın!

Anda yortlar, äye, tanış urın,
Çişmä aga, suı — saf, çista...
Küñelenä naz urgılıp kerä…
Mondıy çaknı belä, bik istä!

Cır suzıla, koyaş nurlarında
Turgay oça, sayrıy ontılıp,
İlsöyär dä monda kilep kerde,
Yögerep kerde tämam omtılıp.

Tik şul säğat barsı yugaldılar,
Taular kaldı, kaldı takır yul,
Bar tarafnı samim tınlık bastı,
Ul kemneder häzer çakırır...

Nigä genä isenä töşmi ikän?
Kem soñ kiräk aña şuşında?
Yalgızlıktan isärenä yaza,
Yöräk tına, annan şaşına.

...Yullar oçraştırır,
Hislär kavıştırır,
Tik tormışlar gına kuşılmas,
Yıllar adaştırır,
Meñ kat sataştırır,
Hatirälär mäñge cuyılmas...

Bu nindi cır, kaydan belä anı?
Kemnär cırlap aña öyrätte?
Nik özelde töşe, nik uyandı?
Ni yandırıp uzdı yöräkne?

7
Häter... Bezlär sineñ hökemeñdä,
Yañarasıñ haman-haman da,
Hislärgä därt birep ut salasıñ,
Tere çıgarasıñ yanganda!

Kuzgatıla namus, vöcdan, iman,
Häter belän bulmıy şayarıp,
Dönyalıktan kaçu mömkinder dä,
Tik häterdän bulmıy baş alıp.

Häter hökemendä yäşi bändä...
Üz-üzennän kemnär kaçalgan?
Täübälänep keşe tınıçlana,
Täübälärdä küzlär açılgan.

Gomer— kıska, Kiçtä uyanabız,
İnde Tañda yoklap kitäbez,
Karañgıda yulnı taba almıy
Abınabız, vatılıp betäbez.

Bik siräklär, yoldızlarga karap,
Yulın saylıy belä hatasız,
Yoldızlar hiç aldamıylar, ä bez
Işanmıyça gına barabız.

Yoldızlar ul bezneñ namus tösle,
İman kebek teräk bulırlık,
Alar kürsätkän yul — adaşmıyça,
Butalmıyça döres barırlık.

Sagınabız, yäşlek bit ul şuña,
Yämle, nazlı, serle, bähetle!
Sagınırbız yäşlek belän bergä
Onıtılıp kalgan bähetne.

Sagınırbız söygän yarın niçek
Cankayları özelep sagına,
Gomer buyı bezneñ samim cannar
Yäşlekkä dip kanat kagına.

Oça gına almıy, ä hıyalnıñ
Moğcizası çiksez bulsa da!
Moña gına can kanäğat tügel,
Cannar yılıy yatıp tupsaga!

...Yäşlek çaklar ütär,
Üpkän-koçkan betär,
Söygän yarlar gına ontılmas,
İskä töşär, ürtär,
Küzdän yäşlär kitär,
Mähäbbätkä däva tabılmas...

Bu poema sezgä däva bulsın,
Yöräkläre vatık ğaşıyqlar!
Mähäbbät ul üze olı bähet,
Söyä belep söyär vakıtlar!

Kazan — Düsem — Kazan,
1995-97 yıllar.