Gadi Zamana

Povest

1

Ul fängä bik soñ kilde. Anıñ buını dip atalgan eşkuarlar törkeme inde ällä kayçan keşelär arasında tanılgan häm hörmätkä iyä idelär. Ämma Gataullin tormışta, bigräk tä şähärdäge yalagaylar törkeme arasında küptän tamır cäyep ölgergän yalgan tabigıylekne tulısınça añlap häm töşenep citä almıy gacizlände. Bälki ul yäşlektäge yülärlekkä has berkatlılık belän agımga karşı yözgändäge kebek, kileşmäüçänlek belän korallanıp, şul yalgan tabigıylekne kabul itärgä genä telämider? Monı äytüe kıyın!..

Şulay uk ul töşep kalgannardan da tügel ide, gomereneñ yahşı vakıtlarında hörmätle häm kızıklı urınnarnıñ bersendä hezmät itte, döresräge, elegräk Gataullin respublikanıñ çäneçkele, usal häm teşläüçän satira curnalınıñ biyek urındıklarında utırdı. Läkin ul annan kitte. Yuk, sälamätlege kauşaudan da tügel, anda talant ta zur ide. Ämma tottı da kitte. Çönki ul haman da, ir-egetlärgä has bulmagança, üzen taba almagan kebek his itä, şunıñ säbäbennän küñele gazaplanular kiçerde. Elekke eşe üzenä kürä maktaulı häm ul anıñ arbasın cigelep tarta, tik üzen ädäbi icatka birergä yaratsa da, bu hezmäte aña can rähäten birep citkerä almadı. Döres, ul bälki hörmätle urının kaldırıp ta kitmäs ide, ägär... Monda aların da yäşerep torıp bulmıy inde: ägär anı tagın da cavaplırak häm avırrak eşkä küçergän bulsalar, ul bälki fän eşenä kitep barmas ide. Läkin nişlätäseñ, östägelär, urındagı keşelär, anıñ nindi eşlär başkarırga sälätle ikänlegen häm nindi yugarılıkka kütärelä alaçagın belergä telämädelär, närsälärgä tiñ buluın kürmädelär, yäşermiçä äytkändä — sizenep tä, belep tä, mögayın, kürmägängä sabıştılar. Häyer, kayvakıtta añsızlık ta halık öçen faydaga bula imeş: alar fängä şundıy da zur ğalimne birdelär. Bälki... bälki halık öçen anıñ başka, yugarırak urında eşläve tagın da yahşırak bulır? Katlaulı tormış dulkınnarı eçendäge berniçä korabçı citäkçe dä ilneñ kaya barışında, keşelärneñ kem häm nindi urındıklar bilävendä töp rolne ütilär şul, çönki bu ğalämätlärne alar häl itälär.

Menä şuşındıy dulkınnar belän çuarlanıp çaykalgan, hiçkem öçen dä kızıgı häm ähämiyäte bulmagan könnärneñ berendä Gataullin tormışında urın algan ber vakıyga buldı. Döres, kayvakıtta Gataullin üzenä iğtibar itkälägändä, ise-akılı kitkänen, yugalıp kalgan minutların iskä almaganda, ul oçraklı hälneñ bernindi eçtälege yuklık anıñ öçen dä bälki sizelmi kalınır ide. Läkin aña soñgısı kirägräk häm küñeleneñ tiränlegenä tagın da faydalırak bulır sıman toyıldı, şuñadır ul bu vakıyganı isenä töşergäläp, haman da toygılarga birelergä mäcbür häm, üzen açulanıp, meskennär çiratına gına basmıy, bälki üzen iñ tübän canlılar safınnan karıy başlıy, monıñ belän üz eşenä zur zıyan da kiterä ide. Menä şuşı, anıñ tormışındagı töp vakıyganıñ berse bolay buldı...

Gataullin avılındagı usal malaylar rätendä genä tügel, bälki yılaklar hisabında, üzeneñ östenlege häm ciñüe öçen köräşmäüçelär sanına kerep, küplärneñ hörmäten barı tik eş häm hezmät yaratuçanlıgı belän yaulap algan tırış bala bulıp üste. Näq menä şuşı sıyfatları iñ kiräkle vakıtta, institutnı beterep, aspiranturaga äzerlek häm sınaularnı uzgan çagında üzen nık sizderde. Gataullin üz şähesennän fän väkilen yasau mömkin tügellegen töşenep, moña açuı kabarıp, bar närsägä kul seltäüne kiräk taptı. Çönki hiçkem belän häm, mögayın, hiçber fiker belän dä kileşmi ide anıñ canı, üzeneñ yuk dip äytä belüe arkasında açularnı kitergeç ber zatka äylänä baruın sizende.

Gataullin sınaularnı yahşı ütsä dä, ämma kanäğatsezlek toyıp, üz şähesen ğalim däräcäsenä yaraksız dip bäyäläde. Menä şuşılay, obektiv bulmıyça, subektiv töslärgä buyalgan vakıyga-hällär anıñ tormışında zur rol uynadılar. Bu anıñ üz şähesenä kim itep karıy belüennän kilä ide. Mondıy sıyfat sufiyana ber hikmät bulganlıktan, tärbiyävi köçe bar isä dä, keşene beterü, meskengä çıgaruçı täesir köçenä dä iyä ide şul.

Döresen genä äytkändä, keşe ciñelülärgä duçar bulganda da, alda tantanalarga ireşergä mömkin ikänlekne ul açık añlıy häm şuña omtılış belän yäşäde. Andıylarnıñ ömet bakçasında kiläçäktä yugarı märtäbälärgä ireşü teläge yalgız çäçäk kebek tınıç kına balkıy.

Gataullinga da bu sıyfatlar has ide. Ul anı ciñülärgä bertuktausız äydäde häm alıp ta bardı. Şul uk vakıtta, küñeldä ciñelüdän kimsenülärne sizmäsä, eşennän tuktap kala häm ällä kaylarda adaşıp yörgän hislärenä çumıp, berniçä kön üze dä yugalıp tora, annan güyäki isenä kilep, küñele tagın kıyblasın döresli ide.

Äye, Gataullin şuşı üzeneñ meskenlek çorına çınnan da küpkä burıçlı ide häm şäheseneñ ğalim bulıp citlegüenä anıñ zur faydası bulganın küp tapkırlar isenä töşerep, şul samimi hälenä kire kaytırga teläü oçrakların soñga taba inde küñele belän tagın da yahşırak toya başladı.

Gataullinıñ tormışındagı yaña, yağni fän yulı ğadäti räveştä başlanıp kitte. Ämma ğalimnär kollektivı anı kolaç cäyep karşı almadı.

— İsänmesez!— dide ul berençe köne, läkin anıñ sälamen kabul itüçe bulmagannı kürep bägıre suırıldı. Akılı keşelärneñ şulkadär miherbansızlıgı anı bik nık räncette. Gataullin köne buyı gorur bulırga tırışsa da, sabırlıgı terälgän ide. Anıñ poçmakka sıyınıp yılıysı, hätta bar eşli başlagan eşen taşlap bu tirädän kitäse, monnan kaçası kilde.

Andıy çaklarda adäm küñelenä balalık çorı kilep, üzen yuata alırday cılı kulnı hätere ezli başlıy. Läkin ni hikmät, Gataullin andıy kulnı tapmadı. Üzen sügä-bitärli birde: imeş, şul kiräk siña, yörmässeñ!

Ämma eşlär monıñ belän genä betmädelär. Ul fän kollektivınnan tämam yatsınu toygısına çumdı, üzen yuktan gına räncetelüçelär hisabına kertte. Şul uk vakıtta bik kiräkle, nindider insani köçne yugaltuın sizemläp, küñele belän bilgesezlekneñ ofıkların aykadı, tik ul zaruri kuätne taba häm anıñ närsä, niçek ikänlegen töşenä genä almadı. Mondıy bilgesezlek ikençe tapkır kabatlanganda gına Gataullin anıñ asılın añlap kaldı...

Alar ber yäş aspirantnıñ fänni eşen tikşerdelär. Gataullin älegä yäş ğalim isäplänelep, andıy cavaplı eşlärdän baş tartırga, üzeneñ fikerlären belderüdän tıyılıp torırga kiräklegen yahşı töşensä dä, ölkännärneñ artık vaklanıp kitülären kürep:

— Minemçä menä şuşındıy ütä katlaulı mäsälälär arasınnan iñ töp, üzäk problemalarnı alıp, berniçä asıl yünäleş belän genä çiklänü kiräkter,— dip çıgış yasadı. Dälillär kiterde.

Şunda Gataullin üzenä karap utırgan ölkännärneñ yözlärendä beraz säyer yılmayunıñ barlıgın toydı. Äytelgän süzlären huplıylardır diyäräk fiker yörtte, uyların bülmi genä dävam itä birde:

— Törle vaklıklar arasında adaşıp yörügä karaganda, iñ kiräkle mäsäläne totıp alıp, anı döres itep çişä belü, minemçä, döres yul!..

Ul, artık mavıgıp kitep, kırıslana bargan yözlärgä ällä ni iğtibar da itep tormıyça, üzenä qadär söylägännärneñ süzlären yukka çıgara bardı, läkin fiker döreslegennän bigräk, üz-üzeñne tota belüneñ, ölkännärneñ här äytkännärne altın bäyäsenä kabul itelergä tiyeşlekneñ bu kollektivta zur rol uynaganlıgın Gataullin sizep ala belmi kaldı. Äye, ul süzen betergändä, aña küplär üpkäläp ölgergän idelär inde. Anıñ süzlären huplaganday ittelär itüen dä, ämma härberse üzeneñ haklıgına inangan törkem Gataullinı berkatlılıkta ğayepläp, yukka tantana itep yöri başladı. Alar kollektiv eçenä yaña kilep kergän ğalimne, üzlärençä ürtäp «yäşlek» dip atadılar.

Ä Gataullin cibärelgän yalgışların tiz töşende, hätta bervakıt ätiseneñ, açulanıp: «Hakıykıy süzne äyter aldınnan döres itep söyläşä belergä öyränergä kiräk äle siña»,— dip äytkänen dä isenä aldı.

Alar ul vakıtta urman yagında peçän çaba idelär. Urman karavılçısı kilep çıgıp, alardan monda çabu öçen röhsät birä torgan bilet taläp itte. Gataullin,— ul çaklarda anıñ kuşamatı Paşa ide,— yugalıp kalmıyça:

— Üzegezneñ biletıgız barmı soñ? Urmandagı bar peçäne üzegezgä taşıp beterdegez, citmäsä, agaç satıp eçäsez!— dip äytte dä saldı. Äye, ul haklı ide. Ä karavılçı agay, üzäk bäğırlären kisep ütkän bu süzlärdän soñ holıkta-histä bik katı kızıp, malaynı sügep kenä kalmadı, anıñ ätisen, hökümätne talıy dip, berniçä ayga törmägä yaptırıp ta kuydı, äle, ul gına da tügel, bolın tirälärennän cäy buyına cıynaştırıp tuplagan peçännären dä lapas astına yahşılap öyep kuygan cirdän alıp çıgıp kittelär. Paşa üzen aklarga tırışıp nilär genä eşlämäde ul vakıtta, läkin anıñ döreslege ike tiyen ber akça da tormıy, süzlärenä inde kolak ta salmıy idelär, hätta ki şul batır malaynıñ hakıykatne söyläven barısı da belep torsalar da!

Äye, Gataullinga bu sabak gomer buyına citärlek ide dä, tik nişliseñ, tormış kitabınıñ kagıydälären äle kat-kat kabatlau da fayda kitermäskä mömkin şul!

Keşelek tä näq menä şundıy hatalar arkasında yäşi tügelme? Yalgışlar, alarnı tözätep mäşäqatlänülär, annan tagın da zurrak yalgışlar yasau häm, kiresençä, bolarga abınıp kitülär... Kem belgän, bälki yalgışa algan keşelär tagın da bähetleräkter, gomumän, bälki bu tormışta yalgışu hokukına iyä dä bula belergä kiräkter?

Bu turıda Gataullin ber genä dä uylap karamadı. Ul başkaçarak fiker yörtä ide: kübräk üzen kimsetep, sügep, şular belän holkın tärtipkä kertergä tırışa ide. Anıñça ul hiç tä yalgışmaska tiyeş. Ä yalgışa ikän, dimäk ul — ahmak!

Gataullin şuşı ahmak digän süzdän yarıysı gına kurıksa da, soñgı vakıtlarda mondıy bäyäne üzenä tagarga da öyränep kilä ide. Bilgele, baştarak mondıy buluı öçen üz-üzenä üpkäläp tä yörgän bulsa, andıy sıyfatına soñga taba öyränep citte, künegä ük başladı, hätta, aña, ahmak disälär, iren oçların selketkäläp, kem äytsä dä yılmaerga da künegep kitte...

Uramda köz başlandı. Tupıl yafrakların äle monda, äle anda sipkäläp kotırıp yördelär anıñ cilläre. Gataullin öçen bu köz şatlık alıp kilde, çönki ul buydak bulıp yäşävenä çik kuydı, öylände. Tuyın elekke dusları belän genä uzdırdı. Bilgele, şaularnı yaratmagan Gataullin pöhtä häm citdi tabın äzerläüne kiräk taptı. Hatını bulası Alsu tutaş ta anıñ belän ber süzdä ide. Tuy mäclesläre artık şapırınusız, matur häm küñele uzdı. Elekkege çäçelep-taralıp ütkärelä torgan zur tuylarnıñ modası çıgıp betkän häm citdi mäcleslär, pöhtä häm itağatlelek belän kunak iteşü çorı bulgangadır, bu bäyrämnäre hakında ozak vakıtlar, çın küñeldän tellärendä maktap, küplär islärenä töşergäläp tordı. Gataullin ğailä korunıñ ni ikänlegen yahşı uk töşenep citmäsä dä, Alsu belän bergä matur gına yäşi başladı. Kalganın tormış üze öyrätäçäk ide.

Berençe yılları zur mäsälälärdän häm añlaşılmauçılıklardan başka gına ütte. Ämma Alsu hanım häräkätçän häm yäşlektän kalgan nindider samimi usallıkka has üzençälekkä iyä keşelärneñ berse bulganga, Gataullinnıñ kabinet karañgılıgına öyrängän tormışın vakıt-vakıt selketkäläp-kuzgatkalap ala tordı. Äle ul gına da tügel, berniçä yıl üz yaklarına kaytırga häm tugannarın söyenderergä vakıt taba almagan Gataullinnı malaylık çorları uzgan avılına alıp kaytıp kilde. İmeş, kayda üskän ikän ul şulay bulıp — kürep kilsen äle!

Häm menä üzenä nider citmägänlekne tugan avılında bik yahşı töşende Gataullin. Ul moña qadär, inde küptännän, cılı häm kaygırtuçan kullardan mährüm yäşägän ikän! Ä häzer ul alarnı taptı. Alar — Alsunıñ kulları. Gataullin könnär dävamında ineş buyınnan, urman alannarınnan kaytıp kermäde. Ul här urında üzeneñ malay çagı belän oçraştı, äniseneñ ütä kaygırtuçan yomşak kulları sagı astında uzgan şul çorlarnı sagıngan buluın añlap aldı. Ul yıllarda aña härber äyber citenkerägän häm anıñ kaygısı bulmagan, barı änise kuyınında yäşägän ikän bit. Ä annarı... annarı şähär tormışındagı salkın kitap kiştäläre barısın da onıttırgannar, hätta ana cılısınnan da çitläştergännär. Gataullin ozak vakıtlar ezlägän küñel yuanıçın barı tik üz yaklarında gına taba aluın elek küz aldına da kiterä almavın, häzer inde bu yaklar belän anıñ bäyläneşen berkem dä özmäyäçägen añladı. Şunda gına ul üz-üzen taba aldı tösle.

Gataullinga, ir häm akıl keşesenä, mondıy his-kiçereşlär niçekter çit häm şul uk vakıtta üz bulıp toyıldılar. Tormışına tagın ber mäğnä östälde: keşe histän, tugan yaktan ayırılmaska tiyeş, hätta annan çittä, yırakta bulsa da!

Ul könnärdä ireneñ üzgärüen, güyä balkıp yäşi başlavın Alsu kürep yäşäde. İren bähetle itep toyu anıñ üzenä dä zur şatlıklar kiterde.

Alar avılda artık ozak bulmadılar. Gataullin sala halkı kebek cirgä nık basıp, eş belän kaynap yörde. Peçän çaptı, kakşagan karaltı-kuralarnı tözätkäläde. Moña olıgaygan änise bik riza bulıp, söyenep tuymadı. Aña kilene dä oşadı. Kala keşese buluına da karamastan, eş söyüçän häm avılça da söyläşä belgän Alsunı kürşelärenä maktap:

— İ minem kilen, minem kilen, gel äniyem genä dip tora, gel uñgan, bulgan keşe inde... Allaga şöker, Garifcanımnıñ bähetläre bar ikän. Sabır itkän — moradına citkän şul menä! Aşıgıp ta öylänmäde, bähetle kiläçäk nasıyp itsen üzlärenä!— dip, kiç utırgan vakıtlarında soraştıruçı-fälän bulsa yäki, süzne üze başlap, süz iyärä süz çıgarıp äytep, çın küñelennän üzeneñ kartın da yuksınuın iskärtep söyläp alunı ğadät itte.— Menä, şuşı bähetle könnärne Gafurcanım gına kürä almadı şul, Garifcanımnıñ par kanatlı buluın niçek kötkän ide...

— Kayvakıt aña başkalar da kuşılıp kitep:

— Kalanıkı — kalaça inde, söbhan Allah, ul suga töşülären, köyäntä-çiläk kütärep cem-cem genä basıp baruların küzem almıy karap kalam, bigräklär bulgan inde. Çişmäneñ yartı yulına citkäç arıy torgandır şul, çiläklären çirämgä kuyıp, yal itep alganday itä... Arıy torgandır şul, arıy torgandır...— dip söyläşä idelär.

Gataullinnıñ änise Sara äbi bu süzlärne kay yakka, niçek añlarga da belmi baş vatıp tormıyça, bolar naçarga söyli bulırga kiräk diyäräk üpkäläp:

— İ-i, söylämä inde, Gasıymä, keşe balasınnan könläşep gomereñ ütte inde. Üzeñ mäktäptä ukıttıñ, üzeñ şularnı yaratmadıñ,— dip tä äytmi tormıy, süzlären cavapsız uzdırmıy kalmas buldı.

Ä Gasıymä tüti, üz çiratında, Sara äbineñ döres añlamavına oftanganday itä ide. Ä kayvakıt söyläşülärdä mondıy vak-töyäk nizaglar bulmıy da kala. Çönki Sara äbineñ bäyräm könnärenä ulı kaytu, kilene kilü şatlıgın bozarga telämägän ahirät kızları bal-may tösle tatlı süzlärne sayraşunı mäğkul kürä torgan bula bardılar. Şuñadır da Sara äbigä bu könnär ütä yakın, qaderle häm bigräk kuanıçlı, bähetle bulıp toyıldı. Yarım cimerek hucalıgın şuşı yabık kart kulları belän etep-törtep alıp baru avırlıgı, tormış kaygıları anıñ küñelennän mondıy könnärendä çıgıp tora idelär.

İnde uları kitkäç tä Sara äbi küz yäşlären sörtä-sörtä yılamsırap yörgändä, ul bähetle çaklarındagı şaukım belän sataşıp ala torgan bula başladı.

Ahirät kızları anıñ hälen añlıylar häm inde ulı belän kilene hakında süz katmıylar. Sara äbineñ alarnı sagınganın barısı da belälär, hätta ul berniçä tapkır uylanıp kitep, alardan çitläşep algaç, ahirät dusları nigä üzen şulay beterä ikän dip sükkäläp tä kuya torgan buldılar.

Läkin bu ğadätsezlekläre ozakka barmadı, kunakları kitügä atna-un kön yarım vakıt ütteme-yukmı, alar tagın üz digännärençä yäşi başladılar. Sulyak kürşedän Hädiçä häm Kärimä äbilär bötenläy islärennän çıgargan kaz-ürdäklärne karau belän mäşgul buldılar, döresen genä iskärtkändä, köndälek häsrätläre Sara äbineñ kaygısın ahirätläre küñelennän çıgarıp beterde.

Cäy ikençe yakka avışıp, tugay-bolınnardagı çäçäklärdän nindider samimi, baş äyländergeç yat is tügel, bal añkıy, arış basuları sarılana, acagan uynıy başladı. Mondıy könnärne avıl äbiläre, ber yaktan, ilgä igelek teläsä, ikençe yaktan: «Lä İlähü İllälah!» dip takmaklap, «Gazap-avırlıklarıñnan Üzeñ sakla, izge häsrätlär genä bir, Hodayım!» dip, doga-üteneçlärennän üzlären dä taşlap betermi idelär.

Ä Sara äbi niçekter bolarnıñ ikesen dä onıtkan tösle buldı. Ul berniçä tapkırlar basu yulınnan kala yaklarına çıgıp kitep karadı, ämma här barır yulınıñ yartısın da ütmiçä, çit-yat illärdä ülep kaluım bar bit äle diyäräk, nider sizengändäy öyenä kire äylänep kayttı. Ahirätläre anıñ bu kılanışların kürep, Sara äbine çın küñeldän kızgana idelär. Citmäsä, Gasıymä tüti, olıdan kupmıy gına, Garifcanga tagın yal alıp, kaytıp kitärgä ügetläp hat ta yazıp karadı, tik süzlärenä kolak salmadımı, ul kürenmäde.

Ä Sara äbi tagın yulga çıktı. Güyäki saubullaşkanday basu-kırlarnı, urman-bolınnarnı äylänep-äylänep yörde dä, çıkkan yulına tagın barıp citä almıyça kire kayttı. Eh, kalaga Sara äbi uylagança cäyäüläp barıp bulmıy ide şul. İke arada kim digändä ike yöz yarımnan artıgrak çakrım ide.

Sara äbi, kaytışlıy ziratka kerep, Gafurcanın «kürep» çıktı; kaber taşı tiräsenä üskän äremne yolıkkalap, üze yatar urınnı kürep söyende. Ul äle, Gasıymägä:

— Minem urınım çista, Gasıymäkäy, tau sırtında, uñ yagımda hätta särbi kuagı da üsep utıra,— dip maktanırga da isäp tota ide.

Sara äbigä, ineşne arkılı çıkkanında, bolında üz irkelärendä yörgän, kötüdän ällä kayçan kaçıp kalgan käcäse dä oçrap, artınnan iyärde.

Alar kapkaga qadär bergä bardılar. Şunda gına Sara äbi tuktalıp, koyma buyında elek-elektän yatkan häm şomarıp betkän, adäm kütärmäslek taşka utırıp, kalaga küçtänäçkä peşergän sala ikmägen töyençegennän çıgarıp, çemetep-çemetep kenä käcäsenä aşattı, anı şulay tämam itkännän soñ, işek alarına uzıp, kazık östendäge çista çülmäkne aldı, malkaynıñ tulgan imçäklärennän söten savıp, salkın suga iltep utırtkaç, anı kabat bolınga çıgarıp cibärde dä, öygä kerep, türdäge agaç karavatka yastık-tüşäklären köyläşterep, «bismillah» belän yatıp, yokıga da kitte...

İnde kiçke koyaş ofıkka elenergä mataşa ide. Kapka töbendä kıçkırgan käcä tavışınnan dikqate kitep, ukıp utırgan kitabınnan ayırılgan Gasıymä äbi isä täräzädän uram yakka küz saldı. Annarı:

— İ meskenem, cäber itälärmeni?— dip, Sara äbineñ käcäsen tanıp, anı mögayın malay-şalay kuıp kiterüenä imanı kamil häldä kapka töbenä çıktı. Tik uramda keşe-kara yuk ide, ä käcä Gasıymälärneñ işek aldına çabıp kerde dä can özgeç itep tagın da bäeldi birde. Bulmagan häl!

Gasıymä äbi anı kuıp karasa da, käcä çıgarga telämägäç, ahiräte Sara äbineñ üzen alıp kerim äle, iyärep çıgar bu mur kırgırı nämärsä dip kürşelärenä aşıktı.

Anda işek-kapkalar şar açık bulganga, Gasıymä mäşäqatsez genä öygä uzdı, endäşep-däşep karadı, ämma cavap birüçe yuk ide. İhata tiräsennän dä ezläp-däşep kerde ul, anda da kürşese kürenmäde, şunnan soñ, yomışı belän yörider äle diyäräk fiker itep aldı, şulay da küñele tagın da şiklänep, tür öygä taba uzdı. Häm şunda gına tınıçlanıp, agaç karavatta yatkan Sara ahiräten abaylap aldı. Anıñ Allahı karşına kitep barganlıgın añladı da, anı-monı äytmiçä, kürşelären cıyarga tınıç kına çıgıp kitte...

Avılda kunak bulıp kitkännän soñ Gataullin, hatınınıñ ügete buyınça, bergäläp Kara diñgez buyına yul tottılar.

— Bala-çagalarıbız yuk, alar tugaç, yöri dä almabız, üz qaderebezne üzebez belergä vakıt citkän,— dip, üpkälägän tavış belän söylängäläp, hatınına Garif telär-telämäs kenä buysındı. Östälenä tulıp yatkan eşlären dä tizräk cirenä citkeräse bar ide, yugıysä. Häzer totınsa, avıldan iyärep kilgän küñel körlege häm ruhi därt belän alarnı başkarıp ta çıgar kebek ide. Moña karşı da Alsuı süzlär taptı:

— Cäy ul eş vakıtı tügel, yal itär çak. Nindi akıllı baş sineke kebek eşne cäy könendä başkara inde, äyt? Şuşı kabinetıñda utırır öçen ällä nilär birer ideñ,— dip irennären tursayttı.

Kara diñgez buyına barırga telämäüneñ başka säbäben Alsu sorap tormadı häm bardır dip başına da kitermäde. Ä Gataullinda ul yuk tügel ide: anda kitärgä asılda anı küñele tartmadı. Ä şulay da hatını belän kileşte. Berençedän, hatınınnan ayırılıp, yalgızı torıp kalası kilmäde, ikençedän, avılda ruhına kabat yokkan balalık hisläre äle taralıp ölgermägän ide: anda yögerü, adaşıplar yörü, uynau-kölü, şuklanıp yäşäü teläge köçen cuymadı...

Yal vakıtlarınıñ ikençe yartısın Kara diñgezdä kaldırıp kaytularına, alarnı kötep algan ayanıç häbär cannarın kıydı häm akılların häyran itte.

— Min... Min...— dip, aklanırga süz taba almıyça izalandı Gataullin.— Min... Min tüş kiyerep, arka kızdırıp yatkanda, äniyem ülem belän köräşkän, gür iyäse bulgan... Ä min... Min — bäyräm itep yördem, bäyräm!..

Garif, küzläre yäşlängänne toyıp, äle üksergä citep, äle pışıldap: «Äniyem minem, äniyem, küz nurım, bägırem minem!»— dip küñelennän kabatlıy ide. Alsu anıñ bu şaşınuların kürmi kaldı. Anı bütän soraular borçıy ide. Ul: «Häzer nişlibez inde?.. Niçek avılga kaytabız da keşe küzenä oyalmıy kürenäbez?»— dip uylıy-uylana birde. Bu hällärgä üzen ğayeple itep toyganga:

— Citmäsä kürşelärgä dä äytep kaldıra belmädek bit, poçtanı alıp, häbär itep torgan bulırlar ide!— dip borçıldı.

Anıñ üz-üzen bötenläy dä yukka bitärläven kürep, Garifı yuata birde häm küñelendäge telägen belderergä kiräk taptı:

— Alsu, canım, nigä üzeñne bolay beteräseñ?.. Äydä, kaytıp kilik, kaberenä bulsa da sälam birep, agaç utırtıp...

— Ä halık aldında?.. Halık aldında oyat bit!.. Tagın kaytıp citkännär, kümärgä ezläre dä bulmadı, yort-cirne satarga kaytkannar diyäçäklär...— Alsu üksep yılıy ide.

«Tınıçlangaç, bälki başkaça uylar äle?»— dip, Garifı anı haman da yuata tordı.

Alsu ber yaktan haklı ide, halık aldında oyat ide alarga. Läkin Gataullin üzeneñ kaytıp kilmi kala almayaçagın äytkäç, hatını da riza buldı: meñ rähätneñ ber mihnäte dä bula torgandır inde anıñ...

Gataullinnar avılga yakınlaşıp kilgändä kiç eñgerlege töşep citkän ide. Alarnıñ maşinasın tanıpmı, ällä ğadät buyınça gınamı, uramda oçragan härber zat alarga baş kagıp sälam birde. Alar kilep citkändä Sara äbineñ yan täräzäsennän töşkän sürän ut yaktısına ikese dä iğtibar ittelär. Eşneñ nidä buluın añlaşmıyça tordılar.

Alarga kapkanı öç öy aşa toruçı Äminä tüti açtı. Ul:

— İ balakaylarım, kaytıp cittegezme, ya Rabbi Hodayım, ya Rabbi Hodayım!— dide dä, isänlek-saulıkların soraştırgaç:— Öyegezgä keregez, balakaylarım, menä bez, cıyılışıp, märhümäbez äniyegezneñ cidesen ütkärgän idek kenä, i balakaylarım, balakaylarım...— diyäräk ber-ber artlı aklangan tavış belän tezep kitte.— Bezdä bit şulay inde: andıy yolalarnı öydä uzdıru, märhümäneñ üz öyendä ütkärü zarur sanala... Äye, balakaylar...

Alar da yortka uzdılar. Eçtä, sürän ut yaktısında cide karçık, Korän ukıp, märhümäneñ tufragı ciñel bulunı teläp, güyäki tagın da kemnärneñder kilep kerüen kötep utıra idelär. Öy eçe şır yalangaç, bernindi asılıngan-elengän çüpräk-pärdä dä kürenmi, barı tik türdäge olı közgegä genä nindider kara yapma kaplap kuygan idelär. Çista itep yuılgan öy divarlarında da tınıç kına utırgan äbilärneñ karañgı häm artıgı belän olı kürengän şäülälärennän gayre elekkege çigeşlärneñ äsäre dä yuk ide.

Ämma işektän uzuçılarga iğtibar itüçelär bulmadı. Gataullinnar monı üzlärençä añlap, yuktan gına borçılıp alsalar da, tınıçlıknı bozmıyça, poçmaktagı sandık östendä urın aldılar... Korän uku ozak dävam itte... Gataullinnıñ küñelenä: «Ni öçen karañgı töşkäç ukıylar ikän?»— digän sorau kilde. Yomşak häm binihaya tavış belän ukuçı Äsma abıstay, tämam itüen sizderep bulsa kiräk, üz artınnan kabatlap baruçı äbilärgä berniçä tapkır tınıç kına tamak kırgalap aldı. Şunnan soñ möselmança bitlären sıpırgalap berniçä avız süzne kat-kat kabatladı da Korän kitabın çitkäräk kuydı.

Ahirätläre, Sara äbineñ dönyalıkta kılgan yahşılıkların islärenä alıp, hatirälären urtaklaşkanday ittelär dä, inde vakıt soñlıgın ber-bersenä sizderep, yortka atap doga ukıgaç, taralışa başladılar. Abıstay keşe usalraklar zatınnan ide bulırga kiräk, çıgıp barışlıy, Garifka tekälep:

— İ Sara, avır tufragıñ ciñel bulsın inde, ya Rabbi, illärgä bäla-kazalar kilmäsen, i Alla,— dip, avız eçennän ukıngalap uzdı. Alsu, anıñ süzlären abaylamıyça:

— Ällä kargıy inde bu kortka, canım?— dip irenä pışıldadı.

Şunı işetepme abıstay kire kilde dä:

— Ya Rabbım, üz kollarıña akıl-belem iñder, i Hadayım!— diyäräk, iren çitlären yaulıgı belän kaplap kına söylände, annarı borılıp çıgıp kitte.

Abıstay artınnan tagın da berniçä karçık iyärdelär. Alar da kitep betkäç, öy eçe niçekter buşap, yaktırganday buldı. Monda kalgan äbilär dä tavışların beraz kütärebräk söyläşä başladılar. Gasıymä äbi, yäşlär yanınarak kilep utırıp, häl-ähvällären soraşkaç, ipläp kenä:

— Äniyegezneñ käcäse bezgä kergän ide, anı satıp alıp, akçasın cenazaga tottık, ulım... Annarı, yort eçendäge berniçä yararlık äyberlärne şulay uk cenaza hakına kerttek... Ziratta, atañ märhüm — Gafurcanı yanında ul, särbi kuagı töşendä... Ul bit särbi kuagınıñ çäçäklängänen yarata ide...— dip, söylägän cirendä beraz tuktap torgannan soñ:— Avır tufragı ciñel bulsın... Sezne kaytırlar dip kötkän idek, cirlämi kötkän idek, ulım Garifcan,— dide dä, yaulık çitläre belän küzlären sıpırgalap, süzsez kaldı.

Güyäki yortta urnaşkan avır toygılardan kotılırga teläp Garif işek aldına yünälde. Sörseme koyılıp, az gına sıktap algannan soñ, küñele uylar diñgezenä çumdı...

Näq şundıy uk közgäçäräk kiç ide ul vakıtta da.

Küktä yoldızlar küzlären yomganday cemeldilär, basu-kırlardan arış ise, igen-ikmäk ise kilä ide. Änise belän Garif yugalgan bozauların ezläp yöri-yöri arıgannar, yokıları kilüdän gacizlänä başlagan idelär inde. Tau başına kilep çıgıp, şunda ozak kına häl alıp utırdılar. Änise:

— Yoldız atılganda teläk teläp ölgersäñ, ul telägeñ tormışka aşa ikän,— digäç, Garif tiz genä:

— Ä min teläp ölgerdem, änkäy... Yokım kilmäsen dip teläp ölgerdem,— dip äytkän ide. Ämma änise anı, yılmaya-elmaya:

— Alay telämilär bit anı, yülärem... Keşegä äytmiçä telilär,— dip koçagına kıstı.

— Berkayçan da, berkayçan damı?— dide Garif, beraz aptırap.

— Äye, telägän teläkne hiçkemgä dä, ber kayçan da äytmilär... Annarı soñ, sineñ kebek, döres bulmagan teläkne dä telämilär şul... Bezgä söyli torgannar ide: ber yarlı-yabagay malay, tauşalgan, tişek-toşık kiyemle yätim bala şulay, yoldız atılganda: «Barlık tişek-toşıklarım kaplansın ide»,— digän ikän dä, teläge tormışka aşıp, avız-borınnarı kaplangan di, annan soñ ul ülgän ikän...

Garif, änisennän bu süzlärne işetkäç:

— Yarıy, änkäy, min döres itep telärmen, yäme!.. Menä, äye, menä... Bozavıbız tabılsın dip, şulay bit, äni?— dide, därtlängändäy, annarı bozauları tabılaçakka çın küñelennän ışana başladı.

Garif süzendä tordı, yoldız atılgan sayın, yul buyınça şul telägen teli-teli bardı. Öylärendä inde kaygıga batkan, yarım ayakta, yarım tüşäktä avırıp gomeren ütkärüçe ätiläre karavat poçmagında alarnıñ yahşı häbär belän kaytuların kötep utıra ide. Ämma ozak ezläüläreneñ näticäse bulmaganlıktan, soñgı vakıtlarda Gafur abzıynıñ inde eçe poşmıy başlagan kebek kürenä ide. İreneñ şuşındıy buluına rizalıgın yugaltkan änise Sara, kilep kerügä, kinät açuı kabarıp kitep:

— İçmasam keşelärdän dä beleşmiseñ bit, Gafurcan... Dürt ayaklı mal bit... Kürenmiçä yörmäs bit inde, bozau qadärle bozau!— dip, nişlärgä belmägänennän yılap cibärde.

Şunda Garifnıñ ätise yarım şomlı häm yarım karañgı itep söyläp birde:

— Ezlämägez inde, Sarıtüş, kiräkmäs... Ul mal ayaklarında yörmi inde, yörmi... Berkön, sez öydä yukta, Galiulla kerep çıkkan ide... Tire kitergän, bozau tirese... Balık sözgännärendä, kürşese Väsil belän inde, su töbennän tapkannar... Başı da, ayakları da şunda ide... Taş bäyläp salgan bulgannar... Kem suyıp iten aşagandır, belmim, Väzıyh disäm, gür aldınnan gönahlı bulırmın dip kurkam, annarı, doşmannarım da ber ul gına bulmadı bit... Sarıtüş, belä torıp ezlätkängä açulanma, yäme... Min bit aña ışanırga telämägän idem, bälki bezneke isänder dip isäp tota idem... Ğalimullalarga da kıçkırıp yörmäskä kuştım... Ä malnıñ tiresen lapas artına, utınlıkka kertep taşladım... Açulanma inde, yarıymı...

Garif öçen dönya güyäki urtalayga yarılıp kitte, bu qadär ğadelsezlekne adäm zatınnan buluçılar gına kılırga mömkin idelär... Yuk-yuk, etlär eşe bulgandır ul, et cannar eşe...

Ätise Gafurnı änise Sara açulanmadı. Ulları Garif kebek Sara da keşelärneñ miherbansızlıgına, cirängeç bulularına häyran itep, telsez kalgan ide. Anıñ taştay agargan bitlärennän kaynar yäşlär aktılar da aktılar. Ä küzläre şundıy moñsu, şundıy kızganıç, tönge küktä balkuçı gönahsız yoldızlar kebek ide...

Gataullinga bu küzlär inde karañgı yoldızlı küktän karap toralar sıman idelär.

Ä bälki çınnan da, kaydadır yırakta, menä şulay änise yılap utıra torgandır, ä?

Yuk, ana keşe üläme soñ, ana keşe bala küñelendä mäñge isän, mäñge isän ul! Ana... Dönya yözendä iñ qaderle häm izge keşe çınnan da ana keşe! Qaderle analarnı närsä häm kemnär belän tiñläp bula soñ?

İşek aldı yagında äbi-çäbilärneñ söyläşkännäre işetelde. Alar Alsuga nilärder añlatıp, üzlärenä taralışa başladılar. Yort tiräse tıngaç, ire hakında uramnan uzuçılardan kürmägännärme dip hatını Alsunıñ soraganı işetelde. Tege keşe belmäven, oçratmavın äytte. Alsu, şunnan soñ işek aldına kerep:

— Garifcan, sin kayda?— dip, berniçä tapkır däşkäç, Gataullin bakçadan hatını yanına çıktı.

— Kayda yöriseñ sin? Kotımnı alıp beteräseñ inde... Äydä, kerik, soñ inde... Kerik...— İren Alsu kultıklap aldı, öygä taba atladılar.

Alar yulda arıgan bulgannar, tınıç kına, sataşusız yokladılar.

Berniçä könnän Gataullinnar, cirenä citkerep, ike kabergä dä, äti-änilärenekenä çardugan kuydırıp, Gasıymä tütigä märhümäne yola kuşuı buyınça iskä alu bula-nitä kaluga kiräk bulır dip akça kaldırıp, kalaga kitep tä bardılar. Alarnıñ zäñgär «Ciguli» maşinası monnan soñ avılga tiz genä kaytmayaçak ide.

Ä Sara äbineñ kaberenä Gasıymä ahiräte kürşeläreneñ malayınnan särbi kuagı utırttırdı, gel dä üzen häterlätep torsın, dide.

BEZ DÄ MONDA BAR İDEK
Roman

1

Salkın kıştan soñ kinät yaktırıp kitkän köläç koyaş nurlarına agaçlar häm göllär genä tügel, adäm balaları da tartılgan çor, güzäl mäl ide. Ämma ul ozakka suzılmadı. Çıpırdaşıp yaz yırganaklarında uynagan şayan balalar da kaz bäbkäläre artınnan bolınga sibeldelär, göllär çuarlanıp, agaçlar kupşılanıp, kayçan gına salkın hökem sörgän dönyanı onıtıp, cäygä taba aşıktılar. Cäy!.. Mondıy matur könnärdä tınıç kına bähettä gizep yäşäp yatası da bit, yuk şul, duamalnı yukka gına yünsez dimilär. Böten avılnı tañnan uk du kiterep Sälim abıy üte. Tuzınıp öyenä kayttı...

Şuşındıy yämle könnärneñ berendä avılga yañalık bulırday häbär kilep kerde dä, kolaktan-kolakka, öydän-öygä yörep, tiz arada küplärneñ isen cibärde.

— Deget tapkannar ikän, cir mayın!..

Bu kuanıç bik ozak vakıtlar teldän töşmäde. Şulay da häbär artınnan kilgän yañası dönyanı çuarlıy tordı, neft hakındagı süzlärne iskärtte, ahırda ozakkadır onıttırdı...

Şulay berkön, inde iskärtkänebezçä, Sälim abzıy öyenä tañnan uk du kilep kayttı. Atın kapka baganasına gına bäyläp kaldırdı da, çıbırkısın saray yagına taba ırgıttı. Ul mul bulıp kölep torgan çista tabaklar, çiläklär östenä barıp töşte dä, barçasın şaltıratıp cirgä çäçte, poskan urınınnan tavıklar yögereşep çıktı. Bolarga ber dä iğtibar itmi, Sälim abzıy busagası belän diyärlek kayırıp açkan işegennän öygä uzdı häm kurkınıç tavış belän:

— Suydılar, köpä-köndez taladılar, cirängeçlär!— digän süzlärne butıy-butıy, açılgan avızınnan beryulı hämmä äyteren çıgarıp beterde dä, häyran kalıp, urındıkka sıgılıp töşte.

Ul arada hatını Hälimä ciñgi kötü artınnan az gına çerem itü niyäte belän borın törtkän mendären küpertep rätläde dä, algı yakka çıktı. Bik beterenmiçä, samimi tavış belän:

— Koyaş kütärelgändä nigä bolay vakıtsız şaşasıñ, atası, rätleräk kılanıp buladır bit!— dip, köyle häm suzımlı tavışı belän irenä endäşte. Sälimneñ kanına süzläre kapçıklap toz gına salu bulaçagın ciñgi belep betermäde, ahrı.

— Bulmıy şul, bulmıy, rätläp-rätläp...— dip ürtände Sälim.

— Yarar-yarar,— digän buldı Hälimä ciñgi, vayımsız gına: — Cimerelmäs!

— Cimerelä!— dip sikerep tordı da Sälim abzıy, östälgä törtep:— Samavırnı cılıt, häzer kaytıp citäm,— dip, arşınlap atlıy-atlıy işekkä yünälde.

Avıl tämam uyanıp kilä ide.

Hälimä ciñgi, samavırı tavış algaç, ireneñ yämsezlänüennän aynıy almıyça, avız eçennän genä söylänep, täräzä kısalarına kunırga ölgergän tuzanı aşıga-aşıga sörtkäli başladı.

«Yä inde,— dide ul üzenä üze,— bu Sälimgä ni citmi?»

Samavır cırlap cibärgändä Hälimä ciñgi inde ire kuzgatkan açuın çıgarıp betergän ide. «Betmäs äle, korımagandır,— dide ul üz aldına,— bulası bulgandır. Gomerem buyı çäçläremne agarttı, häzer inde ber dä isem kitmi»,— dip yuanıp kuydı.

Hälimä ciñgineñ olı ulı armiyä hezmäten ütep, bıyıl yaz, taşular tıngan ber yämle köne yılmaep kaytıp kerde. Yortnıñ teräge bulıp kilä. Sälim abzıy da başın butap, kümhuc cenen yoktırmasa, ya Rabbi, güzäl vä akıllı bändälärneñ berse bulası bu, olısı, Mirgalime.

Urtançı ulı Gataulla da yegetlänep kilä änä, kürşe Kazalı urta mäktäbendä internatta torıp ukıy, bik maktıylar üzen. Keçese — Ğalimulla, inşallah, gel dä Hälimä ciñgi inde. Hay şunda kız bala bulıp dönyaga kilgän bulsa, änise anı çäçäktän-çuktan gına kiyenderep yöreter ide, ata-babadan kilgän güzäl tärbiyäsen birep, kügärçen itär ide. Bulmadı şul, nişliseñ, Alla kolı şul ul adäm digännäre, yazmışı ni boyırsa, şuña buysınmıy bulmıy. Ya Hodayım, bolay da balaları bik güzällär äle!

Hälimä ciñgi yan täräzä yagındagı sargayıp uña başlagan közgegä kilep: «Üzem dä Hodayga şöker ikän äle, maturdanmın!»— dip, iren çitlären çänçä barmagı belän sıpırgalap aldı. «Äye, Hodayga şöker!» Oşbu koyaşlı bäyräm könnäre bar cannarnı söyenderep kızgılt çitektän genä yörise ide dä, Sälime irek birmi diyäräk üzaldına tagın iren sükte. Ni pıçagıma dip şul tires kortı belän tormış kordı ikän? Karasañ — yöze, söyläşsäñ — yünle süze yuk!

Ämma Sälim abzıynıñ eleklärne batır yeget buluı isendä ide Hälimä ciñgineñ. Tik niçek inde, ir hatını bulıp, irne maktap bulsın? Hatın-kız bulmıy kala bit annarı!

Ul arada işek aldında köleşkän avazlar işetelde. Hälimä ciñgi, ak kelättä yoklagan malaylarınıñ tavışına kuanıp:

— Busı — Mirgalim kölä, busı — keçese,— dip kuydı.

Malaylar ber-ber artlı öygä kerep, östäl yanına uzdılar. Mirgalim:

— Äti kayda, äni?— dip soragan ide, başta Hälimä ciñgi, işetmägändäy, endäşmäde, ulı kaytarıp tagın soragaç:

— Yöri şunda, irtä tañnan dulap,— dide dä, moñsu gına: — Ya Rabbi Hodayım balalarımnıñ bähet-kuanıçların birsen!— dip tezep kitte. Moña karşı Mirgalim:

— Birer, äni, birer, birmäsä, öleşebezne tartıp alırbız,— dip kölä başlagan ide, Hälimä ciñgi:

— Çü ulım, alay söyläşmä, atañ bulmıy kalırsıñ,— dip, Sälim abzıynıñ pırdımsız kılanuların isenä alıp, ulın üzençä açulanganday ite. Tik malayları cavapka tagın köleşep kenä kuydılar.

Kara äle keçesen, Ğalimullanı, poşmıy gına yörgän bula ide, ni kılana, änisennän, Hälimä ciñgineñ üzennän kölä tügelme soñ?

Ämma malayları söyläşü kıyblasın üzgärtep, başka äyberlär hakında süz kata başlagaç, ciñgi dä sürelep, üz cılısına kayttı. İrtä tañnan, gomergä bulmaganı, teläsä närsägä üpkäli ide ul. Ällä bu irtädä yortka kartlık kilep kerde, ällä ni buldı?

Şunıñ ğalämäteder dip isäp yörtergä uyladı Hälimä ciñgi. İre Sälim abzıy, idarädän äylänep kaytkaç ta, avır süz belän bärelmiçä, aña ölkännärçä kılan diyäräk akıl birgäläde. Hälimä ciñgineñ akıl öyrätülären Sälim abzıy başta däşmi-tınmıy gına tıñlap tordı da, ber yanga kıyşaya töşep, çäşke-çınayakların üzennän çitkäräk etä-etä:

— Harap ittelär bit, barlık köç-kuätemne birgän yugarı yak basunı bit äle citmäsä,— dip, salmak kına söylänep aldı.

— Atası,— digän buldı Hälimä ciñgi,— irtä tañnan, kön tişelmäs borın dulıysıñ, añlatmıysıñ,— dip, üzençä ireneñ duamallıgına bäyä birde: «Şuldır äle, yugarı oç Fatıyma, tagın eşen taşlap gurudka, yomırka satarga yögergänder, ber dä başka bulmas!»

Bolay uylau ciñgigä Sälim abzıy aldında akıllırak, belemleräk bulıp kılanuga irek birä ide.

Ämma hatınına Sälim abzıy borın çöyärgä mömkinlek birmäde:

— Hälimä, bezneñ yugarı basu töbendä deget tapkannar. Kalança utırtasıları ikän. Älmät yagındagı sarutlar bezgä dä küçär inde,— dip söylänä başladı.— Min bit ul cillär bezgä timäs, bezdän deget tapmaslar dip kuana idem. Bulmadı... Bolayga kitsä, basularım bozılıp, igennär äräm genä bulaçak ikän,— dip başın igäläp tordı da, eh itep, kızıp kitep, östälgä ordı. Başka eşe kalmagan. Çönki neft diñgeze aldında Sälim abzıy gına tügel, kümhuc idaräse dä köçsez ide.

İke atna arası uzdı digändä, üç itkändäy näq Sälim abzıylarnıñ bakça başına, ihataları artına şundıy uk kalança-vışka utırtıp, cirne boraulıy, üzäklärne kayızlıy başladılar.

Moña Sälim abzıy tüzep tora almadı. Turı rayon üzägenä, Kärim Hafizoviç yanına, brigadasındagı ike cigüle aygırnıñ bersen aldı da kitte. Yulda usal yañgırga elägep, pıçrakka batıp betülärenä dä karamastan, kocanın da salmıyça, tugarılıp sekretar yanına ütep kerde. Kärim Hafizoviç, tormışnıñ barlık karşılıkların kiçergän keşe, Sälim abzıynıñ ös-başına iğtibar itmi, bik cılı karşı aldı. Utırırga urındık täqdim itte. Brigadirnıñ hälen soraşkaç, kümhuc mäsälälärenä tuktaldı:

– Yazgı çäçüne uñışlı uzdırdıgız... Tik menä peçän äzerläüneñ naçar baruına, Sälim Latıypoviç, brigadir bularak, kommunist bularak ni disez?

Sorau gadi ide. Ämma yulda atı tugarıludan östälep küpergän bar usallıgın sekretarga citkerergä talpınıp torgan Sälim abzıy, kinät totlıgıp, kauşıy kaldı. Kärim Hafizoviç aşıga belmi ide. Brigadirnıñ suınıp kilüen sizemläp, akrın gına tagın sorap kuydı.

— İrtäräk bit äle,— dip suzdı süzen Sälim abzıy,— peçängä irtäräk. Räisebezne dä üzem künderdem. Aşıkmaska kiräk. Çın ülän äle yaña üsep kilä, Kärim Hafizoviç!

— Da-a, «Alga»nı kuzgatuı avırrak şul,— dip, yarım kölemseräp, sekretar soñga kalu mömkinlegen, yañgırga kitsä, avır bulaçaknı kat-kat täkrarladı. Yuk, ul usallanmadı. İke kart kommunist ber süzgä kilä ala ide. Kümhuc räise hakında da fikerläşep aldılar.

— Onıtıp toram, karagız äle, Sälim Latıypoviç, nişläp sez, ä räisegez kilmäde?— dip sorap kuydı.

Sälim abzıy süzneñ şunnan başlanuın kötkän ide. Ämma yalgışuına üze ğayeple buluın da añladı: Kärim Hafizoviçnı ul az belä ikän!

«Kärim Hafizoviç?!.»

Kommunist. Atası Hafiz abzıy Donbass şahtalarında eşlägän keşe — eserlar partiyäse äğzası bulgan. Küp butalgan, ämma eşçe añı ciñgän keşelärneñ berse ide. Ätiseneñ Kärim nidän yalgışkanın üsep citkäç kenä tulısı belän añlap citkerde. Ul üsmer malay bulıp kilgändä, atası vafat ide, malay änise belän genä torıp kaldı. FZUda ukıganda armiyägä alındı. Ul arada — sugış. Sugışta ul namusına tugrılıklı buldı. Mäskäü astında kommunistka kerde, annarı anı «partrabotnik» ittelär. Häzer — rayonda.

Boların Sälim abzıy da yattan belä ide. Ämma keşene tanır öçen kimendä utnı yäki sunı bergä kiçärgä kiräk...

Tukta äle, Sälim, sin monda närsä eşläp yöriseñ, yärdäm sorap kildeñme? Yuk inde, bulmas, hiç bulmas! Ällä kayçan «Alga»nıñ ciren bülep kuygannar: niçä gektarı neft bulaçak, küpmesenä ärem üsäçäk!

Sälim abzıy sekretardan söyläşmäs bulıp kayttı. Şuşı tınıçlanuı ozakka suzıldı. Cıyılışlarda da endäşmäde, açulanışmadı. Hatınına da avır kagılmadı. Atın da atlatıp kına yörtte. Barısı da anıñ üzgärüen kürep, Sälim dä kartaydı dip näticä çıgardılar. Tik alar aşıga ide: urakka töşäbez dip torgan könnärne ul tagın dulap kitte.

2

Brigadir çıgıp kitkäç tä Kärim Hafizoviç ozak uylanıp utırdı. Başta, ğadäte buyınça, irtägä nindi eşlär küz aldında totıluın barlap çıktı, annarı, yartı cirdä özelep kalgan, Sälim abzıyga karata bulgan fikerlären isenä töşerde. Sekretar üz korması keşelärne yarata ide. Ä Sälim abzıy — şundıylardan. Kartnıñ yözen Kärim Hafizoviç berençe kürüdä ük üz itte. Agara başlagan kuyı sarı çäç häm kırıs yözgä has bulmagan yanıp torgan küzlär. Sälim abzıynıñ üzsüzle buluı hakında da küp häbärdar ide ul. Ämma bügen bulgan söyläşü aña karata küñelendä yörtelgän yuk-bar uylarnı beryulı cimerep atı.

Kärim Hafizoviç tön urtasında gına öyenä kayttı. Uramda kün itekçän, bala vakıtındagı tösle, yañgır sularında pıçtırdıy-pıçtırdıy läzzätkä kümelep yörde ul. Anı kayber yäşlär tanıy da ikän äle: köleşep, isänlek sorap uzalar. Sekretar alardan könläp tä kuydı. Bähetlelär alar, bik bähetlelär. Menä bit dönyalar niçek üzgärep bara. Rayon cirlärendä neft taptılar. Ozaklamıy här avılga üzäkle elektr utı keräçäk, bu — ber; ikençedän, neftçelär rayon aşa bik yahşı asfalt yul salırga isäp yörtälär. Dimäk, küp digändä ike yıldan ul da pıçrak uramnan tügel, ä asfalt yuldan ciñel ayak kiyeme belän, yuk, öy başmagı belän genä uza alaçak. Bolarga söyenmi mömkinme soñ?

Avıllar şähärçägä küçä başladı, sin anı teliseñme-yukmı, tormış ber dä sorap tormıy.

Yakın-tirä avıllardan gına tügel, yıraktan, bik yıraktan yäşlär häm hätta ölkännär dä Älmätkä cıyıla. Älmätkä, neftçelär şähärenä. Törle avılda, yomık şähes bulıp yäşägän keşelär üzlärenä monda urın tabalar, kinät balkıp, yanıp kitälär, üzläreneñ köçlären sizälär, şunda tärbiyälänep, çınıgu alalar. Menä sänäğat nişlätä — meñnärne üzenä tuplıy, barısın çüki, eşkä yaraklı hälgä kiterä. Törle töbäktäge üzenä has kultura monda ber uçka cıyılıp, bötenäyep, ohşaşlanıp kitä, tormışta yaña därt uyata. Anda canga yakın «Sarman» gına tügel, «Ufa köye» dä, «Sön buyı» da, «Agıydel» häm meñnärçä başka cırlar, şul cırlarnıñ ruhı bulgan keşelär bergä oyışıp, yaña moñ, neft cırı tudıra ala. Alar barça keşelärdän meñ öleş bähetlelär. Menä şular belän bulu üze dä zur bähet!.. Ä kümhucda ni? Här avılnıñ üz kıyblası, üz cırı. Äle alar ber ruhta bulsalar da yarar ide. Yuk şul! Här avıl üz kirelege belän, usallıgı belän ayırılıp tora. Añlap beter alarnıñ telägen. Alar — meñ, sin — ber!..

Kärim Hafizoviçnı öyendä hatını Gölgenä kötä ide.

Hatın iren yaratmıy digän süzneñ mäğnäsen töşenmi ide ul. Niçek inde hatını iren yaratmaska tiyeş? Yaratmasa, şulay sagınır idemeni ul anı? Kärim kaytmıyça yoklıy da, tınıçlanıp utıra da almıy tügelme soñ?

Gölgenä hanım tışta yaugan cäyge cılı yañgırga rähmät ukıp, yan täräzäne açıp cibärde. Bakçadan saf, irken hava agılıp bülmägä üte. Şunda işek açıldı. Annan kürengän Kärim Hafizoviç enädän-cepkä qadärle su ide. Gölgenä, anı kürgäç, şatlıgın yäşermi kölä-kölä söylänep irenä yakınlaştı da:

— Minem közge çebiyemne kaysı küllärgä salgannar,— dide,— kara, i-i-i, bigräk közge çebi inde, däü balam!

Yäşlektän ğadätenä kergänçä ber-bersen yaratışıp, bit oçlarınnan gına söyeşep aldılar.

Bu minutta alar mögayın üzläre dä sizenmästän samimilänep algannardır? Adäm balasına küpme citä: ber yılmaep karau häm şunnan añlaşıp kitü keşene böten gomere buyı bähetle itä, uylanıp arıgan başka, tıngısız canga yal birä. Härhäldä adäm balası söyü-säğadättän başka kön itä almıy. Ansız ul dönyanıñ yämen sizmi, şatlıgın kürmi.

Kärim Hafizoviç üzen bähetle bändälärdän sanıy ide. Eştän bigräk, ğailä tormışınıñ matur korıluı anıñ küñel tınıçlıgın saklavına mömkinlek birä, vakıtın kiräkle faydalanuına yärdäm itä ide.

Kärim Hafizoviç üz hatınına ber vakıtta da orılıp bärelmäde. Yäşlektä bulgandır, anısı, ämma ul vakıtta da üzeneñ ni kılanganın tiz sizep, tuktap kala belde. Gölgenä hanım kömän kütärgäç, tön yokısın yugalttı. Anda da, bala kaygısınnan bigräk, tormış iptäşeneñ isän-sau buluı anı nıgrak borçıy ide. Şul könnärdä anı ak äbi yomış belän kürşe avılga cibärde. Kärim Hafizoviçnıñ ul vakıtta nider bulasın yöräge sizgän ide. Yul buyı: «Gölgenämne isän kaldırsañ ide. Uç töbemdä genä yörter idem, örmägän urındıkka da utırtmas idem!»— dip Hodaydan yalvardı. Bik yarata ide ul Gölgenä hanımnı, bik yarata ide.

Kärim Hafizoviç buyga-sınga taza bulsa da, gacäyep güzäl cannarnı söyderä häm köyderä algan bulsa da, aradan, kürkenä tügel, holkına kızıgıp, Gölgenäne saylap aldı. Yış avırgalasa da, Gölgenä hanım täkäbber häm gorur ide. Kärim Hafizoviç hatınınıñ cayın taba almıyça ozak cäfa çikte. Bälki yäşlek hataları öçen üç ala torgandır dip tä isäp yörtep karadı. Yalgıştı. İserep kaytıp, ğailäsen harap itä yazdı. Gölgenä ul köne yılamadı da, yalvarmadı da, iren çista urın-cirdä yoklattı. Üze töne buyı ayak östendä yörep çıktı. Kärimneñ duamallıkları bala tugaç kına yuıp alganday yukka çıktı, ul tormışnıñ cayın dilbegäsennän totıp aldı.

Gölgenä hanım ire Kärim ak äbineñ yomışın eşläp kaytkanda malay tapkan ide. Ul iren kürügä yılmaydı. Ämma ayagına tora almadı. Atnalap ak äbi karamagında buldı.

Comga kiçkä genä baladan soñ kiçergän avıruları üte. Gölgenä hanım yılmaep, balkıp ayagına bastı, yöri başladı. Tagın ğailäseneñ küñelle-bähetle könnäre başlandı. Alar yahşı yäşädelär. Ullarına Şärif iseme kuştılar.

Kärim Hafizoviçlarnıñ başka balaları bulmadı.

Şärif keçe yäşendä Gölgenä hanımga ohşagan bulsa da, üsä töşkäç näq atası tösen aldı. Häzer ul Mäskäüdä politehnik institutta ukıy ide. Äti-änisenä yugarı kurslarda az-azlap berniçä hat yazdı da bötenläy diyärlek häbärsez kaldı. Gölgenä hanımnıñ moña bik eçe poşa ide. Tik ire Kärim Hafizoviç kına:

— Ul bit olı keşe, üz başına yäşi başlarga küptän vakıt,— dip, ulı Şärifne artık irkä-nazdan mährüm itärgä kiräklekne kat-kat kabatlagaç kına, Gölgenä hanım hafalanmaska tırıştı. Tik ana küñele — ana küñele şul: ulın gel dä isennän çıgarmıy, haman, hat yazuın tügel, üzen kötä ide.

Ämma ulı kaytmadı. Keçkenä genä otkrıtkalar belän kanäğatlänä belän kanäğatlänä tordı. Şundıylarnıñ bersendä üzeneñ studentlar otryadı belän eşkä kitüen häbär itkän ide.

Ä moña Kärim Hafizoviçnıñ açuı kilde:

— Eşkä, imeş! Korı süz! Az gına häbär-häter itsä ni bulgan? Kaytıp kitsä! Atanı — ata, ananı — ana dip belmi,— dip sukrandı.

Şärifne ätise bik kötkän ide. Gölgenä hanımnı üze baştarak yuatıp yörsä, hatını häzer Kärimne tınıçlanırga ügetläde.

— Kiräkmi, ätise! Ul bit inde bala-çaga tügel, tormış kürsen, keşelärne. Gomer buyı bezneñ kuyında gına yäşämäs bit inde!

Kärim Hafizoviç: «Beläm min alarnı!»— dip orılıp bärelgändäy itsä dä tınıçlandı. Ulı belän dä, Gölgenä hanım belän dä kileşte: «Kürsen, yörsen!»— dide.

3

Sälim abzıy öyenä kaytkanda anı ğadättän tış häbär kötä ide. Kärim Hafizoviçka brigadir niçekter üpkäläven, açuı kilüen yul buyı sünderergä tırıştı, bulmadı, gazaplanuları buşka ide. Arbasına utırgan häm cırlap-şıñşıp kaytkan yulauçı yegetne dä et itep sügäse, gomumän dönyasına tökeräse kilde anıñ. Sekretar bula torıp ta Sälimne añlamadı bit. Yuk, añlarga telämäde. Nişliseñ, peçän süze çıkkaç, avızı tomalandı da kuydı brigadirnıñ. Äyter süzen äytä almıy kaldı. Seren dä çişä almadı, ni öçen kilüen dä açıklap betermäde. Kiñäş tä iteşmäde bit şunda. Nidänder kurıktı!

Cäyge yul inde cepşetep, tomırılıp yaugan yañgır cirgä señgän, tik ara-tirä genä su cıyılıp, gülävek bulıp tora ide. Sälim abıy eşe yuk keşe kebek yul buyına şularnı sanap kayttı. Bu güläveklär güyä Cir-ananıñ küz yäşläre kebek toyıldılar aña. Sälim abıy üze dä yılıy ide. Küñele üksi ide anıñ. Öyenä kaytıp kergänendä ul, üpkälägän mesken kart keşe tösle, baltasın suga töşergän abzıyday kızganıç häldä ide... Menä küpme vakıtlar uzdı. Tik sekretarga bulgan üpkäsen Sälim abzıy haman da onıta almadı. Şul oçraşuların vakıt-vakıt isenä töşerep, tınıçlıgın cuya torgan bulıp kitte. İnde küpme sular aktı. Şuşı soñı tönnärdä ozak yatıp ta yoklıy almıyça gazaplana. Bu yulı borınına deget, cir mayı ise kerep cäfa çikte, tüzmäde, allasın da, kargasın da sügä-sügä ürle-kırlı yörende. Tik şunda gına may iseneñ kaydan çıkkanın abayladı.

Elgeçtä degetle pincäk elenep tora ide. Sälim abzıy anı köräktäy kulları belän umırıp aldı häm tışka ırgıttı. Hatını Hälimä ciñgi, yokı aralaş:

— Kartım, ni kılanasıñ inde... Sälim, yokla!— digän avazlar suzdı. Açuı telennän ıçkıngan ire:

— Borın töbenä ük şul degetne sörtmäsägez, urın betkänder. Nigä dip şul burovoy tiräsenä baralardır? Kem kiyeme ul?— dip, hatının yokısınnan tämam uyatıp citkerde.

— Ä, ul, Mirgalimneñ kiyeme ide bugay. Burovoyga kergän... Bik döres eşlägän. Bu kümhucda çilängänçe, akçalı eş, içmasam...— diyäräk, Hälimä ciñgi añlı-miñle tezep kitte.

Hatın-kızda bula torgan tämläp söyläü ğadäte Hälimä ciñgidä kirägennän artık däü bulıp üskän ide. Üz işläre arasında, kiç utırgan vakıtlarında anıñ qadär dä avızına karatıp söyläüçeneñ avılda başka bulmavın böten halık belä. Bu bik yahşı, üzenä kürä üzençälekle talant bilgese ide. Läkin, kızganıçka karşı, tel yagınnan osta keşelärneñ dä ber kimçelege bar — alarnıñ avızları tişek bula. Ä menä Hälimä ciñgidä ul sıyfat yöze belän. Ulı Mirgalim änisenä küpme yalvargan ide bit, ätigä äytmä dä äytmä inde dip.

Ni bulır häzer digändäy, monı isenä töşergän Hälimä ciñgi uçı belän avız-borının kaplap, kurkıngan küzlären lampaga ut elergä ölgergän irenä tekäde.

— Abau!..

Sälim abzıy tuzgımadı, çäçelmäde. Urın östenä barıp yatı da yoklap kitte. Hälimä ciñgi, torıp, lampa utın sünderde, yattı, bärgälänep kakkan yörägen tıñlaştırıp, tagın küzlären yomganın sizmi dä kaldı.

Tön, kurkak malay tösle, täräzä artında dereldäde.

Sälim abzıy närsäne-närsäne, ämma Mirgalim ulınnan mondıy uk ahmaklıknı kötmägän ide. Barıber, akıllı eşlägän bulsa da, olı ulınnan mondıy räncetelüne uyına kiteräse tügel ide şul.

Ata keşe mondıy vakıtta nişli, närsä kıla ala? Bilgele inde, ätise süzen tıñlamagan balanı orışa, malay keşe üpkäli häm öydän çıgıp kitä. Sälim abzıy isä monı eşlärgä telämäde. Dörese, aña avıldaşları aldında yaman süzlär belän tavışlanuı niçekter oyat kebek toyıldı. Şulay da ul üz üpkäsen, can açısın beldermi kala almıy ide: olı ulına kütärelep tä karamadı, anıñ belän oçraşmaska tırıştı.

Ämma, ber öydä torıp, haman bolay eşläü mömkin närsä tügel ide şul. Sälim abzıy uylagannıñ näq kiresen başında ulı Mirgalim yörtte: atası belän kiñäş-tabış kılu kiräk ide aña.

Ämma ätise bik kire keşelärdän bulıp çıktı. Mirgalime süz başlap karasa da, söyläşterergä mataşsa da Sälim abzıy ser birmi yörde. Monnan anıñ bik katı üpkälägän buluın, ul gına da tügel, açulı ikänlegen sizärgä mömkin ide. Ämma açu digän yaman närsä kabargannan-kabara gına ikän şul ul; eleklärne Mirgalim, eştän kaytkaç, degetle kurtkasın işek artına salıp kerä torgan ide, bu yulı nigäder öy eçendä çişende. Citmäsä az gına «yaşel yılan aguı»n da kullangan ide.

— Närsä sin, malay aktıgı, üräçägä ışkılıp maylanıp yöriseñme ällä, böten öyne sasıtıp?!.— dip kitte tezep, kitte tezep Sälim abzıy, üze dä sizmästän. Bar bulgan açuı, üpkäse bergä, cıyılıp torgan yañgır suı yırıp yul algan tösle kitte taşıp, kitte agıp, tavışka yort eçendä bulgan hämmä can iyäse diyärlek cıyıldı, häyran itte.

— Min sine... Üsteräseñ-üsteräseñ, kiyenderäseñ, akıl biräseñ... Äye, ä ul tota da laçtırdatıp yözeñä tökerä, ul gınamı, bägıreñne taptap kitä...

Sälim abzıy ozak söyläde. Ata-babalardan alıp, ällä kaysı citmeş tarihlarnı aktarıp çıgarıp, uftana-uftana, därtlänep-sikerep söyläde ul.

— Sin, ömetsez şaytan, mine hörmät itmäsäñ, äniyeñne sanla içmasam...— dip, süzlären cikerep-çatnatıp äytte dä, kinät, kötelmägändä kilep çıkkan häm dönyanı pıran-zaran kiterep uzgan zilzilä kebek arıp tuktap kaldı.

Öydägelärneñ aña karap toruların sizemläp bulsa kiräk, berazdan üzenä urın taba almıyça gazaplandı: äle östäl artına barıp utırdı, äle karavatka,— bolar da yärdäm itmägäç, işek aldına taba yünälde.

Olıgayıp kilgän ätisen Mirgalim cälläp-kızganıp kuydı. Häter yarları kiñäyep, isenä anıñ elekkege yäş, gayrätle çagı kilde...

...Saban tuyı aldınnan avıl tugaylarga-bolınnarga cäyelep bäyräm itä ide. Alarnı — Mirgalimne häm ike enesen — tarantaska utırtıp, Sälim abzıy şunda alıp töşte. At yalların çaykap-bolgap cibärä, annarı alga ırgılıp, kiñ havanı yırtkanday keşnäp ala. Kayandır yäş taylar uynaklap sikergäli-sikergäli kilep citälär. Tarantasnı äylängäläp yöri başlıylar. Ä bolın kiñäygännän-kiñäyä bara. Menä tuktıylar. Ak çäçäklär cıya başlagaç, Mirgalimneñ ise-akılı kitä, bakçı, bolında çäçäklär küp häm törle-törle bula ikän! Söyeneçennän Mirgalim bersennän-berse keçkenä ike enesenä dä çäçäklär öläşä. Şunda kük yöze allanıp, koyaş batışka yünälä... Sälim abzıy haman yılmaya...

Mirgalimgä ätise härvakıt şulay yılmaygan tösle bulıp toyıla. Ul anı şuña da bik sagına ide. Härbi hezmättän dä hatta «ätiyem» dip yazdı. Menä häzer dä, şuşındıy orışudan-üpkäläşüdän soñ da ul anı yaratıp kükrägenä kısarga riza, ämma nişliseñ, ataga da bervakıt balaları yatka äverelä, çit bula başlıy ikän şul.

Click or select a word or words to search the definition