Fuat Mansurov

Tanılgan diricer Fuat Mansurov Şakir ulı Mäskäüdä 12 iyündä 2010, tön eçendä vafat bulgan. (Rossiyä Könendä, şul uk kön Almatıda – Sabantuy buldı) Ükeneçle, yöz yäş yäşäsä dä küp bulmas ide. Anı belgännär, kem bulsa da, kaygıga urtaklaşa.
Ul Almatıda, 10 yanvar 1928 yılda, tatar ğailäsendä tugan.
Uzeneñ äytüe buyınça : «Sähnägä berençe märtäbä dürt yäşemdä çıktım. Ğailäbez, ätiyem – dvornik, äniyem –fabrikada kiyemneñ kesälären tegä ide. Uku betermägännär. Soñrak äni Almatınıñ dram. teatrında kostyum häzerläp, tegü tsehında eşläde. Min äniyem yanında köne-töne bulgalıy idem. Çio-Çio Sannıñ ulı rolendä, 4 yäşemdä, opernıy sähnädä uynadım. («Ya uce bolşe ne vılezal iz teatra» digän süzläre tagın bar.) Şul vakıtlarda bezneñ kuraga, patşa zamanı ofitserı, Nikolay Rastorguyıv ğailäse belän küçep kilä. Hatını Tatyana Nikolayıvna royaldä uynıy, üze engliş, frantsuz, nemets telen yahşı belä. Yış kına grammofon uynatıp, Şalyapin, Sobinovnı ... cırlatıp, öye magnit kebek tarta : bakçada, täräzä yanında casmin üskän cirdä utırıp, siherle muzıyka tıñlıym. Ber märtäbä, utırgan ciremdä yoklap ta kalganmın. Mine ozak ezläp, töndä tabalar. Tatyana Nikolayıvna belän duslaşıp, kiyäve ülgäç, ätiyemä möräcäğat itep, mine tärbiyälär öçen üzenä birülären soragan. Ätiyem riza bulmagan. Tatyana Nikolayıvna frantsuz telen öyrätte, 6 yäşemdä irken söyläşä başladım. Miña 5 yäş tulganda, ul muzıka mäktäbenä alıp bardı. (Fuat Mansurovnıñ muzıyka yaratıp, üsü, alga baru protsessında Tatyana Nikolayıvnanıñ role äytep betergesez) Ätiyem muzıyka – buşka vakıt uzdıru, professiyä tugel dide. Anı ihtiram itüdän, Almatı universitetına fiziko-matematika fakultetına ukırga kerdem ... «. Ber Ukunı beterü citmi, Alma-Ata konservatoriyäsınıñ (Kurmangazı is.) opera häm simfoniyä otdeleniyäsın beterä.

«Küpmeder vakıt uzgaç beldem, muzıkasız tora almıym. Almatınıñ opera teatrında sufler bulıp eşli başladım. Duhovoy orkestrda uynap, diricerlar konkursında, Mäskäügä, Şostakoviç belän bergä kilep, min äle yäş yeget, trombon glissando uynagız dip taläp ittem... Konservatoriyä professorı, sin ni beläseñ bu instrument turında digändäy, mıgırdap : «Bez alay itä almıybız» di.
Zalda : «Niçek inde. Mansurov trombonist tügel bit, närsä ul belä?» Ä min anı öydä, şul ciren yözär tapkır uynagan idem.»
»Ekzotik instrumentlar eçändä - goboy d`amur, Tagın truba, valtorna, trombon, saksofon, min alarnıñ barında da uynıy alam. Violonçel turında äytmim dä. 11yaşemdä Almatınıñ Stalin is. (soñrak Manşuk Mametova) 28nçe mäktäbendä duhovoy orkestrda iñ berençe uynagan äsärem, bilgele marş »Proşaniye Slavyanki». 1941 yıl. bezneñ orkestr frontka kitüçelärne şuşı marş belän ozattı.»
1953-1956 yıllar Almatınıñ, Abay isemle Kazak opera häm balet teatrında eşli. 1958 yılda Kazak SSR däülät simfoniyä orkestrın oyıştırıp, üze başkarıp eşli başlıy. 1969 yıldan Kazakstan teatrında baş diricer bulıp, orkestrda citäkçelek itkän. (Fuat Mansurovnıñ Kazakstanda bulgan vakıtın küberäk yazırga tırışam.)
»Fizmat universitetın beterep, 21 yäşemdä diplom aluım, minem öçen zur büläk buldı» di. Altı yıl Almatı universitetının professor Persidskiy kafedrasında leksiyä ukıgan. Anıñ teoremaların här matematik belä.
Ataklı Fuat Mansurov tagın isenä ala : »Mäktäptä etep-törtep (ya vlez) duhovoy orkestrga kerdem. İñ berençe muzıka, minem miyemdä saklanıp kalgan ... Ul, 1941 yıl ; bez frontka General Panfilovnıñ 8-gvardiyä diviziyäsın ozattık. Ul Almatı stantsiyäsında. Anda ike vokzal, «1 Almatı», »2 Almatı» . Berençe Almatıda zur mäydan ide, berniçä orkestr buldı ... Bez «Proşaniye slavyanki» uynadık ... Miña şul muzıka tavışı işetelä, küzem yäşkä tula... Şul vakıtnıñ simvolı bulıp kaldı.»

1963 yılda Mäskäü däülät konservatoriyä aspiranturasın beterä.
1986 yılda Kazan konservatoriyäsı professorı, tatar muzıykasın, klassikanı saklap, yañalık kerter öçen tırışıp, sänğat yulına küp fiker, köç birgän.
«Min eşlätä alam» intervyuda : «80-nçe yılnıñ ahırında Tatarstan simfoniyä orkestrında citäkçelek ittem. Ädäpsezlekkä kuşmagız, çınlap äytäm, orkestrnı Rossiyänıñ iñ yahşı kollektivı itep çıgardım. Säbäbe närsädä? Mäskäü konservatoriyäsında minem Ukıtuçılarım iñ köçlelärdän buldı ... Törle instrumentlarda uynıy alam, repetitsiyä ütkärügä centekläp, vak-töyägenä dä häzerlänäm – cillätep digändäy uynap, kitap tekstların ukıp, añlatıp kürsätep birüdä problem bulmıy.»
Kayda barsa da zur hörmät. İndiyäda «maestro» dip, sıylap aña sluga (öy hezmätçese) birgännär.
Mäskäüdä uzgan yäşlär häm studentlarnıñ Ü1 Bötendönya festivalendä (1957) laureat isemen ala.
Tatarstan Respublikasınıñ
G.Tukay isemendäge Däülät premiyä laureatı. «Znak poçeta» ordenı; bezneñçä äytsäk, »Hezmät Kızıl Bayragı» ordenı, 2005 yıl. »V pamyät 1000 letiyä Kazani » – şundıy tagın başka küp büläklär iyäse.
Bik küp tellär belä. Kazak tele – üz telem kebek, tatarçanı Kazanga bargaç öyrängän, üzbäk... h.b. Frantsuz telen rus telennän yahşırak belä ikän. Almatıga yaña kilgän nemets tele ukıtuçısı İ.Vrublevskaya «rus telen kuşıp söylämägez» dip, katı taläp itep ukıtkan. Bu predmetnı balalar yaratmagannar – sugış bargan vakıt bit.
Sportta : Alpinizm, Timerayakta şuu yarışında master sporta, Sverdlovskta 1,5 km yögereştä berençe urın algan, mäktäptä 10-sıynıfta matematika olimpiadasında berençe urın ala; şahmat buyınça – berençe razryad. Korılış eşlären dä yaratkan.
Rossiyäda anı maktap, kölep «Kabat andıy keşene yasamıylar» dip äytälär ikän.
Teatr sähnäsendä N. Ciganovnıñ »Dcalil» häm »Altınçaç» operası kuyıla; Dc. Verdi »Trubadur» häm »Traviata»; »Tsarskaya nevesta» N. Rimskiy-Korsakov. Baletlar : «Cizel», »Bolero»... h.b.
Bötendönyaga tanılgan citäkçe muzıkant Fuat Mansurov Şakiroviç bik küp çit il teatrı, orkestrları belän yärdämçelek fiker tözep hezmät itkän. Kontsert programması, spektakl bulsa da Amerikada, Angliyä, Frantsiyä, Germaniyä ... h.b. , orkestrnıñ barmagan ile yuk disäñ bula. 78 yäşendä Bötendönyaga bilgele iñ köçle diricer bulıp sanalgan.
İsendä kalgannar (intervyu) :
Gailäm zur gına – hatınım, ulım häm kızım. Monı söyläüe dä avır : hatınım, balalarım avtomobil katastrofasına eläktelär – kızım gına isän kaldı. Bez häzer Mäskäüdä bergä yäşibez, kızım, üzem häm onıklarım. Daçabız bar, anda üzem öç etaclı öy caldım, 58 täräzäle, yaktı. Kazanda tagın kızım, Aneçka yäşi, 14 yäştä.
Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiyev, 80 yäşlek yübileenda, Fuat Mansurov başkalar kebek gadi keşe tügel, akılga sıymaslık, kiñ mäğlümatle ikänen halıkka iskärtä. «Sez iñ kıyın yulnı saylagansız.» Yübilyarga möräcäğat itep, bu yulnı iñ talantlı keşe genä saylıy ala, - digän.
Fuat Mansurovka yugarı däräcä Respublika büläge, «Za zaslugi pered Respublikoy Tatarstan» ordenın tapşıra. Bu bik siräk birelä torgan büläk. Berençe orden RF häm TR halık artistı İlham Şakirovka birelgän.
«Diricer bulgaç, äytkänne tıñlamagannar da bula, işetep beläm» digän, yılmaep hörmätle Tatarstan prezidentı Mintimer Şaymiyev.
Diricer bik riza, respublika citäkçeseneñ kulturanı üsterü mäsäläsenä küñel kuyuına kuana.
Anıñ muzıykaga bulgan talantı, tabigıy säläte, tulısınça küpkırlı eşkä yaraklı buluı, kemne bulsa da häyran kaldıra.
Borıñgı Gretsiyäda «talant» digän – avırlık ülçäve, akça berämlege bulıp sanalgan. Altınnı, akçanı cirgä kümälär bit.
Ä bu talantlı keşene, maestronı yugaltası kilmi. Çıgış Ukuı buyınça äytsäk, Canı kire äylänep kaytıp, köçle sabırlı can bulıp yaktılık yulında yäşäsen.

14iyün 2010

Talantına soklanıp,
kaygıga urtaklaşıp
Nailya Abdulkärimova
Galibä İsmailova