Fäthulla Häzrät

Böten Rossiyä tatarları, gosmanlı törekläre, mongollar häm Könbatış Aurupanıñ härber zur şähärlärendäge tatarlar arasında millionnarça nöshä tarala torgan «Tatar» gazetasınıñ 12764 nçe nomerında «Universitetlardan» bülegendä (...) «professor Möslimovnıñ 42 yıl monnan äüväl vafat bulgan Fäthulla häzrätne tereltäçäk ikänçelege» häbär birelgän häm şul mönäsäbät belän gazetanıñ ber poçmagına Fäthulla häzrätneñ kıska gına tärcemäi häle dä yazılgan ide. Bu tärcemäi hälgä karaganda, Fäthulla häzrät 1908 yılda 50 yäşendä vafat itkän häm ber zamannarda Kazanda mulla bulıp torgan, «Din häm mägıyşät» isemle (...) curnalga berniçä mäqalä yazgan, ul vakıtta tatarlar arasında bik şöhrättä bulgan işan isemle canlı potlarga sıyınırga häm al arnı ihlas belän hörmät itärgä häväs bulgan, tatarlarnıñ täräkqıy* häm zıyalılarına böten köçe belän karşı torgan keşeder.

* Täräkqıy — aldıngı karaşlı, progress yaklı.
Bu nomer gazeta taralgan könneñ irtä säğat tugızında Fäthulla häzrät vakıygasın böten Kazan halkı belgän häm, bik kızıksınıp, bu häzergä qadär tereltelgän keşelär arasında bulaçak ber genä danä kara gruhlı tatar mullasınıñ kılanışın, üzen totışın kürergä zarıgıp tora ide.
Yäşlär şul mönäsäbät belän, kitap kibetlärenä yögerep, 20 nçe ğasır başındagı tatar tormışınnan, bigräk tä ruhanilar tormışınnan yazılgan komediyälärne alıp ukırga aşıgalar, kaysıları da, muzeylarga barıp, iske väğaz kitapların häm (...) «Din häm mägıyşät» curnalın küzdän ütkärergä tırışalar; kartlar iske tormışnıñ häterlärendä kalgan iñ kabahät yakların yañadan ber kat sıyfat itelmäslek ciräneç belän islärenä kiterälär; älhasil*, härkem kara gruhlı tatar mullasın häm anıñ häräkätlären yahşı añlar öçen mäğlümat cıyu belän şögıllänä ide.
Bu häzerlänü doktor Ähmät äfände öyendä bigräk kızu ide. Doktor Ähmät Fäthulla häzrätneñ ulı, atasınnan yäşläy kalıp, bik küp tırışular belän universitet tämam itkän häm, atasına karaganda, bötenläy ikençe tormış keşese bulıp kitkän ber zıyalı tatar ide. Döresen äytkän vakıtta, kara gruhlı tatarlardan tereltelergä başka keşe saylanmıyça, Fäthulla häzrätneñ saylanuı Ähmät äfändeneñ tırışuı häm hezmäte säbäple bulıp, äüväl Ähmätneñ häyätına atası säbäp bulsa, häzer atasınıñ häyätına Ähmät säbäp ide. (...)
Ähmät äfändeneñ Läylä häm Näfisä isemle 14—18 yäşlärendä ike kızı häm gimnaziyädä ukıy torgan Zıya isemle ber ulı bar ide. Bolar babaların karşı alırga bigräk därt belän häzerlänälär häm atalarınıñ kötephanäsendä 20 nçe ğasır başına karagan nikadär kitaplar bulsa, şunı ukıp çıgarga tırışalar ide. Hätta Läylä babasına hatın-kız hokukı häm ul zaman mötagassıybläreneñ** hatın-kızga karaşı hosusında ällä nikadär soraular birergä dä häzerlängän ide.

* Älhasil — cıyıp äytkändä.
** Mötagassıyb — fanatik.
1950 nçe yıl Zölhiccä ayınıñ sigezençe köne ide. Kazan universitetınıñ meditsina professorlarınnan ordenarnıy professor Möslimov üzeneñ mahsus däres bülmäsendä, yanına tatar, rus häm başka millätlärdän bik küp studentlarnı cıyıp, ülgännärne tereltü turısında lektsiyä ukıp tämam itkännän soñ, şäkertlärenä, täcribä öçen, kabinetta häzerlängän ber adämne tereltep kürsätäçäk ikänen bäyän itte häm, yanında tora torgan ak sakallı 50—60 yäşlärendäge ber doktorga karap, häzer terelteläçäk adäm hakında beraz mäğlümat birergä ütende. Doktor da bu terelteläçäk keşeneñ üzeneñ monnan 42 yıl elek vafat itkän atası, äüväldä Kazan imamı bulıp torgan Fäthulla Rähmätullin ikänen häm öç aylık tırışlık belän anıñ taralgan gäüdäse şuşı hälgä kiterelgän ikänen bäyän itte. Professor, mäyetneñ yanına kilep, tiräsendäge studentlarnıñ kaysılarına törle äğzaların häräkätländerergä kuşıp, üze dä borın häm küzlärenä ozak vakıt ber däva cibärep tordı.
Berär säğat ütär-ütmäs mäyet töçkerde. Tagı berazdan mäyet, yänädän berniçä märtäbä töçkerep: «Alla! Ästäğfirulla!» — dip kıçkırıp ta cibärde. Monnan soñ professor studentlarga taralırga häm yaña terelgän keşene tınıç kaldırırga kuştı. Yañadan berär säğat ütkäç inde Fäthulla häzrät küzlären açtı, akrın gına torıp utıra da başladı.
Ul, üzeneñ isän vakıtındagı ğadätençä: «Anası, täharätkä su häzerlä!» — dip kıçkırmakçı bulsa da, aldında tora torgan ike rus şikelle keşelärne kürep, üzen katı avırgan da bolnitsaga kiterelgän häm häzer dä bolnitsada dip uylap, ulı häm professorga karap: «Dumuy nado, dumuy, tyaperçe zduruv»,— dide; häm öyenä, abıstay yanına kaytıp, annan öylä namazına ölgerergä uylıy başladı. Bu vakıtta Ähmät äfände, Fäthulla häzrätneñ yanınarak kilep:
— Ätkäy, ätkäy! Sez mine onıtkansız inde, min sezdän yäş kalgan ulıgız Ähmät, hafalanmagız, häzer üz başıgızdan ütkän eşlärne belersez,— dip, kullarında totkan kiyemnärne kiyärgä täqdim itte.
Fäthulla häzrät şundıy ak sakallı häm rus sımak keşeneñ «Sineñ ulıñ Ähmät» diyüennän bik gacäpkä kalsa da, östeneñ yalangaç ikänen kürep, äüväl kiyenim, annan soñ bu keşene yahşılap kararmın, bälki küzem yalgış kürä torgandır dip uylap, kiyemnärne kulına aldı. Läkin alarnıñ hämmäseneñ «rus kiyeme» buluı häzrätne bötenläy aptırauda kaldırdı. Ul üzenä, küzlärenä, kolaklarına ışanmıy başladı; töş tügelme ikän dip tä häterenä kilä ide.
Fäthulla häzrät ozak uylap torgannan soñ, bik kurkıp kitte: ul, mondagı ike keşe missionerlar ikän, mine, äüväl urısça kiyenderep, annan soñ urıs yasamakçılar ikän, şuñar kürä alarnıñ berse urıs bulsa da, tatarça da söyläşä belä häm miña üzen Ähmät dip ışandırmakçı bula ikän dip uyladı; ükerep yılarga totındı; häm Ähmätkä karap:
— Znakum, zinhar mine urıs itmägez, zinhar mine bol ay köçlämägez inde,— dip yalına başladı.
Ähmät tä, üzeneñ äüvälge süzen söyläp, kiyenderep, öyenä alıp kaytırga telägänlegen bäyän itte. Tabigıy, Fäthulla häzrät bu süzgä ışanmadı. Yañadan yalınıp kararga uylasa da, professornıñ Ähmätkä karap esperantoça*: «Nindi üzsüzle»,— digänen işetep, bolar mimeç** missionerları ikän, mine köçläp urıs yasıylar ikän inde»,— dip, yılıy-yılıy kiyenergä totındı.
Professor häm Ähmät, häzrätne nikadär yuatırga tırışsalar häm añar nikadär yomşak süzlär söyläsälär dä, ul haman bolarnıñ missionerlar ikänçelegenä ışangannan-ışana gına bara ide. Şulay da, çarasız, Ähmät belän kitärgä riza buldı.
Läkin bülmädän çıgarga häzerlängäç, Ähmätneñ başka kiyärgä tsilindr (biyek yıfäk eşläpä) birüe häzrätne tagı yılarga, hafalanırga häm Allaga sıgınırga mäcbür itä ide.
— Znakum, zinhar mine kalänseväi mäcüs*** kiyärgä köçlämä, naşe şäriğat nivilit,— dip karasa da, Ähmät atasınıñ süzlären yahşılap añlıy almıy, haman anı yuatırga azaplana ide.

* Esperanto — yasalma tel.
** Mimeç — nemets.
*** Kalänseväi mecus — dinsezlär bürege.
Fäthulla häzrät, ikrah (köçläü) vakıtında mondıy eşlärneñ döres ikänen uylap, ber märtäbä tsilindrnı kiyärgä riza bulsa da, ul fikerennän bik tiz kayttı: anıñ häterenä, mähällä halkınnan berär keşe oçrap, tsilindr kigänen kürsä, ber kön totmıy ukazın aldıraçaklar ikänçelege kilde. Yañadan hafa, yañadan yılau:
— Znakum, zinhar mine köçlämä, naşe mähällä keşese kürsä, bit minem ukaz kunçal.
Ähmät tagı añlıy almıy; ul haman, öygä kaytkaç, böten vakıyganı bäyän itärmen, dip yuatırga tırışa. Häzer yaña gına mahsus alıngan tsilindr, keşe närsäse dip şiklänergä — ciränergä yul yuk ikänen söyli ide. Şulay azaplanıp, Ähmät köç-häl belän atasın işek töbendä kötä torgan avtomobilğä qadär alıp çıktı. Häzrät başta:
— Nik mine, atsız arbaga utırtıp, mıskıl itärgä telisez, ällä mine Huca Nasretdin dip beldegezme? — dip, utırmaska teläsä dä, ahırdan utırdı. Häm avtomobilneñ, urınınnan kuzgalıp, bik cähät kitkänen kürgäç, yanındagı Ähmät häm avtomobil idarä kıluçı keşene siherçelär dip uylap, nihayät däräcädä kurıktı häm eçennän törle siher kaytara torgan dogalar ukıy başladı.
Läkin atsız arbanıñ dogalar belän tuktamaganın kürgäç häm yulda oçragan keşelärgä karşı açı tavış belän kıçkırganın işetkäç, utırgan närsälären berär acdahadır dip uylap, soñ däräcädä gacäplände. (...)
Avtomobil cide katlı zur taş pulatnıñ aldına tuktadı. Ähmät, töşep, atasın da töşerä başladı. Fäthulla häzrät:
— Nik mine üzebezneñ möselman arasına iltmisez? Nik miña üz yortımnı kürsätmisez? Öylägä soñga kaldırasız bit inde. Halık minem bol ay namaz vakıtında urıs öylärendä yörgänemne kürsä, nişläter? — dip, Ähmätkä yalınıp karasa da, Ähmätneñ ber dä ähämiyät birmäve säbäple, yılıy-yılıy avtomobildän töşep, öygä kerergä mäcbür buldı.
Bolarnı öydä Ähmätneñ hatını, kızları häm ulı kötälär ide. Balalar, babaların bik şatlık belän karşı alıp, koçaklarga häm sarılışırga teläsälär dä, Ähmät al arga: «Yakın kilmägez»,— dide dä häzrätne tup-turı aldan häzerläp kuyılgan bülmägä alıp kerde.
Bülmädä Fäthulla häzrätne yäş häm töskä çibär genä gorniçnıy (hadimä) karşı alıp, başındagı tsilindrın saldırdı. Fäthulla häzrät tsilindrnı salu turısında ike ut arasında ide. (...) Şulay da matur gına ber kız saldırgaç, häzrättä, salıp, yalan baş kalu fikere ciñde.
Fäthulla häzrät monda kürgän yäş kızlardan bötenläy aptırauda kaldı häm üzen, şul kızlar belän aldap, urıs itärgä telilär ikänenä tämam ışandı.
Ähmät atasın yomşak kresloga utırttı da:
— Äti, siña häzer aş birerlär, annan soñ beraz yal itärseñ dä, bez böten baştan uzgannarnı söyläşerbez, yomışıñ bulsa, menä şuşı kızga kuşarsıñ,— dip çıgıp ta kitte.
Fäthulla häzrät bigräk tä gacäpkä kaldı: bu matur bülmä, anıñ eçendäge ällä nindi cihazlar, divarlardagı räsemnär, törle cirgä kuyılgan surätlär (statuyalar) häm şundıy yäp-yäş matur gına kıznıñ monıñ belän yalgız ber bülmädä kaluı anı bötenläy aptırattı.
Häzrät bik açıkkan ide. Şuña kürä aş yanına kilep utırmakçı buldı. Läkin başında käläpüşeneñ bulmavı, yalanbaş köye aş yanına utıruı bik oyat häm zur gönah ikän-çelege anı bik hafalandırdı. Küp uylagannan soñ ul, salgan tsilindrın alıp kiyep, aş yanına utırdı. Apa yanında tora torgan kızıl kvasnı kürgäç, anıñ canın tagı kurku kapladı: mine hämer eçertep, iserek baştan urıs itärgä telilär ikän dip häterenä kilä ide. Şulay da karın bik aç, aşıysı bik kilä; çäneçke-pıçaklarnı ber yakka alıp kuyıp, bik komsızlık belän aşarga kereşte. Fäthulla häzrät aşıy häm şul uk vakıtta küze belän tirä-yaknı karana ide. Küze ber räsemgä töşte. Räsemdä bik iske forma tatar kiyeme kiyengän, başına tübätäy kigän ber kart utıra ide. Fäthulla häzrät, çıdamıyça urınınnan torıp, räsemneñ yanına bardı. Ni küze belän kürsen, räsemneñ astında «Gabdelkayum Nasıyri» digän yazu tora. Häzrät surätne dä tanıdı; üz-üzenä kıçkırıp söylänä başladı:
— Ä, sukır Kayum ikän! Ul bädbähetne goläma missioner dip uylıy ide, şul, başka tügel ikän. Menä mondagı missionerlar belän ber bulıp eş yörtkän ikän,— dide häm, gayät dini gayräte kuzgalganlıktan, aş yanındagı pıçaknı alıp, räsemgä höcüm itte. Bolay gına buyı citmäslek bulgaç, ber skamyaga basıp, kartinanı ällä niçä cirennän cärähätläde. (Bu kartinanı Ähmät äfände ütkän yıl tatar rässamnarı vıstavkasınnan kırık meñ sum tüläp algan ide.) Monnan soñ häzrät tagı berniçä kartinalarga höcüm itmäk-çe bulsa da: «Bolar berse-berse berär sum bulır, tülätä başlasalar, akçam yuk bit»,— dip uylap, üz-üzen tıyıp kaldı. Yañadan aş aşamakçı bulsa da, utırganda, yalgış östäl östendäge ber zvonokka tayanıp alganlıgınnan, aldındagı aş aska töşep kitep, anıñ urınına astan koş carkoyı kilep çıktı. Häzrät soñ däräcädä gacäplände dä: «Cännät tügelme bu?» — dip, täräzädän tışka küz ata başladı. Bu vakıtta täräzä aldınnan yasalma kanat kuygan ike yeget häm ike kıznıñ oçıp ütep barışların kürep, üzeneñ utırgan bülmäsen cännät sarayı bulırga kiräk dip uyladı häm, gayät kuangan-lıgınnan, tıraklap sikerergä totındı. (...)
Häzrätneñ küp aşaganlıktan eçäse dä kilä ide. Şuñar kürä aldındagı kızıl kvasnı: «Barıber monda keşe kürmi äle, belmi eçkäç gönah bulmıy»,— dip, ni bulsa bulsın, eçärgä karar birde. Kvasnıñ, stakanga salgaç, çımırdap toruı häzrätkä dönyada zur tuylarda eçkän «çepuçi» kvasnı häterlätä ide. (...)
Ahır häzrät, tämam tuyıp, ber kikerep häm korsagın sıpırıp, älhämdelillah dip kıçkırıp ta kuydı; häm, akrın gına täräzä yanına barıp, uramga karıy başladı. Uram bik şäp: zur-zur matur binalar, yannarına kanat tagıp oçıp yöri torgan keşelär, bolay cäyäü yöri torgan bik mähabät keşelär, alar arasında bik keçkenä genä kalfaklar kigän hatın-kızlar, törle cirlärdä kürenep tora torgan matur häykällär, Kaban küle östendä yäşen tizlege belän tız-bız... kilep yöri torgan keçkenä-keçkenä matur parohodçıklar; täräzä töplärenä bik kıymmätle närsälär tezelgän zur magazinnar, kar-şıda kürenep tora torgan gayät biyek manaralı, bik biyek universitet binası... häzrätne bötenläy aptıraşta kaldıralar ide. Cännät diyär ide, halkı hämmäse eşläpäle häm urıs kiyemle. Cännät dimäs ide (...), diyärlek närsälär bar.
— Cännät bu, cännät! Kara sin hikmäte Hoda, cännättä dä pulisä bar ikän! (Universitetnıñ observatoriyä manarası anıñça çast manarası ide.) Kara sin hikmäte Hoda, monda da bezneñ Bakır babaynı kitergännär ikän,— dip, Fäthulla häzrät ber häykälgä karap uyga kaldı. (...)
Fäthulla häzrät yokıdan uyanganda, garäfä köneneñ irtä säğat sigeze ide. Bülmägä, ber yaktan, ciläs, saf hava kerep tora häm, ikençe yaktan — tüşämgä yakın, inä küze şikelle ber keçkenä genä tişektän ber törle su çäçräp, böten bülmäne narat ise belän añkıta ide. Üzeneñ isän vakıtında, yokıdan uyanuına, bülmäsendä «tatar ise» isnärgä öyrängän Fäthulla häzrätkä bu eş yat, läkin şatlıklı häm rähätle toyıla ide.
Anıñ häterenä kiçäge vakıygalar kilep töşte. Ul, üz ulı Ähmätne missioner dip belep, şulkadär kaygırgan häm yılaganlıgına gacäplänergä dä, gacäplänmäskä dä belmi ide.
— Kara sin, minem şul, dürt yäşennän çalma-çapan kiyertä başlagan Ähmätem bügen nindi urıs sımak kart bulgan. Kara sin, minem üz urınıma mulla bulır dip, küz tegep torgan balam bügen şul, bezneñ zamanda, älgayaze billah, inkıylabiyünnan* sanalıp yörgän keşelärneñ berse bulıp kitkän: üze yalanbaş, kızları kaçmıylar şikelle kürendelär, öyendä surätlär. Komgan, täsbih şikelle närsälär ber dä kürenmi... (...)

* İnkıylabiyünnan — revolyutsionerlardan.
Köndezge aş äzerlände. Öy cämäğate hämmäse aş yanına cıyıldılar. Fäthulla häzrätne dä bülmäsennän alıp çıktılar. Aşlar Fäthulla häzrätkä bik yat toyılalar häm ul eçennän genä: «Zur goläma mäclesendä dä mondıy niğmätlär aşyaulıkka kuyılmıy ide»,— dip uylap kinänä ide.
Fäthulla häzrätneñ, kiterelgän närsälärne aşıy belmiçä, un barmagı belän buyalıp betüe, ul buyalgan barmakların çat-çot itep yalap tökeregenä buyavı, şul tökerekle barmakları belän härnärsägä suzıluı, kaşıgın yalap, tökeregenä buyap, şunıñ belän urtadagı aşka suzıluı, aşaganda, ğadäte buyınça, kıçıtmasa da, başın kaşıp şakşılanuı, här aştan soñ tarelkasın yalagan bulıp, böten sakalları, borınnarı belän mayga mançıluı öy cämäğatenä bik cirängeç toyılganlıktan, kızlar, bernärsä dä aşıy almıyça, urınnarınnan uk torıp kittelär. Ähmät häm hatını bik ciränsälär dä, yahşısınmıy gına, aş yanında utıruda dävam itälär ide. Ahır, häzrätneñ aş yanında «goldır-r-r» itterep kikerep cibärüe alarnı da çıdatmadı. Torıp kittelär. Aş cıyıldı. Fäthulla häzrättän başka keşelär aç kaldılar. Bu eşlärdän käyefsezlängän Läylä:
— Babakay, sez ber dä aş yanı ädäpläre belmisez ikän,— dip kuydı.
Fäthulla häzrät, gayrätlänep:
— Bez sönnätçä, bez urısça tügel! — dip kıçkırına başlasa da, Ähmät süzne kisär öçen:
— Äti, menä irtägä gayıt inde. Min siña bik yat (beleş tügel) närsälär tamaşa itterermen. Bezneñ mäçettä sezgä bik gacäp toyılır, mullalarnıñ väğaze dä, klubtagı täbrik mäclese dä, teatrlar, kontsertlar da... älhasil, hämmä närsä dä sezgä bik gacäp toyılır,— dip irtägä üzeneñ tanıştıraçak cirlärenä kagılışlı beraz söyläde. Bu vakıtta Näfisä:
— Babakay, min royal uynıym, Läylä apa sezgä cırlap kürsäter,— dide dä royal yanına barıp utırdı.
Fäthulla häzrät:
— Ul nindi oyatsızlık! Ata-ana, baba aldında uynap-cırlap utıru! — dip äytep tä ölgermäde, royaldä uynagan häm Läyläneñ cırlagan tavışı işetelä başladı.
Läylä tatar şağıyrlärennän berseneñ «Sagınu» isemle şigıren cırlıy, Näfisä dä tatar kompozitorı tarafınnan «Sagınu»ga bilgeläp yasalgan köyne uynıy ide.
Fäthulla häzrät tämam tınsızlandı, añar böten äğzaları may şikelle eregän kebek toyıla ide. Royal tuktadı, Fäthulla häzrät tä kıçkırıp yılap cibärde.
— Ah, karçık, sin kayda?.. Sin, sin kayda?.. Ah, ütkän gomer!..
Fäthulla häzrätne gayıt könge yokısınnan bik kuätle azan tavışı uyattı. Bu azan tavışı şul däräcädä kuätlelege belän bergä, şul däräcädä matur, saf häm eşlängän ide ki, häzrätneñ ayak tamırlarına qadär yögerä dä añar gomerendä kürmägän ber läzzät his itterä; gomergä häm kiläçäkkä moñlı şatlık belän kararga mäcbür itä ide. Şunıñ belän bergä häzrät bu tavışnı azan tıñlagan şikele itep tıñlamıy, bälki muzıka tıñlagan şikelle itep tıñlıy ide. Hätta üz zamanında işetkäne «Gak! Gak!» itep kıçkırıp äytelgän azanga ohşamaganlıktan, häzrät bu tavışnı azan dip tanırga da telämi ide. Azan tämam buluga häzrät, bu tavıştan hasil bulgan läzzätne cuymaska telägän şikelle, berniçä minutlar tik yattı. Nihayät, yeget häzrätne vannaga alıp kitte häm, annan çıguga, kiñ genä tegelgän troyka (pidcak, bryuka, cilet) täqdim itte. Häzrät bu eştän aptıraşta kaldı: yegetne «yülär ikän bu» dip uylıysı da kilä, «namaz-niyäz räten belmi torgan safsata» ikän dip tä uylarga teli ide. Ahırı yegetkä: bu könneñ gayıt köne ikänen, şuñar kürä, çalma-çapan kiyep, gatırşa mayı sörtergä tiyeş ikänen söylärgä totındı. Yeget, häzrätneñ gacäplänüenä karşı, gayıt ikänen belä häm şuñar kürä mondıy troyka täqdim itä ikänçelegen añlattı. Häzrät açulandı:
— Ah, safsata, ah, ahmak, mine gayıtkä urıs kiyeme belän cibärep, böten adäm hurlıgına kaldırırga tırışa bit! Kiter häzer çalma belän çapan, bulmasa, min Hoda karşında däğvaçıñ! — dip kıçkırına başladı.
Yeget tä, häzrätkä süz añlata almaslıgın belep, Ähmät äfändene çakırıp kertte. Ähmät äfände çalma-çapannıñ öyendä yuklıgın, çalma garäp kiyeme, çapan üzbäk kiyeme, Kazan häm tatarlar öçen al arnıñ hiç kiräkläre yuklıgın söyläp, atasın şul östendäge kiyemnäre belän gayıtkä barırga köç-häl belän rizalattı. Bu däğva gına betkän ide, häzrätneñ häterenä başında eşläpä ikänlege häm anıñ belän namaz uku tügel, hätta başka vakıtta yörü dä häram ikänçelege töşte. Ähmättän yalınıp-yalvarıp, bürek häm käläpüş sorıy başladı. Ähmät, häzer härkem yalanbaş namaz ukıy dip, ışandırırga tırışsa da, häzrätne bu eşkä riza itä almadı. Ul gına da tügel, häzrät yılarga totındı:
— Ul ni digän eş ul! Kayda kürgänegez bar yalanbaş namaz ukıgan keşene? Äy, Hodayım, nik mine üz balamnan mıskıl itteräseñ! Möselman öyendä ber danä käläpüş bulmasın, imeş! Ul ni digän süz...
Ähmät ozak uylap torgannan soñ, atasınıñ başındagı eşläpäne alıp, çitlären kayçı belän kisep töşerep kiyertte. Häzrät tä yuandı: yılau häm sügenüdän tuktadı. Gayıtkä baru-çılarıbız häzrät bülmäsennän zalga çıktılar. Zalda böten ğailä, kiyenep, bolarnı kötep tora ikän. Bähetsezlegenä karşı, bu vakıtta häzrätneñ häterenä yañadan kötelmägän ber närsä kilmäsenme: ul, üz östendä çalma-çapan bulmagaç, anıñ goläma sıynıfınnan ikänen halık belmäyäçäk tä, sädaka öläşkändä birmi kitäçäk ikänen uylap aldı. Tagı nazlanu, tagı yılagan tavış: belän yalınu:
— Ähmät, ber Hoday hakı öçen miña çalma-çapan tap! Zinhar dip äytäm, tap!
Ähmät, bu kirelektän käyefsezlänep, nişlären belmi torgan vakıtta, häzrät kinät şatlık belän kıçkırıp cibärde:
— Ä, menä bit alar! Sez yüri, mine hur itär öçen genä birmägän ikänsez!
Fäthulla häzrät, bu süzlärne äytkändä, hatın-kız kiyem elgeçe yanındagı ber kiyemgä yabışıp tora ide. Monı kürgäç, Läylä kıçkırıp kölep cibärde:
— Babay, ul minem kiyem bit: kıtay modası, yazgı hatın-kız paltosı.
Häzrät bu süzlärgä bik açulandı:
— he, babasın aldıy, imeş! Kıtay modası dip çapannan kölä, imeş! Kıtay äybere bulsa, anıñ yanına nik çalma kuygannar soñ?
Bu süzne işetkäç, böten şundagı keşelär kıçkırıp köldelär, Näfisäneñ küp kölüdän eçenä katular çıktı:
— Babay, ul nindi çalma bulsın? Ul akkoş mamıgınnan eşlängän hatın-kız eşläpäse iç!
Läkin bu süzlär söylängändä, häzrät inde kiyemnärne kiyep ölgergän ide. Kızlar, çal sakallı ber tatarnıñ kiñ, kıtay modası kızlar paltosı häm zur ak mamık eşläpä kiyep, karşılarında toruın kürep, süzlären äytä almıy kölälär ide. Ähmät häm hatını häzrätkä bolay hatın-kız kiyeme kiyenep namazga baru kölke buluın söyläp karasalar da, ul hiç iğtibarga almıy, bälki:
— Sez gacäp keşelär ikänsez, hatınnarıgız goläma kiyeme, irläregez urıs kiyeme kiyenep yörilär ikän. Bu eş tügel, bu eş şäriğatkä sıymıy, (...) — dip, üzlären orışa gına ide.
Çar-naçar şul köye çıgıp kittelär. Bolarnı işegaldında avtomobil kötep tora ide. Ähmät atasına şunda utırırga täqdim itte. Ozın hatınnar kiyeme häm kabarıp tora torgan hatınnar eşläpäse kigän Fäthulla häzrätneñ, itäklären kütärenep, avtomobilğä menep baru kıyafäte karap toruçılar öçen çınlap kölke ber kıyafät ide. Fäthulla häzrättän soñ avtomobilğä kızlar häm Ähmätneñ hatını menep utırdılar. Häzrät bu eştän bik gacäplände:
— Sez monda närsägä utırdıgız? Bez mäçetkä barabız bit.
— Bez dä mäçetkä barabız.
— Ul nindi başbaştaklık tagın! Ul nindi marcalık ul!
Häzrät şul süzlärne äytep yılap cibärde. Ul biçara, balasınıñ böten ğailäse hristianlık kabul itkännär ikän dä, çirkäügä baralar ikän, üzen dä şunda alıp barırga telilär ikän dip, kurka ide.
— Üzegez hälaq bulgansız-bulgansız inde, zinhar, mine genä çirkäügä alıp barmagız, zinhar, mine genä köçlämägez, asıgız, kisegez, min dinnän çıkmıym! — dip, ükerep yılıy häm avtomobildän töşärgä tırışa ide. Ähmät köç-häl belän atasın yılaudan tuktattı:
— Bez hämmäbez möselmannar! Bezneñ berebez dä hristian tügel.
— Alay bulgaç, bolar (kızlar häm Ähmät hatını) kaya baralar soñ?
Cavabın Läylä birde:
— Bez dä sezneñ belän mäçetkä barabız, anda bügen zur fälsäfä lektsiyäse bulaçak. Mullabız öç aydan birle bu gayıt öçen hötbä häzerli inde.
— Mullagıznı äyter idem şul, ahmak! Ber hötbälek taba almagan ikän.
Häzrät süzen tagın ozınga suzdı: (...) alarga mäçetkä yörü häram ikänen bäyän itte. Süz monda kilgäç, Ähmät tä katıştı:
— Monnan kırık-ille yıllar äüväl, dönyada «Din häm mägıyşät» aygırları hökem sörgän vakıtta, andıy fetnälär mömkin bulsa da, häzer alarnıñ tokımnarı betkäç, bulgannarın da möselman monastırlarına yabıp kuyu kagıydäse çıkkaç, andıy fetnä-fälän digän närsäneñ äsäre dä kalmadı.
Bu süzlär genä bälki Fäthulla häzrätne kanäğatländerergä citmäslär ide, läkin Ähmät atasın kanäğatländerer öçen ikençe dälil taptı. Ul häzerge Kazan baylarınıñ hämmäse mäçetkä hatın-kızları belän yörilär ikänlekne bäyän itte. Bu dälil häzrätkä citä kaldı:
— Alaymı? Alaymı? Baylar da şulay yörilärme? Alay ikän, alay ikän, berär fätvasın tapkannardır şul, (...) — dip kuydı.
Bähäs tämam bulgaç, avtomobil kuzgalıp kitte. Kuzgalu kuäte belän häzrätneñ başındagı mamık eşläpä dä artka töşte. Bu eş kızlarga bik kölke toyıldı bulırga kiräk, babalarına şpilkalar täqdim itep, kölä başladılar.
Häzrät tä, başına eşläpäne yañadan alıp kiyep, ber kulı belän totıp bara häm kızlarga cavap birergä süz tapmagan şikelle genä itep uylana ide:
— Kara sin anı, marcalar kiyep yöri başlagaç, çalma başta da tormıy başlagan; bezneñ zamanda ike kat käläpüş östennän dä rähätlänep başka kerep utıra torgan ide.
Häzrät, beraz uylanıp bargaç, uyanıp kitkän şikelle bulıp, bayagı azan tavışın häterenä kiterde dä Ähmätkä:
— Ämma möäzinegezneñ tavışı şäp ikän soñ,— dip söyli başladı. Läkin häzrätneñ soñ däräcädä gacäplänüenä karşı, Ähmät azan kıçkırgan närsäneñ möäzin tügel, bälki mahsus plastinkalı ber maşina ikänçelekne söyläde.
Häzrät bu süzdän bik aptıraşta kaldı. Ul maşinadan azan äytterep ukılgan namaznıñ bozık ikänlegendä şöbhä itmi ide. Şulay da, Ähmätkä söyläüdän mäğnä çıkmayaçak ikänen uylap, şul turıda mäçettä süz kuzgatırga karar birde dä üze täkbir äytergä totındı. Avtomobil cil tizlege belän bara, häzrät tä, böten köçe belän kıçkırıp, täkbir äytä ide:
— Allahı äkbär! Allahı äkbär!..
Berniçä minutlardan soñ yıraktan, zur-zur agaçlar arasınnan mäçetneñ manarası da kürenä başladı.
Mäçet Kazannan yegerme çakrım yıraklıgındagı bik zur, bik kuyı, bik iske urman eçendä salıngan, binası da ike yöz meñ qadär keşe sıydırırlık däräcädä zur, bik nık, bik sadä, tatar incener-arhitektorlarınıñ berse tarafınnan şul mäçet öçen genä uylap çıgarılgan arhitektura stilendä yasalgan ide. Bu mäçet kürgän keşelärdä bertörle dähşät, kurkıtu, ömet häm sadälek toygıları uyata häm üzeneñ yözlärçä yıl yäşägän kart agaçlar arasında, mahsus eşlänmi kaldırılgan urman eçendäge küreneşe belän bertörle ser-riyät (tainstvennost) käsep itä ide. Yegermençe ğasır urtasınıñ bu mäçete dönya zinnätennän iñ buş ber cir ide ki, halık zinnät häm dönya tereklegennän tuygan minutlarında, dönya belän mönäsäbätsez ber tereklek ezlägän könnärendä, çın ihlasları belän monda kilälär ide.
Ähmät äfändeneñ avtomobile urman yanına kilep citkändä, keşelär töyägän başka avtomobillär törle yaktan agılıp kilälär ide, häm, avtomobillär urmannıñ tışkı yagında tuktalıp kalıp, östendäge keşelär cäyäü urmanga kerep kitä idelär. Bezneñ mösafirlärebez dä, avtomobildän töşep, urmanga kerep kittelär. Bu vakıtta Ähmät häm anıñ ğailäse dini his belän mäşgul bulsalar da, häzrät bötenläy ikençe hissiyät belän mäşgul ide: halık arasında bik küp kürengän matur-matur hatın-kızlar anıñ böten miyen tündergännär ide ki, anıñ başında häzer dini fiker bulmau gına tügel — dönyavi toygılarnıñ da iñ hayvani tarafı gına ide. Ul mömkin qadär hatın-kız kübräk cirlärdän kısılışıp, bärelep, sugılıp ütärgä tırışa ide.
Şulay da mäçetneñ salınu kıyafäte häzrätkä dä bötenläy äsärsez kalmadı: bu urman, bu matur-matur kızlar, bu bik sadä, läkin bik mähabät bina anıñ häterenä «Meñ dä ber kiçä»däge tirän serle saraylarnı töşerä häm üzen şular-nıñ kaharmanı sanata ide.
Mondagı keşelär bertörle ruhani his belän mäşgul bulganga kürä, Fäthulla häzrätneñ hatın-kız kiyeme kiyenep mäçetkä kilgän ber irneñ barlıgına, bälki iğtibar da itmägän bulırlar ide, läkin vakıyga alay şoma gına uzıp kitä almadı: mäçet işegennän kerep barganda, häzrät, yäş kenä ber kız belän turı kilüen ganimät sanap, bik buldıklı gına surättä kıznı bitennän üpte. Kız da, üz aldında hatın-kız kiyeme kigän, çal sakallı, yaltıravıklı küzle tatarnı kürep, äüväl beraz kauşasa da, tiz añlaşıp alıp, keçkenä genä kulı belän häzrätneñ yañagına çaltıratıp sugıp cibärde häm:
— Tärbiyäsez! Min sezne möselman monastırena yaptırırmın! — dip kıçkırdı. Bu tavışka tirä-yaktagı keşelär iğtibar ittelär, hämmäseneñ yözendä ber açu häm häzrätneñ tile kıyafäten kürüdän hasil bulgan ihtıyarsız ber kölemseräü kürende. Bäräkät birsen ki, araga Läylä kereşep, yugarıda äytelgän kızdan gafu soradı; bulmasa, Fäthulla häzrät öç ayga monastırga yabılgan bulır ide.
Häzrät, vakıygadan kotılıp, ulı Ähmät yanına kilgäç, üz däğvasına dälil ezläp tapkan keşe kıyafäte belän:
— Menä äyttem bit min sezgä, hatın-kıznıñ kaçmıy yörüe fetnägä säbäp dip, hatın-kız arkasında fetnä çıga yazıp kaldı bit,— dide.
Atasınıñ mäçet işek töbendä dä naçarlıktan saklana almaslık däräcädä hayvan buluınnan käyefsezlängän Ähmät, bu süzlärne işetep, tämam açulandı häm:
— Yuk, äti, monda kabahät — hatın-kıznıñ buluında tügel, bälki sineñ «Din häm mägıyşät» aygırı» buluıñda! Sineñ şikelle hayvannarnı halık arasına kertmäskä tiyeş,— dide dä mäçetkä kerep kitte; anıñ artınnan häzrät tä kerde.
Mäçetneñ eçke küreneşe häzrätkä bötenläy yat ide: iplekneñ uñ yagında zur, kiñ postau tüşälgän mäydan. Mäydannıñ argı başında yıraktan mihrab kürenep tora. Sul yakta rät-rät skamyalar tezelep kitep, bik zur ber teatr parterı şikelle küreneş täşkil itä, häm bu yaknıñ da argı başında ber mihrab sımak cir häm anıñ aldında östäl tora ide. Häzrät kergändä, mäçettäge keşelärneñ kübräge, sul yaktagı skamyalarga cirläşep, tirän-tirän fikerlärgä talıp utıralar, bäğzılar, uñ yak mäydanda tezlänep utırıp, dönyanı onıtkan sımak uyga talıp toralar, kaysıları da bik ihlas belän fälsäfä kitapları ukıylar ide. Bu ğadättän tış küreneştän beraz aptırap torgannan soñ, häzrät küzläre belän, çalma kiyep, allarına yaulıklar cäyep, sädaka kötep utıra torgan «goläma» sıynıfın ezlänä başladı; üze dä, şular yanına barıp, yaulık cäyep, sädaka cıyarga uylıy ide. «Goläma» sıynıfı ber dä kürenmägäç, häzrät, mäçetneñ urta ber cirenäräk barıp, ber üze yaulık cäyep utırdı. Läkin monnan fayda çıkmadı: häzrätneñ kaygısına karşı, mäçet eçendä ber genä danä dä, zurlanıp, akçalar çıltıratıp, sädaka öläşep yörüçe kürenmi ide. Kayber zurrak korsaklı keşelär ütkändä häzrät: «Bu keşe mähälläneñ bayı bulırga kiräk»,— dip uylap, tamaklar kırgalana, yötkerä, töçkerä, ällä nilär eşli ide. Läkin moñar iltifat itüçe — sädaka birüçe tabılmadı. Menä şul vakıtta gına häzrät sul yakta tezelep tora torgan skamyalarga dikqat belän karadı; häm halıknıñ «goläma»ga yahşılık itmi bantlauların sul skamyalar-dan kürä başladı. Anıñ uylavınça, bu skamyalar ısul cädit partaları bulıp, halık fikerennän golämaga yahşılık itü tiyeşlek toygısın çıgarırga hezmät itälär ide. Bu kiräkle açışın äräm cibärmäs öçen, häzrät azan turısında süz açkanda, bu skamyalardan da bähäs itäçäk buldı.
Bu arada manaradagı maşina azan äytkändäge matur tavış belän: «Namaz! Namaz! Namaz!» — dip kıçkırdı. Halık ta, agılıp, uñ yakka cıyıla başladılar. Häzrätebez, ömetsezlänep, idängä cäygän yaulıgın cıyıp, namaz ukır öçen berär maturrak hatın yanına turı kilüne kaygırta başladı. Läkin eş häzrät uylagança çıkmadı; hatınnar ber tarafka, irlär ikençe tarafka saflandılar da ike arada yul şikelle ber açıklık kaldırdılar. Häzrätebez dä, hayvanlıgın ciñep, irlär yagındagı safka kerergä ireksez ide.
Ul bik dikqat belän imamnıñ mihrabka kergänen kötep kaldı. Häzrät biçara, ni küze belän kürsen: mihrabka ak sakallı, ak çäçle, yalanbaşlı ber keşe kerde. Monı kürä torıp, ul tınıç kala almadı. Böten köçen cıyıp:
— Kyaferneñ imamlıgı döres tügel! — dip kıçkırına başladı.
Halıknıñ ber bülege häzrätkä äylänep karadılar. Bu arada Ähmät äfände, ber saftan çıgıp, atasın kulınnan österäp, namaz ukıla torgan cirdän çitkä alıp kitte häm, bik açulanıp:
— Sineñ şikelle (...) mäcüslektän çıkmagan keşene mäçetkä kiterep, gıybadät kıluçılarnıñ hozurların bozganım öçen ükenep ciremä citä almıym,— dip, skamyaga alıp barıp utırttı.
Bu arada halık namazga totındılar. İmam da ukıy başladı. Mihrabka mahsus eşlängän ber maşina kuyılganlıktan, imamnıñ tavışı 50—60 meñ miqdarındagı tıñlauçılarnıñ hämmäsenä bertigez, ayırmaçık işetelep tora ide. Häzrät beraz tıñlap torgannan soñ bigräk tä gayrätkä kilde; imam fatıyhäne häm kuşkan süräsen saf tatar telendä ukıy ide. Fäthulla häzrät yañadan:
— Ah, bädbähet! Ah, dähri! Koränne tatarçaga äyländergän bit! Menä ısul cäditneñ ahırı nigä barıp çıktı! — dip mıgırdana başladı.
Ähmät tä kızu gına:
— Ägär, äti, bolay äytkänne ber dä belmi torgan bulsañ, min sine monnan soñ hiçber vakıtta halık arasına alıp çıkmam! — dide.
Bu süzne bala vakıtta Ähmät üze atasınnan küp işetä torgan ide.
Namaz ukılıp tämam buldı. Fäthulla häzrät tä, ulınnan kurku säbäple, möäzinsez azan äytelep ukılgan namaznıñ bozıklıgı häm «ısul cädit partaları» turısında süz başlıy almadı. Halık hämmäse kilep, skamyalarga utırıştılar. Bu vakıtta hatın-kızlar da irlär belän katıştı. Härkem imamnıñ hötbäsen kötep kaldı. (...)
Fäthulla häzrätlärneñ avtomobile «Zıyalılar klubı»na kilep tuktadı. Bu bik zur häm bik matur pulat ide. Pulatnıñ törle yaktagı işeklärenä avtomobillär ber-berse artınnan tuktap toralar; havadagı yegetlär häm «färeştälär» dä klubnıñ östendäge balkonga kilep kunalar da, oçuçılar öçen yasalgan işeklärdän kerep kitälär ide.
Klubnıñ eçenä kergäç, häzrätneñ başı äylänep kitte: keşe çamasız küp, hatın-kızlar «färeştälängännär», härkemneñ yözendä şatlık häm maturlık, adäm diñgeze ber bülmädän ber bülmägä agılıp tora ide. Fäthulla häzrätkä klubnıñ hämmä närsäse gacäp toyıla ide: yugarıga mengezä torgan maşina, böten ätrafı közgedän yasalıp, ber keşene meñ itep kürsätä torgan bülmälär, bik kıymmätle kartinalardan oyıştırıp yasalgan urmanlık häm sulık bülmäse... el hasil, hämmä närsä yat ide.
Ähmät atasın ber bülmägä kertte. Bülmäneñ ber yagına karasa, Ähmätneñ dä, üzeneñ dä bik kıska häm bik yuan kıyafätläre, ikençe yagına karasa, bik ozın da, bik neçkä kıyafätläre, öçençe tarafta bolarnıñ üzlären üçeklägän şikelle tora torgan kıyafätläre kürende. Fäthulla häzrät bu küreneşne mahsus közgedän kilgän dip uylamıy, bälki çit-çittä şundıy kıyafätle keşelär toralar ikän dip ışana ide. Kıçkırıp kölde dä şähadät barmagı belän törtep kürsätä başladı:
— Kara, kara, Ähmät, nindi kıska buylı, yuan, kämit keşelär! A, menä bu yakka kara, nindi ozın buylı, neçkä keşelär, kara, kara! Ha, ha, hi, hi! İ Hodayım, nindi keşelär, kara, kara, ha, ha, hi, hi!..
Bu arada Ähmät akrın gına atasınıñ kulına suktı da:
— Şähadät barmagı belän närsägä işarät kılıp kürsätep, ul qadär is kitep kölü mondıy urınnarda ğayep sanala,— dide.
Fäthulla häzrät, väğdäse buyınça, üz-üzen tıyarga tırıştı, läkin ul bik kıska häm yuan, bik ozın da bik neçkälär tagı da karşına çıgalar da tagı anıñ sabırın cuyalar ide.
— İ Allam, nindi kämit keşelär, hi, hi...
Ähmät bolay kürsätüçe närsäneñ mahsus közgelär ikänen bäyän itkäç, Fäthulla häzrät, başın selkep:
— İ Alla, urıs digäneñ akça öçen nilär genä uylap çıgarmıy! — dip kuydı.
Bu bülmälärne ütep, zur zalga çıktılar. Mondagı keşelärneñ kübese Ähmät belän küreşälär häm täbrik iteşälär ide. Zalda halık artık küp bulsa da, urınınıñ bik zurlıgı säbäple, tıgızlık toyılmıy ide. Bu vakıtta Ähmät yanına baya mäçettä imam torgan keşe kilep küreşte. Täbrik iteştelär dä, Ähmätkä möräcäğat itep:
— Bu yaña terelgän atagızmı ällä? — dip soradı. Ähmät şulay ikänen bäyän itkäç, mulla Fäthulla häzrät belän beleşterergä ütende. Ähmät beleşterde. Mulla gayıt belän täbrik itkännän soñ, häzrätkä möräcäğat itep:
— Häzrät, dönyanıñ häzerge tormışı sezne bik gacäpländermime? — dip soradı.
Fäthulla häzrät mullaga açu küze belän karap aldı da:
— Dinne betergän ikänsez inde. Hoday karşında sin cavaplı inde,— dip cavap birde.
Ähmät atasın tuktatmakçı bulgan ide dä, mulla, kölep:
— Üz irkenä kuyıgız, zinhar! Bez yäşlär tügel, bolar zamanasın üz küzebez belän kürgän keşelär bit,— dide dä, häzrätkä karap: — Sezneñ zamannıñ dine betebräk kitte şul,— dide.
Bu turıda süz dävam itsä, üzeneñ mulla belän sugışa başlavınnan kurkıp, Fäthulla häzrät mulladan:
— Niçä korban tirese buldı? Bu yıllarnı tirene küpmedän biräsez? — dip soradı.
Mulla da, kölemseräp:
— Häzrät, bu yıllarda korban tirelären birmi başladılar inde,— dide.
Fäthulla häzrät citez genä:
— Alaymı? Menä beldegezme inde ısul cäditneñ töbe kayda barıp çıkkanın? — dip, bik östenlek itkän sımak bulıp kölep kuydı.
Häzrät, täräkqıyneñ töbe yamanga çıkkanın bik açık kürsäter öçen, mullaga tagı ber sorau birde:
— Mäcleslär niçek? Aşka yış çakıralarmı?
— Yuk, häzrät, ber dä yuk! Bu zamannarda «goläma mäclese» tämam betep kitte. Min dä äüvälge zur korsaklı baylarnıñ mullalarnı däşep, ätäç sugıştırgan şikelle, monazaralar yasattıruların uylıym da şularnı sagınıp kuyam,— dide dä üz-üzen tıya almıyça kölde.
Fäthulla häzrät mulladan tagı berniçä närsä soramakçı ide, läkin... bu vakıtta zalda şaltıragan zvonok gomumi obed häzer ikänçelekne belderä başladı. Halık arasınnan kilep çıkkan Ähmät tä atasın bufetka alıp kerep kitte.
Säğat dürtlär bulganda, häzrät «Zıyalılar klubı»nıñ östendäge balkonda ulı Ähmät belän bergä tora ide. Kön ayaz, koyaş şatlıklı yaltırıy, oçuçılar matur häm ütken oçalar,— älhasil, bügen cir yöze genä tügel, kük yöze dä bäyräm itä ide.
Ähmät yırak tügel cirdä tora torgan ber hava köymäsenä kulı belän işarä itte. Kava köymäse, oçıp, balkon yanına kilep tuktadı. Häzrät belän Ähmät şunda kerep utırdılar da oçıp kittelär. Ähmät köymäçegä kayda barasın äytte dä, äüväl «fälän» cirlärdän beraz gizderergä kuştı. Häzrät Taşayakka* töşep bara torgan sigez yäşlek baladan da artık kuangan, artık rähätlängän ide:
— Kara sin, Ähmät, äle ahır zamanga karşı nilär çıktı bit dim,— dip, borılıp-borılıp, tirä-yaknı karangalıy bara ide. Fäthulla häzrät ber kölep kuydı: — Karagız, karagız äle, änä tege kız niçek uynaklap oça, äyterseñ Mısır kügärçene, hi, hi, hi, hi...

* Taşayak — Taşayak yärminkäse — Kazanda här yılnı may ayında ütkärelep kilä torgan yärminkä.
Bu vakıtta häzrätneñ kolagına muzıka tavışı işetelä başladı. Häzrät, şul yakka karap, yıraktan bik zur, altı-cide yöz keşe töyägän ber hava köymäse kilgänen kürde. Köymä ozaklamadı, bolarga yakınlaştı. Anıñ eçendä yözläp adäm bırgılar belän «Hava marşı» köyen uynıylar ide. Häzrät bu yulda da, cır häm muzıkanıñ haramlıgın bötenläy onıtıp, yaulıgın çıgarıp, seltäp, äylängäläp, biyegän sımak itärgä totındı. Anıñ mondıy därtlängänen kürü kızıklı bulsa da, köymäneñ äylänep kitüen häterenä alıp, Ähmät atasın biyüdän tuktattı. Berniçä minutlardan soñ muzıkalı köymä Ähmätlär köymäsen citep uzdı. Ähmätlärneñ köymäçese dä, üz köymäsen cähätlätebräk, muzıka artınnan alıp kitte. Häzrät hava östendä muzıka tıñlap uzdırgan bu minutlarnı bik şatlıklı minutlardan sanıy, böten barlıgında ber käyef-safa toya häm şul uk vakıtta bu halät turısında ällä närsä belgän dä, häzer genä häterenä kiterä almagan sımak bula ide.
Häzrätlärneñ köymäse öylärenä kilep citte. Mosafir-lärebez dä öy östendäge balkonga tuktap töştelär. Havadagı muzıka tavışı da akrın-akrın häzrätneñ kolagınnan yıraklaşa bara, ul yıraklaşkan sayın, häzrätebez dä üz-üzen añlagan şikelle bula bara ide. Mösafirlär kiñ baskıç arkılı öylärenä töşä başladılar. Muzıka inde bötenläy işetelmi bantladı. Häzrätneñ yöräge şau itep kitte.(...)
Häzrät bülmädä yalgız kaldı, häm, şul yalgızlıktan faydalanıp, garäfä könne Gabdelkayum Nasıyri töşerelgän kartinaga pıçak belän höcüm itkän şikelle, bügen başka kartinalarnı turaklamakçı buldı da küzläre belän canlı närsä surätlären ezlänä başladı. Läkin taba almadı: Ähmät andıy kartinalarnı bu bülmädän çıgartkan ide.
Häzrät östäl östendäge yazu äsbapların tikşerergä totındı, bähetsezlekkä karşı, sädäftän eşlängän kaläm savıtınıñ östendä berniçä tatar möhärrireneñ räsemnäre töşerelgän ide. Ul monı kürü belän, üzenä savap tabarga urın çıkkanlıgına kuanıp, kaläm päkese ezlänergä totındı. Häzrät ul zamanda üz öyendäge çäy savıtlarınıñ östendäge kıtay surätläreneñ başların kıra torgan ide. Häzer dä, şul ğadäte buyınça, ägär päke tabılsa, möhärrirlärneñ başların kırıp kuymakçı ide. Läkin, häzrätneñ zur ükeneçenä karşı, bülmädä päke-pıçak zatı kaldırılmagan ide. Ul alay da aptıramadı: östäldän kley tabıp alıp, här surätneñ başına käğaz yabıştırıp kuydı. Läkin monda ber dini mäsälä kilep çıktı: savıtnıñ ike başına keçkenä-keçkenä koş surätläre töşerelgän ide. Häzrät bu koş surätläreneñ çebennän zurmı, keçkenäme ikänleklären ayırmaçık belmi ide:
— Bäs bolarnıñ hökeme ni? «İbnelgabidin»dä bu turıda berär süz bar mikän?..
Häzrät ozak uylagannan soñ, saklanu yagın totarga kiräk dip, bol arga da käğaz yabıştırıp kuydı. (...)
Bülmädä katı zvonok tavışı yañgıradı. Ul tavışnıñ kaydan kilgänlegen uylap ölgerä almadı, küz aldındagı, stenaga yabıştırılıp kuyılgan pıyala arkılı ber yäş yegetneñ iltifatsız gına basıp torganlıgın kürde (bu pıyala, yegermençe ğasır urtasınıñ telefon közgese bulıp, söyläşä torgan keşene böten gäüdäse belän kürsätä häm belmägän keşe bu pıyala kürsätkän närsäne çın keşe dip uylarlık itep kürsätä ide). Häzrät, bu bilgesez yegetneñ kürenmiçä genä bülmägä kilep kerüennän soñ däräcä gacäplänep:
— Nihäl? Ni kiräk, çibär yeget? Kaydan kerdeñ sin? — dip soraştıra başlarga häm süz arasında Däccal* çıkmayaçak digän şatlıklı häbärne añar da äytergä uylap kına torganda, yeget üze söyläşä başladı:

* Däccal — dini mifologik zat.
— Läylä tutaş öydäme?
Fäthulla häzrät söylise süzlären dä, üze söylise şatlık häbären dä tämam onıttı häm bik gayrätkä kilde dä:
— Ä, malay, şulay ikän, mäsälän, sineñ eş! Kız katına dip, mäsälän, kergän ikänseñ! Yuk, monnan çıgıp kaça almassıñ! — dip kıçkırına başladı. Läkin telefonnıñ süz cibärä torgan töşe bu yaktan bikle bulganga kürä, tege yegetkä bu gayrätlär işetelmilär ide. Ul yañadan söylärgä totındı:
— Bülmädä keşe barmı? Läylä tutaşnı monda çakırsagız la!
Häzrät tagı da kızdı:
— Ah, küzeñ çıkkırı, küz aldıñda, farazan, min utıra torıp «bülmädä keşe barmı?» dip sorıy bit tagın. Ah oyatsız, bädbähet! Kız yanına kilep, tagı, mäsälän, kıznı babasınnan çakırtıp kitertmäkçe, ah, kabahät! Ah, näces!
Telefonda yañadan zvonok şaltırıy; yeget yañadan sorıy:
— Bülmädä keşe barmı?
Fäthulla häzrät, çıdaşa almıy, urınınnan sikerep tora häm, üz kükrägenä yodrıgı belän bärä-bärä, kıçkırına başlıy:
— Ah, küzeñ çıkkan närsä, ah, cirbit! Min keşe bulmıy, faraz ittek, närsä soñ? Oyatsız!..
Tege taraftan bu gayrätlärneñ bersen dä işetmägän yeget yañadan sorıy:
— Bülmädä beräü dä yukmıni?
Fäthulla häzrät yodrıkların kütärä, ayakları belän idängä tibä-tibä, yañadan kıçkırına:
— Citär, bädbähet, nik bolay mine, farazan, mıskıl itäseñ?! Ah, cirbit! Ah, mälgun! Kız yanına kerep, äle üze oyalu yuk, mäsälän, ak sakallı ber mähällä imamın mıskıl itä bit! Ah, yözeñ kara, min, mäsälän, keşe bulmıy, atañ başımıni?!
Häzrät bervakıt yegetneñ östenä höcüm itärgä uylasa da, anıñ artık taza gäüdäsen häterenä alıp, uylaganın eşlärgä baza almıy kaldı.
Yañadan zvonok şaltırıy, yañadan yeget söyli:
— Läylä tutaşnı telefonga däşsägez lä.
— Ä, yözeñ kara, häzer tiligramga digän bulasıñmıni? Alay dip däşep, mäsälän, Läylä belän üzeñ söyläşer ideñmeni? Tukta, monda kergäç, kaçıp, mäsälän, kotıla almassıñ inde. Min kıznıñ, farazan, atasına häbär biräm,— dip, Fäthulla häzrät bülmädän cilteräp çıgıp kitä dä yeget kaçmasın öçen bülmäsen östän bikli. Bu vakıtta Fäthulla häzrätneñ fikere bik citez eşli ide:
«He, östenä gayrät organnı kürgäç, nihätle kauşamagan bulıp kürensä dä, kurıktı malayım. Tiligramga digän bula. Tiligram kiterüçe urıs, mäsälän, gomerdä bolay kiyenep yörmi ul; anıñ ällä kay cirlärenä hätle käkre bırgı surätläre töşerep beterelgän bula; öygä kergändä, zdravstuy, mulla, dip kenä kerä ul... Oyatsız, cirbit!.. Nämmäse ısul cädit fetnäse... hämmäse şul mulla Ğalimcannar* çıgargan eş...» — di-di uylanıp, häzrät koridor buyınça cähätlänep kitte.

*Ğalimcan Barudi küzdä totıla.
Häzrät bülmäsendäge tavış kunaklar utırgan bülmägä dä işetelgänlektän, babay tagı närsä belän cenlänä ikän dip, Läylä babası bülmäsenä kilergä çıkkan ide.
Häzrät Läyläne kürü belän, barmagın selkep:
— Ä, kızıy, eşeñ sizelde bit. Menä min atañnı, mäsälän, däşergä baram, sineñ söygän yegeteñne tottım,— dip, häylä-käranä yılmaydı.
Läylä babasın gakıldan şaşa başlagan dip uylap, köçkä genä kıçkırıp kölmi çıdap:
— Nişlädeñ sin, babay; ällä yülärlänä başladıñmı? — dip soraşa başladı.
Häzrät haman şul häyläkäranä yılmaygan kileş:
— Yuk, kızıy, yäşermä, yäşermä, söygän yegeteñ dä, mäsälän, min sükkäç, tiligram dip yalganlap karagan ide dä... yuk, babagıznı, mäsälän, alay aldıy almassız,— diyenä ide.
Läylä çıdamadı, kıçkırıp kölde, häzrät bik açulandı:
— Ah, oyatsız, kölep tora bit äle, çäçeñnän österäp kisärmen...
— Kızlarnı çäçlärennän österäp kisü zamannarı tü-tü, tü-tü inde...
Bu arada koridorda nizag tavışı işetep, Ähmät tä çıgıp citte. Häzrät anı kürü belän, aşıga-aşıga, ciñennän österärgä häm söylänergä totındı:
— Menä häzer, mäsälän, kürerseñ ısul cäditneñ töbe kayda barıp çıkkanın, menä häzer, farazan, kürerseñ hatın-kız açık yörüneñ fetnägä, farazan, alıp baruçı ikänçe-lekne: kızıñ yanına kergän yegetne tottım...
Ähmät, eşne añlamaganga kürä, kölärgä dä, kölmäskä dä belmi, ämma Läylä rähätlänep-rähätlänep kölep bara häm bu eşe belän häzrätneñ açuın tagı da kiterä ide. Kart, aşıga-aşıga, işekne açtı, läkin ni küze belän kürsen, yegettän cillär isä (telefonda söyläüçe yeget, bu taraftan ber dä zvonok bulmagaç, beraz kötkän dä kitkän ide). Häzrät, aşkınıp-aşkınıp:
— Yuk, yeget, yuk, kaçma, çık lutçe (luçşe), çık, mäsälän, kayda kaçtıñ? Barıber min ezläp tabam bit! — dip kıçkırındı; häm yeget monnan soñ da kürenmägäç, cähätläp östäl aslarınnan, skamya artlarınnan ezlärgä totındı. Läkin yeget haman tabılmıy ide. Häzrät bik aptıradı, kauşadı da: — Vallahi, bar ide! Vallahelgazim, bar ide. Läyläne däşep kil dip, mäsälän, üzemä äytte. Ah yöze kara, kaydan çıgıp kitkän soñ ul? — dip, kızarına-kızarına üz-üzen aklarga totındı.
Atasınıñ hämmä eşlärenä ber gakılsız sabıy bala eşe şikelle itep kararga ğadätlängän Ähmät, vakıyganıñ soñın da kötmiçä, kunakları yanına çıgıp kitte. Häzrät dürt ayaklanıp östäl astınnan çıgıp kilgändä, Läylä, yıgıla-yıgıla kölep:
— Kayda yegeteñ? Häzer tabıp bir miña,— dip, babasınnan yeget taptıra ide.
Häzrät, lışık-lışık borının tartıp, antlar itä-itä, yegetneñ basıp torgan urının kürsätä häm küzläre belän bülmäne kat-kat aktara ide.
İnde Läylä vakıyganı añladı häm, kölüen köçkä genä tıyıp, telefonnan süz cibärü yulın açmıyça gına zvonoknı bastı da bülmädän çıgıp kitte.
Häzrät, östäl yanına utırıp, bik aptıraganlıktan, bu zaman halkına ışanır häl yuk dip, kaläm tartmasın açıp, eçendä tege yeget yukmı dip karana başladı. Bu vakıtta yañadan bayagı zvonok tavışı işetelde. Häzrät üz aldında yañadan bayagı yegetne kürde dä, artık gacäplänüennän ber-ike minut süz dä däşä almıy torgaç, köçkä-köçkä genä:
— Ah, razbuynik! Ah, bädbähet! Kayda kaçıp kaldıñ sin? — diyä aldı.
Yeget yañadan söyli başladı:
— Telefonda kem bar? Häzrät tagı gayrätlände:
— Ah, bädbähet, äle haman tiligram dip, mäsälän, alda-makçı bulasıñ bit, ah, razbuynik! Tiligram kiterüçe bulgaç, mäsälän, nik söyärkäñneñ atasın, faraz ittek, däşkäç, kaçtıñ?
Tege taraftan bu süzlärne işetmägän yeget närsäder yañadan soradı; läkin bu yulda häzrät añlamıy torgan tel belän söyläde. Häzrät moñar bigräk açulandı:
— Razbuynik bulmasañ sin, mäsälän, möselman belän urısça da söyläşep yatmas ideñ, bärfaraz! Ah, oyatsız, oyatsız, ah, cirbit, cirbit!
Telefonnan yañadan häzrät añlamıy torgan süzlär işetelä başladılar. (...) Bu yulda inde häzrät çıdamadı: üz-üzen dä beleşmäyençä, skamya kütärep, yegetkä höcüm itte.
Häzrät yegetkä sukkan minutta telefon közgese, çälpärämä kilep, yöz kisäkkä vatıldı; yeget yukka çıktı; telefon çıbıklarınıñ başları çıcıldap zäñgär sıman ut çäçep tora başladılar.
Kötelmägän bu eş häzrätneñ tämam kotın oçırdı. Häzer-neñ eçendä ul tege yegetneñ päri-cen buluçılıgı belän hökem itep kuydı; häm anıñ bolay utka äylänep kitüen üzeneñ äguze-bismilla äytmi sukkanlıgınnan kürep, tiz genä dogalar ukıp karşı tormasa, törle surätlärgä kerep, üzenä bik zur afät kiteräçäk ikänen uylıy bantladı. Häzrätneñ böten gäüdäse kaltıradı, tez buınnarı hälsezländelär, yöräge şartlap kitär tösle tipte. Ükeneçkä karşı, anıñ häterenä cen-päri yavızlıgınnan kotılu öçen ukıy torgan dogaları da kilmi ide. (...)
Kuhnyadagı peşekçeneñ gacäplänüenä karşı, älseräp, ah-vah kilep barıp kergän kart, ber süz söylämästän, ber korzin belän tora torgan 50—60 yomırkanı kütärep, yañadan bülmäsenä çaptı. Häzrätneñ bu çabışı çınlap ta pocarnıy l ar çabışına bik ohşıy ide.
Bülmäsenä kerep, korzinnı idängä kuygaç ta ul, kıçkırıp täkbir äytep, yomırkalar belän telefon apparatına bärergä totındı. Biçara yomırkalar törle cirlärgä bärelep vatılalar häm eçlärendäge sıyıkları belän bülmäneñ kıymmätle cihazın buyıylar, telefon apparatın hiç tözälmäslek itep vatkannan vatalar ide:
— Allahı äkbär, allahı äkbär...
Ber, ike, biş, unınçı yomırkalar bäreldelär... Bülmägä cähätläp kenä Ähmät, balaları häm häzrätne mäçettä kürgän kart imam kilep kerdelär. Bolar eşkä yahşı töşenmäsälär dä, häzrätneñ, täkbir kıçkırıp, stena häm telefon apparatı belän sugış başlaganın, bigräk tä sugış koralı itep yomırkalar faydalanganın kürep, kölmiçä çıdıy almadılar. Läylä, tiz genä barıp, telefon çıbıklarındagı utnı tuktattı; häzrät utnıñ tuktaganlıgın kürgäç, aldındagılarga karap:
— Menä kürdegezme, mäsälän, babagız kart nişläde? Sez bulsagız, bärfaraz, avızıgıznı açıp torgan bulır idegez äle... Nindi genä pucar bulmasın, täkbir belän yomırkaga karşı çıdıy almıy ul. Tege siherçe yeget, açu itep, pıyala vatıp, faraz ittek, pucar çıgargan bulgan ide. Äle Hodaynıñ rähmäte diyegez, mäsälän, aş bülmäsendä yomırkalar turı kilde...— dide.
Läylädän başkalar eşne añlamıylar; Läylä bulsa, süzen äytä almıyça kölep, gaciz bulganlıktan, söyläp birä almıy ide.
İdännäre, stenaları, cihazları yomırka belän pıçratılgan, ayak astı pıyala vatıgı belän tulıp, ällä nindi originalnıy (näü icad) härabä kıyafätenä kergän bülmädän Fäthulla häzrätne alıp çıgıp, bülmäne çistartırga kiräk ide. Şulay ittelär dä: häzrätkä, äüväl, bu eşläreneñ urınsız bulganlıgın, ädäpsez yegetne skamya belän ädäpkä kiterüe yort häm telefon hucası Ähmätneñ sul kesäsenä 500 sum çamasında torganlıgın, häm yomırka belän pocar sünderü dä bik küp cihazlarnı eştän çıgarganga kürä, Ähmätneñ şul uk kesäsenä şul uk çamada «faydalı» bulıp çıkkanlıgın açık añlattılar. Annan soñ «osta pocarnıyıbıznı» kunaklar yanına alıp çıktılar.
Monnan un gına minut äüväl şulkadär ihlas belän eşläp yörgän eşläre häzer inde häzrätneñ üzenä dä yarım kölke, yarım oyat şikelle toyıla başladılar. Şulay da ul bötenläy aptıramadı, bälki bu eşlärneñ hämmäsen eşläüçe ul tügel, bälki Allahı Täğalä ikänçelegen söyläp, kilgän kazada ul ğayeple tügel, bälki täqdir şulay bulgan ikänçelegen bäyän itte häm ozın gına garäbi gıybarä dä ukıdı. (...)
Säğat cide tulganda Ähmätneñ kunakları kitep bettelär. Ul üze häm ğailäse şähär teatrına barırga häzerlänä bantladılar. Fäthulla häzrät, tatar teatrına digän süzne işetkäç, bik gayrätkä kilep:
— Teläsägez kayda barıgız, mäsälän, teläsägez nindi naçar urında, farazan, bulıgız, läkin tatar teatrına, mäsälän, barırga minnän röhsät yuk...— dip sügenergä totındı. Läkin anıñ süzlären beräü dä sanga almadı.
Ähmät häm hatını, kartka karap, yılmaeşalar, kızlar çırık-çırık kölälär, Zıya:
— Biletlı keşelärne teatrga sinnän röhsät yazuı alıp barmasa da kertälär,— dip, babasın açulandıra gına ide.
Häzrät aktık koralı belän eşkä kereşep karadı:
— Tatar teatrına bargan keşelär, mäsälän, kyafer bulalar, älgayazı billahi*, farazan, kyafer bulalar! Älbättä, mäsälän, kyafer bulalar,— dide häm bu qadär katı äytkän östenä dä bara almaslar inde dip uyladı. Läkin eş ul uylagança çıkmadı: teatrga häzerlänüçelär häzerlänüdän tuktamadılar. Hätta Ähmät:
— Häzer keşene kyafer yasau koralı ütmäslände inde. Millät tormışınnan ber faydalı närsäne dä kisep töşerä almıy,— dip, häzrätkä bik açık añlaşılmıy torgan yarım kölke süz belän karşı tordı.
Öydägelärneñ bik çınlap häzerlänep yörüläre, «kyafer bulasız» digän süzdän dä ber dä kurıkmauları — häzrätkä ällä niçek täesir itä ide.

* Älgayazı billahi — Alla saklasın.
Gomere buyınça: «Başkalar ğayep itmäslärme?», «Mähällä halkı bu eşkä ni diyär?» digän ike söalneñ cavapları belän eş itep kilgän häzrätebez häzer tatar teatrına barunı beräü dä ğayep itmi ikänçelegen belgängä, «gönah» buluına da karamıyça, üze dä barırga häzer tora, läkin ul üzen Ähmättän kıstattırıp, kıyamät könendä gönahısın «şaytan mälgun» belän Ähmätkä yöklätep kaldırırga yul häzerli ide. Kızlar häm «tüşäk şikelle» hatınnar bulasın belgängä kürä, häzrätneñ teatrga barası bik kilä başladı. (...)
Vakıtnıñ kiç buluına karamayınça, elektrik koyaşları säbäple, uramnar köndezdän ayırmasız yaktı idelär. Kiç ikänen beldertä torgan bernärsä bulsa, ul da kük yözeneñ karañgılanıp toruı, oçsız-kırıysız buşlıknıñ yırak ber cirlärendä ay häm yoldızlarnıñ yaltırauları gına ide. Häyer, adämnär kükkä dä tınıç kına karañgılanıp torırga irek birmilär ide: härber oçuçınıñ yanındagı elektrik koyaşı, atılgan yoldız (şihabe sakıyb) şikelle, bu oçsız-kırıysız karañgılıknı yara da, menä, menä cir yözendäge karañgılıknı ciñgän adämnär tiz zamanda üz öslärendäge karañgılıkka da çınlap karşı torırlar şikelle toyıla ide.
Fäthulla häzrät, häzer genä bulıp uzgan kızıksız eşneñ avır toygısınnan ayırılu öçen, avtomobildän töşü belän küzlären kükkä kütärde häm, andagı atıla torgan yoldızlarnı kürep, kıyamät citkän ikän dip uyladı da «Häükalä» häm başka isenä töşkän närsälären ukıy başladı. Anıñ kotı oçkan ide, kulı belän kükne kürsätep, Ähmätkä yalınırga totındı:
— Zinhar, Ähmät, öygä kaytıyk, zinhar, mäsälän, kaytıyk! Küräseñ, farazan, yoldızlar nişlilär, kıyamät yakınlan-gannıñ, mäsälän, ğalämäte ul. Zinhar kaytıyk; täübä-istiğ-far kılıyk. Ästäğfirullahelgazim! Ästäğfirullahel-gazim...
Ähmät ireksez kölep cibärde dä, häzrätneñ süze tämam bulgannı kötmiçä, ul atıla torgan närsälärneñ oçuçılar yanındagı koyaşları ikänen bäyän itte. Häzrät şatlıgınnan avızın kolaklarına qadär yırdı häm, tiz genä östendäge kiyemnären çişep, külmäk izüen açıp, ike-öç märtäbä üz kükrägenä tökerde:
— Bismilla, tef! Tef! Kotlarım gına da, mäsälän, kalmagan ide...
Ähmät belän hatınınıñ yäş vakıtta bu ğadätne kürgä-lägännäre bar ide. Balalarnıñ bu eşne äüväl märtäbä kürüläre bulganga kürä, al arga bik kölke toyıldı.
Fäthulla häzrätneñ küz aldında nurga batkan, oçı-kırıyı kürenmi torgan ber zinnätlängän saraynıñ gacäp matur yasalgan işege tora ide.
Kerdelär. Kütärä torgan maşinanıñ bik küp keşe sıydıra torgan bülmäsenä kerep, kütärelä başladılar. Häzrätkä bu maşinada şaktıy yat häm gacäp toyıldı da, Ähmätkä karap:
-— Häzer inde idännärne kütärelä torgan yasıy balalagansız ikän,— dide. (...) Niçänçe katka qadärder kütärelep, arlı-birle yörüçelär belän şıgrım tulı bik matur ber mäydanga citkäç, bezneñ mösafirlar maşinadan töştelär.
Mäydannıñ ber yagında rättän bik küp işeklär tezelep kitkännär ide. Ähmätlär dä şularday bersenä kerdelär. Fäthulla häzrät, kreslolarnıñ bersenä utırıp:
— Yägez, mäsälän, ber doga kılıyk! — dip äytergä ölgermäde, Ähmät anı, bülmädän alıp çıgıp, älege maşina belän tagı da yugarı alıp mende. Monda Fäthulla häzrät gayät kiñ, gayät zur, gacäyep ber bakça kürde. Bakça çın-çın bakça: agaçlar üsep toralar, isläre belän böten ätrafnı kaplagannar, al arnıñ botaklarında gacäyep tavışlı, gacäyep töstäge elektrik koşları gacäyep köylär sayrıylar ide. Bakçanıñ törle yaklarına cäyelep kitkän huş isle yullarında ällä nikadär halık yörenä. Urta ber cirdä fäqat skripkalardan gına korılgan ber orkestr uynal, böten tirä-yaknı muzıkanıñ siherle täesirenä çumdıra ide.
Fäthulla häzrätneñ başı tämam äylände: ul bu bakçaga niçek kilep çıkkanlıgın ber dä añlıy almıy ide. Ähmättän soraştıra başladı. Ähmät, cavap birmiçä genä, atasın bakçanıñ kırıyına kiterde dä aska kararga kuştı. Häzrät bigräk tä artık gacäplänüenä karşı üzennän niçä häm niçä sacennar tübändä cir yözen kürde häm dä bu bakçanıñ tübä östenä yasalgan bakça ikänen añladı. Äüväl anıñ yöräge culap kitte: menä, menä bakça cimereler dä, mesken häzrät sıtılıp ülär tösle ide. Annan soñ, bakçanıñ bik nık torganın kürep, beraz tınıçlagaç, bu qadär biyek pulat östenä şuşı qadär zur ber bakçanıñ niçek mengerelgänen uylıy başladı da Ähmättän:
— Bu «Yarmatac» («Ermitac») bakçasın, mäsälän, niçek itep monda hätle mengerep citkerdegez? — dip soraşırga totındı.
Ähmät bakçanıñ häzerge urınında üsterelgän ikänen söylägäç, häzrät eçe katkançı kölde:
— Menä, mäsälän, häzerge halıkta akıl (gakıl) bar digen inde. Farazan, sin, adämnän oyalmayınça, mäsälän, yort tübäsenä, bärfaraz, bakça yasa, imeş. Menä kölke, mäsälän, menä kölke, farazan, menä cülärlär, menä cülärlär! Hi, hi, hi...
(...) Ähmät monazaraga kereşmägänlektän, häzrät üze dä fikeren bu mäsälädän küçerep, berär simez hatınnı koçaklap biyü turısında uylıy başladı: karşılarında kürengän zurrak gäüdäle hatınnarnıñ hämmäsen bik tegäläp karıy häm, min şunıñ belän biyermen dip karar birep, häm bulaçak «rähätne» uylap, käyeflänep kuya ide. Şulay itep, häzrät şaktıy vakıtlar biyulär başlanganın tavış-tınsız gına kötep yörde. Läkin haman başlanmagaç, anıñ eçe poşa başladı. Ahır, çıdıy almadı: tiz başlanamı ikänen beler öçen, üzençä, çittän-çittän genä ostalık belän Ähmättän soraştırırga totındı:
— Şuşı bakçada, mäsälän, koçaklaşıp biyerbez mikän inde? Niçä säğattä, farazan, bii başlarbız soñ? Menä şuşı hatın belän, bärfaraz, min üzem genä bii torsam, ğayep itmäslär mikän?..
Bu vakıtta bakçada zvonok tavışı işetelde dä, muzıka tuktadı, koşlar sayrauların kistelär, halık, agılıp-agılıp, aska töşä başladı. Häzrät, häzer biyulär başlana ikän dip uylap, bik şatlandı häm, Ähmätne ciñennän österäp, halıknı yırıp, aska töşärgä aşıga başladı. Läkin Ähmät ber dä aşıkmıy ide. Häzrätneñ bu eşkä açuı kilep:
— Menä biyergä soñga kalırbız, mäsälän, simez apaylarnı aldan töşkän, farazan, keşelär eläkterep betererlär... Tiz bul inde, mäsälän, ayagıñ korgırı närsä! — dip sügä-sügä aşıktırırga totındı.
Fäthulla häzrät, locaga (ütkändä Ähmätlär belän kerep çıkkan bülmägä) kerep utırıp, parterda tezelgän keşe başlarınıñ küplegennän gacäplänep: «Söbhanalla, maşalla!» — dip kenä utırganda, kinät zvonok şaltıradı da küz açıp yomgançı teatr kap-karañgı bulıp kaldı. Häzrät: «Harap buldık, mäsälän, Ähmät, Hodaydan gazap iñä bit!» — dip äytep ölgermäde, pärdä kütärelde. Yaktılık kürgäç, ul beraz tınıçlandı häm eşneñ soñın kötep kaldı.
Bu kiç teatrda äüväl «Çiktän aşu — yaman eş» digän ike pärdäle komediyä häm annan soñ «Din saklauçılar» digän öç pärdäle tragikomediyä kuyılaçaklar ide.
Pärdä açılıp citü belän stsenaga (teatrda uyın kürsätelä torgan cirgä) 30—35 yäşlärendä ber ir keşe kerde. Keşe östenä bilsez, kupşı tegelgän tatar kazakiye, başına kara käläpüş, ayaklarına ştibletlar kigän häm kazaki yakası eçennän katırgı yaka kuygan ide.
Fäthulla häzrät bu keşeneñ ak yaka kuyganlıgına beraz käyefsezlänsä dä, yäş baylarga anı gına ğayeplämibez inde dip uylap häm bu zamanda, mondıy urıs şikelle halık arasında, anıñ kazaki häm käläpüş kiyep yörüennän gayät şatlanıp, üz-üzen beleşmäyençä sikerep, urınınnan tordı da bik katı tavış belän:
— Menä, mäsälän, rähmät, agay-ene! Menä, farazan, rähmät! Bu kyafer mälgunnär arasında, mäsälän, bolay üzebezneñ möselmança kiyenep yörüeñä rähmät! — dip kıçkırdı. Häzrätneñ bu keşegä äytä torgan süzläre tagı da bar ide, läkin Ähmät bik katı itägennän tartkaç, süzen kıskarttı.
Böten teatr halkı, bu kötelmägän tavıştan bik aptırap, küzläre belän tavışlanuçı ädäpsezne ezli başladı. Ähmät, atasınıñ kolagına gına bögelep, ägär ul yañadan şundıy berär tavış çıgara kalsa, teatrdan kuılıp çıgarılaçak ikänen belderde. (...)
Bezneñ mösafirlärebez yortlarına kaytıp kergändä, anda 40—50 läp kunak bar ide: bäyräm bulu mönäsäbäte belän Läylä, Näfisä häm Zıyanıñ iptäşläre cıyılgannar häm, du kilep, törlese törleçä käyef häm safada idelär. Anda-monda yegetlär häm kızlar öyeleşep söyläşälär dä köleşälär; ber taraftan kemneñder royaldä uynaganı işetelä häm şul uk vakıtta ir häm kızlardan oyışkan ber hor matur, därtle häm häyätlı ber köyne urta gına häm bik berdäm tavış belän suza ide. Häzrätneñ küzläre iñ äüväl mondagı yäş-yäş «färeştälärgä» töşte. Hadimnän ikençe kiyemnär, şäriğatçä yuılıp paqlänmägän kiyemnär sorarga totındı:
— Äy, kem, yeget, miña, mäsälän, menä şuşındıy kıska palto (tucurka), menä şundıy, farazan, keçkenä palto (cilet), annarı şuşındıy, faraz ittek, tar balaklı çalbar kiter! — dip, östendäge tucurka, cilet häm bryukasın kürsätte.
Zıya, häzrätneñ şäriğatçä paqlänmägän kiyemnär soraganın işetkäç:
— Soñ, babay, şuşı, komgan belän öç kat yögertkän kiyemnäreñ genä yaramıymıni? Ul (hadim) kitergän kiyemnär tagı näces bulırlar bit alar,— dip kölep kuydı.
— Yuk, yuk, sin, mäsälän, mella Zıya, avızıñnı cırma äle. Hatın-kız, farazan, matur kiyemne yarata ul. Gönah mäclesenä, mäsälän, namaz kiyeme kiyep barır häl yuk inde,— dip, häzrät kiterelgän kiyemnärne kiyende, üzençä tözätende, eşläpäne kıñgırrak saldı, kesäsennän yaulık başın kürsätebräk kuydı da kunaklar yanına çıgarga häzerlände. Läkin şulay çıgam dip torganda gına Läylä kilep kerde dä eşne bozdı.
— Sin kaya barasıñ, babay?
— Kunak kızlar belän şayarırga çıgam!
— Ah, oyatsız kart! Sin bezneñ cıyınnı äüvälge zamandagı avıl kızlarınıñ aulak öyläre dip beldeñmeni?
— Yuk, sin, mella kem, äy lä, tfü, tfü, Läylä diyäsem, sin, Läylä, açulanma äle. Şayaru digäç tä, mäsälän, üzegezçä inde ul; ısul cäditçä şayarunı äytäm min, hi, hi, hi, koçak la-şıp, mäsälän, biyüne äytäm min. Andagı kızlarnıñ hämmäse belän, farazan, berär kat koçaklaşıp biyep çıgarga uylıym min,— dide.
Läylä, babasın mıskıl itep, yözen cıyırdı da:
— «Din häm mägıyşätçelärne» üz zamannarında da hatın-kızları kaçmıy torgan yortlarga kertmägännär; şul hayvannardan bersen häzer bez bigräk tä üz mäcleslärebezgä kertmibez. Urınıñda gına utır! Cännättä hur kızları belän biyerseñ! — dip, üze çıgıp kitä başladı.
Häzrätneñ küzenä yäşlär kilde; ul Läyläne çıgarmas öçen, işekkä arkılı torıp:
— Läylä, dim, Läylä, akıllım, kerim inde; koçaklaşıp, mäsälän, biim inde. Cännät — cännät inde ul. Näfes mälgunneñ, farazan, dönyada biise kilä şul. Ä, Läylä canım, ber Hoday öçen inde, biim inde, Hoday gafur rähim bit, anda, mäsälän, ğayep itärlek keşe yuktır bit. Hämmäse, faraz ittek, ısul cäditlärder bit...— dip, yalınıp karasa da, Läylä ber dä yomşarmadı; babasın işek yanınnan etebräk cibärep, üze çıgıp kitte.
Bu eşlärne karap torgan Zıya da, kıçkırıp kölep:
— Menä biye, babay! — dide.
Häzrät, gayrätkä kilep:
— Ay, malakasuslar, ay, bädmäzhäplär*, babaların, mäsälän, tıymakçı bulalar bit! İsem kitä minem, mäsälän, sezneñ şikelle malakasuslarga! Üzem çıgıp bii belmäm min! — dip, cilteräp işekkä taba bara başlagan ide dä, Zıya:

* Bädmäzhäplär — yuldan yazgannar.
— Min häzer İşmi häzrätkä häbär cibärtäm bit,— dip, babası artınnan kuzgaldı.
Häzrät, tiz genä urınına barıp utırıp:
— Cülär, mäzäk itep äytkän süzgä, mäsälän, ışandı bit, çınlap uk namähräm belän biyer dip uyladı, ahrısı...— dide dä üze kıp-kızıl kızardı häm uyga taldı. «Bu mälgunnär, din saklauçı häzrätlärneñ hämmäseneñ huşların cibärep, dönyanıñ ällä kaysı kırıyına kitergännär dä ber-berse belän küreştermi totıp, hämmäsennän gönah käbirälär kıldırıp beterergä häm şunnan soñ, ber-bersenä kürsätep, hämmäsen böten dönya aldında hur itärgä uylıylar ikän»,— digän fiker anıñ böten vöcüden kaplap aldı.
Häzrät, başın östäl östenä kuyıp, lışık-lışık yılıy başladı. Zaldan işetelä torgan käyef-safa tavışları, şau-şular häzrätneñ bu lışkıldavın ällä niçek ciñel häm kölke itep işetterälär ide.
Zıya, çıgıp kitep, atasına häbär birde. (...) Ähmät atasına hakıykat hälen añlatırga tırışıp karadı häm anıñ üzeneñ niçek tereltelgän ikänlegen tagı ber kat söyläp çıgıp baktı, läkin bol arnıñ berse dä häzrätne üz fikerennän tünderä almadılar, häzrät:
— Ul balalar ışanmastay, mäsälän, yalgannarıñnı sin miña söylämä; fän belän tereltkännär, imeş:, fänegez belän kırırsız inde, mäsälän, pıçagımnı...— dip, monazaraga kereşte.
Ähmät:
— Menä irtägä, sin tereltelgän yul belän, monnan 51 yıl äüväl vafat itkän ber hatınnı tereltäbez; teläsäñ, sin dä karap torırsıñ. Menä şunnan soñ minem belän monazara kılışırsıñ,— dide dä çıgıp kitte. (...)
İkençe kön irtän säğat unnarda Ähmät häm Fäthulla häzrät universitetka kildelär häm ber auditoriyägä kerdelär. Bu auditoriyäne Fäthulla häzrät tanıdı: ul üze berniçä kön elek şul auditoriyädä tereltelgän ide. Zur gına bu bülmäneñ urta ber cirenä ozınça ap-ak östäl kuyılgan häm anıñ tiräsenä meditsinaga mönäsäbätle korallar häm dävalar tezelgän ide.
Tabutka salıngan ber mäyet kertep, ak östäl östenä kuydılar. Ozaklamadı, bülmägä ak halat kigän doktor häm professorlar da kerä başladılar. Häzrät bol arnıñ berniçäsen tanıgan şikelle buldı. Çönki üze tereltelgän könne ul bu keşelärneñ kübesen kürgän ide.
Professor Möslimovnı häzrät bik yahşı tanıdı, hätta, äüvälge tereklege vakıtındagı ğadätençä, baş kiyemen ike kulı belän kuzgatıp kuyıp: «Zdarastuy, dohtor!» —diyärgä dä uylagan ide dä kinät ul uyınnan kayttı:
«Bu mälgunnär, äüvälge zaman dohtorları şikelle, möselmanga mähäbbätle dohtorlarmıni soñ! Bolar ya urısnıñ misiunir dohtorları, ya ısul cäditçe inkıylabiyünnan, çukınmıy urıs bulgan dohtorlar bit»,— dip uyladı.
Professor Möslimov ta häzrätne tanıgan ikän. Ul yılmaebrak kına häzrätkä yakın kilde dä:
— İsänmesez! — dip, küreşergä kul suzdı. Häzrät:
— Ä kul alışmıyça, küzemne bua ayamıysıñmıni? Ähmät siña, mäsälän, minem küzemne buarga kuştımıni? Yuk, anısı bulmas inde,— dip kıçkırıp cibärde dä, küzlären akaytıp, artka çigende. Annan soñ küzlären «budırmas» öçen, yarım kıçkırıp, yarım şıpırtlap «Kol äguze birabbilfäläq» süräsen ukıy başladı.
Möslimov belän Ähmät Fäthulla häzrät añlamıy torgan teldä ällä närsä söyläştelär dä, professor, kölemseräp, häzrättän çitkä kitte. Ähmät tä, östenä ak halat kiyep alıp, ak östäl yanına yünälde.
Ak halatlı doktorlarnıñ östenä beraz karap torgannan soñ, Fäthulla häzrät.
— Ay, adäm kölkeläre! Bolar da, mäsälän, möselman golä-masına ohşar öçen ak cöbbä, farazan, kigän bulgannar bit!
Üzläre, biçaralar, kiyä dä belmilär ikän: al yagın, mäsälän, artka, art yagın alga, farazan, kiyep kuygannar! — dip, kıçkırıp kölep cibärde.
Hadimnär, kilep, Fäthulla häzrätne kölüdän tuktattılar häm ägär yañadan şulay şaulasa, bülmädän çıgaraçak ikänleklären belderdelär. Häzrät eçennän: «Nihätle oyat kaçkan disäñ dä, adäm kölkese bulıp kalasıları kilmi üzläreneñ. Ğayeplären äytep kölgänne yaratmıylar»,— dip uylasa da, bülmädän çıgarıludan kurkıp, karşı töşmäde.
Mäyetne, tabutınnan çıgarıp, bildän yugarı yagı açık häldä östäl östenä saldılar. Doktorlar Fäthulla häzrätne tergezgändäge ğamällären kıla bantladılar.
Häzrät, mäyetkä beraz tegäläp karap torgannan soñ, anı tanıgan şikelle buldı, läkin kem ikänen täğaen äytep citkerä almadı. Menä, menä häterneñ algı yagında gına bu hatınga bik ohşaşlı surät tora, läkin ille yıllık ülem, kaber tereklege ul surätneñ isemen onıttırgan, bilgelären cuygan. Doktorlar üz eşlären eşli torganda, häzrät, ziheneneñ böten köçen cıyıp, küz aldındagı mäyetne tanırga tırıştı.
Berniçä minutlar ütep, mäyet äüvälge, terelü töçkerüen töçkergän vakıtta Fäthulla häzrät tä inde anı tanıp citkän ide. Ul kauşau, beraz kurkınu, kuanu häm gacäplänü katış tavış belän:
— Kara, kara, bu bezneñ, mäsälän, Miñlesılu kodaça bit! — dip kıçkırıp cibärde dä üze östälgä taba berniçä adım
atladı.
Miñlesılu monnan 51 yıl äüväl, 28—29 yäşlärdä genä kileş ülep kitkän, mimıldık gäüdäle, kara çäçle ber hatın ide. Ul, kız vakıtında iskeçä genä tärbiyälänep, annan soñ iske ber tireçe İbrahim bayga «häläl cefet» bulgan häm, anıñ belän 11—12 yıl bergä torıp, yäşläy ülep kitkän ide.
Doktorlarnıñ berär säğatlek hezmätlärennän soñ Miñlesılu, tämam terelep citep, tigez häm kuätle tın ala başladı; yañadan berär biş minuttan küzlären dä açıp cibärde.
Doktorlardan berseneñ:
— Hälegez bulsa, torıp utırırga tırışıgız! — digän süze Miñlesılu abıstaynı yak-yagına karandırdı. Ul, üzeneñ yak-yagında rus kiyemendäge tatarça söyläşä torgan keşelärne kürgäç, aptırap häm gacäplänep:
— Kara äle bu çukıngan urıslarnı, möselmança söyläşkän bulalar bit! — dip cibärde.
Bu vakıtka qadär: «Bu eşlär küz buumı, ällä çınmı?» — digän fiker belän mäşgul bulıp, tavış-tınsız gına torgan Fäthulla häzrät, Miñlesılu abıstaynıñ tavışın işetü belän, fikerennän ayırılıp, üz-üzen dä belmiçä:
— Kodaça, kaç! Monda, älhämdelillahi rabbilgalämin, mäsälän, möselman keşe basıp tora! — dip kıçkırıp cibärde. (...)
Häzrätne bülmädän çıgardılar. (...)
Ähmät, kaytışlıy, häzrätne räsemnär muzeena alıp kerde.
Bu muzeynıñ binası şikelle şagıyranä matur binanı häzrätneñ önendä tügel, töşendä dä kürgäne yuk ide.
Zur ber zalga kerdelär. İşektän kerügä, häzrätneñ küzlärenä Peçän bazarınıñ «Köfer poçmagı» kürende: aldarak kına sıyır şikelle zur gäüdäle, kalın cilkäle, tabak şikelle cäyenke, sipkel töşkän bitle ber tatarnıñ basıp toruı ayırmaçık kürenä ide.
Fäthulla häzrät bu tatarnı kürü belän ike kulın alga suzıp tottı da:
— Aman, isänme, Gapterähim bay? Bala-çaga sau-sälamätme? — dip yögerep, şuñar taba kitte; häm Gapterähim baynıñ kulın suzmıy torgannı kürgäç: «Bay äfände minem urısça kiyengänlegemä açulana torgandır», dip uyladı da: — Haläte ikrah*, Gapterähim bay! Haläte ikrah! Menä küreşik äle, hämmäsen söylärmen, ısul cäditçelärneñ böten serlären çişärmen,— dip, kıçkırına-kıçkırına tege tatarnıñ yanına barıp citte. Fäqat şul cirdä genä inde Fäthulla häzrät bu tatarnıñ çın keşe tügel, bälki räsem genä ikänen häm bu «Köfer poçmagı» bulıp kürenä torgan närsäneñ dä bik zur polotnoga yasalgan kartina ikänen belde dä, Ähmätkä karap: — Urıs digäneñ akça öçen ällä närsä yasar, cani! Min bötenläy inde, mäsälän, Gapterähim baynıñ üzen küräm dip torgan idem,— dide.

*Haläte ikrah — ireksez häldä.
Ähmät, kölemseräp, Gapterähim baynıñ kem bulgan ikänlegen soraştı.
Häzrät:
— Gapterähim bay Kuşmoratov İşmi häzrätneñ yarannarınnan ide. Akçasın kızganmıy, köçen kızganmıy, nindi mäktäp kürsä, şunı yaptırırga tırışıp yörider ide,— dip bäyän itkäç, Ähmät tege tatar surätenä tekmekläp karadı da:
— Ahmak keşe ikänlege kalın cilkäse häm kalın häm maylı yözennän ük kürenep tora,— dide.
Häzrät mıgırdana-mıgırdana «Köfer poçmagı»n tekälep karıy başladı.
«Köfer poçmagı»nıñ hämmä närsä häm hämmä keşese häzrätkä tanışlar bulıp çıktılar: avızın bik zur açıp, teşlären kazıp tora torgan ber tatar; (...) maymıl şikelleräk, çuar bürekle, kıska gına buylı ber keşe; bik kıska gına buylı, çuar çalmalı ber yäşräk mulla — hämmäse häzrätneñ bik belä torgan keşeläre häm hätta dusları ikän.
Ähmät bu keşelärneñ yözlärenä bik dikqatläp karap tordı. Bu yözlärneñ hämmäsendä bertörle gorurlı ahmaklık häm kiberle «akıllı bantlık» kürenä dä, ihtıyarsız köläsene häm mıskıl itäsene kiterä ide. Ähmät bu keşelärgä karadı da, beraz kölemseräp:
— Menä şuşı hayvannar, biçaralar, bervakıtta tatar dönyasında üz-üzlären tanımıy yörgännär bit. Citmäsä äle härkemgä gakıl birgän bulıp, härkemne «turı yulga» öndägän bulıp azaplangannar bit,— dip uyladı.
Bu kartina Fäthulla häzrätkä bik oşadı. Ul anı ayırıla almıy karıy häm anda yañadan-yaña tanış keşelären taba ide. Bervakıt häzrät ike yodrıgın kuışlandırıp tottı da, kartinanı şular arkılı karıy-karıy, cähätläp, artına çigä başladı. Häzrät çigengän sayın, kartina açıgrak häm maturrak kürenä bara ide. Şulay çigenep barganda, häzrät arkası belän ber närsägä bik katı kilep bärelde dä artına äylänep karadı. Anıñ bärelgän närsäse — ikençe yakka elengän ber kartinanı karap toruçı ber äfändeneñ arkası ikän. Tege äfände dä häzrätkä äylänep karadı. Häzrät añar beraz açulanıp karap torgannan soñ, yözenä gayrät çıgarıp:
— Küzeñ çıkkanmı ällä sineñ! — dide. Äfände aptırap kaldı häm:
— Gafu itegez, minem arkamda küzlärem yuk,— dip, işe-teler-işetelmäs kenä cavap birde dä karıy torgan kartinasına äylände.
Häzrät, tagı da gayrätkä kilep:
— Miyeñ çeregän närsä, arkañda küzeñ bulmagaç, atañ başına dip, yul östendä basıp torasıñ? — dip soradı.
Äfände häzrätkä gacäplängän şikelle karandı da närsäder äytmäkçe bulgan ide, äytep ölgermäde, üzläre yanına kilep citkän Ähmät belän häzrät añlamıy torgan teldä närsäder söyläşä başladı.
Ähmät atasın tege äfände yanınnan alıp kitte dä, añar poşınıbrak karap:
— Sine, äti, ädäpkä öyräter öçen ibtidai* mäktäpkä birmi yaramıy,— dide.
Häzrät, bu süzgä bik açulansa da, gıylme simiyä** belän berär zarar kiterüennän kurkıp, Ähmätne sügä almadı, barı:
— Şulay bäddogadan kurıkmasañ, mıskıl it inde atañnı,— dip mıgırdandı da yak-yagındagı räsemnärne karana başladı. Räsemnärneñ kübese iske tatar tormışınnan alıngan närsälär ide.

* İbtidai — başlangıç.
** Gıylme simiyä — äkiyätlärdä söylänä torgan gıylem.
Häzrätneñ küzläre ber räsemgä töşte. Räsemdä 30—40 yäşlärdäge ber tatar hatınınıñ, yözen bik çıtıp, avızınnan tökereklären çäçep, 4—5 yäşlek ber malaynı kıynap toruı kürsätelgän ide. Häzrät, monı kürgäç, bik käyeflände dä, tege hatın surätenä möräcäğat itep, väqarle genä yılmaep:
— Malayga çäpäläk biräseñmeni! Nıgrak! Nıgrak! Talnı, mäsälän, çıbık vakıtında bögep kalırga kiräk! Keçkenä vakıtta, bärfaraz, kıynalıp üssä, zuraygaç bähetle bulır! — dip kıçkırdı.
Zaldagı keşelär, yılmaeşıp, häzrätkä karadılar. İkençe ber räsemdä tege abıstaynı ireneñ kıynap toruı kürsätelgän ide. Kırdırgan başlı, kıska mıyıklı, 40—45 yäşlärendäge ber tatar, kürkä şikelle kabarınıp, abıstaynı yara ide. Bu räsem dä häzrätne bik käyefländerde. Ul, räsemdäge tatarga maktau küze belän karap:
— Şulay, şulay, yar kabırgasın şaytan kamçısınıñ! Yomşaklık kürsätsäñ, başıña, mäsälän, menep utıralar alar! Nıgrak yarsañ, mähäbbätne sala töşärgä, farazan, faydalı bula ul! — dip kıçkırdı.
Zaldagı keşelär tagı häzrätkä yılmaeşıp karaştılar.
Öçençe räsemdä tege tatarnıñ iserep yıgılıp yatkanlıgı häm ber politseyskiynıñ anı törtkäläp, kolakların uıp toruı kürenä ide. Häzrät bu räsemgä ozak karap tormadı, bälki iserek tatarga küz genä töşerde dä:
— Hoday täüfıyk birsen biçaraga. Kıyafätenä karaganda, çibär, eşlekle keşe bulırga ohşıy,— dip, uzıp ta kitte.
Ähmät atasına karap yılmaydı. (...)
Räsemnärneñ bersendä uka çuklı asıl külmäk häm anıñ östennän çatma kamzul kigän dürt tatar hatını töşerelgän ide. Hatınnarnıñ berse bik citdi söyläp utıra, kalgannarı, yözlärenä kurkınu häm kaygırınu çıgarıp, tıñlap utıralar ide.
Ähmät bu hatınnarnıñ mondıy citdi söyläşep utırularına iğtibar itte dä räsemneñ astındagı yazunı kararga totındı. Anda hatınnarnıñ:
— Kiçäge büläk bagu mäclesendä Märfuganıñ pılavı kızargan ide.
— Harap bulgan ikän! İlahi, üzeñ sakla şundıy eşlärdän! — dip kaygırışıp utırganlıkları bäyän itelgän ide.
Häzrät, hatınnarnı bik käyeflänep karap:
— Kaysı baynıñ häläl cefetläre ikän bu sılu abıstaylar? — dip äytep ölgermäde, üzenä yakın gına ber cirdä ci-ñelçä genä zvonok tavışı işette.
Bu tavış Ähmätneñ kuyın kesäsennän kilä ide. Ähmät şul kesäsennän közgesımak bernärsä çıgardı da karap tora başladı. Berär minut ütkäç, Fäthulla häzrätneñ artık gacäplänüenä karşı, közge adäm tavışı belän söyli başladı.
Häzrät, kurkınıp, kaltıranıp, közgegä küz saldı. Anda Läylä suräte kürenä ide. Häzrät Läylä belän Ähmätneñ söy-läşkännärennän bernärsä dä añlıy almadı. Ähmät, söyläşep beterep, közgene kesäsenä tıgıp kuygaç, häzrät annan:
— Bu tılsımlı közgene, bärfaraz, gıylme simiyä belän yasagandırsız inde? — dip soradı.
Ähmät añar bu närsäneñ közge tügel, bälki közgele çıbıksız telefon ikänlegen söyläde.
Häzrät bu süzgä ışanmasa da, Ähmätneñ gıylme simiyä belän berär afät ireşterüennän kurkıp, ışanmagan l ıgın beldermäde.
Ähmät, öydä eşläre bar ikänen söyläp, atasın kaytırga aşıktırdı.
Häzrät öygä kaytışlıy Ähmättän Miñlesılu kodaçanıñ üzlärendä ikänlegen işetkäç, eşläpäsen beraz kıñgıraytıp, kupşılap kuydı.
Mösafirlärebez öylärenä kaytıp kergändä, Miñlesılu kodaça, zalda Ähmätneñ hatını häm balalarına karap, kızıp, açulanıp, avızın bültäytep, ällä närsä kıçkırına; balalar, añar karap, şarkıldaşıp köleşälär ide.
Häzrät, böten koridornı yañgıratıp, ike märtäbä tamak kırdı da, zalga barıp kerep, berär minut Miñlesılu kodaçanı karap tordı. Miñlesılu häzrätkä açu küze belän karandı da Ähmätneñ hatınınnan:
— Küzen çeläytkän, mähäbbätsez! Bu nindi kart urısıgız tagı? — dip soradı.
Ähmätneñ hatını cavap birep ölgermästän borın, Fäthulla häzrät, üze süz başlap:
— Çü, kodaça! Üzeñneñ mella kodañnı urıs dip äytü — ni digän süz ul? Min, mäsälän, älhämdelillahi rabbelgalämin, hak möselmanmın! Äle siña, kaç, monda namähräm keşe bar, dip äytergä uylap kına toradır idem,— dide.
Miñlesılu kodaça häzrätneñ süzen ahırına qadär tıñlap betermäde:
— Bäleş-yış! Bu nitkän eş tagın! — dip, ber kulı belän başın, ikençe kulı belän yözen kaplap, uñ yaktagı bülmägä taba yögerde. Häm yul östendä basıp tora torgan Zıya belän bik katı bäreleşte häm ike skamya, vazalı ber östälne bärelep audardı da, dulap, bülmä işegennän kerep kaplandı. (...)
Bu bülmä Miñlesılunıñ üzenä täğaen itelgän bülmä ide. Monnan ber säğat äüväl bu bülmäne añar kürsätkän bulsalar da, ul, balalar häm Ähmät hatını belän sügeşä-sügeşä, bülmäneñ bernärsäsen dä rätläp karamagan ide. Häzer karanırga totındı. Bülmäneñ cihazları da, cıyıştırıluı da Miñlesıluga bötenläy yat ide.
Kodaça iñ äüväl közgedän üz-üzen karamakçı buldı. Läkin közge bik yugarı elengän şikelle ide.
— Äbäü, zatsız çukınçıklar, ber närsäne kileşterep, urınına kuya belmägännär; közgelären kay cirgä elgännär bit,— dip, Miñlesılu közge elengän turıga barıp baskan ide, közgeneñ, üz-üzennän tübänräk töşep, karar öçen bik uñaylı urınga tuktaganlıgın kürde. Miñlesılu, häyran kalıp: — Pärämäç! Bu ni häl tagın! — dip kıçkırıp cibärde dä: — Ällä päri patşasınıñ sarayı mikän bu,— di-di, uylanıp, közgedän karanırga totındı. Beraz karanıp torgaç, Miñlesılu abıstayga üzeneñ bite kara şikelle kürende dä, ul bizäü östäle yanına kitte. Ul kitkäç, közge yañadan äüvälge urınına mende.
Miñlesılu abıstay, bizäü östälennän bik tırışıp-tırı-şıp ezläp tä, kerşän dä, innek tä taba almagaç, eçennän genä: «Ber yünle närsäse bulmagaç, bizäü öställärenä t... m...» — dip uylanıp, zvonok belän hadimäne çakırıp, kerşän-innek soramakçı buldı.
Yırak tügel ber cirdä zvonok töymäläre şikelle öç töymä tora ide. Bol arnıñ härkaysınıñ astında yazuları bulsa da, uygur härefläre belän yazılganga kürä, Miñlesılu tanıy almadı. Ul ozak uylap tormıyça gına urtadagı töymäne bastı. Töymäneñ basılıp betüe buldı — Miñlesılunıñ üz bülmäsendäge ike zur täräzäneñ här ikeseneñ akrın gına açılıp kitülären kürüe buldı. Ul, tagı häyran kalıp:
— Bäleş, bäleş, bäle-yış! Bu ni äkämät tagın?! — dip kıçkırıp, täräzälärgä taba berniçä adım atladı da, aptırap, uramnı karanırga totındı.
Läylä anı universitettan öylärenä alıp kaytkanda, yabık avtomobilğä utırtıp alıp kaytkan ide. Şunlıktan ul uramnı, hosusan kük yözen kürä almagan ide.
Uramdagı zur-zur pulatlar, bötenläy közgedän yasalgan zinnätle saraylar häm alarnıñ salınu räveşläre Miñlesılu kodaçanı bötenläy häyran kaldırdı.
Täräzälärgä karşı suzılıp kitkän çiksez ozın uramnıñ arırak ber cirendä adäm kıyafätendä salıngan bik zur ber yort kürenep tora ide. Bu «adämne» kürgäç, Miñlesılunıñ kotı oçtı, tezläre tetri bantladı, kıçkırırga teläde, kıçkıra almadı. Anıñ başına bu «adämneñ» Guc bine Gonık buluçılıgı, tiz könnän däryalarnıñ suların eçep beteräçäk l yege, böten şähärneñ rizıgın aşap beteräçäklege kilde. Abıstay, böten köçne cıyıp:
— Härap buldık! Guc bine Gonık kilgän! Kayda gına kaçıp kotılıyk? — dip kıçkırıp karadı, läkin artık kurku säbäple keşe işeterlek tavış çıgara almadı. Şul kurku belän katıp kalgan Miñlesılunıñ küzenä bervakıt täräzä yanınnan gına oçıp bara torgan ber yeget kürenep kitte. Monısına inde ul çıdıy almadı: baskan urınında görseldäp yıgılıp kitte dä ike-öç minut hälsezlänep yattı. Annan soñ akrın gına mükäläp (dürt ayaklap) işek katına kilde dä, köç-häl belän anı açıp, bik açı tavış belän:
— Krau-ul, Guc bine Gonık! Krau-ul, sämäräü (sämrug) koş! — dip kıçkırıp cibärde.
Tavışka yögerep kilgän Ähmät balaları, Miñlesılunı dürt ayaklangan kileş kürgäç, kölep cibärdelär dä: «Bu da berär häyä, insaftan kilgän, şäriğat kuşuı buyınça eşlänä torgan eşter inde»,— dip uyladılar. Läkin, yakınrak kilep, Miñlesılunıñ yözeneñ ap-ak agargan ikänen häm gäüdäseneñ kaltıraganın kürgäç, tiz genä anı kütärep torgızdılar da, ber yomşak skamyaga utırtıp, su eçertä häm ni bulganlıgın soraşa başladılar.
Bu arada Fäthulla häzrät tä kilep citte. Anıñ kilgänen kürgäç, Miñlesılu kulındagı stakanın yanında utırgan Läyläneñ östenä taşladı da, ikençe yagında utırgan Näfisäneñ yubka itägen kütärep, tiz genä üzeneñ biten, çäçen kaplıy başladı.
Bu häräkätlärdän aptırap kalgan Läylä, urınınnan torıp, östendäge sunı selkergä, Näfisä, kızarınıp, açulanıp, yubka itägen Miñlesılu kodaça kulınnan kotkarırga kereşte.
Miñlesılu beraz vakıt Näfisäneñ itägen kulınnan cibärmäs öçen tartışsa da, cibärmi buldıra almadı. Läkin şulay da ul aptıramadı: üzennän yırak tügel genä ber cirdä basıp tora torgan Zıyanıñ iñenä salgan tucurkasın tartıp aldı da biten häm çäçen kapladı. (...)
Häzrät kulına sigara köle sala torgan ber tarelka totıp kergän ide. Balalar, tagı berär gacäp närsä kötep, anı çolgap algan idelär. Bülmägä kergäç tä, häzrät, Miñlesılunıñ arkasına karap:
— Kaya äle, kodaça, bismillahi rahman irrahim, mäsälän, menä şuşı tälinkäne yuıp eçep cibär äle, faraz ittek,— dip, poçmakka taba kilä başladı. Häzrät baya gına bu bülmädän çıgıp kitkäç tä, üz bülmäsenä barıp, sigara köle sala torgan tarelkaga, noktasız gına itep, ber süräi fatihä, öç süräi ihlas häm mäguzätäyn yazgan ide dä häzer şunı kodaçaga yudırtıp eçertmäkçe bulıp kilä ide.
— Kurkularıña şifa bulıp kitär, farazan, tälinkä eçüneñ, mäsälän, küp avırudan faydası bar anıñ! Märhümä ostazbikägä, mäsälän, kön aralaş diyärlek tälinkä yazıp eçerep toradır idem, gomerendä ber, farazan, zıyandaş avıruı kürmäde. Gomerendä ber, faraz ittek, päri-cennän cor-cäfa kürmäde. Başı avırtsa da, mäsälän, kart, tälinkä yaz äle, di torgan ide; eçe avırtsa da, mäsälän, şulay di torgan ide. Märhümä aşkazanı bozılıp ülde,— dip, häzrät Miñlesıluga yakın uk kilde.
Miñlesılu, üzennän yırak tügel ber cirdäge östälneñ östenä yabılgan hätfä eskäterne tartıp alıp, başına börkände dä, häzrättän tarelkanı alıp:
— Alla riza bulsın, koda. Äle üzem dä, koda häzrätkä tälinkälär cibärtep yazdırıp alıym, dip uylap kına toradır idem. Sädakasın İbrahim kodañ kaytkaç cibärtermen, Alla boyırsa,— dide.
Häzrät väqar belän genä:
— Yarıy, yarıy, kodaça; Hoday, mäsälän, şifasın birsen. Sädakası kaçmas, anısı aşıgıç tügel,— dip, kırın-kırın gına basıp, akrın gına çıgıp kitte. Ul çıkkaç, Miñlesılu, başına börkängän eskäterne salıp, östäl östenä yabıp kuydı da, ikençe östäl östendäge grafin suı belän butıy-butıy, tarelkadagı yazu karasın izep, eçep tä cibärde.
Bu eşlärne Miñlesılu, bik aşıgıp-aşıgıp, citezlek belän eşlägängä kürä, Ähmätneñ hatını da, balaları da tuktatırga da ölgermädelär. Barı eçelep betkäç kenä Läylä:
— Ni eşlävegez, Miñlesılu abıstay? Yazu karası eçtegez bit. Ul bik zähär närsä bit: menä inde kosa-kosa gaciz bulırsız,— dip kıçkırıp cibärde.
Balalarnıñ mondıy eşlärne yegermençe ğasır başındagı tatar tormışınnan alıp yazılgan romannarda ukıgannarı bulsa da, alar bu eşlärne beraz arttırıbrak yazılganga hisaplıylar; az gına bulsa da, gakıl şikelle närsäse bulgan keşelärgä kölke toyılırlık mondıy eşlärneñ çınlap ta tormışta bulgan ikänenä küñelläre belän ışanıp citä almıylar ide. Kiräk babalarınıñ kıylanışları häm kiräk Miñlesılu abıstaynıñ şuşı ike-öç säğat eçendä eşläp ölgergän eşläre häzer alarnı tege romannarda yazılgan närsälärgä ışanırga mäcbür itä başladılar.
Zıya, köçkä-köçkä genä kıçkırıp kölep cibärmiçä çıdap, Miñlesıludan:
— Yazu karası kurıkkanlıktan şifalımıni? — dip soradı. Läkin abıstay moñar cavap birä almadı. Anıñ, küñele bik katı bolganıp, kosası kilä başlagan ide. Ul köçkä genä ber skamyaga utırıp ölgerde dä ukşıy başladı:
— Harap ittegez, çukınçıklar! Suıgız şakşı su ikän! Suıgızga agulı däva kuşıp kuygansız ikän... Ak-k-k, gak-k-k, ba-ak-k-k-k... Suıgıznı siherlätep kuydırgan ikänsez... Ak-k-k, ba-ak-k-k... Minnän iremne suındırırga kelisez ikän... Ak-k-k... ba-a-k-k-k, ga-ak-k-k...
Häzrät inde bu vakıygalardan soñ üzeneñ yaña dönyada ikänlegenä tämam ışanıp citkän bulsa da, üzeneñ ülgännän soñ terelgän ikänlegenä ışana almıy ide.
Berär säğat uylagannan soñ, häzrät üzeneñ häzerge tereklege turısında şuşındıy ber kararga kilde: ısul cäditçelär, tırışıp-tırışıp ta diyänätle kart häzrätlärne ısul cädidägä kertä almagaç, bik aptıraşkannar, yödäşkännär dä, Peterburgka barıp, üzara ber cıyılış yasagannar bulırga kiräk. Ul cıyılışta Gasfuinskiy, mella Ğalimcan, Gabderäşid kazıy, Rizaetdin kazıy, Gıylman ahun uglı, Bigiyev Musa, Bubi mähdüm, Maksudi Hadilar, tagı ällä kemnär bulgannar bulırga kiräk. Bu imansız cäditçelär, bik küp kiñäşep, bik küp söyläşep, üzläreneñ diyänätle kart häzrätlären häm sufıy da dindar möselman bayların ısul cäditkä avıştıra almayaçaklarına tämam ışanıp citkäç, Äbugalisina yazıp kaldırgan siherle kitapnı ezläp tabıp, gıylme simiyä arkılı eş kürergä karar birgännär bulırga kiräk. Şunnan soñ hämmäse, beräm-beräm dönyanıñ törle yaklarına kitep, şul kitapnı ezli başlagannar bulırga kiräk. Urıs misiunirları bu eş öçen al arga akça birgännär bulırga kiräk. Misiunirlardan algan akça citmägän cirlärgä Ähmät bay birgän bulırga kiräk. Ezli torgaç, cäditçelärneñ berse berär mäğarädän tege serle kitapnı tapkan bulırga kiräk. Şunnan soñ fikerdäşlärenä kaytıp kürsätkän bulırga kiräk tä, alar barısı gıylme simiyägä öyrängännär bulırga kiräk. Cäditçelär, gıylme simiyä belep citkäç, nişliseläre bilgele inde: alar nindi ber täqva, dindä nıklı imam yäki bay kürsälär, alarnıñ hämmäsen äfsun ukıp yoklatkannar bulırga kiräk tä, dönya üzlärenä genä kalgaç, halıkka alarnıñ fetnä-fäsatların añlatırlık keşelär kalmagaç, bik tiz zamannıñ eçendä böten keşene urısça ukıtıp betergännär häm misiunirlardan akça alıp, üzlärenä şundıy zur pulatlar saldırgannar, şuşındıy gacäp arbalar yasatkannar, hatın-kızlarına marca şikelle bulıp yörergä kuşkannar bulırga kiräk. Menä şuşı fetnä häm fäsatlarnı kılıp beterep, maksatlarına ireşkäç, İblis mälgunne kanatların selkep-selkep kuanır çikkä citkergäç, din-diyänätle häzrätlärne häm başka möselmannarnı ozak yokılarınnan beräm-beräm uyata başlagannar
bulırga kiräk.

1910 yıl