Faciga

Tıştan soldat,
Ä eçennän cällad,
Yörägendä agu häm mäker;
Ul yöräkne kürsä, Neron çirkäner,
Torkvemado käfenen börkäner.

Yul başı

1

İnstitutnıñ tulay toragınnan çıkkanda tañ atıp, koyaş inde kütärelä dä başlagan ide. Ğadättä mondıy közge irtälärdä Kazan östenä İdelne kaplagan kuyı toman sarıla, kön cılınıp betkänçe şähär şunnan arına almıy – ak çıbıldık astında kala ide.

Bügen ul toman da yuk – kük yöze küm-kük. Könçıgıştan költä-költä altın nurlar sibelä. Kön cılı, matur bulır ahrısı. İrtänge salkın häm dımsulık mögayın kiçäge yañgırnıñ sulışı gınadır. Gacäp! Yugıysä inde “äbilär çuagı” uzganga da aydan artık. Bügen oktyabrneñ yegerme bişe bit inde. Bäyrämgä dä yırak kalmadı – ike atnadan da kim. Bıyılgı bäyräm ayıruça tantanalı, küñelle bulır – Böyek Oktyabrgä yegerme yäş tulaçak.

Bezneñ institut kolonnasın bäyräm demonstratsiyäsenä alıp çıgunı rektor bıyıl da miña tapşırdı. Ni genä äytmä – komandir kisäge bit min. İnstitutka kilep kergändä şinel petlitsalarımda çiyä kızıl öçpoçmaklar yana ide... Äle dä östän härbi mundir töşmi. Läkin studentlarnıñ äzerlege taşkülçim, nibarı ike tapkır cıyıldık – saf digänneñ ise dä yuk, sıyır kötüe kebek, berebez alda, ikençebez artta. Bigräk tä kızlar şırık-şırık kölep teñkägä tiyä. Kıçkıra-kıçkıra tamagım karlıgıp bette. Ay-hay, bu hätle dä yögänsez bulır ikän hatın-kız digän halık!

Döresen äytkändä, äle kaysı fakultet artınnan kaysı barası da açıklanmagan. Berençe cıyıluda tarih fakultetı alda ide. İkençesendä, marşirovka vakıtında, rektor minem plannı bozdı da taşladı. “Aldan biofak barsın. Anda kızlar küp, çäçäklär belän çıgarlar”, – dip, ber kötü yögänsez kıznı kolonnanıñ aldına bastırdı. Açuımnan şartlarga citeştem, çak-çak kına rektornı sügep taşlamadım – teşläremne kısıp kaldım.

Ä menä kiçä tönlä üzen, rektornı äytäm, kulga algannar, halık doşmanı bulgan di. Kem belä, bulsa bulgandır, revolyutsiyägä hätle çit ildä ukıp kaytkan zıyalı bit. Bolay üze bik sovet yaklı bulıp söyli ide. Kem äytmeşli, keşe karbız tügel, eçen yarıp karap bulmıy. Beznekelär yukka, ber dä tikmägä kulga almaslar...

– Borıl, uñga!

Kırıs ämer uylarımnı bülderde. Min yalgız gına tügel, öçäü barabız ikän läbasa.

Tolstoy tıkrıgınnan borılıp – bezneñ tulay torak şuşında – Karl Marks uramına çıktık. Monda bup-buş, maşinalar da kürenmi. Äle tramvaylar da şoldır-gölder yöri başlamagan. Kala öçen säyer ber tınlık. Asfalt tüşälgän kiñ uramnıñ ike yagı buylap tezelgän öçär, dürtär katlı taşpulatlarnıñ täräzälärendä pärdälär. Yoklıylar. İrtänge tämle töşlären kürä-kürä yoklıylar bulır bu yortlardagı kazanlılar.

– Şart-şort!

– Şart-şort!

Eñger-meñgerdä yokımsırap torgan uram siskänep-siskänep, bezneñ öç par dagalı iteklärneñ şakıldavın kabatlıy.

– Şart-şort!

– Şart-şort!

Uñ yagımdagı operväkil (ul üzen şulay tanıştırdı) buyga minnän az gına kalku, gäüdägä dä tulırak. Kükräge kiyerelep alga çıkkan. Başı yugarı kütärelgän – paradta Mavzoley yanınnan uzamıni. Bik tırışıp kırıngan buluına da karamastan, sakal-mıyıklar kügärep tora. Borını bökre. Kaşları kap-kara – bergä kuşılıp, eçkä batkan açulı küzlären kaplap toralar. Zähär, usal kürenä, söyläşmi. Yanındagı yäşräk yegetkä boyırıknı kaşları belän genä birä; alarnı ber töşerä, ber kütärä – yänäse, alıp kal, alıp kit minem käğazlärne (häzer ul yäşüsmer soldat sul yagımnan atlıy). Tegese şunı töşenep, boyırıknı ütäp kenä tora – işarälär belän färman birügä öyränep betkän küräseñ. Bälki, mondıy cavaplı hezmätkärlär şulay ım belän genä söyläşergä tiyeşlärder. Minem kızım kiyäü kürgänmeni, kodagıy, digändäy, alar belän kem aralaşkan. Täbänäk yäşüsmer soldat bezneñ ozın-ozın itep atlauga iyärä almıy aptırap bette, gel yalgışa, cähät kenä ike-öç adım alga çıgıp ta karıy, tik tege usal kaşlar büselep küzgä töşkäç, tagın yänäşäbezgä basa. Citmäsä, şinele dä ozın, atlagan sayın, aşıkkan sayın çabularına urala...

– Tukta!

Atılıp kilgän avtomaşina astına çak kına barıp kermäde yäş kürşem. Maşina bezne cile belän kagıp, şofer tormozga baskan küräseñ, çinap siskänderde.

– Kittek!

Tagın asfalt döpeldi başladı:

– Şart-şort!

– Şart-şort!

Äy, äytergä onıtkanmın bit äle, sul yaktagı soldat minem ber koçak kitaplarnı, kulyazmalarnı kütärep bara. Cäymägä törep bäylängän häzinädä Kükçätauda vakıtta uk yazılıp, kalın-kalın däftärlärgä küçerelgän şiğırlär, poemalar, hikäyälär dä bar. “Tau gıyşkı” digän hikäyäneñ tışlıgına Nuri Arslanov kıya-taşlar yasagan ide. Alar arasınnan ike açulı küz karıy. Küzlär arasında häncär... Häncärdän kan tamçılıy... Menä häzer şul “kontr käğazlärne” soldat kütärep bara. Äle ber, äle ikençe kulına küçerä – käğaz avır bula bit ul. Üzem bulışıym digän idem, oper kaşların cıyırdı:

– Yar-ramıy!

Bigräk äybät, yugıysä min dä bu soldat sıman, ul “kontr” töyenne kütärep kilä-kilä şabır tirgä töşkän bulır idem.

...Äy, äkämät tä buldı inde tentüläre! Näq ber yäşeren-hätär äyber ezlägän sıman kılandılar. Yuksa, arkılıga-buyga öçär metrdan artmagan student bülmäsendä ni tabasıñ – karavat, östäl, tumboçka, kitaplar da kulyazmalar gına inde. Soñgıları – tumboçkada, karavat astında, täräzä töbendä. Kübese inde koyaşta yata-yata sargayıp betkän. Monda Leninnıñ utız tomlıgı, Marks, Engels äsärläre, däresleklär häm ädäbi kitaplar – Goratsiydan başlap M.Gorkiyga hätle. “Tile taş cıyar, sin kitap cıyasıñ”, di torgan ide öydä vakıtta äni märhümä. Monda, Kazanda, çınnan da, gonorar algan sayın ber koçak kitap kütärep kayta torgan buldım. Häzer inde menä şularnıñ astın öskä kiterälär. Oper digäne här kitapnıñ bit araların tikşerep-karap utıra. Köläsem kilä: ni ezli? Ällä inde, patşa törmäsendä utırgan revolyutsionerlarnıkı tösle, kitap yulları arasına söt belän yazılgan “kontr” süzlär-öndämälär bar dip uylıymı? Kıyafäte! Şundıy citdi, böten iğtibarı älege sargayıp betkän kitap bitlärendä – kaşlar cıyırılıp, asılınıp töşkän. Aktara da aktara. Äydä, ber rähätlänsen, ni tabar ikän!..

Bervakıt çirat garäp härefläre belän yazılgan karalamalarıma kilep citte.

– Bu ni bu? – Açuınnanmı, ällä bik citdi ber ğayep taptım dip kuanuınnanmı, oper sikerep tordı. – Bu nindi kırgayak ezläre?

– Bu bit bezneñ elekke alfavit.

– Konspiratsiyä! – Oper soldatka tekälde. – Kara, bu konspirativ käğazlärneñ barısın da, ber biten dä kaldırmıyça cıyıp bäylä!

Soldat çın-çınlap kauşap, aşıgıp, kulyazmalarımnı cıyarga totındı. Şiğırlär, hikäyälär, äle yazılıp yatkan “Mähäbbät häm ömet” romanımnıñ karalamaları. [Anıñ berençe bülekläre “Kızılarmeets” gazetasında basılgan da ide inde]

– Ä menä monda... Nindi häncär? Nigä kan? Ä?

Min çıdıy almadım, kölem cibärdem.

– Bu bit “Tau gıyşkı” digän hikäyämneñ tışlıgı.

– Ircayma! – Oper kalın däftärgä yazılgan hikäyäne kulımnan tartıp aldı. Dimäk, terrorga öndisez! Yäle.

Monnan soñ oper üze dä karavat astına kerep kitte. Böten çüp-çarnı tartıp çıgarıp aktarırga kereşte. Min täräzä töbenä menep utırdım – äydä, rähätlänep ber tuzanga buyalıgız.

İnstitutnıñ tulay toragında nigezdä biş-altı keşegä isäplängän bülmälär. Ä menä ike keşelege berniçä genä ide.

Dekanat, yahşı ukıylar, icat eşe belän şögıllänälär dip, alarnıñ bersen, tübän kattagısın, Hatip Gosmanov belän miña birgän ide. [Soñınnan ul filologiyä fännäre doktorı, professor buldı.] Hatip belän bik tiz duslaştık: ser urtak, ber sınık ikmäkne bülep aşıybız. Ütkän könne ul ber atnaga Vasilevoga kitkäç, bülmädä yalgızım gına kalgan idem.

Äüväle irtägäge lektsiyälärgä äzerländem – ukıdım, konspektlar yazdım. Annan “Mähäbbät häm ömet”kä totındım.

Yazuçı icatında gacäp kızık hällär bula ikän. Menä romannıñ kereş öleşe häm ahırı yazılıp betkän. Ä urtası – yuk, totınılmagan da. Säbäp? Säbäp menä närsädä: romannıñ baş geroyı politruk Gıylfanov çik buyı bäreleşläreneñ bersendä yaralanıp yaponnar kulına äsirlekkä töşä. Bilgele inde, anı törmägä yabalar, sorau alular başlana. Çik buyı korılmalarınıñ planın, Kızıl Armiyäneñ tehnik köçläre turında söyläüne taläp itälär. Bu soraularga cavap birmägäç, anı gazaplarga totınalar.

Menä şuşı büleklärdä vakıyganı näq yapon törmälärendäge kebek itep, bar vähşilege belän tasvirlarga kiräk bit. Ä niçek? Min bit üz gomeremdä törmä, kamera, kartser, sorau alu, nadziratel, tikşerüçe digännärne kürgän keşe tügel. Yazuçı barı üze kürgänne-belgänne genä yazarga tiyeş. Ukuçılarnıñ küñelen cälep itärgä teli ikän, hiçber uydırmaga urın birmäskä tiyeş. Döresen genä äytkändä, min inde eçemnän, Peçän bazarına barıp berär vak-töyäk äyber urlap totılırga da törmägä elägergä dip plan korıp yöri idem.

Yazıp utıra-utıra küzlärem çepeldi başladı – arıdım. Säğatkä karasam, tönge ike ikän inde. Çişenä başladım. İşekne çirtälär. Mögayın Hatip kaytkan – yal yortı oşamagandır, ällä avırıp kitteme? Aşıgıp işekne açsam, menä bu çakırılmagan kunaklar. Başta aptırap kittem.

– Menä order, – dip, ber käğaz suzdılar, töşenmädem, şulay da aldım.

Menä häzer minem barlık kulyazmalarnı, garäp härefe belän basılgan kitaplarımnı zur ike törgäk itep törep, üzem belän bergä alıp kilälär. Kaya alıp baruların äytmilär – barıber beläm. Kötmägändä hoday üze törmä kapkaların açtı bit äle. Tik menä törmägä kertmiçä kaytarıp cibärmäsälär genä yarar ide (bar plan cimerelä bit), roman betmiçä yartı yulda kalaçak.

Äy, mäzäk tä buldı bit äle çıkkanda. Bülmäne astın östenä kiterep tuzdırıp betergäç, oper üze dä arıdı ahrısı:

– Citär. Kittek, – dide häm soldatka törgäklärne kürsätep ımladı: – Al bolarnı.

Min şinelemne kiyep, tumboçkadan ber paçka papiros eläkterdem dä, işekkä atladım. Ul açılgaç, ni küzem belän kürim – Zäytünä. Çäçläre tuzgıgan, üze eçke külmäktän genä.

– İbrahim!

Ul akırıp yılap muyınıma sarılmakçı ide, oper arabızga kerep bastı:

– Yar-ramıy!

Başta üzen sugıp yıgasım kilep açuım taşıgan ide, annan suındım. Çın-çınlap kulga alınganday bulsın inde dip, başımnı iyep çıgıp kittem. Zäytünä ber adım artka çigende dä, karavatıma yıgıldı. Üze haman üksep-üksep yılıy...

– Tukta!

Baskıçka abınıp yıgıla yazdım. Aldıbızda bihisap zur işek. Anıñ ike yagında mıltıklı ike sakçı sın tösle katıp tora.

– Uz!

Min busaganı atlap eçkä üttem.

İşeklär şıgırdap yabıldı.

2

Ber yomşak kına pışıldap, yäşeren ser söyläp, ber yarsıp yarlarga sugıp çäçri bu dulkınnar, sihri, ilahi dulkınnar... Menä alar tagın yakınlaşalar häm nazlı koçaklap rähätlek diñgezendä tirbätälär. Nindi gacäp moğciza bu “Amur dulkınnarı”.

Gadättä tikşerüçe Bikçäntäyev, öyenä cıyınganda, timer räşätkälär belän nıgıtılgan täräzädäge fortoçkanı şap itep yabıp bikläp kuya ide, bu yulı aşıgudan açık kaldırgan. Men şuşı keçkenä fortoçkadan anıñ kabinetına kiçke salkın hava belän bergä ilahi ber moñ agıla. Çerek kül bakçasında tınlı orkestr “Amur dulkınnarı”n uynıy. Tantsı mäydançıgı häzer yäşlär belän şıgrım tulıdır. Yaratam şul yırak Amur buyların canlandıruçı, hıyal dulkınnarında tirbätüçe valsnı. Zäytünä bügen kilde mikän? Yuktır la, kem belän kilsen, mine alıp kitkändä niçek üksep yılap kaldı iç ul.

Ä öçençe kön.. Çınnan da, anı bez gacäp küñelle uzdırdık. Gomergä istä kalır ul kön.

İnstitut komsomol komitetı mine Kazanka yılgası buyındagı uramnarnıñ bersenä yaña Stalin konstitutsiyäsen, anıñ sovet halkına birgän hokukların tanıtırga, äñgämälär oyıştırırga bilgelägän. Başta fakultet sekretare bu häbärne äytügä, pır tuzıp açulandım. Stena gazetasın min çıgar. Demonstratsiyägä kolonnanı min alıp bar. İnde yorttan-yortka yörergä! Yuk, bulmıy! Min institutnıñ kendege tügel. Minnän başkalar da bar. Alarnı da cigärgä vakıt.

– Cülär, sin anda yalgız barmıysıñ, – sekretar häyläle yılmaep küz kıstı, – biofaknıñ madonnası Zäytünä belän...

Eredem tä töştem – balavızmıni.

İnde közneñ soñgı könnäre buluga da karamastan, koyaş bıyıl cäyge kebek köläç – kızdırıp tora. Yaktı, matur. Hava saf, ütädän-ütä kürenä. Kazanka buyındagı bakçalarda alma agaçları ut bulıp yana. Botaklar almaların kütärä almıy sıgılgan. Äçkeltem tämle alma ise, huş is...

Menä şul alma bakçaları buyınnan, tar tıkrıklardan Zäytünä belän kultıklaşıp, alma aşap barabız. Yul uñayında bazarga kerep algan antonovkalar. Tämle dä, açı da – teşlär kamaşa. Zäytünä bertuktausız söyli, kölä. Bigräk çaya, avızına şaytan tökergän, häyersezneñ. Älgayaze billähi, äytem isä kayttım. Ä menä yortlarga kerep halıknıñ cıyganda Zäytünä avızına su alganday önsez kala. Monda inde bar avırlık miña töşä – Konstitutsiyäneñ barlık statyaların añlatıp çıgarga kiräk!

Ä bügen? Bügen bezneñ uçastokka kem barır ikän? Zäytünä üze genä telämäs. Ni genä äytmä, kalanıñ çite. Anda äle köndez ikäüläp yörgändä dä kurkınıç – atlagan sayın isereklär. Ä kiçen! Yuk, Zäytünä barmas.

Orkestr beraz tınıp torgan ide, häzer tagın uynıy başladı. Moñ! Gacäp güzäl moñ. Tukta, bu bit Salih aga Säydäşevneñ “Şärık biyüe”! Keşe küñelen tirän dulkınlandıra torgan gali häm güzäl moñ bit ul. Äyterseñ lä Yämän çüllärennän kömeş kıñgırauların çıñlatıp kärvan kilä – komnarga bata-bata döyälär atlıy.

Küñel dulkınlana, tulıp taşıy. Ä muzıka, moñ köçäygännän-köçäyä barıp, üzeneñ tılsımlı kanatları belän mine kütärä. Min oçam...

– Kütär başıñnı, kontra!

Açulı cikerenü. Kemgä? Çü, min kalgıp baram tügelme? Min kayda? Nindider ber kul cilkämnän kısıp, umırıp alıp artka tarttı. Gimnasterkam çıtırdap kitte, mögayın yırtıldı. Annan tege kul kinät alga taba etep kuydı. Başım şak itep taş divarga bärelde. Küzläremnän utlar çäçelde. Çaykalıp barıp stenaga yabıştım, ämma totına almadım. Tez buınnarım çatnap, bar gäüdäm belän idängä avıp töştem.

– Ah, häşärät, inde aldaşa da başladıñmı? – Avır dagalı soldat itege arkamnı izä, ällä inde umırtkalarım çatnıy, sınım kattı, tınım kısıldı.

– Mä siña! Mä siña, halık doşmanı! – Tagın tipkäläü... – Tor, üläksä! Menä sledovatel kilgäç tagın östämä “payık” alırsıñ, bas ayagıña!

İnde ikençe täülek mine şulay stenaga karatıp ürä katırıp totalar. Borılırga da, utırırga da birmilär. Cide-sigez säğat tikşerüçe teñkägä tiyä, annarı çiratlaşıp sakçılar cäzalıy. Min haman basıp torırga tiyeş. Baltırlarım itek kunıçlarına sıya almıy, şartlarga citeşep şeşkän. Kurgaş bulıp katkannar. Vakıt-vakıt çatnap, pıçak belän çänçegändäy avırtıp, böten tänne kaltıratalar.

Sakçı soldatlar tagın kütärep bastırdılar.

Min divarga söyälep köçkä toram. Aldımda izvest belän akşarlangan stena. Nindider taplar. Kan tapları. Oçkınnar.

Stena kinät çaykaldı, äle ber, äle ikençe yakka avıştı. Tagın oçkınnar çäçräde häm stena äylänergä totındı. Baş çatnıy. Kosası kilä. Toman. Tagın stena kalkıp çıktı da, zırıldap äylänä başladı.

Şul divarga yabışıp min dä äylänäm. Häm kayadır upkınga avam.

Nindider moñ. Orkestr uynıy. Utlı kom öyemnäre arasınnan kızıl kärvannar kilä...

3

– Sez bıyıl may ayında Yaltada buldıgızmı?

– Buldım.

– Nişlädegez?

– Dävalandım. Seçenov isemendäge sanatoriyda.

– Nindi avırudan?

– Nevrasteniyädän.

– Sezgä äle yegerme altı yäş kenä bugay, şul arada nevrasteniyäme? Dimäk, küp eşlisez. İnstitutta ukıysız. Şiğırlär yazasız. Molodets. Sez talantlı yeget. İrtäräk avırgansız. Üzegezne saklarga, samıy glavnıy, minemçä, nervlarnı tuzdırmaska ide. Bit sezneñ alda zur perspektiva. Sez ğalim, östävenä ataklı yazuçı bulaçaksız. Tatardan mondıy talantlı yäşlär kütärelügä min bik söyenäm.

Bikçäntäyev östäl östendäge “Puşka” tartmasınnan ber papiros alıp kabızdı, tämläp suırdı. Ul üze buyga minnän täbänägräk kürenä. Ämma gäüdägä tulı. Yöze tügäräk, mölayım. Kuyı kara kaşlar, tuzgıp, bödrälänep torgan kara çäç. Mögayın, äle yaña gına parikmaherda bulgan, bik pöhtä itep kırıngan, huşbuy ise añkıy. Anıñ östendä gäüdäsenä sılanıp torgan, haki tösendäge bik kileşle ör-yaña kitel.

Ul häzer ayıruça cıynak, pöhtä, hätta näzakätle yılmaep kına söyli häm “sez” dip kenä endäşä. Ä kiçä änä kilep kerügä nindi kabahät süzlär belän sügende, cikerende, hätta sugarga omtıldı – kulın totıp kaldım.

– Rähim itegez, – Bikçäntäyev östäl aşa ürelep miña papiros suzdı, – tartıgız.

Min, “yuk, tartmıym” dip başımnı çaykadım.

– Menä bik şäp. Sez sälamätlegegezne saklıysız. Umno. Ä bezgä menä tartırga turı kilä. Gomerne kıskartırga. Berni eşläp bulmıy, yazmışıbız şundıy äşäke. – Bikçäntäyev tagın ozak itep suırdı. Häm kinät närsäneder häterlägändäy, tämäke tartuın özep, bik citdi kıyafät belän miña karadı. – Gafu itäsez, mögayın, sezneñ aşıysıgız kiläder? Min üzem tuk bulgaç, onıtıp ta kitkänmen.

Däşmädem. İnde ikençe täülek avızga ber valçık rizık töşmägän. Eçem borıp-borıp ala.

Östäl astında knopka bar ahrısı. Bikçäntäyev barmagı belän basıp tordı. Ozaklamıy kırıydagı işek açıldı, annan ak alyapkıç bäylägän sarı çäçle ber kız kürende.

– Galya, bu bülmägä kiçke aş alıp kilegez.

Galya “yarıy” dip akrın gına işekne yaptı.

– Yahşı, aşnı äzerli torsınnar, bez özelgän äñgämäne yalgıyk äle. – Papirosı süngän ikän, Bikçäntäyev bik pöhtälek, täkällef belän şırpı kabızıp papirosın tötätte, ğadätençä aşıkmıyça suırdı. – Täk, täk... Sez Yaltada dävalanıp kayttım, disez. Bik äybät bulgan. Yarıy. Ä menä Yaltada kemnär belän oçraştıgız?

– Yaltada halık citärlek.

– Anısın min üzem dä beläm. Min yazuçılar turında fiker yörtäm.

– Ä-ä-ä, Ğalimcan aga İbrahimovnıñ hälen belergä bardım.

– Menä bu – min kötkän cavap. Putevkanı kaydan aldıgız?

– Kaydan bulsın, Yazuçılar soyuzınnan. Kavi aga birde.

Bikçäntäyev tagın yılmaydı. Äle genä Galya yabıp çıkkan işekkä dikqat belän karap tordı. “Kiçke aşnı nigä totkarlıylar inde?” mäğnäsendä. Min dä ihtıyarsız şul işektän küzläremne ala almıym. Özelep aşıysım kilä. Kayçan gına kitererlär ikän? Kara, bu tikşerüçe naçar keşe tügel ikän, änä niçek iple söyläşä. Aşarga birergä cıyına. Mögayın, gayıbem yuklıgın töşenep, inde kaytarıp cibärergä niyätlider. Az-maz tukmadılar-tukmavın – yarar, cimerelgän töş yuk. İtek kunıçların Bikçäntäyev üze telep cibärde, utırırga urındık birde. Ayaknıñ şeşläre beraz kayta da başladı, sızlau kimede.

– Täk, täk, – Bikçäntäyev urınınnan torıp, östäl artınnan kabinet urtasına çıktı, işekle-türle atlıy başladı. Yaña hrom iteklär şıgır-şıgır kilä. Borınga tämäke, huşbuy ise kagıla. Ä min aş isen ezlim, kayçan gına ul işek açılıp, aşarga kiterüçe kürener ikän? Ni alıp kilerlär? İkmäk belän su bulsa da bik äybät bulır ide.

– Menä sez, Yaltaga barır öçen putevkanı Kavi Näcmi birde, didegez, äyeme?

– Äye.

– Yahşı. Annan inde sez şul putevka belän Yaltaga barıp, Ğalimcan İbrahimov belän oçraştıgız, äyeme?

– Äye.

– Yahşı. Häzer sez menä mondıy logik näticä yasagız. Sezgä putevka birüçe Kavi Näcmi –halık doşmanı. Häzer ul törmädä utıra. Ä sez barıp kürgän Ğalimcan İbrahimov ta halık doşmanı, häzer Plätän törmäsendä yata.

– Bulmas! – Min can tavışım belän kıçkırıp cibärep, ayagürä basarga omtılgan idem, tora almadım – ayaklarım kuzgalmadı. Ul arada işek açılıp, Galya digännäre podnos kütärep kerde – tämle aş ise borınnı yarıp kitte. Avızımnan sular kilde.

– Menä monda yazuçı yeget aldına kuyıgız, – dide Bikçäntäyev yomşak kına yılmaep. – Citmäsä, min tagın knopkaga basarmın.

Galya östälgä zur taş tälinkä belän itle tokmaç şulpası, keçkenä tälinkä belän tübäsennän tulı döge botkası, simez ittän gulyaş häm ber stakan ahak bulıp yanıp torgan kaynar çäy kuydı da, tiz genä çıgıp kitte.

– Täk, – Bikçäntäyev kiredän östäl artına, urındıgına kilep utırdı. – Täk, nindi näticä: ber halık doşmanı sezgä putevka birä, ikençe halık doşmanı sezne karşı ala, nigä?

– Yuk, min ışanmıym. Alar ikese dä bolşeviklar. Ğalimcan aga äle 1905 yıldan uk revolyutsion häräkättä katnaşıp, Kiyev törmäsendä utırgan, Kolçak tılında yörgän razvedçik ul.

– Ha-ha-ha! Ha-ha-ha! – Bikçäntev buılıp-buılıp, eçen totıp kölä başladı. Kısla sıman kızardı. Küzlärennän yäşlär atılıp çıktı. Haman tuktala almıy. – Ha-ha-ha! Ha-ha-ha!

“Ällä inde akıldan şaşa”, – dip kurkıp kittem. Ämma min gacäplänep ölgerä almadım, sledovatel sikerep tordı, yöze agarıp-kügärep kitte. Kaşları salındı, küzlär akaydılar. Äyterseñ lä küz aldında küz buıp bitlek kide. Tanımaslık vähşi ber canga äverelde.

– Sin bit, häşärät, alar arasında svyaznoy bulgansıñ. Nu-ka, äyt äle, Kavi belän Ğalimcan siña nindi kontrrevolyutsion yomışlar kuştılar? Yäle! Kartalarıñnı aç! Kavi belän Ğalimcan ällä kayçan inde cinayätlären öslärenä aldılar, i sineñ elemtäçe buluıñnı rasladılar. Priznavaysya!

Aptırap kaldım, närsäne tanırga? Ul arada Bikçäntev yögerä-atlap minem yanga çıktı.

– Ya, priznavatsya itäseñme, yukmı? – ul sugarga dip kulın kütärgändä, küzem östäldäge märmär press-papega töşte, niçek şuñar suzılganımnı belmiçä dä kaldım, Bikçäntäyev sukkançı, märmär press-papenı eläkterep alıp, anıñ yañagına bärdem...

4

Bu yılnıñ unikençe martında Ğalimcan İbrahimovka ille yäş tuldı. Bez, yäş yazuçılar, şul uñay belän Kazanda, ädäbiyät dönyasında zur tantana bulır dip ömetlängän idek. Gacäpkä, bu könnär bik “tınıç” ütte. Hätta gazeta-curnal bitlärendä dä ğadättäge täbrikläülär, sälamläülär kürenmäde.

Aptıradık. Bu ni häl? Ğalimcan aga tatar ädäbiyätenä zur hezmät kürsätkän, tirän his, fiker tulı äsärlär belän meñlägän, yöz meñlägän ukuçılarnıñ küñellären cälep itkän – söyendergän, köyendergän ädip, ğalim, uncidençe yılga hätle ük revolyutsion häräkättä katnaşkan, şunıñ öçen törmälärdä utırgan, ämma bu yulınnan taypılmagan kıyu bolşevik, cämäğat eşleklese bit. Ul tatar ädäbiyäte, kulturası, fän üseşe öçen bar köçen, gomeren hibä [büläk] itkän talant iyäse. Niçek inde şundıy olı, fidakar zatnıñ hezmäte, tabış-cimeşläre iğtibarsız, ihtiramsız kala?

Bu häl mine ayıruça borçıy ide. Çönki matur ädäbiyätneñ berençe onıtılmas läzzäten min añı äsärläre aşa tatıdım, siherländem. Häm şul tılsımlı dönyaga atlarga, kulıma kaläm alırga cörät ittem. Kanatlandım. Akıl köçe belän nıgıtılmagan alsu ömetlär genä ide äle bu. Ämma niçek kenä bulmasın, ul izge ömet-omtılışnı Ğalimcan aganıñ güzäl muzıkal äsärläre uyattı häm ädäbiyät mäydanına çıgarga öndäde.

Kükçätau cideellık mäktäben tämamlau belän tizräk Kazanga kitärgä aşkınuımda da, hiçşiksez, olı ädipneñ täesire bar ide. İmeş, Kazanga baru belän Ğalimcan aganı kürep söyläşäm, üzemneñ äsärläremne – inde ike kalın däftärgä küçerelgän şiğırlär, hikäyäläremne kürsätäm häm... Annan soñ ni bulasın, bilgele inde, küz aldına kiterä almıym. Şulay da minem alda Olimp biyeklegenä alıp baruçı salavat küpere açıla sıman ide. Hay, ul bala çaklar, güzäl, samimi häm artık berkatlı uylanıla torgan gamsez çaklar!

Kazanga kildem. Pedagogiyä tehnikumına ukırga urnaştım. Ämma... Ämma, kızganıç ki, Ğalimcan aganı kürü söyeneçenä ireşä almadım. Ul, üpkä çire belän cäfalanıp, Yaltaga dävalanırga kitkän ide.

Minem kanatlar şiñde.

Citmäsä, menä anıñ 50 yıllıgın da iğtibarsız kaldırdılar.

Bilgele inde, bu häl mine genä tügel, başkalarnı da, bigräk tä yäş yazuçılarnı bik poşındırdı. Näq şuşı vakıtta min nevrasteniyä avıruına tarıp, yokısızlıktan cäfalana başladım. Doktorlar sanatoriyga barıp dävalanırga kiñäş ittelär . Ä monda yazgı imtihannar başlandı. Baş çatnıy, küz allarım karañgılana. Däreslek östendä kalgıp kitäm... Läm-mim başka kunmıy. Nişlärgä? Başnı kran astına kuyıp salkın suda totam da, imtihanga kitäm.

Menä şulay cäfalanıp yörgän könnärneñ bersendä Yazuçılar soyuzı idaräsenä çakırdılar. “Bik kiräkle kişer yafragı inde min”, – dip sukrana-sukrana barsam, söyeneç, ber tügel – ike!

– İbrahim, sine nevrasteniyä belän avırıy dip işettek. Menä Yaltadagı Seçenov isemendäge sanatoriyga putevka. İdarä bu putevkanı siña birergä karar çıgardı, – dide predsedatel Kavi aga Näcmi, mine bik hörmätle karşı alıp. Önme? Töşme? Putevka! Yaltaga! Ul arada Kavi aga mine ikençe häbäre belän cide kat kükkä kütärde. – Üzeñ beläseñ, bıyıl Oktyabrgä yegerme yäş tula. Şul uñay belän Tatarstan Yazuçılar soyuzı häm Tatizdat bäyrämne büläk belän karşılarga buldılar.

– Ul nindi büläk, Kavi aga? – didem kızıksınıp.

– Häzer, häzer, – dide Kavi aga, ğadätençä aşıkmıyça, härbilärçä açık-kör tavış belän. Ul inde küptän soyuzda tınıç-gadi eştä buluına karamastan, haman äle haki tösendäge gimnasterkadan, zäñgär galifedan. Bile kiñ kayış belän buılgan. Gimnasterkanıñ çiyä kızıl petlitsalarında ikeşär “şpal” yana ide. – Dürt almanah çıgarırga cıyınabız. Yegerme yıl eçendä tatar prozası, şiğriyäte, dramaturgiyäse häm balalar ädäbiyäte. Hiçşiksez, bu almanahka iñ yahşı äsärlär tuplanırga tiyeş. Proza almanahın bez olı ädibebez Ğalimcan aga İbrahimov äsäre belän açıp cibärergä uylıybız. Yaltaga baru belän anıñ yanına ker – hälen bel, bezneñ sälamne tapşır häm menä häzer min äytkän fikerne citker. Yaña äsäre ölgersä bigräk äybät bulır ide, ägär inde yuk ikän, Ğalimcan aga üze karap, basılgannardan bersen täqdim itsen. Kara, – Kavi aga busın tavışın kütärep, kisätep äytte. – Kara, Yaltadagı kızlarga ğaşıyq bulıp onıtıp cibärmä, – Kavi aga şuk karap kölemseräde. Min kızardım. – Bu bik möhim häm aşıgıç eş. Ğalimcan agaga sälamebezne tapşır häm bik nık ihtiram itüebezne belgert. Bez anıñ tiz arada savıgıp, yañadan safka basuın kötäbez. Yarıy, sin ädäbi fondka kerep, putevkanı ala tor. Kitär aldınnan tagın ber kerep çıgarsıñ.

Min Ğalimcan aga İbrahimov yanına baram! Min Yaltaga kitäm! Bu kötelmägän tau hätle söyeneçne kemgä bulsa da äytergä, şatlıknı büleşergä kiräk. Tizräk! Tizräk! Kabinettan çıguga, Matbugat yortınıñ öçençe katındagı “Kızıl yäşlär” redaktsiyäsenä yögerdem. Baskıçta tayıp yıgıla yazdım, kemder totıp kaldı. Ul rähimle bändäne kürmädem dä, rähmät tä äytmädem – yögerdem. Söyençe! Söyençe!

Berençe oçratkan keşem yäş şağıyr, ahirät dus Ğalimcan Möhämmätşin buldı. Ul gazetanıñ ottiskın ukıp-tikşerep utıra ide. Min işekne açar-açmas, kabalana-kabalana söyeneçemne tezep kittem.

– Menä şäp bulgan! Menä söyeneç! Äydä, – Möhämmätşin söyläp beterüemne dä kötmiçä, ciñemnän österäp ädäbi bülek bülmäsenä alıp kerep kitte häm anda minnän dä köçleräk yarsıp-taşıp söyli başladı. – Ura! İbrahim Yaltaga bara. Äydägez, Ğalimcan agaga täbrikläü hatı yazabız! Äydägez!

Möhämmätşin şunduk işek yanındagı ozın östäl yanına utırıp, aldına käğaz salıp, hatnı yaza da başladı. Bülmädä Läbib Gıylmi, Kasıym Şäyhetdinov, Söbbuh Rafikov häm tagın berniçä yäş yazuçı – “Kızıl yäşlär” gazetası hezmätkärläre bar ide. Alar da bu täqdimne huplap karşıladılar. Möhämmätşin gomumän bik ciñel, häräkätçän keşe ide. Utırıp torırga yaratmıy – şiğırlären dä ayak öste yörep, tavışlanıp yaza ide. Hatnı sırlap beterügä sikerep tordı da, bülmä buyınça arlı-birle yörep, kulların butap, ruhlanıp ukıp çıktı.

Maşinkada basarga äzerlängän bu ber bit käğazgä yazılgan sälam hatta Ğalimcan aganıñ äsärlären yäşlärneñ bik yaratıp ukuları, öyränüläre, ädipne ille yıllıgı belän täbrikläüläre häm aña sälamätlek, ozın gomer teläüläre, yañadan-yaña äsärlären kötep kaluları, ihtiramnarı äytelgän ide. Bülmädäge iptäşlär hatnı tulayım hup kürsälär dä, härber cömläsen kat-kat ukıp, centekläp tikşerdelär – üzgärttelär, nider alıp taşladılar, nider kuştılar. Şundıy olı ädipkä çile-peşle hat yazarga bulamı!

– Oktyabrneñ yegerme yıllık tantanasına Ğalimcan aganı kunakka çakırıyk, – dide iñ ahırda Söbbuh, süzne oçlap.

– Çakırabız, çakırabız! – didek barıbız da, bu täqdimne huplap.

– İnde kilegez, kul kuyıgız! – dide Möhämmätşin, hatnı küçerep yazıp östälgä kuygaç, – Ğalimcan aganı ber söyenderik.

Bülmädägelär barısı da kuana-kuana kul kuydılar.

Min Yaltaga kilep töşkän könne ük, hätta yul buyı soklanıp kilgän Kara diñgezgä dä barmıyça, Ğalimcan İbrahimov torgan yortnı ezläp kittem.

1927 yılda G.İbrahimovnıñ kırık yıllıgı uñayı belän Kükçätauda zur tantana oyıştırılgan ide. Bez mäktäp sähnäsendä “Yaña keşelär” dramasınnan küreneşlär kuydık, başka äsärlärennän özeklär ukıdık. Şul tantanalı cıyılışta, Kükçätau halkınıñ teläge belän, cideellık tatar mäktäbenä Ğalimcan İbrahimov iseme birelde. Menä şuşı tantana aldınnan Kazannan bik küp yaña kitaplar, cömlädän G.İbrahimovnıñ barlık äsärläre häm ädipneñ zur portretı da aldırılgan ide. Portret mäktäp zalınıñ näq türenä kuyıldı. Min, uku betep, balalar taralgaç, berüzem zalga kerep, portret karşına tuktıym da, aña bik ozak saklanıp karap tora torgan idem. Soklanmaslık ta tügel – iñnärenä hätle töşep, kabarıp torgan çäç. Kiñ mañgay, ber-bersenä kuşıla yazgan kalın kara kaşlar astında zur, uyçan küzlär. Borın astında gına kaldırılgan töymä mıyık. İrennär katı kısılgan. Baş az gına, belener-belenmäs kenä iyelgän, uyga talgan. Nindider ber zur vakıyganı isenä töşerä – häterennän kiçerä kebek. Kükräk kalku, iñnär kiñ. Mögayın, mähabät sınlı.

Yaltada min menä şuşı mähabät keşene, ataklı ädipne ezläp kittem.

Kara diñgez koyaşnıñ altın nurlarında çagılıp, çaykalıp, cäyräp ällä kayda asta yata. Ä min aulak tıkrıktagı baskıç-baskıç taşlarga basıp tauga, Vinograd uramına kütäreläm. Uramnıñ ike yagında töp-töz baskan biyek, kırıs, tirän uyga talgan kiparislar. Alar artında zöbärcät yözemleklär häm küzneñ yavın alırday gacäyep güzäl-näfis talgöllär, altın çäçäklär.

Nihayät, menä ul min ezlägän yort. Uramnan eçtä, bakça urtasında ike katlı agaç bina. Yakınlaşam. Yort inde kiparislar arasınnan açıla töşä. İkençe katka uram yaktan biyek baskıç kütärelä ikän. Ul veranda işege töbendä tuktıy. Min menä şuşı baskıçtan kütärelergä tiyeş.

Baskıçtan citez genä mensäm dä, veranda işege töbenä citkäç kinät kenä kauşıy kaldım. Essele-suıklı bulıp kittem.

“Nigä bu hätle irtä avıru keşene borçıp yörim? Ul äle yal itä torgandır. Mine genä küräse kilep toramı anıñ? Yuk, kitärgä kiräk. Tagın ber kilermen”.

– İptäş, sez kemne ezlisez?

Siskänep kittem. Verandanıñ işege açılıp, busagada ciñel çuar halattan urta yäşlärdäge ber hanım kürende.

– Gafu itegez, – nigäder, kütärelü urınına ber baskıç tübän töştem. – Min yazuçı İbrahimovnı ezläp kilgän idem.

– Rähim itäsez, – hatın yılmaydı, az gına artka çigenep yul birde. – Yugarı ütegez. Bez kunaklarnı yaratabız.

Min çäçäklär belän tulı açık verandaga kerdem. Tufliläremne saldım, aşıgıp çak kına yıgılıp kitmädem, roza göle utırtılgan zur miçkägä tayanıp kaldım. Yarıy äle, anısı avıp kitmäde.

– Ğalimcan, söyençe, siña kunak, – mine karşılagan zatın yañgıravık tavış belän kıçkırdı häm tür bülmäneñ işegen açtı. – Uzıgız, menä agagız torıp ta kilä.

Min bülmägä uzdım. Täräzä karşına kuyılgan zur yazu östäle yanındagı kamış urındık-kreslodan Ğalimcan aga kütärelde.

– Huş kildegez.

Min aptırap kaldım. Tagın kauşıy başladım. Ul arada Ğalimcan aga miña yakınlaşıp, üzeneñ ozın, kan tamırları kügärep kalkıp çıkkan yabık kulların suzdı. – İsän-sau kildegezme? Uzıgız. Utırıgız.

Menä şunda gına isemä kilep, tirläp-peşep Ğalimcan aganıñ söyäkçel, salkın kulların kıstım. “Cülär, min üzem aldan sälam birep küreşergä tiyeş idem bit.”

– İsänmesez, Ğalimcan aga! Hälegez niçek?

– Äydük, äydük, enem. Menä bu urındıkka utır. – Ul miña da ber kamış kreslo tartıp kuydı. – Häl? Häl zarlanırlık tügel. Menä bügen sez kilügä ahrı, ciñeläyep östän yanına utırgan idem. – Ğalimcan aga minem kulımnı katı gına kıstı da, akrın atlap, urındıgın az gına miña tabanrak tarta töşte. Utırdı.

– Rähmät, onıtmıyça zıyafät itüegezgä. Üzegezne kem dip tanıym? Kaysı yaktan?

Ällä närsägä telem bäylände. Yugıysä, äle poyızdda kilgändä ük närsälär äytäsen, nindi soraular biräsen küñeldän yatlap kilgän idem bit. Äyterseñ lä abınıp yıgılıp kulımdagı täñkälärne çäçtem.

Anıñ östendä aksıl-sarı irken külmäk häm şul uk materialdan tegelgän çalbar. Ayaklarında da ak yonnan basılgan yomşak katalar. Östendäge kiyemnäre nigäder gäüdägä yatışmıy, sälberäp toralar. Yöze ozınça, yañak söyäkläre kalkıp, biten tagın da suza töşälär. Monda da kan tamırları bürtep, kügärep, yözen suıtıp-kuırtıp toralar. Çäçlär dä kabarıp iñnärgä töşmägän, sılanıp yatkannar. Ara-tirä çal kılçıklar da kürenä.

Tukta, kayda soñ ul tege, min Kükçätau cideellık mäktäbe zalında soklanıp karaga, portret kısasına sıymıy tulıp, taşıp torgan mähabät ir? Karşımdagı kamış kresloga çumıp utırgan keşe bik keçkenä, bik yabık bit, billähi!

– Hädiçä, sin samavırıñnı şaulat. Kunaknıñ avızı kipkänder. – Menä şuşı yagımlı, sabır tavış mine täşvişlänüdän uyattı häm min Ğalimcan aganıñ sorauların häterlädem.

Ul başta miña nigäder tübännän yokımsırap karadı. Mögayın, häbärlärem anı kızıksındırmıydır. Uylarım, fikerlärem çuala başladı. Ul monı sizde ahrısı, başın kütärde.

– Gafu itegez, avıruım beraz borçıdı. Şulay pristup bulıp ala. Häzer menä ütte. – Ğalimcan aga yagımlı ber iğtibar belän miña küz sirpede. Zur sorgılt küzläre açılıp, çatkılanıp kittelär, yöze yaktırdı.

– Täräzäne dä açıp cibärik äle, irtänge hava şifalı ul.

Talgın gına cil isep kuydı – yafraklar kıştırdadı, huş is – çäçäklär ise añkıdı. Parohod kıçkırtkan avaz işetelde. Buhta monda yakın gına bit. Küpme korablar kilä, küpme korablar kitä. Kara diñgez koçagı kiñ...

Galimcan aga soraular birä başladı. Aptırap kaldım. Başta ul mine tıñlamıy, avıruına borçılıp iğtibarsız kaldıra dip üpkäläp tä algan idem. Ä häzer tañ kaldım – ber kälimä süzemne dä ıçkındırmagan, otıp algan. Ul gınamı, Ğalimcan aga avıru hälendä Kazanda basılgan barlık kitaplardan, gazeta-curnallardan häbärdar. Ul minem kebek ädäbiyätkä äle yaña kerep kilgän yap-yäş yazuçılarnıñ äsärlären dä ukıp bara ikän. Menä şul yäş kalämnär häzer nindi äsärlär östendä eşlilär, ukıylarmı? Kayda, niçek ukıylar – barısın da soraştı. Min cavap birep ölgerä almıym. Ä kulım kostyum kesäsen kaşıy. Anda – hat. Niçek süzne-äñgämäne bülmiçä genä, caylap – täkällef belän tapşırırga?

– Ğalimcan, çäy äzer, – aş bülmäsennän Hädiçä apanıñ tavışı işetelde. Soñınnan beldem, ul yazuçınıñ hatını ikän.

Äñgämä bülende. Ğalimcan aga mine çäygä çakırdı. Hädiçä apa bik tämle varenelar, hätta üzebezneñ milli rizık çäkçäkne dä äzerlägän ikän.

– Kunak belän rizık tämle bula şul, – dip, Ğalimcan aga çäyne bik yaratıp eçte.

– Sez inde, enem, kön dä kilegez. Küräsezme, sezneñ belän agagız ike käsä çäy eçte, – dip, Hädiçä apa da kuanıp, mine kıstarga kereşte.

Çäydän soñ bez tagın tür bülmägä çıktık. Ğalimcan aganıñ bite alsulanıp, ruhı kütärelep kitte. Menä şul uñaydan faydalanıp, aña elek Kavi aga Näcmineñ sälamen, telägen tapşırdım, annan, nihayät, üzebezneñ hatnı birdem.

– Yäş yazuçılardan?

Galimcan aga hatnı aşıkmıyça, iğtibar belän ukıp çıktı da, hörmät belän östälneñ türenä – kulyazmaları yanına suzıp saldı.

– Rähmät, bik küp rähmät yäşlärgä, – dide Ğalimcan aga yarıysı uk dulkınlanıp, – onıtmagannar. İzge teläklär beldergännär. Bu minem öçen zur säğadät. Ämma, – ul ürelep hatnı kiredän kulına aldı häm küz yörtep kenä ezlänä başladı, – kayda äle... Ä, menä, menä, “böyek ädip”, – Ğalimcan aga başın kütärep, miña şeltäle karadı, – nigä alay artık mädeh! [maktau] Ä? Min bit äle böyek ädip tügel. Yazgan äsärläremneñ kübesennän riza tügel, döresräge, kanäğat tügel. Menä “Tatar hatını nilär kürmi”, “Bezneñ könnär”ne yañadan tözätep yazıp çıktım. Äle dä kanäğatmen dip äytä almıym. Yuk, “böyek” süze artık.

Ul bezneñ şul räveştäge mädhiyälärgä rizasızlık belderde dä, ahırında hatnı tagı elekke urınına kuyıp yılmaydı:

– Yahşılıkka yamanlık dip ränci kürmägez, yäş iptäşlärgä ihlas küñeldän rähmät häm sälam. Mögayın, sez ilçe bularak, – ul tagın bik yagımlı itep yılmaydı, – bu tapşırularımnı yäş kalämnärgä citkerersez.

– Hiçşiksez, Ğalimcan aga.

– Menä rähmät... Tik minem tabigatem artık mädhiyäne söymi. Min böyek tügel, barı tik eşçe kaläm – icat eşçese. Avır hezmät ul kaläm eşe.

Oktyabrneñ yegerme yıllıgına dürt almanah çıgarırga äzerlänü häbären Ğalimcan aga bik hupladı.

– Hiçşiksez, bu zur häm zarur mökyafät. Yahşı eş başlangan. Aldıbızdagı yegerme yıllık – iñ olı bäyrämnärneñ berse. Anıñ hörmätenä äzerlänä torgan büläk almanahta katnaşunı min üzemä märtäbä dip sanıym. Adaş, – minem isememne belep algaç, ul miña barı şulay “adaş” dip kenä endäşä başladı, – sez äle tiz kitmisezder?

– İyün başında putevkamnıñ srogı tula.

– Bik yahşı. Min üzemneñ soñgı yazmalarımnı karap, bersen saylap kuyarmın. Ä sez, adaş, vakıtıgız mömkinlek birsä, kön ara kilep torıgız. Min dä, Hädiçä apañ da kunaknı yaratabız. Menä bügen sezneñ belän ike käsä çäy eçtem...

Minem äle tagın utırasım kilsä dä, Ğalimcan aganıñ köysezlänä başlavın (mögayın, üpkäse çänçä) sizep, saubullaşıp çıgıp kittem.

Sanaulı kön tiz ütä dilär. Döres ikän, sizmiçä dä kaldım, kitär vakıt ta citte. Ämma Yaltada ütkän bu yegerme dürt kön här yaktan faydalı, şifalı buldı miña. Kön sayın Şarko duşı, diñgezdä koyınu, yar buyında säyran çigülär barlık çirne kırıp-yuıp aldı. Rähätlänep yoklıym, kayvakıtta yokım tuymıyça da kala – torası kilmiçä genä toram. Recim!

“Diñgez keşelärneñ barlık kaygıların yua” dip yukka äytmägännär ikän borıngı yunanlılar. Alay da iñ faydalısı häm gomergä häterdä kala torganı, hiçşiksez, Ğalimcan aga belän oçraşular, ozak-ozak söyläşep-äñgämäläşep utırular buldı. Bu oçraşular miña icat hezmätemneñ serle işeklären açtı, armıy-talmıy eşlärgä, ukırga – öyränergä, öyränergä, öyränergä kiräklegen töşenderde. Min ber üpkä belän genä yäşägän çirle ädipneñ hiç arunı belmiçä, üzen cällämi tönnär, könnär buyına äsärläre östendä eşläven, kabat-kabat küçerülären üz küzlärem belän kürdem.

– Menä, adaş, Kızıl Armiyädän kaytıp avılda yaña tärtip koru öçen köräştä hälaq bulgan Gayfetdin turındagı hikäyämne almanahka dip biräm, – dide Ğalimcan aga, soñgı tapkır huşlaşkanda kulımnı katı kısıp.

Kiçkırın ide. Yalta östenä inde külägä – Ay Petri külägäse töşkän. Salkınça. Bosfor yagınnan cil kuzgalgan. Kara diñgez tınıçsızlana – avır dulkınnar yarga sugılalar. Alarnıñ tonık tavışı, avır sulışı monda, bez basıp torgan verandaga hätle işetelä.

Galimcan aga östenä cılı halat börkängän dä, diñgez yagına karap uyga talgan.

Ä dulkınnar güläp, yarsıp yarga sugılalar.

– Menä, adaş, tormış ta şulay. Diñgez şikelle. Ber tınıç bula, ä bervakıt, menä häzerge diñgez tösle, yarsıp-dulap yarlarga bärelä. Ä keşe menä şuşı upkın östendä dä kauşamıyça, yugalmıyça üz telägenä barırga tiyeş, – dide Ğalimcan aga akrın gına pışıldap. Ällä miña, ällä diñgezgä.

Ul tagın da kulımnı kıstı. Min baskıçtan töşep kittem. Ul yugarıda baskan kileş diñgez yagına karap kaldı. Ä dulkınnar haman avır körsendelär...

5

– Padla! – Bikçäntäyev kara köyep, urındıgınnan sikerep tordı da, tökereklären çäçä-çäçä kıçkıra başladı. Uñ yañagındagı arkılı-torkılı yabıştırılgan tasma-plastır – press-pape belän suguımnıñ tamgası – ber öskä kütärelä, ber tübän töşä. – Svoloç! Min siña halık doşmanı İbrahimovnıñ kontrrevolyutsion yomışları turında yazarga kuştım. Ä sin... – ul minem tön buyına tırışıp ihlas küñeldän yazgan biş tabak yazunı östäldän cıyıp aldı da, yırtkalap poçmaktagı çüp-çar ärcäsenä taşladı. – Menä alarnıñ urını.

– İptäş sledovatel!

– Tik tor! İptäşläreñ Bryansk urmannarında nuca çigä, – ul açuına çıdıy almıyça tıpırdap urındıgın audardı da, bülmä urtasına çıktı häm arlı-birle yörenä başladı. Hrom itekläre şıgır-şıgır kilä. – Tukta, min siña äle küräçägeñne kürsätermen. Bu plastırlar buşka kitmäs, kiçä kamerada yegetlär az birgännärder... (birüen birdelär, böten tänem kügärgän. Köçkä kütärelep çıktım monda.) Bügen tagın östärlär!

Tagın sugamı?

– Bas!

Min yazularıma kul kuyar öçen genä utırgan idem. Ayaklarımnıñ, tänemneñ sızlavınnan ıñgıraşıp, çaykalıp, köç-häl belän kütäreldem.

– Sin, padla, halık doşmanı İbrahimovnıñ kontrrevolyutsion eş kuşuların v kontse kontsov açasıñmı, yukmı, ä?

Tökerekläre bitemä çäçräde.

– Min bit... İhlas küñeldän...

– Ha-ha! Ha-ha-ha! – tagın gasabi iblis kölüe başlandı. Kızardı, bürtende, plastırlar kubıp töşte – kara yangan tamga arlı-birle avıştı. – Ha-ha! Min sineñ ihlasıñnı fälän itäm. Miña ihlaslık tügel, faş itüeñ kiräk, fa-aş itüeñ! Töşendeñme? – Ul minem yanımda öyermä bulıp tuzınırga-äylänergä kereşte. – Sin närsä bäbäkläreñne şarlandırdıñ? Sledstviyene beterergä küptän vakıt. Eşne tuktatıp torasıñ, kortkıç! Yazasıñmı, yukmı?

– Närsäne...

Äytep tä beterä almadım, äle genä şıgırdap, üçekläp torgan iteklärneñ berse oçı belän tez astıma batıp kerde. Çalkan barıp töştem.

– Decurnıy!

Ul arada işek açıldı da, ike soldat yögerep kerde.

– Kameraga! Kartser recimına! Kiçä az birgänsez. Avızı açılırlık itep eşlägez. Alıgız, närsä katıp kaldıgız?!

İke soldat ike ayagımnan österäp alıp ta kittelär.

– Ha-ha! – Tagın Bikçäntäyevneñ kırgıy kölüe kabatlandı. – Tukta, min siña press-papenı kürsätermen äle...

6

“Kara kozgın” çaykalıp äle ber, äle ikençe yakka avıp-avıp kitä. Nindider çokır-çakırlı uramnan barabız. Mögayın Kazannıñ kırgıy bistäsenä çıgabız. Min tabut kebek kısan urında utıram. Şundıy kısınkı – kuzgalıp ta bulmıy, hätta tersäklärne kuyarga urın yuk – kullarnı kükrägemä kuşırırga mäcbürmen. “Tabut” augan sayın min dä avam, ämma berkaya kitep bulmıy – işek bik nık yabılgan. Citmäsä, tege yakta – urtada mıltıklı soldat utıra. Saklap bara – kaçıp kitmäsennär! Kaya alıp baralar soñ tagın? Nişlätmäkçe bulalar mine? Ni bulsa da bulsın, tik Bikçäntäyevtän yırakkarak alıp kitsälär genä yarar ide. Kanıktı bit, kahär sukkan. Menä inde tugızınçı täülek ni köndez, ni tönlä kerfek kaktırmıy, tutıy koş sıman haman ber süzne kabatlıy: “Halık doşmanı Ğalimcan İbrahimov kuşkan kontrrevolyutsion eşlärne söyläp bir!” Nindi eşlär? Hiç töşenä almıym. Nindi tozakka töştem? Belmim. Ällä inde ildä kontrrevolyutsion bolganış bulgan? Alay disäñ, ike süzneñ berendä “iptäş Stalin kürsätmäläre” dilär. Ay-hay, iptäş Stalin ber ğayepsez keşelärne gazaplarga kuşar mikän? Bulmas! Monda nindider öyer üzläreneñ yavız niyätlärenä yul salmakçı buladır. Yuk, niçek kenä kıynasalar da yalgan kürsätmälär birmäm, bigräk tä Ğalimcan aga turında. “Tabut” tagın kıyşaydı – mañgayım belän işekkä bäreldem. Şulay kıyşayganda içmasam maşinası avıp ta kitmi. Ya ülär idem, ya kaçar idem... Tuk-tuk! Tuk-tuk! Çü, sul yak stenadan kemder çirtä kebek. Änä tagın, tuk-tuk. Kolagımnı torgızıp tıñlıym.

– Kem çirtä?

– Bu min, Ğalimcan...

Tetränep kittem.

– Ğalimcan İbrahimovmı?

– Yuk, Möhämmätşin. Sin kem?

Min şaşıp kaldım. Bu ni? Möhämmätşin da mondamı?

– Sin... Sin dä mondamı?

– Kem, sin kem?

– Min... İbrahim.. Ällä perevorot buldımı ikän, ä?

– Belmim. Bezneñ kamerada Läbib Gıylmi, Söbbuh Rafikov. Hatka kul kuygannarnıñ barısın da algannar... Min inde unbiş täülek utıram. Kön dä sorau alırga kiterälär. Ğalimcan aganı halık doşmanı dip kürsätergä kuşalar. Bikçäntäyev äytä, Salahov ällä kayçan tanıdı, di... Kıynıylar... – Ul buılıp yötkerde, – sin inde kul kuydıñmıni?

– Yuk, yuk! – üz-üzemne onıtıp kıçkırıp cibärgänmen, – kürsätmä birmädem.

– Pışıldaşunı tuktatıgız, – sakçı işekkä priklad belän suktı. – Yılannar! Häşärätlär! Min sezne häzer ük kartserga...

“Kara kozgın” tagın kıyşaydı, avıp kitep, çinap tuktadı.

Şıgırdap nindider kapka açıldı. Maşina kuzgalıp kitep beraz bardı da, tagın tuktadı. Kapka şıgırdap yabıldı.

Kemnärder arlı-birle yögerep üttelär. “Kara kozgın”nıñ urtasında utırıp bargan sakçı timer işekne açıp sikerep töşte. Kemgäder raport birde:

– Sigez kontrnı kiterdek.

7

Nihayät, min Plätän törmäseneñ öçençe katındagı arestantlar belän şıgrım tulı kameralarnıñ bersendä. Kazanda un yıl torıp, mondıy törmä buluın işetep tä belmi idem. Menä, uylamaganda belergä turı kilde.

Sledovatel Bikçäntäyev aldında ürä katıp torganda bu şomlı şobaga miña gına töşkänder, nindider ber añlaşılmauçılık belän barı tik mine genä “ili” torgannardır dip poşına idem. Yuk, minnän başkalar da onıtılmagan ikän. Citmäsä, kameradagı barlık “fatirçılar” – tanış-beleş yäki gazeta-curnallar aşa mäğlüm kart bolşeviklar, rayon, şähär, ölkä partiyä-sovet oyışmalarınıñ citäkçeläre, professorlar, ukıtuçılar, studentlar.

Ämma kameraga berençe tapkır atlap kergändä bu “tanışlar” kotımnı aldı – canım uç töbenä kilde.

Tugız täülek buyına kamerada yapa-yalgız yatıp, ber keşene kürmi, hiçkem belän söyläşmi, barı tik tikşerüçe Bikçäntäyev häm anıñ çirüe belän köne-töne tartışu-sugışu mine çıgırdan çıgara yazgan ide inde. Tagın da berniçä täülek bu häl kabatlansa, mögayın, akıldan şaşar idem. Menä şunıñ öçen dä “kara kozgın”nıñ işegen açıp törmä işegaldına töşergäç, kuanıp kittem: içmasam keşelär kürermen, söyläşermen.

Ul arada kara kiyemle, karañgı çıraylı, telsez nadziratellär ım belän genä yullap mine tar timer baskıçlardan törmäneñ yugarı katına alıp menep kittelär.

Ozınnan-ozınga suzılgan tar koridor. Barı tik ike oçında gına täräzä. Aları da timer çeltär belän kirtälängän. Tüşämdä kızarıp kına öç lampoçka yana. İke yakta – timer belän tışlangan işeklär. Barısına da kalın timer “bilbau” kaptırılgan. Häm at başı hätle yozaklar elengän. Tınçu. Yarım karañgı. Şılt itkän tavış ta yuk. Şomlı tınlık.

Aldan bargan kolga nadziratel, kulındagı ber koçak açkıçlarnı täsbih tösle tartıp bardı da, ber kamera aldına kilep tuktadı, nigäder yozaknı arlı-birle tartkaladı, annan, ber açkıçnı saylap alıp, yozaknı açtı da, işekne tarttı. Avır timer işek çinap akrın gına açıldı.

– Bar!

Min bu süzneñ mäğnäsenä dä töşenep citä almadım, nadziratel arkamnan törtep kertep cibärde:

– Bar, bar!

İşek şaltırap şunduk yabıldı. Ällä töten, ällä toman. Ällä inde munça? Astılı-östele säkelärdä ber-bersenä ukmaşıp, tıgızlanıp utırgan şır yalangaç keşelär. Sakal-mıyıkları citkän, küzläre akaygan, üzläre şabır tirdä. Ällä çınlap ta munça läükäseme bu? Alay disäñ, lägännäre, seberkeläre kürenmi. Bälkem akıldan şaşkan keşelärder? Bu uy mine bötenläy çıgırımnan çıgardı – bizgäk totkandagı kebek tuña-dereldi başladım häm üzem dä sizmiçä işekne arkam belän etep, ayaklarım belän tibä başladım.

– Açıgız! Açıgız! Min... Min...

Arttan, koridordan, nadziratel ahrı, işekkä suktı:

– Şıpırt! Kartserga atlıgasıñmı ällä, korçañgı?!

– İbrahim, – aldagı säkedän, toman eçennän kemder miña taba ürelde. – İbrahim... bu sin tügelme?

İmänep kittem. Aldımda – institutnıñ tel-ädäbiyät fakultetı dekanı, professor Ğalimcan Niğmäti. Kafedraga ul härvakıt bik şoma kırınıp, pöhtä kiyenep, galstuk tagıp kilä torgan ide. Häzer minem aldımda sap-sarı sakallı, çäçläre tuzgan, barı tik trusiktan gına kalgan ber totkın basıp tora.

– Sine dä aldılarmıni? – tavışı üzgärmägän, näq elekkeçä yomşak, basınkı, bik yagımlı. Kinät tınıçlana kaldım. İşekkä tibüdän tuktap, hälsezlänep, şuıp töşep idängä utırdım.

– Kayçan aldılar?

– Doprosta buldıñmı?

– Gazetalarda ni yazalar?

– Amnistiyä turında söylämilärme?

– Menä amnistiyä, – kemder yugarı sänderädän kalın tavış belän kıçkırıp kölde. – Menä amnistiyä: rektor yanına studentlar kilä başladılar.

– Taşla äle, Şäyhi, iblislegeñne. Sin bit raykom sekretare.

– Töşerelgän! – dide kahkahäle tavış.

– Tss.. – işektäge “küz” açıldı. Bürenekedäy kan baskan ber yaman bäbäk karadı. – Tagın ber tavış işetsäm, kameranı kartser recimına kuyam.

– İbrahim, – Ğalimcan aga Niğmäti minem yanıma idängä utırıp arkamnan kaktı. – Ya, tavışlanmıyça gına söylä äle... İnstitutta ni häl? Tagın kemnärne kulga aldılar?

Min, nihayät añıma kilep, belgännäremne söylärgä kereştem.

Bu kamerada dürt totkın utıra torgan bülmä bulgan. Menä bıyıl, “urıp-cıyu” artık “uñışlı” bargaç, törmälärdäge komfortka – karavatta yatuga çik kuyılgan. Alar çıgarıp taşlangan, karavatlar urınına kameranıñ buyınnan-buyına ike katlı säke-sänderä eşlängän. Häzer inde monda dürt tügel, yegerme dürt totkın utıra. Yatkanda yan belän genä yatalar ikän. Säke başkaça sıydırmıy. Hava citmi. Şunıñ öçen mähbüslär [totkınnar] üzläre täräzä ölgelären vatıp betergännär. Timer räşätkäle täräzä belän “kalfak”* arasında – kar. Häzer annan işelep suık kerä. Ä kamerada yegerme dürt can. Alar sulıy. Menä ni öçen monda tınçu häm munçadagı kebek parlı ikän.

[*Stalin üzeneñ ber çıgışında: “Törmä törmä bulırga tiyeş”, –digän ide. Şunnan soñ törmälärneñ täräzälärenä “kalfak” kidergännär: tışkı dönyanı karıy da almasınnar, kürmäsennär dä.]

Söyläşä torgaç, kameraga da, mähbüslärgä dä iyäläştem. Min kitergän “soñgı häbärlär” tämamlangaç, Ğalimcan aga Niğmäti mine kultıklap torgızdı da, säke kırıyına utırttı. Kemder torıp, paraşa yanına kitep, miña urın birde.

– Utır, enem, beraz yal it, bigräk yonçıgansıñ.

Öske säkedän kemder ber sınık ikmäk suzdı.

– Sez doprostan bit... Beraz tamak yalgap alıgız.

Min çınlap ta açıkkan idem. Öçençe könge nasıyp bulmagan rizıktan soñ mine kartser recimına kuyıp, täülekkä dürt yöz gramm payık birä başlagannar ide. Barı tik kurkuımnan gına onıtıp cibärgänmen ikän. Häzer ikmäk kürgäç, yolkıp diyärlek alıp avızıma kaptım – çäçädem. Kemder krucka töbendä kalgan çäyen birde. Barı aşap betergäç kenä rähmät äytü isemä töşte.

– Aptırama, İbrahim, monda täkällefkä [tseremoniyägä] urın yuk. Beraz häl cıy içmasa.

Miña üz sınıgın sındırıp birgän tege keşe yugarı säkedän idängä sikerep töşte. Tüm-tügäräk, kara sakallı. Çandır. Buyga minnän bik az gına ozınrak bulır ahrısı. Niçekter tanış sıman. Bigräk tä yañgırau, açık tavışı. Häm bik yaktı sargılt küzläre. Kayda kürdem soñ bu keşene?

– Tanıysıñmı? – dide Ğalimcan aga Niğmäti, tege keşegä karap. – Bu bit iptäş Alkin, VKP(b)nıñ Kazan şähäre Bauman rayon komitetınıñ berençe sekretare.

Häterem açılıp kitte. Äye, äye! Äle yaz başında gına Akademiyä teatrında yazuçılarnıñ häm artistlarnıñ berläşkän cıyılışında ul Oktyabrneñ yegerme yıllıgına äzerlänü, yaña äsärlär yazu, sähnägä kuyu turında bik därtle, yalkınlı doklad söylägän ide bit. Bu çıgış barlık tıñlauçılarda tirän ez – ruhlanu kaldırgan ide.

– Gabdulla, sin “büre küze”n kaplap tor äle. Soñgı häbärne, – ul miña karap yılmaydı, – şağıyrneñ kilüen iptäşlärgä belderergä kiräk.

Min häyran kaldım. Kemgä, niçek belderergä? Ul arada Gabdulla, böten kamerada berdänber sakal-mıyıksız yäş yeget, tiz genä işekkä taba atlap, arkası belän “küz”ne kapladı. Ä Alkin cähät kenä idängä çügep su yöri torgan cılıtkıç torbaga sak kına ber-ike tapkır çirtte häm şunduk iyelep kolagın kuydı – tıñladı. Annan tagın katırak çirtte. Kameradagı halık nigäder arlı-birle kuzgala, söyläşä, tavışlana başladı. Ä Gabdulla kuzgalmıy, arkası belän haman “büre küze”n tomalap tora.

Alkin idängä caylabrak utırdı da, torbaga yänä çirtä başladı. Ber çirtä – pauza, ike çirtä – pauza. Äyterseñ lä Morze apparatında telegramma birä.

Ä kameradagılar tınıçsızlanıp, küzlären işektän almıy.

Alkin ayıruça ber dikqat belän yodrık buınnarına karap çirtä.

– Tık, tık-tık, tık-tık, tık...

Läkin min alarnı bütän küzätep tora almadım, säkedä urın tabıluga, izräp yoklap kittem.

Kamerada berniçä kön torgaç kına min bu serle çirtüneñ Bestucev alfavitı dip ataluın, dekabristlardan birle törmälärdä berdänber söyläşü-häbärläşü ısulı ikänen beldem. Nigezdä Morze ısulı. Rus alfavitı avazları yodrık buınnarı isäbennän bişärläp yullarga bülenä. Artık küpkä kitmäsen öçen, yegerme dürt avaz faydalanıla ikän.

Baştagı çirtü – yul sanı. Berençe, ikençe, öçençe yul. İkençe çirtü şul yuldagı avaznıñ urının belderä. Mäsälän, A härefe bolay birelä: başta ber çirtü – berençe yul, tagın ber çirtü – berençe yuldan berençe häref.

Şulay süzlär, cömlälär, isem-familiyälär barlıkka kilä ikän.

Alkin şulhätle mahirlangan bu söyläşügä. Ayırım häbärlärne tapşıru belän genä kanäğatlänmi, hätta yörergä yäki paraşa tügärgä çıkkanda kulga töşkän gazeta häbärlären dä tapşıra häm torba buyınça birelgän cavaplarnı ber yalgışusız “ukıy”.

Bu hönärgä ul mine dä öyrätä başladı. Ämma anı tuktausız sorau alırga yörtülär, annan kıynalıp kilülär bu “sabak”nı tärtiple räveştä dävam itärgä mömkinlek birmäde. Şulay da Alkin yuk vakıtta “soñgı häbärlär”ne min tapşıra başladım.

8

Alkin äle yaña gına ukırga öyränä başlagan bala sıman icekläp “ukıy”:

– Ga-lim-can İ-bra-hi-mov ka-tı a-vı-rıy. Bi-şen-çe ka-me-ra-ga Äb-cä-li-mov-nı, Res-pub-li-ka-nets-nı ki-ter-de-lär... To-lım-bay-skiy dür-ten-çe täü-lek s-toy-ka-da. Tin-çu-rin*...

[*Tolımbayskiy G., Tinçurin K. – yazuçılar. Respublikanets G.İ. – ölkä kultura idaräse başlıgı. Äbcälilov M. – VLKSMnıñ Stalin raykomı sekretare.]

– Tss! – İşek töbendä decurda torgan Gabdulla baş barmagın avızına kaptı. – Tss...

Koridorda ıgı-zıgı, yögergän, ıñgıraşkan tavışlar işetelde.

Alkin sikerep torıp säke kırıyına utırdı. Ul arada işektäge yozak şaltırap açıldı. Kemneder söyräp kameraga kerttelär. İşek şıgırdap yabıldı. Gabdulla belän Alkin idängä yıgılgan keşene kütärep aldılar.

– Urın!

Säkedän ike keşe sikerep töşte. Şul buşagan urınga – tübändägesenä, tege sorau aludan kilgän keşene yatkızdılar.

– Bu bit Mähmüt Bahautdinov, – dide Alkin yanıma kilep. – Komsomolnıñ ölkä komitetı sekretare. Mesken, añın yugaltkan. Şul qadär kıynagannar.

Tagın yozak şaltıradı. Kamera tıp-tın kaldı. Kemneñ çiratı? İşek açılır-açılmas nadziratel başın suzdı.

– Alkin, doproska!

Kamera kaltıranıp kitkändäy buldı – sulış özelde. Ä Alkin, säyranga gına cıyınganday, paltosın kiyep, eşläpäsen kulına aldı, yılmaydı.

– Ya... poka!

Östän ber yök töşkändäy ciñeläyep kittek.

– Buldıra alsañ, tikşerüçedän karandaş urlarga tırış...

– Tırışırmın, – Alkin tagın yagımlı yılmaydı da, tışka çıgıp kitte.

Kameradagılar avır sulap üz urınnarına tarala başlagannar gına ide, tagın yozak şaltıradı. Äyterseñ lä elektr togı suktı, kaltırap, tuktap kaldık. İşek açıldı, ämma nigäder beräü dä kermäde. Barı tik pışıldap kına söyläşkän tavış işetelde. Häm şunda gacäyep ber häl buldı. Kameradagılar barısı da urınnarınnan torıp işekkä taba üreldelär – yotılıp isnädelär.

Huş is! Şundıy tämle, tängä rähät birüçe huşbuy ise borınnı kıtıklıy. Kamera yaktırıp kitkändäy buldı. Törmä artında terälep torgan, elek qadere belenmägän gadi tormış, ä häzer uy citmäs yırak-güzäl irek üze işelep monda kerde, döresräge, törmä işege açılıp kitte sıman. Tuya almıy ürelep-ürelep sulıybız. Rähät tä, küñelle dä, artık gazaplı da buldı bu kötelmägän oçraşu.

– Barlau! – Açulı kalın tavış rähät kalgudan uyattı. Barıbız da paraşa yanına tıgızlandık. Sıymagannar öske sänderägä utırdılar.

İşek kiñräk açıldı.

Kameraga aşıgıp atlap törmä başlıgınıñ yärdämçese kilep kerde. Ozın buylı, atlet gäüdäle yäş yeget. Östendä ör-yaña, üzenä yatışıp-sılanıp torgan forma – kıyık sırlı kara tukımadan tegelgän frenç, galife çalbar, yalt-yolt itep torgan hrom iteklär. Anıñ yöze tügäräk, bit almaları tulı, kızarıp tora... Bar gäüdäsennän huşbuy ise añkıp tora.

– İsänmesez! – Az gına yılmaya töşep, tavışın kütärmiçä genä endäşte. – niçek, calobalar yukmı?

– Gracdanin naçalnik, – Gabdulla kısıla-kısıla alga çıktı, – kamerada bik tıgız, yatarga urın yuk.

– Borçılmagız. – Başlık yärdämçese tagın kölemseräp, kameraga küz yörtep aldı. – Çınnan da, tıgızrak ikän. Borçılmagız. Bügen buşatırga tırışırbız. – Ul barmagı belän törtep sanıy başladı: – Ber, ike, öç, yäle, atakay, sin öskäräk kütärel... (miña endäşüe), dürt, biş... yegerme ber.

– Öç arestant doprosta, – dide nadziratel kabalanıp.

– Arestant tügel, – dide sanauçı katı kisätep, – pod-sled-stven-nıy.

Nadziratel kaşların cıyırdı, karalıp kitte.

– Huşıgız.

Başlık yärdämçese tikşerü näticäsen bloknotına yazdı da, kergändäge kebek aşıgıp atlap çıgıp kitte. Ä kamerada huşbuy ise katış nindider bilgesez kütärenkelek kaldı.

– “Buşatırbız”, dide bit, ä? – dide Gabdulla.

– Kem belä. Berseköngä bäyräm. Bälki, yegerme yıllıkka amnistiyä bulır, – dide öske säkedän karlıkkan tavış.

– Tot kapçıgıñnı!

– Yuk, yegetlär, – dide askı säkedän beräü ömetlänep, – iptäş Stalin bezne bu häldä kaldırmas.

Kamerada şau-şu, bähäs başlandı.

9

Plätän törmäsendäge iñ gazaplı häm kurkınıçlı tönnärneñ berse, hiçşiksez, cidençe noyabrgä karşı tön buldı. Arestantlar arasındagı tınıçsızlık inde ay başınnan uk kuzgalgan ide. Bäyräm yakınlaşkan sayın ul köçäyä bardı.

Bäyräm aldı härber keşeneñ küñelen dulkınlandıra, cilkenderä bit ul. Bäyräm könne nindider söyeneçle ber üzgäreş bulır tösle toyıla. Kötelmägän yañalık-şatlık ömet itäseñ. Yaña kön tugan sayın änä şul söyeneçkä yakınlaşkan kebek sabırsızlanasıñ. Tizräk-tizräk bäyräm citsä ide, diseñ. Zarıgıp kötäseñ ul ömetle könne.

Ä törmädä? Ber ğayepsez totkınlıkka duçar bulgan keşe nişlärgä tiyeş bäyräm aldınnan? Bigräk tä Oktyabr bäyräme aldınnan? Oktyabr revolyutsiyäsenä yegerme yäş tulu könnärendä, iñ demokratik Konstitutsiyä – Stalin konstitutsiyäse kabul itelgän çorda?!

Nindi uylar, nindi hislär, nindi ömetlär anı yaktırtırga, häl birergä yäki cärähätlärgä tiyeş soñ? Bu soñgı, häl itüçe töndä? Ya? Ya?

Gacäp ikän ul totkındagı keşe. Häyran kaldım. Elek äytsälär, hiç ışanmas idem. Ä häzer...

Totkın ul bar gäüdäse belän kürä, bar gäüdäse belän işetä, bar gäüdäse belän toya-sizä ikän. Täräzäläre timer räşätkälär belän nıgıtılgan, timer işekläre zur yozaklar belän biklängän, tışkı dönyadan biyek taş divarlar, çäneçkele timer çıbıklar, köne-töne yokısız küzätep toruçı uyau sakçılar, etlär, mıltıklar, pulemetlar belän ayırılgan, bülenep alıngan kap-karañgı törmä kameraları yañadan-yaña häbärlär belän tulıp kına tora. Kaydan gına, niçek kenä kilmilär alar. Su yöri torgan cılıtkıç torbalar buylap; kalın, taş stenalar aşa; yugarı kattan tübängesenä tegärcep belän töşerelgän şırpı kaplarında; yuınırga çıkkanda bädräf divarlarına belener-belenmäs kenä sızgalangan “tavık täpiläre” ezendä. Paraşa çıgarganda iğtibarga alıngan nadziratellärneñ küz karaşında, endäşüläreneñ tonında, nihayät, äle söylärlek häle kalgan bulsa, sorau aludan kaytuçılar aşa häm başka bik küp, irektä bötenläy iğtibar birelmi torgan, berençe karaşka bötenläy ähämiyätsez küreneşlärdä, bilgelärdä.

Alkin sorau aludan köç-häl belän kaytıp kerde. Bit-avızı kügärgän, sul küz kabagı kanagan ide. İnde ul da, Bahautdinov sıman, säkegä yıgılır da, kamera tormışınnan vaz kiçär dip uylagan idem. Yuk! Ul säkegä utırıp az gına häl cıydı da, yılmaydı. Tezelep torgan ap-ak teşlär kameranı yaktırtıp cibärde. Tirä-yaktagılarnıñ yözläre açıldı. Min dä ciñeläyep kittem.

– Ya, duslar, – dide dä, yılmaya birep tübän iyelde. Ahrısı itegen salmakçı buldı, ämma kire turaydı, yöze çıtıldı. – Bulmıy ikän. Sul itekne saldırıgız äle. – Min yögerep kilep itekne saldırırga omtılgan idem, kaya. Baltırları şeşep itegeneñ kunıçın kiyergännär. Tänem tetränep kitte. Anı da tönozın bastırıp totkannar ahrı, kansızlar.

– Bulmasa, kunıçın cöyennän sütep cibäregez. Gabdulla, tege pıyala kıypılçıgı kayda? – dide Alkin, tirä-yakka karanıp.

Gabdulla yoklıy ikän, uyattılar. Ul paraşa astına kıstırılgan kıypılçıknı aldı. Köç-häl kunıçnı süttek.

– Menä, iptäşlär, gozeregezne ütädem, – dide Alkin, iteklären saldırgaç, sul ayagınıñ çolgavı arasınnan çänti barmak hätle genä karandaş çıgarıp. – Ğalimcan aga, ozınragın alırga kulım citmäde.

– Monısına da...

Ul arada “küz” çaykaldı. Alkin, yüri ahrı, ayakların suzıp cibärep, sügenä başladı. “Küz” yabıldı – nadziratel kitte. Alar nigäder mähbüslärneñ sügenülärenä iğtibar itmilär genä tügel, kul seltilär ide. Sügenä birsennär, yänäse.

Galimcan aga Niğmäti karandaş töpçegen ıştan börmäsenä yäşerergä ölgermäde, kürşe divardan çakıru signalı çirttelär. Alkin şunduk idängä şuıp töşep stenaga kolagın kuydı. Kamera tıp-tın bulıp kaldı.

– Krucka!

Krucka birdelär. Alkin kruckanı stenaga kaplap tıñlıy, tege yaktan birän häbärne yatlıy başladı.

– Oktyabrneñ yegerme yıllıgı hörmätenä moña qadär hiç kürelmägän zur amnistiyä äzerlänä. Barlık säyäsi totkınnar azat iteläçäk. Ukaz cidençe noyabrdä iğlan iteläçäk.

– Ura!

– Äyttem bit bula dip.

– Tav-vış! – “Küz” açıldı – kan sargan açulı bäbäk kürende. – Bu nindi şau-şu?

Nadziratel, kisätüen nıgıtır öçen ahrısı, işekkä itege belän ber-ike tipte dä, avır atlap başka kameralarga taba kitte. Küräseñ, alarda da tınıçlık yuk.

Ä bezdä – tantana. Kameradagılarnıñ barısı da söyli, här totkın bu ğadättän tış häbär turında nigezle fiker işetterep kalırga tırışa.

Döresen äytkändä, äle yaña gına Alkin krucka aşa kürşe kameradan algan häbär yaña tügel, ul inde ay buyınça kabatlana. Ämma häzer, bäyräm aldı tönendä! Oktyabrneñ yegerme yıllıgı tantanası aldında! Busı inde, hiçşiksez, nigezle ömetlänü.

Böyek Oktyabrgä yegerme yıl tulganda niçek inde şul revolyutsiyäne üz kulları belän barlıkka kitergän, anı saklap kalu öçen kan tükkän veterannar, alarnıñ ezbasarları – yäşlär, komsomollar törmädä utırsın? Akılga sıymıy.
Bu häbär – amnistiyä turındagı süzlär – niçä genä tapkır kabatlanmasın, härvakıt berençe tapkır işetkän sıman, tın alunı özep, onıtılıp tıñlıybız. Küñel yaktıra, küzlär nurlanıp kitä, hätta sulgan-sargaygan yözlärgä alsulık sirpelä. Sulış irkenäyä.

İrek! Azatlık! Sinnän dä tatlırak, sinnän dä qaderleräk, kıymmätleräk tagın närsä bar dönyada? Ämma sineñ iksez-çiksez kiñ, cılı, märhämätle koçagıñda vakıtta bez qadereñne genä belmibez ikän, böyek bähet!

İnde küp kalmadı. Az gına, bik az gına tüzärgä, sabır itärgä kiräk. Ozaklamas, bu avır işeklär açılıp kitär. Bez tagın da keşelekneñ böyek kuanıçı – azatlık koçagına taşlanırbız häm tuygançı irkälänerbez.

Barıbız da ul könneñ tuuına ışana idek, imanıbız kamil ide. Bez bit yat tügel, ügi tügel. Barıbız da sovet ileneñ tugrılıklı, fidakar balaları. Şulay bulgaç...

Tizdän! Tizdän!

Böten kamera şuşı izge uylar belän dulkınlandı...

– Dañ-doñ! Dañ-doñ!

Totkınnarnıñ yörägen öşetä torgan, nervların özelerdäy itep kakşata, akılnı tomalıy torgan çañ! Şomlı, kara kargışlı çañ! Bu ni bu? Ğadättä bu çañ kiçke çäydän soñ – tikşerü aldınnan sugıla ide. Häzer bit äle säğat, küp bulsa, biş-altı çamasında gınadır.

– Dañ-doñ! Dañ-doñ!

Koridorda ıgı-zıgı. Ällä yangınmı? Ällä inde berärse kaçarga mataşkanmı? Häyer, timer räşätkä, kalın taktadan eşlängän “kalfak”, taş stena, çäneçkele timer çıbık, etlär, sakçılar, mıltık, pulemetlar kirtäse aşa mömkinmeni bu?!

Ällä? Ällä berärse bu hurlıkka çıdıy almıy asılınganmı? Bu hälneñ buluı bik mömkin. Ämma ber totkın asılıngan öçen bu hätle ıgı-zıgı tumas. Dañgıldau tuktar-tuktamas, kameranıñ işege açılıp kitte. Nadziratel bar tavışına akırdı:

– Torıgız! Basıgız! Tikşerü. Tizräk!

Upır-tupır ber-berebezne kısıp, paraşa yanına öyereldek.

Kameraga atılıp ike härbi keşe kerde. Öslärendä ozın sorı şinel, yaka oçlarında yanıp torgan berär şpal, dimäk, mayorlar. Başlarında ör-yaña kolakçın büreklär. İkese dä urta yäşlärdä, tulı gäüdäle. Yözläre suık. Küzläre boraulap açu belän karıy. Äle küptän tügel genä barlau yasagan törmä başlıgı urınbasarı busaga töbendä smirno baskan, ölkän türälärneñ boyırıkların kötä.

– Tikşerü, – dide mayorlarnı berse, kameranı sözep karap, açulı tavış belän. – Tizräk! Beräm-beräm minem alga basıgız da, isem-familiyägezne, kulga alıngançı kayda, kem bulıp eşlävegezne äytep, säkelärgä menep kaplanıp yatıgız. Kara, monda bütän karıysı bulmagız. Ya, ya, başladık. Sin?

– Alkin, VKP(b)nıñ Kazan şähäre Bauman rayon komitetınıñ berençe sekretare.

– Marş! Sin?

– Ğalimcan Niğmäti, professor.

– Marş! Sin?

– Söbbuh Rafikov, şağıyr.

– İmänkulov Zarif, berençe tatar polkı komissarı.

– Sin?

Tübänge säkedän ozın buylı, taza gäüdäle keşe kütärelde. Mayor siskänep artka çigende, küräseñ, sugıp cibärer dip kurıktı häm ikençe tapkır, bu yulı inde akrın gına endäşte:

– Sez?

– Kamay Gıylem, professor, Vladimir İliç Ulyanov-Lenin isemendäge Kazan däülät universitetı rektorı.

Mayor tagın artka çigende.

– Stenaga karap basıgız. Sleduyuşiy?

– Säläh Atnagulov, professor.

– Öskä! Sin?

– Bahautdinov Mähmüt. Komsomolnıñ Tatarstan ölkä komitetı sekretare.

– Öskä!

– Menä almıym. Ayaklarım şeşkän.

– Yarar alaysa, – mayor näfrätle karaş taşladı. – Yarar, tübängä yat. Sin?

– Akimov Nikolay Vasileviç. Tatprosvet sekretare.

– Sin?

– Nicegorodtsev Ardalion Mihayloviç, ölkä komsomol komitetınıñ bülek mödire.

– Ä sin närsä anda menep kunakladıñ? Töş!

Öske säkedän ciñel genä sikerep atlet gäüdäle beräü töşte.

– Çanışev.

Äle haman artta basıp torıp, kilüçelärne bloknotına yazıp torgan mayor kinät bloknotın töşerep cibärä yazıp, kabalanıp alga atladı:

– Yakup?

– Yuk. Ul minem abıyım. Ul komdiv. Min caydaklar eskadronı komandirı.

– Öskä! – Alda torgan mayor kaşların cıyırdı, yözen çıttı: – Barıgız da yılan Tuhaçevskiynıñ koyrıkları.

Çanışev närsäder äytergä dip avızın açkan ide, busagada basıp torgan törmä başlıgı yärdämçese barmak yanadı:

– Tss! Molçat!

Çanışev başın çaykadı da, ber sikerep iñ öske sänderägä menep kitte.

– Sin?

– Gomär Gali, ädäbiyätçe, redaktor.

– Ä sin, çulak?

– Mıskıllamagız, – Nikolay çulak kulın selkep aldı. – Tumıştan.

– Bezgä barıber. Familiyä? Tizräk!

– Bortsovskiy Nikolay, Kazan pedagogiyä institutı studentı.

– Sin?

– Şäyhetdinov Kasıym, “Kızıl yäşlär” gazetası redaktorı.

– İlyasov Gali, Tatar akademiyä teatrı recisserı.

– Sin närsä aptırap torasıñ?

Paraşa yanında basıp torgan Gabdulla siskänep kitte.

– Min? Min bit komsomol raykomı sekretare. Min...

– Yarar. – Mayor äytep beterergä birmäde, bülde: – Familiyäñ?

– Ähmädullin Gabdulla...

Annan soñ ike ukıtuçı, ber prokuror, ber VKP(b)nıñ avıl raykomı sekretare avaz birde. Säkedä urın bulmagaç, alarnı stenaga karatıp bastırdılar. Min dä şular rätenä eläktem. Başkalar äle sorau aludan kaytmagan ide.

Gadättä barlauda sanıylar da çıgalar ide, bolay mäshäräläp yatkırmıylar, stenaga terämilär ide bit. Bu ni bu? Bäyräm aldınnan tagın nindi “yaña tärtip” kürsätälär monda?

– Otboy. Yatıgız. Tavışlanmagız, – dide aldagı mayor, tikşerüne tögälläp, tagın ber tapkır kameranı sözep karap.

– Ä kiçke aş? – Kemder yugarı säkedän kıçkıra saldı.

– Bügen anısı yuk, – dide dä başlık yärdämçese, işekne yaptı. Yozaknı, yüri ahrısı, şaltır-şoltır kiterep bikläde. Uynı uyga suzıp oçların bäyli almıyça cäfalanganda, tagın işek açıldı, aşıgıp nadziratel kerde, yılan tösle pışıldadı:

– Iş-ş-ş, “A” härefenä kem bar?

Busaga töbenä öç totkın kilep, familiyälären äyttelär.

– Alkin.

– Kiräkmi.

– Akimov.

– Kiräkmi.

– Atnagulov.

Säläh aga, bolay da yabık, ozın, äz genä şadra keşe, häzer bötenläy karañgılanıp, hälsezlänep kitte. Ul äle irtän genä sorau aludan vatılıp, köç-häl belän kaytkan ide.

– “B” härefenä?

Nadziratel äytep tä betermäde, öske sänderädän Nikolay sikerep tä töşte. Nadziratel çak taypılıp kaldı.

– Häşärät! Basa yazdıñ bit, çulak cen.

– Min bit Bortsikovskiy, – dide Nikolay ber dä borçılmıyça. Ul äle sorau aluda bulmagan, berençe çakırıluı ide.

– “B”ga tagın kem?

Yugarıdan kemder cavap birde:

– Bahautdinov tora almıy. Yaña gına...

– Molçat! – Nadziratel açuınnan sikerep kitte. – Anısı miña kagılmıy. Torgızıgız!

Tınlık. Berkem kuzgalmıy.

– Torıgız, – dip nadziratel akırıp cibärde, – kabahät kontrlar! Kemgä äytäm min? Österäp töşeregez.

Tagın tınlık.

– Min sezne akılga utırtırmın, anagıznı... – Nadziratel kabahät süzlär belän sügenep koridorga taba borıldı. – Keregez äle!

İşek artında kötep kenä torgannar ahrı, ike däü-däü nadziratel atılıp kerde. Ölkän nadziratel tübänge säkedä ıñgıraşıp yatkan Mähmütkä işaräläde:

– Änä tege kontrnı alıp çıgıgız.

Berazdan Kamaynı, Ğalimcan Niğmätine, Gomär Galine, rässam Zäbihne aldılar. Säkedä urınnar buşadı. Ämma ber genä totkın da, ayagürä torudan hälsezlänügä karamastan, ul urınnarnı alırga aşıkmadı.

Tınlık. Avır, kara tınlık.

Ä koridorda haman ıgı-zıgı. Nindi tıngısız bu bäyräm aldı töne!

– Sin, enem, minem yaka borılıp yat äle, ber eçemne buşatıym. Yuksa, bolay uylıy-uylıy akıldan da şaşarsıñ... Oçı oçka citmi, – dide sul yagımda yatkan kürşem. “Öç könle sekretar”. Belmim, anı nigäder şulay atıylar. Üze şul kuşamatka öyrängän, räncemi dä. Ämma häzer min anıñ kuşamatı belän kızıksınudan yäki söyläşergä teläüdän yırak idem. Üz uylarım üzemä citkän – oçı-kırıyı yuk. Tege vakıtta yalgış kına kulga alularıdır, törmäne kürsätmiçä genä çıgarıp cibärmägäyläre dip borçılgan idem. İnde menä törmäne dä, andagı mähbüslärne dä kürdem. Monnan çıgu mömkinlege isä könnän-kön yıragaya bara. Böten ışanıç amnistiyädä... Anısı bulır da, bulmas ta tösle – su östendäge kalkavıç kebek ber kürenep küñelne yarsıta da, tagın suga bata.. Şuña kürä älege iptäşkä:

– Eçne poşırma äle, – didem dä, borılıp yattım.

– Yuk, sin tıñla äle, enem, – dip kanıktı bu, – tıñlasañ kaygıñ taralır. Kürep toram bit, sin äle öylänmägän dä yeget. İnstitutta söygäneñ dä kalgandır. Ni öçen mine “öç könlek sekretar” dip atıylar, şunı söylim äle. Sin şağıyr bit. Tege “Kırık väzir”däge “Ber säğatlek hälif”ne ukıgansıñdır, näq şunıñ sıman.

– Alay bik kızık bulgaç, söylä inde.

Min kürşemä taba borılıp yattım.

– Menä, enem, min köç-häl belän TKUnı tämamladım. Annan Kazan artındagı avıllarnıñ bersendä raykom instruktorı bulıp eşli başladım. Döresen äytkändä, mindä ällä ni oyıştıru talantı da käpräyep kürenmäde. Kuşkannı eşlim dä yörim. Kuşmaganga tıkşınmıym. Üzem bolay, enem, tumıştan barga kanäğat. Küktän yoldızlar ürelep alu ömetem bulmadı. Däräcä baskıçlarınnan kütärelü turında da uylamıym, çamamnı beläm dä mıştım gına yörim. Ul arada urtakul ber avıl kızına öylänep tä aldım. Canıyım da ällä kaya ürelmäde, kolhozda sıyır sava başladı. Ä menä yıl başınnan eşlär üzgärde dä kitte.

– Äye, şunnan?

– Kızıgı äle alda, enem. Menä bit, yazgı çäçü aldınnan gına bezneñ berençe sekretarnı häm minem turıdan-turı başlık agitprop mödiren ber töndä aldılar da kuydılar. Obkomnan kilgän väkil: “Alar halık doşmannarı”, digäç, ışanası da kilmäde. Läkin Kazannan kilep äytkäç ışanmıy kaya barasıñ? İkençe sekretarnı – berençe, mine mödir itep sayladılar da kuydılar. Cavaplı eşne kabul itärgä dä ölgermädem, ber töndä tege ikençe sekretarnı da aldılar. Anı da “doşman bulgan, astırtın kortkıçlık eşlägän” didelär. Öçençe sekretar avırıp bolnitsada yata ide... Obkom väkile tottı da, mine berençe sekretar itep täqdim itte. İs kitte. Saylamaslar digän idem. Byuro çlennarınıñ berse dä karşı kul kütärmäde. Döresen äytkändä, bıltır konferentsiyädä saylangan byuro çlennarınıñ yartısı yuk – törmädä utıralar ide.

Menä min berençe sekretar kabinetında. Ul arada Kazannan tagın väkillär kilep tuldı. “Rayon oyışmalarında kortkıçlar utıra, häzer ük apparatnı alardan tazartırga kiräk, menä isemlek”, – didelär.

Aptıradım. Üzem belän bergä eşlägän iptäşlär. Hiç tä kortkıçka ohşamıylar ide. Nişliseñ, yugarıdan kuşkaç tıñlarga kiräk. Byuro cıydım. Öç kön rayon apparatın kortkıçlardan tazarttım. İnde dürtençe kön, uf alla, üz eşemä totınıym dip cıyınsam, raykom işege töbendä ike adäm:

– İptäş sekretar, bezgä kerep çıgıgız äle, – didelär.

Kittem. Menä inde utız tugızınçı täülek monda yatam. Äle haman...

Şaltır-şoltır işek açıldı. Barıbız da sikerep tordık – kemder sorau aludan kayttı ahrı. Yuk ikän. Nadziratel pışıldap:

– “R” härefenä kem bar? – dip soradı.

Yanımdagı “öç könlek sekretar” idängä sikerep töşte.

– Ramazanov Miñlegali.

– Kiyen.

Miñlegali paltosın, furackasın taba almıy kabalana. Min alarnı baş oçınnan suırıp alıp birdem. Ul aşık-poşık kiyenep çıgıp kitte. Ällä niçek yörägem sızılıp kaldı. Berkatlı, riyäsız şul keşene cälläde küñelem.

Kamerada tagın tınlık urnaştı. Tüşämdäge korımlanıp betkän lampoçka kızarıp kına yana. Şunıñ öçen monda yarım karañgı. Kemder buılıp yötkerde. Kemder avır körsende häm tavışlanıp räncede-gazaplandı:

– Ya alla, bu nindi haksızlık!

Çınnan da, nigä mondıy ğadelsezlek, ä? İrtägä bit olı bäyräm. Oktyabr revolyutsiyäsenä yegerme yıl tula. Ä bez menä monda, tınçu törmädä bet, borça, kandala oyasında yatarga urın taba almıy nahakka gazaplanabız.

Zäytünä häzer nişli ikän, ä? Cülär, nişläsen, rähätlänep karavatında suzılıp yatıp yoklıydır. İrtägä demonstratsiyägä barası bar bit. Ä häzer inde tön urtası... Küñelem tulıp kitte – küzläremnän yäş koyıldı. Ere-ere tamçılar bitemne peşerä. Kaplanıp üksi başladım.

– İbrahim, İbrahim, siña ni buldı, yılama, – dide nindider yomşak tavış. – Yaramıy.

Ä min tıyıla almıym, anıñ sayın buılıp-buılıp üksim.

– Nigä mondıy haksızlık?..

– İbrahim...

Artık yomşak, yakın, yagımlı tavış. Kem soñ ul minem öçen bolay borçıla?

Torıp utırdım.

– Yılaudan fayda yuk, – dide Alkin, miña yakınrak şuışıp utırıp. – Yalgız sin genä tügel bit.

– Alay da... Min nindi halık doşmanı bulıym di, Alkin abıy? Min bit baltaçı malayı. Sovet hökümäte mine institutka qadär kiterde.

– Ä menä Gıylem Kamay? Ul kem? Fabrikant balasımı? Anıñ ätise gomer-gomerenä burlak bulgan, İdel buyınça barcalar tartıp yörgän. Gıylem üze pristannarda yök buşatıp yörgän. Sovet hökümäte arkasında gına ukıp, utız yäşendä professor däräcäsenä kütärelgän. Anıñ açışları fängä zur kazanış kiterde häm ilebezne dönya külämendä yugarı däräcägä kütärde. Ul...

– Şundıy ğalimne nigä soñ törmägä yapkannar?

– Bu sorau mine dä borçıy, – dide Alkin körsenep, süzdän yazıp. Annarı östäde: – iptäş Stalin bu başbaştaklıkka yul kuymas, tikşerer.

Alkin sakalın tarap uylanıp tordı da, tagın kabatladı:

– Tikşerer. Başkaça hiç mömkin tügel. Menä, tatar ädäbiyäteneñ yırak tarihın canlandıruçı, bügengesen üsterü öçen armıy-talmıy eşläüçe ğalimnär – Ğalimcan Niğmäti, Säläh Atnagulov ta yarlı krestyan ğailäsennän.

– Ä sez?

– Minem äti dä yarlı krestyan bulgan. Üzem Kazanda ber olauçı abıyda at karap, “barabız” bulıp eşläp üstem. Annan rabfakta ukıdım.

– Ä şulay da, abıy... Nigä bolay çıp-çın kommunistlarnı, sovet hökümäte öçen sugışkan keşelärne törmälärgä tutıralar, ä? Ällä inde fetnä kuzgalıp, hökümät eserlar kulına küçkänme? Bälkem iptäş Stalin da häzer törmädä utıra torgandır, ä?

– Yuk, anısı uk bulmas, bulmas, – dide kürşem sagışlı tavış belän.

Tagın işek şaltıradı. Açıldı. Nindider şinelle ber keşene törtep kerttelär.

Bez tübän töştek. Tanış tügel, yaña keşe ide ul.

– İptäş, sezne ällä yaña gına kulga aldılarmı? Tukta, sez... sez Berençe tatar polkı komandirı Tupikov tügelme?

– Alkin!

Koçaklaştılar. Ber-bersennän ayırıla almıylar. “Küz” açıldı. Açulı yalgız bäbäk karadı. Yabıldı. Ä Alkin belän Tupikov haman äle koçaklaşıp, aptırap, kuanıp, borçılıp, ber-bersenä soraular yaudıralar.

– Ya, yarar, – dide Alkin, nihayät, üzennän baytak ozın, taza komandirnıñ koçagınnan çıgıp. – Äydä, utır. Sin kaydan kilep töşteñ?

– Eh, äytmä inde! – Tupikov säke kırıyına utırdı. – Öç kön inde sorau alalar. “İmänkulov belän bergä kontrrevolyutsion oyışmada torgansız. Ul inde gayıben tanıdı”, di tikşerüçe.

– Yalganlıy. – Alkin utırgan urınınnan sikerep tordı. – Yalgan. Zarifnı äle bügen genä sorau alırga çakırdılar. Ul hiçber dokumentka kul kuymıy, şunıñ öçen bargan sayın kıynıylar.

– Ä min inde tikşerüçegä ışanıp, İmänkulovnı yala yaguda ğayepli başlagan idem.

– Yuk, yuk, ışanma. Zarifnı inde ber atna ililär. Sorau aludan kaytıp yıgılırga ölgermi, tagın kütärälär. Kıynıylar. Korı söyäkkä genä kalıp bara. Tagın nindi yañalık?

– Mencinskiy klubında härbi tribunal. Öçençe könne “Bua eşe”n karagannar.

– Äye, äye, işetkän idem. Närsädä ğayeplilär, kemnärne?

– Kemnärne bulsın, Bua rayonınıñ barlık citäkçelären. Raykom sekretarların, başkarma komitet predsedatelen häm başkalarnı. Barısı unaltı keşene. İmeş, kortkıçlık oyıştırgannar. Kiçä hökem kararı ukılgan.

– Aklagannarmı?

– Aklagannar: unbişen atarga, barı redaktor Yauşevka gına unbiş yıl törmä.

– Bulmas! – Alkin kıçkırıp cibärde. – Bulmas!

– Kızganıç, läkin bu döres, – dide Tupikov avır sulap. – Döres.

Alkin kamera buyınça arlı-birle yörde dä, kilep tuktadı:

– Tagın?

– Bügen şunda uk ber törkem härbilärgä sud başlandı. Anda diviziyä komandirı Dzent ta bar ahrısı. Şulay uk kortkıçlıkta, fetnä äzerläüdä ğayeplilär di. Bezne dä şul törkemgä tıgarga tırışalar. Anda kuşsalar – betäbez!

– Şulay uylıysızmı?

– Başkaça mömkin tügel. Kara äle, Alkin, – Tupikov tavışın basa töşte, – isemdä vakıtta äytep kalıym. Zarif kaytsa, bolay digen...

Kinät kameranıñ işege açılıp kitte, alcıgan, mışnagan nadziratel başın tıktı:

– Tupikov mondamı?

– Monda.

– Uf alla! – Nadziratel gıcıldap sulap, işekne açıp cibärde: – Sin svoloçnı koridor beterep ezläp yörim, üz kamerañnı belmiseñmeni?

– Üzeñ kertteñ läbasa.

– “Üzeñ, üzeñ!” Sez monda törmä tulı, ä min – ber yalgızım. Äydä tor, çık!

– Ya, huşıgız! – Tupikov kullarıbızdan katı itep kıstı da, çıgıp kitte.

Timer işek şap itep yabıldı.

Alkin tübändäge säkegä suzılıp yattı. Min ikençe katka menep kittem. Küzläremne yomdım, ämma yokı yuk. Uylar, uylar. Bal kortı tösle mıcıldıylar. Bu ni häl, ä? Armiyädän kaytuıma äle dürt yıl da yuk. Min öç yıl Kazanda Berençe tatar polkında hezmät ittem. Polknıñ komandirı Tupikov, komissarı İmänkulov ide. Min alarga soklanıp karıy idem. Alar ikese dä gracdannar sugışında katnaşkan, kannarın, cannarın ayamıyça sovet hökümäte öçen sugışkan keşelär. İmänkulov Zarifnıñ kükrägendä Kızıl Bayrak ordenı. Anı revvoyınsovet predsedatele iptäş Frunze üze büläklägän – Törkstanda basmaçılar belän sugışta kürsätkän batırlıkları öçen. Ä häzer? Alar ikese dä törmädä. Nigä? Nigä? Artık arılgan ahrısı, küzlärem yomılıp kitte...

...Zäytünä belän utırıp köymädä Kaban külendä yözä idek. Min mandolina uynıym, Zäytünä cırlıy, “Agıydel” köyenä, minem şiğırne cırlıy:

Agıydel alkın ikän,

Suları salkın ikän;

Agıydelkäy kızlarınıñ

Yöräge yalkın ikän.

Zäytünä kinät cırnı bülä dä miña karıy – barmak yanıy.

– Ä sin kayan beläseñ?

– Närsäne? – Aptırap işüemnän tuktıym, töşenmim.

Zäytünä bik citdi.

– Nik, üzeñ yazgansıñ bit. Agıydel kızlarınıñ yöräge yalkın ikän, dip. Kem äytte? Ya cavap bir äle!

Min köläm.

– Kem bulsın. Sineñ yöräk. Böre kızınıñ yöräge. – Üzem işkäkläremne taşlap, anıñ irennärenä üreläm.

Şul çak köymäbez çaykalıp kitte.

...Nindider şau-şudan siskänep, küzläremne açtım. Kameradagılar barısı da torıp utırgannar – ürelep tıñlıylar. Alkin işek töbendä kolagın işek yarıgına kuygan.

Min dä torıp utırdım.

Koridorda tagın nindider ıgı-zıgı. Aşıgıp atlap, koridornı der selketep, äle ber, äle ikençe yakka uzalar. Beräü, ikäü genä tügel, kübäülär. Pışıldap söyläşkän, sügengän tavışlar. İnde bit tañ aldıdır? Bu nindi vakıtsız ıgı-zıgı? Barıbız da sulış alunı kisep tıñlıybız: närsägä bu hätle yögereşälär anda koridorda?

Kinät bezneñ kameranıñ işegendäge yozak ta şaltıradı. Alkin paraşaga avıştı. Ällä inde sorau aludan kiterdelär. Yöräk sızlana, sıkrıy, sıgılıp-sıgılıp kitä.

– Döp-döp! Döp-döp!

Bu nindi tavış? Döp-döp... Çü, bu bit minem üz yörägem şulay tavışlanıp suga – tınıçsızlana. Yarsıy. Äyterseñ lä menä-menä nindider kotoçkıç faciga bulırga tiyeş. Yozak tagın şaltıradı. İşek tartıldı. Berniçä dagalı itek dopıldap kilep tuktadı. Kiterdelär. Mögayın, sorau aluda izgännär, kultıklap kiterdelär...

Pışıldau. İşek katı itep etelde. Dagalı iteklär döp-döp itep aldagı kameraga taba uzdılar. Alkin tagın işek töbenä çügäläde.

– Karşıdagı kamera açıldı, – di ul. – Ber, ike, öç... Öç keşene alıp çıktılar.

İşek şıgırdap yabıldı. Yozak şaltıradı. Altı ayak adımı tübändäge katka töşä torgan baskıçka taba kuzgaldı. Döp-döp. Pışıldau. Kinät “küz” açılıp kitte. Akaygan bäbäk kadalıp karadı da, akırıp cibärde:

– Yatıgız, kontrlar!

İşekkä ike tapkır tiptelär. Tagı tege karlıkkan tavış kolaknı tondırdı.

– Yatıgız dip, etlär, yatıgız!

Barıbız da säkegä suzıldık. Ayak tavışları yıraklaştı. Koridor tıp-tın bulıp kaldı.

Bez dä tınıçlana başladık. Ämma iğtibarıbız äle haman işektä. “Küz” açıldı da yabıldı. Alkin äle haman busagaga çükkän kileş tıñlıy. Tınlık. İnde ul da arıp, kitärgä dip kuzgala başlagan ide, baskıç yagınnan aşıgıp atlagan dagalı iteklär tavışı işetelde. Yakınlaştı. Uzdı. Tuktadı.

– Sizäsezme, – dide Alkin, – ülem kamerasına kildelär.

Barıbız da sikerep torıp utırdık. Sulış kiselde, yöräk tibüdän tuktadı. Ni bula? Nindi cinayät eşlärgä cıyınalar anda, bäyräm aldı tañında?

Şıgırdap karşıdagı ülem kamerasınıñ işege açıldı. Korıç tavış çıñlap kitte. Mögayın, aşıgıp kergändä ştıklar ber-bersenä sugıldılar. İşek şıgırdap yabıldı. Tınlık. Ülemgä hökem itelgännärne kiyenderälär ide ahrı. İşek açıldı. Igı-zıgı. Baskıç yagınnan tagın berniçä par dagalı itek bu kameraga taba aşıgıp atladı. Iñgıraşu. Nindider kagılu-sugılu. Österilär ide ahrı. Kemder göp itep idängä yıgıldı. Tagın ıgı-zıgı.

– İp-täş-lär... Bua-lar...

Can teträtkeç açı tavış böten törmäne telgäläde. Äyterseñ lä tok suktı. Barıbız da säkedän sikerep töştek. İşekkä öyeldek. Koridordagı ıgı-zıgı köçäygännän-köçäyä bara. Sugılu, görseldäü, ıñgıraşu, çırıldau. Tınlık. Ayak adımnarı. Kuzgaldılar.

– ...İp-täş-lär, – tagın gırıldap, buılıp çıkkan tavış. – A... atar-ga a-lıp ba-ra-lar... Bez ga-ep-sez... Stalin... Stalinga...

Tavış gırıldap kiselde.

Nicegorodtsev ike kulı belän işekne kıynıy başladı:

– Sez nişlisez, palaçlar!

Kürşe kameralarnıñ da işeklärenä tipkäli, kıçkıra başladılar.

– Palaçlar!

– Stalinga yazabız!

– Bügen Oktyabrgä yegerme yıl tula, ä sez bolşevikların atasız!

Şau-şu. Döberdäü. Akıru. Böten koridor, böten Plätän törmäse dörläp kabındı-kuzgaldı, gör kilde.

Ul arada tagın koridordan ıñgıraşu, buılıp, gırıldap çıkkan tavış:

– Yäşä-sen... Stalin!..

– Suk avızına!

– A-a...

Kotoçkıç ıñgıraşu.

– Avızına çüpräk tıgıgız.

Tagın ıgı-zıgı. Berniçä keşe tartışıp barıp idängä yıgıldı, küräseñ. Koridor selkenep kitkändäy buldı.

Törmä artında mıltık atkan tavış işetelde.

Etlär buılıp-buılıp örä başladılar.

Bez barıbız da işekkä barıp yabırıldık.

10

Nihayät, zarıgıp, sabırsızlanıp, ömetlänep kötkän bäyräm köne. Oktyabr revolyutsiyäseneñ yegerme yıllık tantanası köne – cidençe noyabr.

Bu irtädä berençe syurpriz – bezneñ kameranı irtänge balandadan mährüm itü buldı. Ütkän kiçke balandanı birmäüne dä onıta almıy idek äle. Menä siña kiräk bulsa “bäyräm büläge”.

Bolay da buş korsaklar tagın kısıldı häm bıkırdap-kıçkırıp aşarga soradı. Ä balanda miçkäse bügen bezneñ kamera yanına tuktamadı.

Säbäp?

Säbäbe dä anıñ ällä niçek, ak küñellelektän, berkatlılıktan kilep çıktı.

Gadättägeçä, bügen irtä belän dä yokıdan torırga (kem yokladı ikän bu facigale töndä!) çañ suktılar.

– Dañ-doñ! Dañ-doñ!

Bez äle urınnardan sikerep torırga ölgermädek, işek açıldı, aşıgıp törmä başlıgınıñ yärdämçese kilep kerde.

Ul köndägeçä bik pöhtä kiyengän – kiyemeneñ ber cirendä cıyırçık yuk. Ciñel, şat, kürkäm, rähimle, mögayın bäyräm täesirendäder. Bez dä ciñeläyep kittek. Kamera yaktırganday buldı. Min üzemneñ berkatlılıgım belän ul äle bezne bügenge olı bäyräm, Oktyabrneñ yegerme yıllıgı belän täbrik itär dip tä ömetlängän idem. Anısı uk bulmadı. Alay da, ul bügen başka vakıttagı kebek açulı kıçkırmadı, yılmaep kına däşte:

– Äydägez, barlaşıp alıyk.

Bez öyrängän ğadät belän paraşa yanına kısıldık. Köyäz türä barmagı belän härberebezneñ kükrägenä törtep sanadı – säkegä çıgardı.

– Ber, ike, öç... unaltı.

– Başkalar sorau aluda, gracdanin naçalnik, – dip raport birde kamera starostası Alkin.

– Bik yahşı, – dide ul yılmaep, kesäsennän bloknotın aldı, yazarga omtıldı – karandaşı yuk. Äle ber, äle ikençe kesäsen aktardı – borçıldı.

– Ah, şaytan algırı, kabinetta onıtıp kaldırganmın, – ul ütenü belän bezgä karadı. – Bälki beräregezdä karandaş kisäge bardır?

Äle genä sorau aludan kaytkan Ğalimcan aga Niğmäti anıñ yanında tora ide. Ul karaşnı üzenä kabul itte. Uñaysız häldä kalgan türägä yärdäm kürsätergä aşıktı.

– Mindä ber bik keçkenä genä karandaş kisäge bar ide...

Bu süzlärne işetügä, Alkin kaltıranıp kitte, küzläre belän Niğmätigä nindider işarälär yasadı. Ämma Niğmäti aña iğtibar itmäde.

– Menä, menä, – köyäz türä hätta iyelä töşte, yılmayudan bite balkıp kitte. Bez dä yılmaydık, – nindi äybät, üz keşe. – Miña keçkenä bulsa da yarıy.

Galimcan aga Niğmäti çalbarın ıçkındırıp ıştan börmäsennän kiçä Alkin alıp kaytıp birgän karandaş sınıgın alıp birde.

– Rähmät, kotkardıgız, – türä bloknotına barlau sanın yazdı da, tege karandaş sınıgın kesäsenä salıp kuydı.

– Gracdanin naçalnik, – Ğalimcan aga hätta kulın suzdı. – Sez yalgıştıgız...

– Yuk, – dide türä räsmi häm korı gına. Şunduk yöze dä agarıp, suınıp kitte: – Bu karandaş monda urlap alıp kilengän. Anı miña tapşıruıgız öçen, professor äfände, sezgä küp rähmät. Ä kamera tärtipne bozgan öçen kartser recimına kuyıla. Nadziratel, ämerne alırsız. Poka irtänge aşnı bu kameraga birmägez.

Ul, kergändäge kebek ük, aşıgıp atlap çıgıp kitte. İşek yabıldı. Kamerada huşbuy ise häm tirän açınu kaldı.

– Svoloç! – Sorau aludan kaytuga askı säkedä kerpe tösle bögärlänep yatıp, kameradagılar belän läm-mim söyläşmi torgan täbänäk yuan keşe – rayon prokurorı, kemder üzen tibep cibärgändäy çäçräp sikerep tordı da, Ğalimcan agaga sugarga kizände: – Sineñ arkada aç kaldım!

– Akrın, – yakında gına torgan Söbbuh Rafikov tegeneñ kulın totıp kaldı, etep cibärde. – Sin genä tügel, barıbız da aç. Ğalimcan aga änä üze dä nişlärgä belmi...

Çınnan da, Ğalimcan aga biten ike kulı belän kaplap, bögelep töşkän ide.

– Sin, malay, miña kul suzma, – prokuror tagın ätäçlänä başladı.

– Kul suzu tügel, – Söbbuh kızarınıp-bürtenep aña taba ürelde, – buıp uk taşlarmın.

– Karavıl! – Prokuror akırıp işekkä taşlandı. – Karavıl, işekne açıgız!

“Küz” çaykaldı, annan akaygan sıñar bäbäk karadı. İşek açıldı.

– Nigä akırasıñ?

– Üterälär.

– Ha-ha... – nadziratel kıçkırıp kölä başladı. – Yuk, ütergändä bolay kıçkırmıylar, prokuror äfände...

– Min... min... çestnıy. Mondagılar barısı da doşmannar, halık doşmannarı.

– Utır yahşı gına, – nadziratel çınnan da kerpe sıman tırpaygan, koridorga çıgarga omtılıp, tökereklären çäçä-çäçä pışıldagan prokurornı etep cibärde. – Kem çestnıy, kem yuk – anı tikşerü açıklar. Kit!

Prokuror idängä tägäräde. Kemder arttan ayak çaldı ahrısı. İşek yabıldı. Prokuror kiredän urınına menep yatmakçı ide, şau-şuga uyangan Kamay (ul äle tañ aldınnan gına sorau aludan kaytkan ide) prokurornı cilkäsennän alıp kütärde dä, art yagına tibep säke astına kertep cibärde.

– Yat şunda, çıksañ, inde çınlap üteräm, – dide tınıç kına.

Berazdan işek açılıp, tanış bulmagan beräüne kerttelär. Kün tucurka, şundıy uk kün furacka kigän. Ayaklarında baltırların kısıp torgan, künnän eşlängän kunıç – kragilar häm sarı botinkalar. Yäş yeget. Yözendä aru, borçılu. Aña prokurornıñ urının birdelär. Yeget beräügä dä karamıyça, endäşmiçä, kürsätelgän urınga utırdı. Berazdan Alkin anıñ yanına kilep:

– Sin kaydan, iptäş? Nindi yañalık? – dip süz başladı.

– Yañalık çamalı, – dide yeget telär-telämäs kenä başın kütärep: – Bügen tönlä min ber ukıtuçı belän utırdım. Älmättän. Anı Atlasov törkemendä sudlıylar ikän.

– Närsä, inde sud ta başlanganmı?

– İnde ikençe kön. Mencinskiy klubında tribunal hökem itä di. Yabık sud. Beräüne dä kertmilär. Klub soldatlar, etlär belän saklana. Menä şul ukıtuçı gacäplänep, häveflänep söyläde.

Min dä, başkalar da yugarı säkelärdän töşep kragilı yeget yanına öyereldek. Söbbuh “küz”ne kaplarga bastı.

– Hadi Atlasov inde altmışnıñ aryagında buluına karamastan taza, nık, ciñel söyäkle, häräkätçän keşe. Ul inde ber srok utırıp kaytkan. Soñgı yıllarda Bögelmädä ukıtuçı bulıp eşli ide, di. Üze bik näzakätle, tärbiyäle, yugarı belemle ğalim. Frantsuz, nemets, ingliz tellärendä yahşı söyläşä, kitaplar tärcemä itä ide, di.

– Äye, äye, beläbez, – dide Kamay aga, – talantlı keşe. Şunnan...

– Tribunal anı Bögelmädä kontrrevolyutsion oyışma tözep sovet hökümäten cimerügä äzerlänüdä ğayepli. Bu oyışmanıñ aktiv çlennarı dip Bögelmädän, anıñ tiräsendäge avıllardan altmıştan artık mulla, mäzin, ukıtuçılarnı kulga algannar. Minem yanımda utırgan ukıtuçı da şul isäptän ikän. “Döresen äytkändä, Hadi aganı sudta gına kürdem”, – di ul üze. Atlasov sudta menä niçek söyläde, di: “Böyek Lenin vafat bulgannan soñ, bigräk tä soñgı yıllarda, Stalin milli säyäsätne Marks-Engels täğlimätlärennän yıraklaştıra bara. Milli kadrlarnıñ üsüenä, alarnıñ möstäkıyl fiker yörtülärenä kirtä kuya. Sovet ilendäge könçıgış halıklarınıñ garäp alfavitınnan latinga küçülären alkışlap, Vladimir İliç: “Bu tarihi vakıyga – könçıgış halıkların böten dönya kulturasına alıp çıguda küper”, – digän ide. Läkin ul bu böyek borılışnı üz küzläre belän kürä almıyça kaldı. Ämma könçıgış halıkları, anıñ vasıyätlären istä totıp, aña rähmät ukıylar häm latin härefen kiñ cämäğatçelekkä citkerergä – ukıtırga köç salalar. Ä Stalin hiçber nigezsez räveştä tagın alfavit alıştıru mäsäläsen kütärde häm inde mäcbüri räveştä tormışka aşıra. Ber keşe gomerendä sovet könçıgış millätläre inde öçençe alfavitka küçälär. Bezneñ halıknıñ kübese bolay tiktomaldan nadan kalaçak. Şulay uk tellärneñ tuuı, üseşe turındagı Stalinnıñ soñgı tezisları Marks täğlimätenä kapma-karşı”, – digän. Bu urında Atlasov nemets häm ingliz tellärendä Marks hezmätlärennän tsitatalar kiterep, üz fikerlären dälillägän.

– Molodets, – dide kemder urta säkedän.

Söyläüçe aña iğtibar itmäde, dävam itte:

– Ahırda ul süzen bolay tämamlagan: “Ägär iptäş Stalinnıñ kayber fikerläre belän kileşä almau cinayät ikän, min sezneñ hökemdä. Ämma min sovet däüläten cimerergä äzerlänmädem häm kontrrevolyutsion oyışma buldıru niyäte belän mavıgu cülärlegenä barıp citmädem. Çönki min üzem häl qadäre bu hökümätne urınlaştıru öçen köräştem, koral belän çehlarga karşı sugıştım. Tarih şahit”.

– Döres. Atlasov Kolçak tılında bezneñ öçen eşläde häm bik kiräkle dannıylar birde, – dide komissar İmänkulov.

– Bülmägez äle! Şunnan!

“Ägär dä, – digän Hadi aga, östäl artındagı tribunal çlennarına karap, – ägär dä uydırma ğayepläü aktıgızda kürsätelgänçä, min kontrrevolyutsion oyışma torgızırga, sovet hökümäten cimerergä uylagan bulsam, – tagın kabatlıym, andıy niyätneñ mindä bulganı yuk, – kemnärgä, nindi köçlärgä tayangan bulır idem? Gafu itegez, yartı yıl nahakka törmädä utıruıma da karamastan, min äle üz akılımda. Ägär ul kara yulga bassam, sez aldıma kiterep bastırgan mulla-muntagaylarga tügel, yäş köçlärgä tayangan bulır idem. Şunıñ öçen, bu akılga-añga sıymıy torgan uydırma törkemne miña bäylämägez. Min alarnı belmim, belergä dä telämim”. Ul ukıtuçını bügen tagın sudka alıp kittelär. Mine...

Kinät kayırıp işek açıldı. Äñgämägä mavıgıp, vakıtnıñ uzganın da sizmi kalganbız. Yozak şıltıraganın da işetmägänbez.

– Töşke aş.

İsebez kitte. İşek töbendä – rizık kismäge. Par çıgıp tora – çumar. Anıñ ise dä borınnı kıtıklıy. İnde täülekkä yakın korsak bup-buş – “korıga” eşli bit. Kızıl balçık çülmäklär berär çümeç balanda belän kuldan-kulga küçä başladılar. Miña da çirat citte. Çülmäk kulga tiyügä çömerä başladım. Töbendä kaşık belän butarlık ber çumar da yuk ide. Ällä çömergändä yotıp kuyganmın, toymaganmın, ällä inde çumarnıñ ciseme tügel, iseme genä bulgan. İñ soñgı çülmäkkä prokurornı tartıp çıgardılar. Ämma ul çülmäkne aluga tagın mükäläp säke astına kerep kitte.

Tamak yalgagannan soñ tege kragilı yegetne dä alıp çıgıp kittelär. Ul Tatprofsovetta fizkultura-sport bülege mödire bulıp eşlägän di. Aña da “kortkıçlık” yamagannar. Ällä kölärgä, ällä yılarga?

Kiçke aş aldınnan torbanı şakıdılar. Alkin “Bestucev älifbası”na küçte, idängä çügep, torbaga kolagın kuydı häm annan kilgän häbärne icekli başladı. Sulışnı özep Alkinga töbäldek.

– Tri-bu-nal At-la-sov-lar tör-ke-men... – häbärne tapşıruçı bu cirgä citkäç pauza eşläde... Ällä inde “küz” komaçauladımı. – Atlasovnıñ üzen dä a-tar-ga hö-kem it-kän...

Alkin häbärne äytep beterer-betermäs idängä utırdı. Elektr togı sukkanday katıp kaldık. “Küz” çaykaldı. Açıldı. Kan baskan açulı bäbäk karıy.

Yöräk tibüdän tuktadı sıman. Küzläremä yäş kilep tıgıldı.

– Ya alla, bu nindi bäyräm bu?

Sabırsızlanıp, ömetlänep, soñgı ışanıçlarnı bäyläp dürt küz belän kötkän böyek bäyräm – Oktyabrneñ yegerme yıllık tantanası ütte dä kitte. Aşıgıç protsesslar, atular, köne-töne tuktausız sorau alular, kıynaular, garipländerülär, mäshäräläülär belän uzdı. Ä bez kötkän, ışanıp kötkän amnistiyä telgä dä alınmadı. Kiresençä, bäyräm könnärendä kameraga yañadan-yaña arestantlarnı tıgızlap tutıra başladılar. Bolar inde “öçençe dulkın” kagılgannar. Öçençe sekretar, öçençe predsedatel, öçençe zav, öçençe rektor, öçençe direktorlar. Alar äle üzläre başkarası eşneñ eçtälege-yunäleşe belän tanışu tügel, yaña kabinetlarınıñ nindi buluın häterläp kalırga da ölgermägännär.

Tukta, yukka zarlanam bit, bäyrämneñ oçı – rizıgı, soñga kalıp bulsa da, bezneñ kameraga da citte iç.

Bu söyeneçle häl unınçı noyabr könne kiçkä taba buldı.

Kamerada ayıruça avır ber tınlık ide – kaysı yatıp, kaysı utırıp-kalgıp uyga çumgan. Pıyala küzläre vatılgan räşätkäle täräzädän suık cil örä, kalfakka kar öyä. Häzer inde kamerada yalangaç beräü dä yuk. Kemneñ nindi kiyeme – çüpräge bar, şuña urangan. Töşke balanda inde korsakka kergän buluga karamastan, ul haman buş. Töşenep betä almıysıñ, şundıy vakıtta totkınnıñ uyında ällä irek, ällä rizık kübräk urın ala. Menä şunıñ öçen söyläşäse kilmi – räncüle tınlık.

Yozak şaltıradı.

Törmädä utıra torgaç üzeneñ yazmışına künegä başlıy totkın, şulay bulırga tiyeş sıman. Ä menä çañ tavışına, yozak şaltırauga hiç künekmi. Näq berençe işetkändäge kebek bar gäüdäse belän çirkanıp kaltıranıp kitä häm sulışı kiselä – ni bula? Häzer dä şulay siskänep, kaltıranıp torıp utırdık.

İşek açıldı.

Gacäp! İşektän keşe tügel, zur ber kapçık kerä başladı. Gomerdä kürmägän häl – törmägä, kameraga ilämsez zur kapçık kerä. Aptırap kaldık – ni bulır? Berär hätär bulmasa yarıy inde. Törmädä härnärsägä şiklänep karıysıñ bit.

Menä kapçık şıgırdap kameraga kerde, şap itep idängä utırdı. Anıñ artınnan kapçıknıñ hucası kürende. Ällä inde Kış babay. Menä siña kiräk bulsa, bersennän-berse gacäbräk. Börmäle ak tun, ozın kolaklı kuyan bürek. Ak yonnan basılgan kiyez iteklär...

İşek yabıldı.

– İsänmesez, iptäşlär, – dide kör tavış häm kuyan bürek selkenep kuydı, tirä-yakka kar çäçräde, – bäyräm kotlı bulsın.

Kamera aptıraudan telsez kaldı.

Nihayät, kuyan bürek baştan kulga küçte. Urta yäşlärdäge tügäräk yözle ir. Sarı çäç. Zur yäşkelt küzlär. Üze bik tınıç kürenä. Tagın kör tavış.

– Nigä sälamne almıysız? Menä sezgä bäyräm küçtänäçe alıp kildem, – kunak iyelep kapçıknıñ avızın bäylägän cepne ıçkındırıp cibärde, bülmägä tämle ikmäk ise taraldı. – Starosta bardır sezdä? Mä, bar iptäşlärgä dä bülep bir. Bäyräm aşı tigez bulsın. Mägez.

Alkin alagarak çıgıp kul birde.

– Tanış bulıyk, bu kameranıñ starostası Alkin.

– Tukta, tukta äle, – kunak Alkinnıñ kulın cibärmiçä selekkäläde, – kara äle, sin tege Kazan şähär komitetı sekretare tügelme, kürermen dip uylamagan idem, – kölep tä cibärde. – Ä bit “Kızıl Tatarstan”da üzeñne bik selekkälägännär ide, kortkıç dip. Üzeñ bolay... – ul centekläp-iğtibar belän Alkinnı baştanayak karap çıktı, – üzeñ bolay kortkıçka ohşamıysıñ... Ha-ha! Ha-ha!

Kamera berdäm şarkıldap kölep cibärde.

– Yarar, yegetlär, başta tamak yalgap alıgız, kaya, menä bu säkegä audarıyk. Berär närsä cäyegez äle... – Söbbuhnıñ odeyalı yañarak, tazarak ikän, ul şunı säke buyına cäyep cibärde. Huca kapçıknı şuña audardı. Küzlär dürt buldı: kipterelgän sohari, tügäräk kümäçlär, gäräbädäy sarı bavırsaklar tau bulıp öyeldelär.

– Rähim itegez. Häzinädä barı.

Menä bit kötmägändä...

Avız suları korıp, küçtänäçne “kortlap” torgan bez totkınnarga Alkin starosta äüväle beräm-beräm soharinı, bavırsaknı öläşep çıktı, annarı şunı sorau aludan tagın urlap kaytkan karandaş üzäge belän uçına yazdı. Härber rizıknı yegerme dürtkä bülde, sorau alırga çakırılgan iptäşlärneken ayırım alıp kuydı.

Nihayät, korsaklar çın-çınlap tuldılar. Üzebez dä tuyındık. Ämma näfes – şaytan dilär bit, tuyuın tuysak ta, küñel tuymıy, kesälärgä aldagı könnärgä dip yäşerep kuygan soharilarnı da anda-sanda “urlap” alıp keterdätäbez.

“Kış babay” kolakçın büregen, tunın salıp taşlap säkegä utırdı da, bezneñ söyenä-söyenä keter-keter kiterügä kuanıp, soraşkannı da kötmästän, kör tavış belän söyläp kitte:

– Min Möhämmätgali Möhämmätzarif ulı bulam. Rayon başkarma komitetı predsedatele idem. Gönah şomlıgı, iyül ayında “Kızıl Tatarstan” gazetasında “Kortkıçlar” digän mäqalä çıkmasınmı. Şunda menä mine dä telgä algannar. Bu gazeta rayonga kilep citüneñ ikençe könendä abzagıznı raykomga çakırdılar da, äüväle partbiletnı aldılar, annan eştän “azat” ittelär. Öygä kayttım da, “Gölcihan, canım, min äytäm, äydä, häzerlän. Sohari kipter. Anda ällä ni sıylamıylardır. Andagı dus-iş tä yöräk yalgar, mulrak bulsın”, dim. İnde Kazanda bezneñ ike raykom sekretare, ike başkarma komitet predsedatele häm alarnıñ urınbasarları, şulay uk rayonnıñ başka citäkçeläre utıralar ide. Älhasıyl, şulay bulgaç, mine alularına şik-şöbhä yuk ide.

– Avıldaşlarıgıznı oçratmadıgızmı äle? – dide Söbbuh, avızındagı soharinı keterdätep.

– Yuk äle, enem, – dip bik rähätlänep yılmaydı kunak. – İnşalla, oçratırmın.

– Büldermägez inde, keşegä söylärgä irek biregez. Şunnan?

– Karçık minem zihenle can. Ukıtuçı. Alarnı da “çüplädelär” bit. Artık tavış-tın çıgarmıyça gına peşerenä başladı. Ul peşerä, min turap miçkä kuyam. Tön citteme – kötäbez. Änä kilälär, menä kilälär. Yokıdan kaldık. Menä şulay kötä torgaç, dürt ay ütte.

“Karçık, min äytäm, ällä kapçıknı kütärep üzem barıymmı ikän, bik zarıktırdılar”, – dip omtılıp ta kuygaladım. “Kit, cülär, öydä utıru tuydırdımı? Bälki sineñ bähetkä, bezneñ bähetkä kulga alular tuktar” – di. Şulay itep tınıçlandık. Bäyräm citte. Bäyrämdä inde kuzgatmaslar, dibez.

– Bäyräm niçek uzdı, Möhämmätgali abzıy? – dide Söbbuh.

– Niçek diim, dus-iş bezgä kerergä şürli. Gazetada isemem atalgaç, bilgele inde, halık doşmanı bulabız. Bez alarga kerergä bazmıybız. Käsäfätebez tiyep-nitep kalmasın dip. Karçık belän berär yözne töşerep, koçaklaşıp kına yatkan idek, işekne şakıylar bit häyersezlär...

Bez köleşep aldık.

Ul arada stenaga çirtä başladılar. Möhämmätzarif ulı Möhämmätgalineñ äñgämäse özelde. Alkin kruckasın alıp “telefon”ga küçte.

– ...Ga-lim-can İb-ra-hi-mov ka-tı a-vı-rıy. Tör-mä bolni-tsa-sına sal-dı-lar... Vol-fo-viç yal-gan po-ka-za-niye-lär bi-rä... To-lım-bay-skiy dop-ros-ta a-kıl-dan yaz-gan.. Kı-yam Abra-mov [TASSR Halık Komissarları Sovetı Predsedatele] dop-ros-tan çık-kan-da bas-kıç-tan taş-lan-gan... Ğalim Mö-häm-mät-ca-nov pro-vo-ka-tor... Bü-gen un ke-şe-ne at-tı-lar...

Tek-tek, tek-tek... “Bestucev” täülek buyınça tınmıy – bersennän-berse avır, şomlı, hävefle häbärlär birep kenä tora.

Kamera işekläre açıla da yabıla.

Sorau alırga. Sorau aludan.

11

Yaña yıl aldı töne.

Nindider serle, tılsımlı ul. Kem genä bulmasın, irme, hatın-kızmı, yäşme-kartmı, hiçşiksez, bu töndä ul kinät tuktalıp kala – uylana, hıyallana, ömetlänä. Aldagı tuası unike ayda, alay gına da tügel, näq menä şuşı tön urtasında, yaña yıl tugan minutlarda nindider moğciza päyda bulır – “kük kapusı” açılır da, barlık teläklär kabul bulır tösle. Ber keşegä genä tügel, küp keşegä, bar adäm balasına, böten cihanga, ğalämgä. Şunıñ öçen härber keşe bu töndä, bigräk tä säğat ukları unikegä yakınlaşkanda, dulkınlana, kauşıy häm... äle bulmagan, ämma bulaçak, hiçşiksez bulaçak söyeneç öçen yılmaya!

Tizdän 1938 yıl tuaçak.

Böten kameralar, böten törmä häzer şuşı tantanalı, tılsımlı mizgel aldında.

Tizdän... Utız cidençe yıl kapkaları yabılıp, yaña yılga ayak basaçakbız. Tizdän...

Utız cidençe yıl böten niyätlärne tuzdırıp taşladı. Barlık yaktı ömetlärne tuplap, aşkınıp, aşıgıp kötkän bäyräm – Oktyabrneñ yegerme yıllıgı tantanası da uzıp kitte.

Ömet özelde.

Yuk, özelmi ikän ul totkın ömete. Anıñ bügenge köne nindi genä avır, facigale bulmasın, ul äle irtägä yaktı sibeläsenä ışana.

Nigä?

Bu sorauga hiçber totkın cavap birä almıy. Çönki anıñ ışandırıp-inandırıp äyterlek dälilläre yuk. Ämma ul ışana, küñele belän, canı-täne belän inana, ömetlänä.

Ul kön kiler.

İrek-azatlık kiler, hiçşiksez, menä bu tuası yılda. Yaña yılda!..

Tizdän Kreml kurantı dañ-doñ itep unike tapkır sugar da, Sovetlar Soyuzı gimnı yañgırar. İrektäge keşelär bu mizgeldä şatlanıp şärab tulı bokalların kütärerlär häm ber-bersenä bähet telärlär.

Yozak şaltıradı. Şıgırdap-çinap işek açıldı häm kemneder kamera eçenä etep kertep cibärdelär. Ul idängä kaplanıp töşte. Min, üzem dä sizmiçä, sikerep töşep, idändäge keşene kütärep säkegä utırttım.

– Mähmüt... Mähmüt, bu sinme?

Nicegorodtsev yögerep kilde. İkäüläp kütärep anı urınga saldık.

Mähmüt Bahautdinov närsäder äytergä teläp avızın açkan ide – avızınnan kara kan atıldı.

Berazdan tagın işek açıldı, köçkä-köçkä atlap Alkin kerde.

Bu kameraga kilgännän birle min anı berençe tapkır şundıy hälsez, vatılgan häldä küräm. Küz töpläre kara yangan.

– Möhämmätcanov belän yözgä-yöz kiterep sorau aldılar, – dide Alkin, beraz utırıp isen cıygaç. – Ul, küzen dä yommıyça: “Ni yazsalar, şuña kul kuy. Oyışma isemlegenä keşelärne kübräk yazarga tırış. Ni hätle küp keşene butasak, şul hätle tizräk tikşererlär”, – di hain. Üzem utırgan urındıknı alıp başına suktım. Şunıñ öçen mine izdelär. Su... su... biregez äle...

Kamerada nindi su?

Min işekne kıynıy başladım. Rähimle ber nadziratel ikän, ber krucka su birde. Alkin ber-ike yottı. Kalgan su belän Mähmütneñ biten yuıp, anıñ berazın avızına tamızdık.

Ä täräzä artınnan yıraktan Kreml säğateneñ sukkanı işetelde.

Berazdan Lebedev-Kumaçnıñ “Nindi irken minem tugan ilem” cırı yañgıradı:

Ya drugoy takoy stranı ne znayu,

Gde tak volno dışit çelovek...

12

Başta, bu kameraga kergänneñ berençe könnärendä, mondagı totkınnar barısı da bertösle, avır yazmışların berdäy kiçerälär, hafalanalar dip uylagan idem.

Alay tügel ikän.

Äytik, menä Alkin. Ul niçekter bu yazmışına hiç bireşmi, alay gına da tügel, kameradagı başka mähbüslärne dä moña iğtibar itmäskä, küñel töşenkelegenä birelmäskä öndi. Kayçan gına bulmasın, hätta sorau aludan kıynalıp-vatılıp, häldän tayıp kaytkanda da ah-vah kilep kameranıñ ruhın töşermi, eçennän kiçerä. Häl alu belän “cämäğat” eşenä totına. Ya häbär ala, ya üze başka kameralarga yaña işetkän häbärlären tapşıra. Ya “balık aularga” totına. Papiros käğazenä berär häbär yäki berär sorau yazıp, şırpı kabına sala da, cep belän täräzädän tübän kamera kalfagına töşerä yäki şundıy uk poçtanı ala. Ul eş tä betsä, mäzäk söyli başlıy – gruzin, ärmän, yähüd, ukrain aktsentları belän. Kölä-kölä eçeñ kata.

– İbrahim, aşıkma, sabır it. “Sabır töbe saf altın” dip borıngılar belmiçä äytmägän... – di Ğalimcan aga Niğmäti bik akrın pışıldap kına. Näq kafedradagı kebek tınıç häm yagımlı itep. Ul urınınnan tormıyça, yatıp, küzläre yomıp uylanırga yarata. Närsä uylıy torgandır inde ul köne-töne.

Täbänäk, çandır, ämma häräkätçän Gomär Gali:

– Yuk, bu hiç mömkin tügel. Monda ber kortkıçlık bar. Monı iptäş Stalinga citkerergä kiräk, – dip könnär buyı işek töbendä nadziratellärdän käğaz-karandaş sorıy.

– Miña iptäş Stalinga yazarga kiräk, – di ul, işek açıluga.

Anı kire etälär.

– Käğaz-karandaşnı sledovateldän sora.

Gıylem Kamay:

– Yegetlär, vakıt äräm ütmäsen, min fän dönyasınnan ber-ike kızıklı misal kiterim, – dip, himiyä yañalıkları belän mavıktıra, onıtılıp tıñlıybız.

Mähmüt Bahautdinov kaplanıp yata da, üz-üze belän söyläşä:

– Kayda yalgıştım? Kayda?

Ä tege prokuror ber keşegä dä kuşılmıy, söyläşmi, säke astında posıp utıra da, berär törmä hezmätkäre kersä:

– Gracdanin naçalnik, monda barısı da halık doşmannarı. Mine monda yalgış utırtkannar. Başka kameraga küçeregez, – di. Yılıy, sügenä, işek kaga. Anı inde ike tapkır rizıktan mährüm ittelär. Tik ul haman üz “eşendä”.

Ardalion Mihayloviç Nicegorodtsev tuktausız yılıy häm zarlana:

– Sez töşenmisez. Törmägä alınır aldınnan gına öylängän idem. Minem inde balam bulırga tiyeş. Ä min anı kürmim. Nigä? Yuk, min bit üz balamnı kürergä haklı! Nindi ğadelsezlek bu?

Ähmät avız eçennän genä cırlıy, sızgıra. İnde berniçä tapkır kartser belän kurkıttılar, ä ul haman cırlıy:

Karurmannan çıkkan çakta

Kisep aldım par kayın...

Yaña yıl üte. Cille-davıllı fevral kilde. Sorau alular köçäyde. Kitkännärneñ kübese kaytmıy. Ällä şulay ozak bastırıp totalar, ällä başka kameralarga küçerälär, ällä...

Menä inde Mähmüt Bahautdinov ta yuk, Gıylem Kamay öçençe täülek kürenmi. Bezne bäyräm küçtänäçe belän sıylagan tege “kış babay”nı şul uk tönne algannar ide – äle kürenmi. Ällä inde bezne söyenderer öçen genä kilgän Hozer buldı mikän ul?

Ä “çıbıksız telefon” haman tek-tek itep bersennän-berse hävefle häbärlär birä:

– Ga-lim-can İb-ra-hi-mov tör-mä bol-ni-tsa-sın-da ül-de... Kä-rim Tin-çu-rin aç-lık iğ-lan it-te. Bi-şen-çe kön pa-ek-tan baş tar-ta... Mäh-müt Ba-ha-ut-di-nov a-kıl-dan şaş-kan... Üt-kän tön-dä yı-ger-me ci-de ke-şe-ne at-kan-nar. Ba-rı-sı da här-bi-lär... Ga-ze-ta-lar-da “irek-le, i-rek-sez doş-man-nar” di-gän ya-ña fra-za-lar oç-rıy baş-la-dı...

Yaz kilde. Zäñgär küzle küllär, yılgalar belän, allı-gölle çäçäklär, huş isle bolınnar belän, zöbärcät urmannar, sandugaçlı tañnar belän yaz kilde – 1938 yılnıñ yazı.

Ä törmälär? Kameralar? Ä mähbüslär? Timer räşätkälär, biyek, kalın taş stenalar, çäneçkele timer çıbıklar, mıltıgın totıp bertuktausız äylänep yörgän sakçılar, tuktausız abalap-ulap örgän etlär belän uratılıp alıngan törmäneñ bet, borça, kandala tulı tınçu, sası kameralarda tilmerep utırgan ğayepsezdän ğayeple mähbüslär öçen dä yazmı? Alar da yaz hisläre belän dulkınlanalar mikän?

Eraktan, İdel-Oslan yagınnan parohodlarnıñ ber-berse belän oçraşıp sälamläşü-huşlaşu gudokları anda-sanda işetelep, ozak yañgırap, küñellärgä sagış, moñ östi. Oçınıp, şayarıp oçkan çıpçıklar täräzä kalfagına kilep kunalar da, “çık-çık” dip totkınnarnı üçekläp kitälär.

Kay könnärdä cılı yañgır – läysän yañgırı yavıp ütä. Kameradagı tınçu hava alışınıp, kükräklär-üpkälär ciñeläyä.

Küñel yarsıy, tıpırçına, kanatlana häm oça. İrekkä, İdelgä, özelep sagıngan izge mähäbbät koçagına!

Bügen inde unberençe may. Bıltırgı bişençe noyabrdän birle min menä şuşı Plätän törmäsendä. Öçençe kattagı tar kamerada. Ä ber tapkır da törmä işegaldına atlap çıkkanım yuk. Ällä onıttılar inde, sorau alırga da çakırmıylar. Kameradagı mähbüslär dä alışındı. Min kergän vakıtta utırgan totkınnarnıñ berse dä yuk. Kitälär. Kaytmıylar. Alar urınına başkalarnı, yäşräklärne – “1938 yılgı nabor”nı kiterälär. Kamerada min inde kart arestant – starosta.

Ä şulay da nigä mine sorau alırga çakırmıylar ikän, nigä?

Yozak şaltıradı. İşek açıldı.

– “S” härefenä kem?

– Salahov İbrahim Nizamoviç.

– Äyberläreñne ala çık.

Äyber digännäre – itek kunıçıma kıstırılgan kitek agaç kaşık.

– Huşıgız, iptäşlär.

Kameradagılar aşıgıp kulımnı kısalar.

– Häyere belän.

– Bälki irekkäder.

Min işekkä atlıym. Ya hoda, nindi yazmış kötä mine alda – yaktılıkmı, ällä döm karañgılıkmı?..

(İkençe öleş)

Click or select a word or words to search the definition