Yıva – Tor Yulında

(macaralı bäyän)
2005 yılda “Tulpar”curnalında (Ufa şähäre) basılıp çıktı.

Könbatış Seber taygası.
Fevral ayınıñ zämhärir suıkları, läkin palatka eçendä cılı: yuka timerdän eretep yabıştırılgan miçneñ kabırgaları uttay kızargan. Miç östendäge çuyında aş peşä. Ber yaktarak korı naratlardan äzerlängän utın öyelgän. Türdäräk, palatkanıñ algı kazıgına kerosin lampası elengän. Ayak astında karı köräp alıngan cirgä kalın itep huş isle narat häm kedr ılısı tüşälgän häm iske palatka belän kaplangan “idän”.

Palatkanıñ eçendä öç keşe. Şularnıñ berse – Ural yegete Ravil Timerbayıv. Ul sarık tiresennän tegelgän yoklau kapçıgınan borını gına çıkkan kileş, şahmat taktasına karamıyça gına, Gennadiy Meneşevka mat kuyarga tırışa.

- Filne a – 1 dän s – 3 kä küçer,- di ul tegeñä beraz uylagaç. – Şah siña, Genka!

- Bik şäp! – dide Gennadiy, Ravil öçen figuranı küçerep kuygaç. – Min korolne a – 5 tän a – 6 ga yörim.

Meneşev ta tatar yegete, Saratov ölkäseneñ Atkarsk şähärennän. Ul tugan telendä bötenläy söyläşmi häm şunıñ belän gorur da şikelle.

Palatkadagılarnıñ öçençese, miç tiräsendä mäş kilep aşarga äzerläp yörgäne - Viktor Harişenko, Krasnodar yagınnan kilgän olı gına keşe. Ul ara – tirä miçneñ kapkaçın açıp, korı narat utını östi. Miçne açu belän ük, annan, çatır – çotır kilep, oçkınnar sibelep çıga. Şundıy uk, narat utını yakkanda gına bula torgan oçkınnar morca aşa tışkı yakka da oçıp çıgalar. Alarnıñ kaysıları palatka östendä kızarıp yanıp tora da, berazdan sünä. Şuña kürä palatkanıñ öske öleşe bik küp urınnan yanıp tişelgän.

- Citep torır, - di Ravil Viktorga, - öyne yandırırsıñ.

- Yandırganıbız bar, - di tegese. – Biş – altı yıl elek mikän, Taz yılgası buyında ide bugay, miçkä şulkadär katı yakkanbız, cılıga erep sizmi dä utırabız. Berzaman baş oçında nindider zäñgär yalkın uynıy başladı, annan soñ palatkanıñ östen ut aldı. Çak çıgıp kotıldık...

- Aşıñnı bolgat! - dip kıçkıra Harişenkoga Gennadiy...

Bu törkemneñ başlıgı - Ravil Timerbayıv. Ul öç yıl elek kenä Mäskäü Geodeziyä häm Kartografiyä institutın tämamlap, Tömän Geologiyä idaräsenä eşkä kilde. Şunnan başlap neft häm gaz ezläü ekspeditsiyälärendä katnaşa.

Gennadiy Meneşev ta geodezist. Ul bu seysmik partiyägä kolledc tämamlagannan soñ kilgän.

Viktor Harişenko isä topografik otryad eşçese. Ul inde utız yıldan artık geologiyä ekspeditsiyälärendä yörgän keşe. Kayçandır ul da töşep kalgannardan bulmagan: tehnikum betkän geolog bularak, Tömän neften ezläüçelärneñ berençelärennän bulgan. Läkin soñgı yıllarda eçkegä birelep, “tübän tägärägän”.

- Ägär, väğdä itkänçä, ber yıllık eş hakın birep söyendersälär,- dip hıyallandı Viktor eş aralaş,- Kubanga kaytıp, berär avılda keçeräk kenä yort satıp alırmın, cimeş bakçası üsterermen, öylänep cibärermen. Citär inde, bolay da gomerem cäyen taygada ozınborın häm kigäven tuydırıp, kışın palatkalarda tuñıp ütte.

- Kay cirdä kötälär soñ sine? - dide aña Gennadiy härvakıttagıça duslarça mıskıllagan bulıp. - Sineñ bit ni yortıñ, ni ğailäñ – berkemeñ dä yuk. Tugannarıñ sineñ dönyada barlıgıñnı belmilärder dä inde, mögayın. – Häm ul şahmat östenä iyelde dä:

- Korol a-6 dan b – 7 gä ,- dip, şahmat figurasın etep kuydı. Annan soñ takta östennän figuralarnı sıpırdı. – Yä, yarıy, Ravil, bireläm. Masterlıkka kandidat belän köräşep bulmas inde.

- Annan soñ,- dip dävam itte Gennadiy, figuralarnı tartmaga tutıra – tutıra, - sin bit tagın Olı cirgä barıp citkänçe akçañnı eçep beterep, açlıy yalangaçlay, yabıgıp – beterenep, monda kaytıp keräseñ.

- Ansı şulay!- dip şarkıldap kölde anıñ äñgämädäşe.- Minem kebeklär Tömängä dä barıp citä almıy, böten akça Salehard, Surgut yäisä Nicnevartovski restorannarında torıp kala şul, şaytan algırı. Sırahanälärne äytep tä tormıym inde!..

- ...İh, yegetlär! – dip dävam itte süzen kinät kenä käyefe üzgärep kitkän Harişenko. - Ä şulay da, bez bit inde ul – Seber taygasın başlap buysındıruçılar. Bez açkan berençe neft yatmalarınıñ iseme dä kolaklarda muzıka kebek yañgırıy ide: Surgut...Şaim...Beryozovo...

Min bit elek eçkeçe tügel idem! Minem tärtibem bozılganga 5 – 6 yıldan da artık tügel. Ä nigä eçä başladıñ? - dip sorasagız, äytäm, duslar: gomeremne bagışlagan, tırışıp eşlägän eşläremneñ näticäse mäğnäsez räveştä yukka çıguı, törle ärsez aldakçılar kulına eläkkäne öçen eçäm min.

Elek bez açkan yatmalarnıñ nefte, gazı halkıbıznı tuydıraçak, dip, üzebezne bähetle itep toya idek bez. Bez bit tönyakka sezneñ kebek “ozın berlek” ezläp kilmädek, bezne bu yaklarga romantika äydäde. Ä sez beläsezme soñ ul süzneñ çın mäğnäsen? Altmışınçı yıllar romantikası närsä ul, işetkänegez barmı? Halıkka eçkersez hezmät itü, şunıñ öçen böten avırlıklarga tüzü, keşe ayagı basmagan taygada, taularda yörü häm, nihayät, uçaklar tiräsendä tön uzdıru – menä närsä ul romantika! Äy! - dip kul seltäde bötenläy sömsere koyılgan Viktor.- Bette tormışnıñ mäğnäse!..

Bezneñ zamanda bit, - dip dävam itte ul süzen tüzä almıyça, - böten komsomolets yäşlär äle üzläşterelmägän salkın Seberne açarga, Altaynıñ kiñ dalalarındagı çiräm cirlärgä aşlık üsterergä kitä ide. Yırak könçıgışta zur şähärlär salırga hıyallana ide, häm bu hıyallar tormışka da aşa ide. Häm küz aldıgızga kiteregez: yäşäü şartları, eş hakınıñ küläme bezne bötenläy kızıksındırmıy ide. Bu yañgıravık süzlär genä tügel, bez çınnan da şundıy idek. Menä närsä ul – altmışınçı yıllar romantikası! Ä häzer!..- Viktor tagın ber märtäbä, ömetsezlek bilgese çıgarıp, kul seltäde. - Bettelär alar, üz kesäläreneñ kalınlıgı turında uylamıy torgan filantroplar!..

- Eş närsädä soñ? - dip soradı tınıçlana töşkän Viktordan Ravil.- Häzer närsä üzgärde? Bez äle dä şul sin yäş çagıñda yäşägän, eşlägän şartlarda tügelbezmeni? Şulay uk palatkada kışlau, närsä eläkte, şunı aşau, arkalarga 40 – 50 kilogramm yök alıp kar yäki saz yıru...

- Ansı döres! – dip beraz yomşardı Viktor.- Läkin bit häzer ber ışanıçlı keşe dä kalmadı. Hätta, sez dä! Mäsälän, ägär sezneñ berniçä million halık akçasın üzläşterergä mömkinlegegez bulsa, monı küz dä yommıy eşliyäçäksez. Açulansagız, açulanıgız. Läkin, kem äytmeşli, sez minem duslar, ämma hakıykat östenräk.

Duslarınıñ däşmi utıruın kürep, kart eşçe beraz “koyrıgın borırga” buldı:

- Yarıy, beraz arttırıp ta cibärgänmender, bälki yuktır... Läkin menä sin äyt: geologorazvedkaga “ozın” akça öçen kilmädem, digen – gomergä ışanmayaçakmın. Sin ayına küpme akça eşliseñ äle? İlle – altmış meñme? Dimäk, ike yıl eşläsäñ kıymmätle inomarka alırga bula. Ä bez yäş vakıtta taygada ayına yöz kırık sumga eşläp yördek. Citmäsä, akçanı yıllap totıp ta karamadık, bez anı yalga kitkändä yäki eştän bötenläy çıkkanda gına ala idek. Ä sez yartı yıl akça almadıgızmı, dönya kubarasız!

- Soñ, elek şulay bulgan dip, bez dä çabata kiyep yörikmeni inde?- dip soradı Gennadiy Viktordan.

- Kiyärsez äle ansın da, aşıkma. Mäskäüdäge halık talauçılar gına isän bulsın. Närsä soñ äle min sezneñ belän tel suı kipteräm? Üzegezgä kürä türäläregez! Bezneñ gomer ütkän inde...

- Läkin bit, Viktor Moiseeviç!- dip süzgä kuşıldı Ravil. - Elekke türälär dä bezne yahşı tormışka alıp kilmädelär. Bez bit aldıngı illärgä karaganda küpkä naçar yäşi idek. Kibetlärdäge buş kiştälärne onıttıñmıni? Barı türälär üzläre genä yäşi ide bit. Ä häzer barısına da tigez hokuk birelde: teliseñ ikän - bayı, häleñnän kilä ikän – millioner bul...

- Äye - äye, teliseñ ikän keşe tala! Äle eşläp bayıgan kemsälär yuk äle: aldap ta talap kına.

- Ansı tözäteler. Küp tä ütmäs, bu yaña tärtiplärgä küçü etabı ütär. Bar närsä dä rätläner. Min moca ışanam.

- Ber 40 – 50 yıldan, bälki, rätlänä başlar!- dip karşı töşte Viktor Ravilgä. - Läkin näq rätlänep citte digändä genä tagın Lenin yäki Yeltsin kebek ber akıllı baş reformator tabılır da, yañabaştan üzgärtep kora başlar, ilne yänä kiregä österär. Ä halık, açuım kilmägäye, sarık kötüe kebek, kaya kusalar, şunda çabar...

Gäpneñ iñ kuyırıp citkän çagında gına tışta nindider tavışlar işetelä başladı: başta et örde, annan soñ keşe tavışları kilde. Palatkadagılar, aptırap, kolakların torgızdılar: kemnär bulır ikän, yänäse, bu kırgıy taygada? Tavışlar köçäyde, kilüçelär yagınnan da, bu yaktan da etlär örde.

- Bu – bolannar kugan avazlar, - dip añlattı Viktor.- İşetäsezme? Hant Kolya tavışına ohşagan.

Palatkadagılar, kötelmägän kunaklarnı karşılarga dip, tışka çıktılar. Çınnan da, baza yagınnan bolayga taba ike nartaga cigelgän bolannar atlıy ide. Yökläre avır ide, ahrısı: bolan kuuçılar nartalar artınnan cäyäüläp kilälär, ä hayvannar argannar, yış – yış tın alalar.

Viktornıñ palatka yanında äylängäläp örep yörgän ayu aulauçı ete Pirat yanına kunaklar yagınnan Fedor Çusovitinnıñ Naydası çabıp kilep citte, häm ike tanış et küreşü söyeneçennän “hau – hau” örgäläp, ber – bersen sälamlärgä, üzara isnäşergä totındılar.

Nihayät, tönge yulçılar üzläre dä palatka yanına kilep cittelär. Bolar, çınnan da, geolog Fedor Çusovitin häm üzeneñ hosusıylaştırılgan bolannarı belän ekspeditsiyägä yök taşırga yallangan hant keşese Kolya bulıp çıktılar.

Bolan karauçıdan başkaları barısı da palatka eçenä kerdelär, ä Kolya isä malların karap kaldı. Ul alarnı tuardı, mahsus nık baular belän bolannarnıñ artına söyrälep yöri torgan berär metrlı narat kiskäläre taktı. Bu agaçlar bolannarga irtängä çaklı artık yırak kitärgä irek birmilär ide. Bolannar şunduk, tirän karnı çokıp, mük häm lişaynik ezläp tabıp tuyınırga totındılar.

Hucalar kunaklarnı kaynar aş häm çäy belän sıylagaç, tegelär üzläreneñ nindi eş belän yörgänleklären söyläp birdelär.

- İkençe otryadka barışıbız,- dip añlattı Çusovitin.- Morgun tagın ber urında taptana bit, täülegenä ike çakrım da ütä almıy. İmeş, priborlar çıgımçılıy. Köz köne dä noyabr ayınıñ grafigın bozgan ide bit. Anda da üzem barıp kına eşne cayga salgan idem. Stantsiyäne atna buyı tözätergä turı kilde. Ä İvan Morgun, kırın yatıp, minem eşlägänne küzätte. Nik şunda bulışsın...

Çusovitin kinät kenä Ravilgä borıldı häm:

- Ä siña, Roman, başlıgıñnan sälam hatı, - dip, aña ber käğaz kisäge tottırdı.

Bu – topootryad başlıgı Çuvaşovnıñ yaña kürsätmäse bulıp çıktı.

“Ravil, sälam!- dip yazgan ide ul üzeneñ hättatlarnıkıdıay tigez häm matur kulyazuı belän.- Çusovitin kilep citkäç ük, ber cigem bolannarnı al da bazaga kayt. Kayur belän bu turıda söyläşengän. Bik aşıgıç eş bar. Ä üzegezneñ eşegezne Meneşev dävam itär. Citär inde aña sineñ kanat astıñda gına yörergä, üze belep eşläsen. Berse nartadagı azık – tölekne alarga dip cibärdek. Çuvaşov”.

İrtänge tugızlarda tışta karañgı buluga karamastan, Çusovitin belän Kolya dürt bolan cigelgän nartaga ikençe otryadka digän azık – tölekne töyäp, cidençe profil buylap arı kuzgaldılar. Meneşev häm Harişenko teodolit, ülçäü reykası häm ber könlek azık alıp, Piratnı iyärtep, tönyak yünäleşendäge profilğä kerep kittelär. Ravil öç bolan cigelgän buş nartaga utırıp, baza yagına yünälde. Anıñ östendä kalın, läkin şaktıy ciñel meh kurtka, şundıy uk çalbar. Ayaklarında cılı kiyez iteklär, başında kondız tiresennän tegelgän kolakçın bürek ide.

- Kurıkma!- dip kisätte anı yulga äzerlägändä kayur Kolya.- Minem bolannarnı niçek yörtkänne kürgäneñ bar bit. Taularnı töşkändä, yeget, nartañnı tota töş, ul siña çana tügel, anıñ tärtäläre yuk bit. Tekä häm borılmalı cirdä nartañ kızıp kitep, bolannarıñnı kuaklar arasına etep kertmäsen. Yuksa, cigem baularıñ butalıp, çualıp betär.

Yartı yulnı ütkäç, tuktap tön ütkär, mallarıñnı aşat,- dip, öyrätüen dävam itte bolan hucası,- kön kıska, biş – altı säğat kenä, yaktı küzdä bazaga kaytıp citä almassıñ...

Başta beraz kauşıy töşkän Ravil bolannarnıñ iple genä baruın kürgäç tınıçlandı. Ul, hätta, mallarnı kualıy da başladı. Monıñ öçen nık korı agaçtan şomartıp eşlängän ciñel ozın tayak – horey belän bolannarnıñ arkasına tiderep ala ide. Sulga borır öçen şul uk tayak belän uñ yak çittän baruçı olı bolannıñ tanavına törtä. Uñga borılırga kiräkkändä şul uk bolannıñ yögänenä uñ yaktan gına tagılgan neçkä nık dilbegädän tarta. Başka bolannar uñnan bargan äydamannarı artınnan eldertälär.

İksez – çiksez tayga urmanı. Şunı yarıp, seysmootryadlar eşläü öçen häm tehnika yörü öçen urman ızanı – profil salıngan. Yul äle kedr katnaş naratlar üskän utrausıman kalkulıklarga menä, äle korı yäki çerek vak naratlı distälärçä çakrımnarga suzılgan tigezleklärgä - sazlarga kilep çıga.

Narta östendä Ravilneñ üzennän häm anıñ mıltıgı belän ber könlek azıgınnan başka yökneñ bulmavına karamastan, bolannar tizlekne kimetä baralar, çönki ayak astındagı yañarak yaugan kar tirän häm yomşak. Bolannarnıñ cäyenke toyakları da, nartanıñ kiñ tabannarı da ber karıştan tiränräk karga batıp baralar.

Ravil, Çusovitin kilgän yul belän barmıyça, yulnı unbiş – yegerme çakrımga kıskartu maksatı belän, bazaga taba bötenläy ikençe profillär belän kitte. Bu oçrakta bazaga ul cide – sigez säğattä kaytıp citärgä tiyeş ide.

Tönge säğat unikelärdä alda, agaçlar arasınnan cemeldäp, utlar kürende. Bu – Ravillär eşlägän yegermençe seysmik partiyä urnaşkan urın – Ohotbaza digän ber cir ide. Kayçandır monda faktoriyä bulgan, auçılar yäşägän, cänlek tirelären tuplagan. Ul zamannardan zur gına, äle dä eşkä yararlık ike öy saklanıp kalgan.Häzer isä seysmopartiyädä eşlägän ille – altmış keşene urnaştıru öçen, iskelärenä östäp, yunılmagan da büränälärdän sigezär bülmäle dürt öy salıngan. Tizdän, seysmiklar ikençe bazaga küçkäç, taygada torıp kalgan başka yözlärçä avıllar kebek, monsın da taşlap kitäçäklär.

Ohotbazanıñ utları kürensä dä, anda barıp citär öçen äle ike yak yarı da urmanlı taudan torgan Pandım – Yugan yılgasın ütärgä kiräk ide. Ravil küzgä törtsäñ kürenmäslek karañgı töndä anı – monı abaylagançı, bolannar tekä taudan aska – yılgaga taba töşä başladılar. Menä şul çakta hant Kolyanıñ süzlären iskä töşerergä turı kilde dä inde Ravilgä: narta kızıp kitep, bolannarnıñ artınnan kiterep törtterde. Tegeläre inde, älbättä, kurkudan alga ırgıldılar häm, döm karañgıda yulnıñ tuksan graduska borılış yasavın kürmiçä, agaçlık arasına kerep kittelär. Ä narta yuan gına ber agaçka kilep terälep, bolannarnı tıp tuktattı.

Çualgan cigem bauların Ravil bik ozak çişte. Nihayät, bolannarnı azat itep yulga çıgarıp bastırgançı, alarnı yañadan cigep Ohotbazaga kaytıp citkänçe, dizel-motorlı generator eşlävennän tuktatılıp, böten Ohotbazanı karañgılık baskan ide.

* * *

İrtägesen irtük torıp, Ravil topootryad başlıgı Çuvaşov yanına kerde. Yuriy Nikolayıviç Çuvaşov Novosibirsk şähärendä tuıp üskän häm şunda geodezistlıkka ukıgan. Geologorazvedkada katnaşuına inde biş – altı yıl. Tıştan kırıs kürensä dä, asılda, yomşak küñelle, klassik muzıkanı häm tugan şähären ülä yazıp yaratuçan, abruylı ber keşe ide.

- Sin, Ravil, bezneñ seysmik partiyäneñ yaña bazaga küçärgä tiyeşlegen beläseñ şikelle. Un kön elek näq menä şul eş buyınça, yağni yaña baza bulası urınnı ezläp, Stepanişin belän Stakay bezneñ könyak profillär yagına kitkännär ide. Menä kara...- dip, Çuvaşov yegermençe seysmopartiyä eşlägän cirlärneñ könyagındarak bulgan, läkin äle geologlarnıñ ayagı basmagan cirlärneñ ere masştablı kartasın östälgä cäyep saldı häm söyläven dävam itte:

- Başta bezneñ profillär buyınça könyakka taba sigezençe profilğä çaklı barırga kiräk. Bu yünäleştä, üzeñ beläseñ, ille çakrımnan artıgrak yul. Annan soñ tagın altmış – citmeş çakrım yaña yul yarıp, könyak – könçıgışka yünälergä häm Yıva – tor külen barıp tabarga kiräk. Menä ul kül: ozınlıgı meñ dä ike yöz metr, kiñlege cide yöz metrlap bulır. Şunıñ yarında bezneñ yaña baza bulırga tiyeş.

Küräseñ, bezgä yaraklırak cire – könyak yarında. Külneñ suı tirän, agaç – taş fälän yuk. Samolet su östenä dä, boz östenä dä utıra ala.

Bu säyläşüdän Ravil tagın şunı añladı: Stepanişin belän Stakay, kuakkistergeç belän kitep, şul yünäleştä yul sala başlagannar ikän, läkin adaşıp, töp yünäleşne yugaltkannar. Kostya Stepanişin traktorda bazaga äylänep kaytkan, ä yuldaşı anda torıp kalgan.

- Siña, Ravil,- dip añlattı Çuvaşov, - Kostya belän kitärgä häm, döres yünäleşne tabıp, tiz köndä Yıva – Torga barıp citärgä kiräk. Bargaç ta, ozakka suzmıyça gına, kül çiteneñ iñ uñaylı cirendä baza öçen urın äzerlägez, vertolet töşär öçen mäydançıknı agaç – taştan arındırıgız. Siña bu eşne başkaru öçen ber atna vakıt biräm, çönki atna – un könnän partiyäneñ böten mölkäten, bigräk tä tehnikasın, tözätü bazasın yaña urınga küçerä başlarga tiyeşbez. Bügen yal it, munça yagıp çabınıp al, ä irtä tañ belän yulga çıgarsız.

Yaña cirlärneñ kartasın karau, bussol saylap alu häm başka şundıyrak eşlären betergäç, Ravil üzeneñ ber yakın iptäşe Musin Kamil ğailäsenä kerep çıgarga buldı häm ber çittäräk torgan, Ohotbazada “tatarlar yortı” dip yörtelgän öygä taba atladı. Bazadagı başka öylär kebek vakıtlıça gına torırlık itep salıngan bu yortta dürt ğailä yäşi. Alar barısı da Tömän ölkäseneñ Vagay rayonınnan bulıp, akça eşläp alu maksatı belän küp kenä yıllar inde ekspeditsiyälärdä yörilär, üzläre genä tügel, balalarına da “nuca babay”nı kürsätälär ide.

Ravil bu dürt ğailägä kerep - çıgıp yörsä dä, öçese belän älläni duslıgı yuk, ä menä Kamil belän Rauza Ravil öçen ülä yazıp toralar, ä alarnıñ ike kızı – biş yäşlek Älfiyä belän cide yäşlek Äminä anı bötenläy üz abıyları kebek kürälär ide.

Ekspeditsiyägä kilgän aylarnı Ravil Seber tatarları telen añlamıy intekte. Baştarak, hätta: “Bolar nindi tatar bulsın, - dip tä kuya ide ul üz – üzenä. Üzbäk telen dä añlarga bula, ä bolarnıñ tele bötenläy añlaşılmıy bit”. Läkin tora – bara tegelärneñ “çın” tatar telen añlauların, ul gına da tügel, “Sarman”, “Ramay” kebek saf tatar halık cırların yaratıp cırlauların işetkäç, hätta yañarak cırlardan da häbärdar buluların belgäç, Seber tatarlarınıñ “tatarlıgı”nda Ravilneñ şige kalmadı. Soñrak, ber – bere belän aralaşkanda, alar tatar telen üzläre belgänçä söyläşsälär dä, ber – beren ciñel añlıylar ide.

Kamilneñ öyenä barışlıy, Ravil skladka sugıldı häm soñgı vakıtta nindi azık – tölek kiterelgän buluı belän kızıksındı. Läkin sklad mödire anı şatlandırmadı: aşarga betep bara, läkin östäp kiterüçe äle kürenmi ikän.

Annan çıkkaç ul, radist yanına kerep, soñgı yañalıklar turında beleşte, üzenä telegramma kilergä tiyeşlegen äytte. Moña karşı radist Vasya Kozlov başın gına çaykadı.

Annan soñ Ravil kar belän kümelep kalgan traktorlar, tyagaçlar, “Buran” nar yanınnan uzdı häm gacäplänep tel şartlattı: anıñ äle berkayçan da şul qadär küp tehnikanıñ tik torganın kürgäne yuk ide. “Bolannarga yukka gına küçep utırmaganbız ikän! – dip uyladı ul.

Ravil barıp kergändä Kamilnıñ ğailäse tulısınça öydä ide. Hucalar yegetne bik cılı karşı aldılar, ä kızlar isä abıylarınıñ muyınına uk kilep asılındılar.

Kamil ozakka suzmıyça gına munça ämällärgä çıgıp kitte (böten Ohotbazaga ber genä munça bar ide). Rauza isä tiz genä aşarga äzerlärgä kereşte. Ravil moña karşı bulsa da, hucabikä üzeneken itä birde, çönki buydak ir – atnıñ niçek eläkte – şulay gına tuyınıp yörgänen ul yahşı belä ide.

- İrtänge aşnı yünläp aşamagansıñdır bit äle sin,- dide ul kunagına, - ä kiçkese inde bötenläy dä eläkmägänder. Kerep yör bezgä yışrak, yuksa aşkazanıñ bozılır bit. Yäş çakta ul turıda uylamıysıñ şul, tazalıgıñ gel genä şundıy nık bulır kebek toyıla. Baksañ, beraz olıgaya töşü belän, ällä niçä törle çireñ kilep çıga...

Kızlar abıylarına üzläreneñ kurçakların, kitap - däftärlären, räsemnären kürsätü belän mäşgullär ide.

- Rauza apa! – dide Ravil beraz kızlar belän mäş kilep algaç. - Äminäneñ mäktäpkä yörer vakıtı citä bit. Nişlärgä uylıysız?

- Bıyıldan kalmıyça ilgä kaytırga kiräk ide inde, - dide Rauza töşenke tavış belän. - Anda kaytıp ta nişlärbez ikän tagın? Avılda eş tä yuk, hucalıgıbız da pran – zaran kiterelgän, yañadan torgızırga turı kiläçäk. Monda da ällä ni akça eşläp bulmadı. Az – maz cıyganı da inflyatsiyä belän yukka çıktı. Niçä yıllar şuşında ozınborınnar tuydırdık bit. Ä häzer, citmäsä, eşlägän akçanı da alıp bulmıy...

Şundıyrak zarlanu – uftanular belän yartı säğatläp vakıt ütkäç, Kamil kilep, munçanıñ säğat ikelärdä äzer bulaçagın belderde.

- Yaguçısı bulsa, kerergä äzer genä toruçıları da tabıla, - dide ul.

Şunnan soñ ul yañabaştan Ravilneñ häl - ähvälen soraştı, anıñ eşe turında beleşte. Yegetneñ yaña baza urının ezläp kitäsen belgäç, şunduk:

- Mine dä al üzeñ belän, - dip kütärelep çıktı. Äle genä taygada ber ay yatıp kildem: tugızınçı profildä ızan agaçları kistek. İnde ber ay yal itä alam. Bazada närsä eşlim di min? Beläseñme, miña auga yörep alırga kiräk ide. Üzeñ beläseñ, çıgımnar arta bara, kızlar da üsä... Sez barası cirdä äle cänlek kurkıtılmagan bulırga tiyeş. Bez bit monda inde alarnı cir şartlatıp ta, atışıp ta kurkıtıp beterdek.

- Yarıy, Kamil abıy,- dip künde Ravil, - min sine üz brigadama alam, içmasam tikkä yörmässeñ. Häzer ük Çuvaşovka kerep, prikaz yazdıram...

İkençe könne irtänge sigezdä kabinasına öç keşe utırtkan, sazda yöri torgan kiñ çılbırlı avır traktor, taptalgan yullı profillär buylap, könyakka taba yul tottı. Häyer, bu vakıtnı irtä dip atau - şartlı räveştä genä äytü ide, çönki tışta äle döm karañgı, säğat unberlärdä genä yaktıraçak.

Traktor yä avır güläp, kar astında kalgan agaç töplärenä barıp menä (andıy çakta kabinada utıruçılarnıñ hälläre bik möşkel bula), yä açık sazlarga, korı , çerek naratlı tigezleklärgä kilep çıga.

- Nindi tizlek belän barabız?- dip soradı Ravil Stepanişinnan, traktor güläven basarga tırışıp. Tegese aña un barmagın kürsätte. “Dimäk, yaña yulga qadär altı – cide säğat baraçakbız, dip uyladı Ravil.

Çınnan da, töş vakıtı ütep, säğat öçlärdä, yağni tışta karañgılık üzen sizderä genä başlagan vakıtta, äzer profillär betep, Stepanişin salgan yul başlandı. Kostya iptäşlärenä karadı da iyäge belän alga ımlap:

- Küräsezme yulnı? Niçek turı itep salıngan, ä!- dip kıçkırdı.

Ravil traktornı tuktatırga kuştı, häm alar öçese dä cirgä sikereşep töştelär.

- Nindi azimut belän salıngan inde sineñ bu turı yulıñ?- dip soradı Ravil, sumkasınnan karta belän bussol çıgara – çıgara.

- Yöz citmeş ike gradus belän!- dip cavap birde tegese.- Şul azimutnı aldık ta ber graduska da çitkä taypılmadık.

- Häzer, tugan, tikşerep karıybız,- dip, Ravil pribornı yaña salıngan yul buyınça bordı häm, bussolnıñ ugına karap,- şulay bulır, dip uylagan idem anı,- dide. - Kostya! Sez yöz citmeş ike gradus belän barmagansız, yöz siksän dürt graduslı azimut buyınça yargansız yulnı.

- Niçek inde ul alay!- dip, Stepanişin bussolğa kilep yabıştı.- Menä bit yöz citmeş ike gradus tora, sin kürmiseñmeni, Ravil.

- Sin, “böyek geograf”, magnit avışlıgı turında onıtkansıñ!-dide Ravil.

- Nindi magnit avışlıgı ul tagın, nişläp baş katırasıñ?

- Kostya! Cir şarınıñ tönyak polyusı belän tönyak magnit polyusı ber ük noktada tügel, alarnıñ arası şaktıy yırak. Şuña kürä magnit ugı çın polyusnı kürsätmi. Şulay itep, magnit avışlıgı barlıkka kilä. Köndälek tormışta bezneñ öçen anıñ ähämiyäte yuk, diyärlek, ä geodeziyädä, azimut bilgelägändä anı isäpkä almıyça bulmıy, yuksa adaştıraçak.

- Niçä gradus täşkil itä inde ul sineñ avışlıgıñ?

- Ul törle cirdä törleçä,- dip añlattı Ravil, - ä bu tirädä unike graduska yakın. Şunsın iskärtim: topografik kartalarnıñ härbersendä ul kürsätelgän.

- Añlaşıldı! – dide Kostya töşenke tavış belän.- Alay bulgaç nişlibez soñ? Yulnı yañadan yarırga turı kiler mikänni?

- Yu-u-uk! Alay itmibez,- dip tınıçlandırdı Kostyanı Ravil.- Sezneñ barıp tuktagan urınıgızga citkäç, yaña, tözätelgän azimut alıp, yul yarunı dävam itäbez.

- Buldı, Ravil, añladım! – dide Kostya. – Minnän sıy! Kaytkaç uk!

- Alga! – dide Ravil, häm alar, traktorlarına utırıp, yulların dävam ittelär.

Käyefe sizelerlek kütärelgän häm Ravilgä hörmäte artkan Stepanişin traktornı tagın da kızurak alıp bara tösle ide. Bälki bu çınnan da şulay bulgandır, çönki bu tirälärdä kalın urmanlı kalku cirlär azayıp, kärlä naratlı sazlı tigezleklär distälärçä çakrımnarga suzıla ide.

- İke säğattän anda bulabız! – dip kıçkırdı Kostya, iptäşlärenä borılıp.

İke säğat çaması vakıt uzgaç, alda çınnan da, zur timer çana östenä berketelgän tsisterna kürende. Unike tonna sıyışlı bu olı miçkädä tehnika öçen yagulık yörtelä ide.

Tagın da yakınaygaç, yulçılar tsisterna artındagı baloknı da şäylädelär. Monısı – şundıy uk çana östenä taktalardan kagıp eşlängän küçmä öyçek ide. Tübäsendä kalay miç morcası tırpayıp tora, morcadan küñelne rähätländerep töten çıga. Baloknıñ berdänber täräzäsennän yaktılık sirpelä.

Traktor balok yanına kilep tuktaganda, alarnı Stakay karşıladı.

- Min sezneñ traktor tavışın inde ber säğat elek işettem,- dide ul tegelär belän isänläşkäç. – Sez kilep citkänçe aşarga da peşerep ölgerdem...

Kostya traktornıñ suıtu sıyıkçasın agızıp tormadı, çönki sistemaga su urınına solyarka salıngan ide. Älbättä, bolay yaramıy, hätta, kurkınıç ide, läkin antifriz bulmagaç, nişliseñ.

Aşap – eçep, beraz yal itkäç, Ravil, karta alıp, östäl yanına utırdı. barısı da anıñ yanına cıyıldılar häm anıñ ni äytäsen köttelär.

- İnde karıyk, - dide ul, - kay cirdä tuktalganbız ikän. Kostya! Yaña yul belän küpme kildek, yegerme çakrımlap bulırmı?

Tegese baş kaktı.

- Yegetlär! – dide Ravil, ütkän yulnı kartada bilgelägäç, - Yıva – Torga barıp citär öçen, utız sigez – kırık çakrım yul ütäse bar. Ä yaña azimut inde yöz altmış ber gradus bulaçak. Ä häzer,- dip dävam itte ul kartanı ber yakka alıp kuygaç, - monda kilep citüebez turında bazaga häbär itärgä kiräk. Radiostantsiyägez ni häldä? Eşlime?

Kostya ber poçmaktan ratsiyä alıp, östälgä utırttı da, apparatnı kabıza torgan tumblerga bastı, läkin ratsiyäneñ indikator lampası berazga gına kabındı da tonıklana başladı häm, nihayät, sünde. Dinamiktan ber törle kıştırdau da, sızgıru da işetelmäde.

- Tfu, şaytan algırı! – dide aptıragan Kostya. –Añlamıym, ällä inde akkumulyator batareyaları utırgan. Lenya! Nişläp bolarnıñ köçläre tiz betkän soñ äle? Bez bit sineñ belän ör – yaña batareyalar alıp çıkkan idek!

- Min kaydan belim di! – dip başın çitkä bordı bitaraf kıyafätle Stakay. – Min bit radist tügel. Üzeñ niçek kaldırgan bulsañ, şulay inde.

Ravil Stakaynıñ küzlärendä yäşerten mäkerle şatlık bilgese kürep kalganday buldı, läkin moña ähämiyät birmäde. Konstantin ratsiyäne törleçä borgalap, baskalap karadı, läkin berni dä çıgaralmagaç, alıp kuydı.

Ul kiçne bütän istä kalırlık vakıygalar bulmadı; alar, kerosin lampasın örep, ike yak divarda ikeşär katlı itep eşlängän yataklarga avıp yokıga taldılar.

İrtän torgaç, Ravil, ozakka suzmıyça gına, yaña azimut bilgeläde dä şul yünäleştä yul sala başlarga kuştı. Stepanişin traktornıñ algı yagına agaçkistergeçne tagıp aldı. Algı yagı oçlı itep, kalın korıçtan yasalgan, ike yak çite pıçak sıman ütken kırlı caylanma vagrak agaçlarnı bötenläy sizmiçä kiskäläp – taptap bara, ereräkläre yanında ozagrak taptana, ä bik yuannarın kul belän kisälär yäki bötenläy kaldırıp kitälär ide. Agaçkistergeçneñ öske yagı traktornıñ motorın gına tügel, kabinasın da augan agaçlardan saklıy ide.

Kiçkä qadär, agaçsız urınnarnı saylabrak häm alıngan yünäleşne totıp, yaña baza yagına yul yardılar. Stakay balokta aşarga peşerep torırga kalgan ide. Kiçen ike çananı ber – ber artlı traktornıñ artına tagıp aldılar da, bügen yasagan yul betkän cirgä çaklı barıp, tön kundılar.

- Unike kilometr üttek! – dide Ravil iptäşlärenä kanäğat tavış belän. – Şulayrak eşläsäk, tagı ike - öç könnän Yıva – Torda bulaçakbız.

- Bügen ere agaçlı urmannar az eläkte şul, şuña kürä ciñel bardık, - dide Kostya, - kayvakıt könenä biş çakrım da kitep bulmıy.

İrtägesen balokta Kamil kaldı. Öçençe kön kiç belän balokta Ravil tagın ütkän yulnı kartaga töşerä başladı.

- Bügen azrak üttek, - dide ul, - cide genä çakrım buldı.

- Niçek inde cide çakrım! – dip aptıradı Kostya. – Minem isäp buyınça unber – unike bulırga tiyeş. Sin niçek alay az kiterep çıgardıñ äle?

- Tukta! Sin balokka taba kire kilgän çakta nindi tizlektä kildeñ soñ? – dip soradı Ravil traktorçıdan.

- Dürtençedä.

- Soñ, yulda min soragaç, sin miña traktor täräzäsennän öç barmagıñnı kürsätteñ bit. Dimäk, säğatenä cide çakrım bula.

- Yuk, min sineñ soravıñnı añlamaganmın. Bez dürtençe tizlektä kildek, yul tigez ide bit. Niçek rıçagnı dürtençegä tıktım, şulay bardım.

- Alay bulgaç Yıva – Torga barıp citärgä ike - öç çakrım gına kala. Monnan yırak tügel zur açık saz bulırga tiyeş, dip yomgakladı Ravil. – İrtän tikşerep kararbız, döres kiläbez mikän. Yuksa külne uzıp kitüebez bar.

İrtän torıp aşap – eçkäç, Ravil beraz gına yaktırgannı kötte dä, üze äytkän sazlıknı ezläp kitärgä buldı.

- Bezgä yünäleşne tögäl alıp barırga kiräk häzer,- dip añlattı ul,- yugıysä külne kürmi uzıp kitüebez bar. Monıñ öçen iñ elek kay cirdä buluıbıznı täğaenlärgä kiräk, ä sazlık monda küzgä bärelerdäy berdänber oriyentir.

- Ravil, min dä sineñ belän baram, - dip urınınnan tordı Leonid Stakay, başlıkları yulga cıyına başlagaç.

- Yuk! – dip kırt kiste tegese.- Minem belän Musin Kamil bara.

Ravil belän Kamil auçılar çañgısı kiyep, mıltık asıp, tege saz bulırga tiyeşle yakka atladılar. Tirä - yakta kedr urmanı, ä ike - öç yöz metr ütkäç, zur açık saz başlanırga tiyeş.

Urman ber dä kötmägändä diyärlek betep, tirä - yak yaktırıp kitte: alda diametrı öç çakrımga suzılgan tügäräk saz cäyelep yata ide. Urtasında küle dä bulgan bu saz kartaga da töşerelgän.

- Yeget ikänseñ, Ravil! – dide Kamil. – Marşrutıñ töp - tögäl ikäne inde açık kürende. İnde kaytırga çıksak ta yarıydır?

Ravil kartasın çıgarıp, üzläreneñ basıp torgan cirlären bilgeläp torgan çakta, Kamilnıñ ütä dulkınlangan tavışı yañgıradı:

- Ravil! Kara!..

Tegese, aptırap, aña borılganda, Kamil dulkınlanuınnan süzen dä äytä almıyça, kulı belän saznıñ ber çitenä kürsätä ide. Ravil dä şul yaka borıldı häm... üzlärennän yöz yegerme – yöz ille metrda gına yartılaş kar belän kümelgän vertolet kürde.

Ravil belän Kamil süzsez – nisez genä şul yakka aşıktılar häm minut eçendä älege serle vertolet yanına barıp ta cittelär.

- Mİ – 4, - dide Ravil, vertolet tiräli äylänep çıkkaç,- äle kar töşkänçe häm cir tuñgançı uk töşep utırgan bu. Küräseñme, tägärmäçläre ber metrdan da tirängäräk batıp, mäñgelek bozlıkka barıp terälgännär. Cir östendä korpusı gına çıgıp kalgan, ansınıñ da yartısın kar kümgän.

Alar aşıga – aşıga vertolet tiräsendäge karnı köri – arçıy başladılar, çönki maşinanıñ işegen açarga kiräk ide. Läkin köräksez – nisez eş avır häm ozak bara ide.

- Bu vertolet yıgılıp töşteme, ällä üze utırdı mikän? – dip soradı Kamil eş aralaş.

- Üze töşkängä ohşıy: küräseñme, turı gına töşep utırgan, ber vatılgan – kırılgan cire dä kürenmi, - dip añlattı Ravil iptäşenä. – Annan soñ, utırgan ciren kara: berençedän, agaçsız açık urın, ikençedän, oçuçı saznıñ çiten, urmanga, korı cirgä yakınrak urınnı saylagan.

Tırışa torgaç, niçek itsä itep, vertolet işegen açtılar. Läkin salonda ber can iyäse yäki küzgä bärelerdäy ber äyber dä yuk ide. Kiräk çagında yök taşıy aluçı, turı kilgändä keşelär dä yörtä torgan, ekspeditsiyälärdä zur hezmät kürsätüçe gadi ber vertolet ide bu.

Kamil belän Ravil soñgı vakıtta avariyägä eläkkän yäki bötenläy reystan äylänep kaytmagan bortlarnı iskä töşerä başladılar, çönki andıy häbärlärne taygadagı keşelärgä härvakıt cibärep toralar ide.

- Soñ, avgust ayında, bıltır!.. – dip kıçkırıp uk cibärde Kamil. – Akça töyäp kitkän vertolet yukka çıkkan ide bit!

Çınnan da, utkän yılnıñ avgust ayında seysmopartiyälärdä eşläüçelärgä hezmät hakı alıp kilergä çıkkan vertolet häbärsez – nisez yugalgan ide. Dürt seysmopartiyädä eşlägän 250 läp keşeneñ yartı yıllık eş hakın töyägän vertolet, ekspeditsiyäneñ buhgalterı häm ike oçuçınıñ yazmışı äle dä bilgesez.

- Küpme akça yukka çıktı,- dip äyttelär äle ul çakta? – dip soradı Ravil.

- Yalgışmasam, 100 millionga yakın.

- Küp akça,- dip kuydı Ravil. – Alay da monıñ bort nomerın yazıp alıyk äle, - dip, karandaş häm käğaz çıgardı. Şulvakıt Kamilnıñ oçlı küzläre tagın närsäder kürep aldı.

- Ravil! Monda küptän tügel kemder bulıp kitkän bit. Annan soñ kar yavıp kitkän kitüen dä, ä barıber çañgı ezläre belenep yata.

- Stakay yörgänder, monda anı kaldırıp kaytkan ide bit Kostya, - dide Ravil, kulındagı käğazgä vertolet nomerın töşerä - töşerä.

- Läkin alarnıñ tuktagan cirläre monnan bik yırak ide bit. Balok yanınnan monda kilep kitü öçen aña, kimnän dä, ike kön vakıt kiräk bula ide.

- Bulsa soñ?- dip soradı Ravil häm älege häbärneñ bik tä möhim ikänen abaylap aldı. - Tukta, tukta! Ä nigä soñ ul bezgä bu turıda berni äytmäde?

- Häm niçek ul, gomumän, monda kilep eläkkän?- dip şiklänüen dävam itte Kamil. – Monıñ öçen bit tayganı bik tä yahşı belergä kiräk ide. İkençe yaktan, andıy osta taygaçı bulgaç, alar nigä adaşıp, alga barudan, yul saludan tuktagannar? Ällä bütän keşe ezläre mikän bu? Ansı da ikele.

- Kıskası, - dip yomgakladı Ravil, - soraular küp, ä cavapnı , bälki, Stakay birsä, birer.

İptäşläre yanına äylänep kaytkaç, Ravil belän Kamil tegelärgä vertolet turında söyläp birdelär. Stepanişin belän Stakay da bu häbärne işetkäç, gayät gacäpländelär, läkin ikençeseneñ aptıravı Ravilgä niçekter yasalmarak çıkkan kebek bulıp toyıldı.

- Leonid! Sin dä bulgansıñ bit anda. Nigä bu turıda bezgä berni dä äytmädeñ? – dip, turıdan – turı soradı Ravil Stakaydan. Tegese sazdagı vertoletnı kürüen kire kagarga uylasa da, bu uyınnan tiz genä kire kayttı, çönki andıy ğamälneñ faydasız ikänen añladı bulsa kiräk.

- Min bu turıdı onıtkanmın, - dide ul karañgı çıray belän beraz däşmi torgaç.

- Bik säyer. Sin monda kilep, ike kön vakıtıñnı äräm itkänseñ, sazda utırgan vertoletnı kürgänseñ, läkin bu “vak – töyäk” turında niçekter bezgä belderergä onıtkansıñ,- dip başın çaykadı Ravil.

- Nigä miña bäylänäseñ? – dip, gayät tupas cavap birde Stakay. – Sin miña yala yagarga cıyınasıñ, ahrı. Tukta äle! Närsäsen sez, tatarlar, gel eşlekle dä namuslı bulıp kılanasız?.. Häyer, sezgä şundıy bulu tiyeşle dä dä.

- Lyonya! – dip süz kıstırdı Kostya.- Sin koyrıgıñnı borma äle, sorauga turı cavap bir.

- Sin dä şunda tabamı? Yarıy alaysa, äytsäm äytim. Min çınnan da taygada auda yördem. Närsäse kileşmi monıñ? Adaşıp, bu yaklarga kilep çıkkanmın. Äle yarıy balok yanına äylänep kayta aldım. Ä vertolet!... – dip kulın seltäde ul. – Betkänmeni taygada vatık tehnika.

- Alay tügel! – dip karşı töşte Ravil. – Taşlandık tehnika, çınnan da, oçrıy, läkin vertolet tapkanıbız yuk ide äle. Bigräk tä keşe ayak basmagan cirdä.

Stakay başka süz äytmäde, barı tik iñbaşların gına sikertep kuydı, “sez minnän kübräk beläsez”, yänäse.

Ämma ozaklap gapläşep utırırga vakıt yuk ide: äle bit Yıva – Tor tabılmagan. Döres, anıñ monnan ike çakrımda gına ikäne inde açıklandı, Dimäk, aşıgırga, kön yaktısında anda barıp citärgä, anısın – monısın, äylänä - tiräne karaştırırga kiräk bit äle.

- Köndezge aşnı anda aşarga tiyeşbez, aşıgıyk - dide Ravil iptäşlärenä kuzgalır aldınnan. Traktor alga ırgıldı häm tirän karnı yara başladı. Kalgannar arttan atladılar.

Kül tiräsendäge kalın narat häm kedr urmanın kisterä - kisterä, öç säğatläp tırmaşkaç, agaçlar arasınnan külneñ üze kürende. Çiktän tış söyengän yul saluçılar, aşıga – aşıga, kar belän kaplangan boz östenä kilep çıktılar. Külneñ tirä - yagı kamışlı saz, ä könyak yarı korı häm kalku kürenä ide.

- Änä bezneñ yaña baza kayda bulaçak, - dip, Ravil şul yakka kulın suzdı.

Kül çitendäge kuyı urmannı yarıp, tege kalku urınga qadär tagın 400 metrlap yul üttelär. Ä inde barıp citkäç, alarga yänä beraz gacäplänep alırga turı kilde: yardan 70 – 80 adımda, biyek – biyek kedrlar astında cirgä señep betä yazgan ber alaçık tora ide. Şunda uk, 4 – 5 metr biyeklegendäge baganalar başına sänderä eşlängän. Anıñ östendä yahşılap yunılgan agaçlardan burap eşlängän, öste nıklı kapkaç belän yabılgan tartma urnaşkan.

- Bu alaçıkta kayçandır auçılar yäşägän, - dip añlattı Kamil. – Taygada alar yış oçrıy. Ä tegese, - dip, agaçlar başındagı tartmasıman närsägä kürsätte ul, - keçkenä labaz – auçılarnıñ azık – tölek häm äzerlängän tirelärne saklau urını. Labaz bik nık häm räten belep eşlänä. Anda ayu da, tıçkan da kerä almıy, bütän cänleklärne äytmim dä inde.

Auçı alaçıgına kerdelär. Bu öyçekneñ iñe – buyı dürt metrdan artmıy ide, tüşämenä ozın buylırak keşeneñ başı tiyep torırlık. Miçe inde yagarlık tügel: çıbıktan ürelgän häm eçe – tışı kızıl balçık belän sılangan morcası cimerelep töşkän. Miç aldında beraz utın, çıra häm kayın tuzı, ä matçaga kıstırılgan çüpräk eçendä toz tabıldı. Läkin iñ kızıklısı – poçmakta elenep torgan kır sumkası ide. Bursıp tarkalır hälgä citkän bu bukçanıñ eçennän nindider Kirill isemle keşegä kilgän hatlar, anıñ üzeneñ yazılıp betmägän hatları, şul vakıttagı käğaz akça häm başka törle äyberlär çıktı. Hat – käğazlär altmışınçı yıllarga karıylar ide.

- Bu bändäneñ yazmışı ni belän bette ikän? – dip kuydı Kamil uyçan gına. – Häzer pensiyädä mikän, ällä inde...

- Belmim şul inde, - dide Stepanişin,- kaytaldı mikän soñ ul mesken monnan? Dokumentları, hatları – fälän monda bit... Karagız äle, ä bu sigaret tartmaçıgı bötenläy bozılmagan bit, kırık yıllap yatsa da.

- Çü äle! – dip başın çaykadı Ravil. – Ul vakıtta mondıy sigaret tarttılar mikän soñ? İkele. Bir äle monda. Monı, küp bulsa, yartı yıl çaması elek kenä kaldırgannar monda...

* * *

Köndezge aşnı aşagaç häm beraz yal itep algaç, dürtese dä eşkä totındılar: yaña baza urının bilgelärgä, agaçların kisep, vertolet utırır öçen mäydançık äzerlärgä, Ohotbazadan kilgän yöklärne buşatırlık urın ämällärgä häm başka küp kenä eşlär başkarırga kiräk ide.

Tehnika yärdämendä eş bik tiz häm caylı bardı. Agaçlarnı kul köçe kullanıp pıçkı häm balta belän kisärgä dä turı kilmäde: köçle traktor alarnı tamırları belän aktarıp, ber çitkä öyä bardı. İkençe könne kiç citügä, tiyeşle eşlär tämamlangan ide inde.

- Şabaş! – dide Ravil arıgan häm açıkkan iptäşlärenä. – Bezneñ monde eş bette, irtägä kaytıp çıksak ta yarıy.

İrtägesen tañ belän torıp, dürt iptäş soñgı tapkır irtänge aşnı äzerli başladılar. Şulvakıt balokka traktorın kararga çıkkan Stepanişin kerde häm:

- Ravil! İke - öç säğatkä yulga çıgunı kiçekterep torırga turı kiler, ahrı, çönki radiatornı karap alası bar: suıtu sistemasındagı solyarka agıp betkän bit, ällä inde radiatorga çıbık – fälän kadalgan. Äle tışta karañgı, yünläp eşläp tä bulmıy.

- Alay bulgaç, min çañgıda kilgän yul belän kire kitäm, - dide Kamil. – Bälki, berär cänlek fälän oçrar. Urmanga bik yırak kermäm, traktor tavışı işetelü belän karşıgızga çıgarmın.

Biş – altı minuttan ul karañgılıkka kerep tä yugaldı.

Stepanişin traktornı karagan arada Ravil belän Stakay bazaga alıp kaytası närsälärne kiräkle cirlärgä urnaştıra başladılar. Bu eş ike säğatkä yakın vakıtnı aldı. Ul arada Kostya da kerep, traktornıñ äzer ikänen belderde. Barısı da tışka çıktılar. Traktor göreldäp eşläp utıra ide. Şulvakıt Stakay tınıç kına:

- Yegetlär, min monda kalırga buldım, - dide, ä üze anıñ bu süzlärennän tañ kalgan iptäşlärennän ber çitkäräk barıp bastı.

- Niçek inde monda kalırga? Sin ni söyliseñ? – dip soradı Ravil Stakaydan.

- Närsä işetkän bulsañ, şunı söylim, - dip cavap birde tegese.

- Siña monda kalırga kem röhsät birde soñ äle? – dip soradı Ravil Stakaydan.

- Miña röhsät kiräkmi, min irekle keşe, kayda telim, şunda yäşim, añlaşılamı! – dide Stakay tupas itep.

- Säyer! – dip gacäplände Ravil. – Sin bit eştäge keşe. Sin niçek itep monda eşsez yatarga tiyeşseñ?

- Ä min eşsez yatarga cıyınmıym da. Baltam bar, agaç äzerlärmen. Beläsez bit, monda yaña öylär salu öçen küpme agaç kiräk bulaçagın.

- Balta belän genä küpme agaç kisä alasıñ sin? Häm gomumän, eşçe eşne üze saylap eşlämi, kayda kuşsalar, şunda eşli, - dip ügetläven dävam itte Ravil.

- Yä - yä! Sayra, koşçık, sayra!..

- Lyonya! – dip karadı Stepanişin da, - Sineñ bit nibarı öç – dürt könlek azıgıñ bar...

- Min yahşı gına auçı da bit äle, tugannar. Kurıkmagız, açtan ülärgä cıyınmıym, - dide Stakay üz fikerendä häm niyätendä nık torıp.

Ravil beraz uylanıp tordı da:

- Yuk, Leonid! Min sine monda kaldıra almıym. Naçarmı, yahşımı, ohşıymı bu siña, yukmı, min monda baş keşe, häm min sezneñ öçen cavaplı! – dip kırt kiste.

- Min üzem öçen barı tik üzem genä cavaplı, işetteñme şunı!?

- Konstantin! – dide Ravil balok işege yanında torgan Stakayga yakınlaşa – yakınlaşa. – Tot bu üzsüzlene! Traktorga bäyläp salıp bulsa da alıp kaytaçakbız bez anı.

Stepanişin ikençe yaktan Stakayga taba bara başladı.

- Yä, yarıy inde, Lyoha, şayarma, äydä kaytıyk! – dip ügetläde ul iptäşen.

Şul uk mizgeldä Stakay cähät kenä kesäsennän pistolet çıgardı häm anı başta Ravilgä, annan Konstantinga tözäde.

- Yä, yä! Kügärçenkäylärem! – dide ul zähär kölep. – Kaysıgız yakın kilä? Kaysıgızga berençe pulya?

- Lyoha! Lyoha! – Şayarma! Yäşer koralıñnı! – dip, Kostya Stakayga taba yılıştı.

- Sezneñ belän bolay gına bulmıy, ahrısı, - dip, Stakay pistoletnıñ predohranitelen ıçkındırdı, annan soñ katgıy häm yanaulı tavış belän kıçkıra başladı:

- Yägez äle, keregez balokka! Tiz genä! Min kemgä äyttem? Etlär! Kıymıldagız!

Ravil Stakaynıñ yözenä karagaç, tegeneñ bu mizgeldä bik citdi häm täväkkäl buluın añladı. “Monda ber – ber häl bar. Atuı da mömkin monıñ”, - dip uyladı ul.

- Ber! İke! – dip boyıra başladı ul arada Stakay.

- Yä, yä! İsärlänmä! Keräbez! – diyä – diyä, Kostya belän Ravil balok eçenä kerdelär.

Şunda uk işekneñ tışkı yaktan şaltırap biklänüe işetelde.

- Tintäklär! – dip häm tagın ällä nilär äytep sügenä ide tışta Stakay. - Minem yulıma arkılı töşüegez öçen bik ükenersez äle sez!

- Närsä? Bezne monda bikläde tügelme soñ? – dip aptıradı Ravil.

– Ravil, mıltıgıñ kayda? – dip soradı Kostya, karana – karana.

- Traktorda. İkebezneken dş şunda kaldırgan idek bit.

- İh sin! Yohan – babay!

İke totkın berdänber keçkenä genä täräzä yanına taşlandılar.

Stakay traktor kabinasınnan ike mıltık alıp çıktı da alarnı kuakkistergeçneñ kırıyına sugıp vattı. Annan soñ, beraz uylanıp torgaç, kaydandır çiläk alıp, tsisternadan solyarka agızıp aldı da balokka taba kilä başladı.

- Ni eşli ul!? – dip kıçkırıp cibärde kurka töşkän Stepanişin. Ä tıştan inde cinayatçeneñ balok stenalarına solyarka sipkäne işetelde.

- Äy, baloktagılar! Sezgä barıber ülem, tışka çıga alsagız da, eçtä kalsagız da. Vallahi, min monı telämi idem, läkin sez üzegez minem eşemä kilep tıgıldıgız.

- Äy, Stakay! – dip kıçkırdı Ravil. – Sin bezne yandırıp üterergä cıyınasıñmıni? Närsä, keşe üterep korı kalırga uylıysıñmı? Barıp çıkmas!

- Ha – ha – ha! – dip şarkıldadı tegese. – Kem taba mine taygada? Ä ber säğattän min, gomumän, tyu – tyu!

Şul mizgeldä Ravilneñ başına bügenge hällärneñ asılına töşenderüçe ber uy kilde.

- Vertoletnıñ oçuçıların da sin yuk itteñme? – dip soradı ul işek aşa.

- Ä - ä - ä! Sin alay diseñme? – dide Stakay açulı tavış belän. – Alay bulsa, mä!

- Nişläp ul bulsın! – dide Kostya. – Bıltır Stakay belän Kasyanov sigezençe profilneñ agaçın kisälär ide bit. Beraz min dä anda eşläp kittem, annan mine otryadka stantsiyä yörtergä alıp kittelär. Ä alar ike ay taygadan çıkmadılar.

Şulçaknı işek yırıklarınnan töten kergäne sizelde, täräzädän oçkınnar da kürende.

- Ul bezne çınnan da yandırırga cıyına bit! – dip kıçkırdı Stepanişin açırgalanıp. Balok eçendägelär täräzä yanına taşlandılar, läkin täräzä bik keçkenä häm anıñ aşa çıgarlık tügel ide.

- Kostya! Kara!

Täräzädän labaz yanında Stakay kürende. Ul kayandır ciñelçä genä itep eşlängän baskıç kiterep, labazga söyäde dä öskä ürmäläde. Menep citkäç, nindider timer kisäge belän kayırıp tartmanıñ kapkaçın açtı häm...Täräzädän karap toruçılarnıñ küzläre mañgaylarına menä yazdı: Stakay, iyelep, tartmadan büselergä torgan inkassator sumkasın kiterep çıgardı...

- Vertolettagı akça!..- dide Ravil ni öçender pışıldauga küçep.

Stakay, çınnan da, brezent sumkadan ber – ike kalın törgäk käğaz akça çıgarıp, äyländergäläp, isnäşterep karadı da, sumkaga tıgıp, kire ırgıttı. Annan soñ çänçä barmagın töbäp, tartmadagı sumkalarnı sanap çıktı. “Unlap bar, ahrısı,” - dip uylap kuydı tegeneñ häräkätlären küzätep torgan Ravil.

Ul arada Stakay baskıçtan töşte dä yalkın belän uralgan balokka yakınrak kilde.

- Äy, sası täkälär! Teresezme äle? – dip kıçkırdı ul eçtägelärgä. –Tiz genä katıgız da, min tege maymılnı yuk itärgä kitäm. Traktor tavışın işetep, ul bit üze ülemenä karşı aşıgaçak, ha – ha – ha!

Ä bu vakıtta ut balok eçendä dä yana ide inde, açı töten çäçätä, tamaklarnı bua başladı.

- Ravil, nişlibez? Betäbez bit! – dip gırıldadı Kostya.

Şulçaknı tışta görseldäp mıltık atkan häm Stakaynıñ açırgalanıp kıçkırgan tavışı kilde.

Yartı minut ta ütmäde, kemder kayırıp, işekne açarga tırışa başladı. Balok eçendägelär dä, can açularınnan, soñgı köçlären cıyıp, işekkä bärä başladılar. Nihayät, işek çıdamadı, aktarılıp töşte. Läkin çıgu barıber mömkin tügel ide: işektän köçle yalkın bärep kerde.

Tıştan tavış işetelde:

- Ravil! Sikeregez tizräk tışka! Yanıp üläsez bit!

Bu – Kamil tavışı ide.

Balok eçendägelärneñ ozak uylap torırga vakıtları yuk ide. Başta Kostya, anıñ artınnan Ravil, yözlärenä büreklären kaplap, tup – turı ut eçenä sikerdelär häm...baloktan oçıp çıgıp, karga mätälep töştelär.

Ravil şunduk sikerep torıp, başın borgalap, Stakaynı ezli başladı. Tegese isä motorı ükerep utırgan traktor yanında katlı – katlı itep sügenep, ayagın ugalap utıra ide.

- Pistoletın min aldım,- dide Kamil häm, kesäsennän Stakaynıñ koralın çıgarıp, Ravilgä birde. – Mä tot!

- Sin nişläp monda kilep çıktıñ soñ äle? – dip soradı Ravil. - Min sine ber un çakrım alga kitkänseñder dip uylagan idem...

- Kitkän dä bulır idem, - dip söyläp kitte Kamil.- Läkin yulda minem isemä beläseñme närsä kilep töşte: bıltır cäy bit min Stakaynı bötenläy yazmagan cirdä kürdem.

- Kaysı töştä inde ul yazmagan cir? – dip soradı Ravil Kamildän.

- Tıñlap tor. Cäy köne min Vagayga kaytıp kilgän idem bit? Avgust ayınıñ näq 25-ndä min Kultbazada ekspeditsiyäneñ samoletın kötä idem. Şul çakta menä şuşı Stakaynı kürdem. Ul ber keşe belän “Volga”ga utırıp kitte. Tege keşeneñ monı kisätkäne dä kolakka çalınıp kaldı: “Eşeñne eşlägäç tä, şım bul. Yartı yıl bötenläy tınıñnı da çıgarma...” Kalganın işetep bulmadı.

- Stakay sine kürdeme soñ?

- Yuk, kürmäde. Äle bügen genä iskä töşep tora: Stakay bit ul çakta Kasyanov belän bergä profillärdä ızan agaçı kisärgä tiyeş ide. Nişläp soñ äle ul Kultbazaga barıp eläkkän? Citmäsä, älege dä bayagı sazdagı vertolet iskä töşte... Min şiklänä başladım, sezneñ öçen kurkıp kittem häm...

- ...Häm bezne ülemnän kotkardıñ!

- Bolay gına Stakaynı kulga alıp mataşıp torırga vakıt yuk ide inde: sez kurkınıç astında idegez, miña anıñ tezenä atarga turı kilde. Koralı şunduk ber yakka oçtı...

Äle genä ülemnän kotılgan Ravil, Konstantin häm alarnıñ kotkaruçısı Kamil Stakay yanına kildelär.

- Yä! Häşärät! Nişlätergä inde sine! – dip Kostya Stakayga tökerde. Tegese, teşlären kısıp, sızlanıp yata birde.

- Kostya! – dide Ravil, Stakaynıñ ayagındagı cärähätne karaştırıp. – Yarasın bäylärgä kiräk. Darular tokçasın kay cirgä tıktıñ, bar alıp kil!

- Närsä - ä - ä! – dip, çiktän tış gacäplände Stepanişin. - Äle anı tagın bäylärgä däme?!

- Bar, bar! Bezgä bit anı tere kileş alıp kaytıp citkerergä kiräk: cinayate turında tiyeşle cirdä söyläp birsen häm cavap totsın.

Öçäüläşep Stakaynıñ yarasın eşkärtkäç, kulların bäyläp, traktor kabinasına menderdelär. Ahırda labazdan akça tokçaların töşerep, alarnı ber zur kinder kapçıkka tutırdılar häm kabina tübäsendäge matratslar arasına tıgıp, nıgıtıp bäylädelär.

Şulvakıt kul – ayagı bäylängän Stakay telgä kilde:

- Şakallar! Sez üz akılıgızdamı? Kaya alıp barırga telisez bu akçanı? Alar turında onıttılar bit inde, küptän onıttılar. Sez nişlisez? Mondagı akça sezgä gomerlekkä citä bit! Taygada gomer buyı çerep yatmassız. Äydä, buldıksız peşmägännär tuñsın tayga palatkasında!

Tegelärneñ endäşmi ber – berenä karaşuın üzençä añladı bulsa kiräk, dävam itte:

- Sezneñ öçegezgä dä bişär million, kalganı miña häm, üzegez añlıysız, min berüzem genä tügel...

Stakay bolarnıñ haman da däşmäven azsınu bilgese dip añladı bugay:

- Yarıy, härberegezgä unar million bulsın. Ant itäm, bu turıda berkem dä belmäyäçäk. Vertoletnıñ oçuçıları inde tabıla torgan urında tügel, dimäk, böten cinayät alarga yabılaçak. Yägez, yegetlär, täväkällägez! Ä minem cärähätne oçraklı häl diyärbez.

Berençe bulıp, Ravil telgä kilde:

- Dimäk, sin bezneñ namusıbıznı un millionga bäyälädeñ? Arzan, arzan!

- Bulsa, kübräk birer idem, milliard ta kızganmas idem! – dide Stakay, ömet çatkıları kabıngan küzlären yaltıratıp. - Başıgız eşläsä, kiläçäktä küpme kiräk, şulkadär bulır.

- Yuk! – dip kırt kiste Ravil katgıy itep.

Stakay ömetle küzlären Stepanişin belän Musinga töbäde:

- Kostya! Kolya! Añlatıgız şul başsızga, sez bit tintäklär tügel. Häzer bit böten Rossiyä şulay yäşi: kem niçek häm küpme eläkterä ala. Böten säyäsät şundıy , östän aska qadär.

Kamil belän Kostya, Stakaynıñ süzlärenä iltifat itmiçä, üz eşläre belän mäşgullär ide.

- U-u! Kahär sukkan kommunistlar, ıştansız romantiklar! – dip ısıldadı Stakay. – Ber bez genä tügel bit, barısı da şulay yäşi.

- Barısı da tügel! – dip cavap birde Ravil aña.

- İh kabähätlär! Misezlär! – dip acgıruın dävam itte Stakay, açı sügenep. – Bolay bulgaç, üzegezgä üzegez üpkälärsez! Sezgä bazaga kaytıp kerü yuk. Gomumän, dönyada yäşäü bette sezgä!

Un minuttan artına tsisternalı çana takkan, eçenä dürt keşe sıydırgan traktor Yıva – Tordan kuzgalıp, Ohotbazaga taba yul tottı. Bu vakıtta säğat unikelär bulıp, tışta tämam yaktırgan ide.

- Tönge unikelärgä kaytıp kererbez, - dide Stepanişin.

Öç – dürt säğatläp üzläre salgan yul belän bargaç, yulçılar traktornı tuktatıp, cirgä sikereşep töştelär. Kaysıları tämäke kabızdı.

- Kem belän “Volga”ga utırıp kitkänen kürdeñ äle sin Stakaynıñ? – dip soradı Kamildan nindider üz uyları belän mäşgul Ravil.

Bu kötelmägän soraudan Kamil beraz aptırıbrık kaldı, läkin şunduk isenä kilep cavap birde:

- Ä - ä - ä, cäy köneme? Okrugnıñ Yugarı Sovetı räisen saylau buyınça agitatsion plakatlarda Boroşnin digäne bar ide bit? Menä şunıñ belän.

- K - yı – yı – m? Boroşnin? – dip ise kitte Ravil.- Ul bit Okrug militsiyäsen citäklägän keşeneñ berençe urınbasarı. Ä häzer räislekkä kandidat. Sin yalgışmıysıñmı soñ, Kamil abıy?

- İkmäkter menä!

Şulvakıt traktor motorı tavışına tagın ber yat görelte kuşıldı. Yulçılar törle yakka başların borgalıy – borgalıy karana başladılar. İke - öç sekund ütügä, inde çak kına karañgılana başlagan havada samolet kürende. Ekspeditsiyälärdä töp transport berämlege bulıp hezmät itüçe, cäyen su östenä dä, korıga da, kışın kar östenä utırırga sälätle küpne kürgän keçkenä biplan AN- 2 yäki “Annuşka”, gadi tel belän äytkändä “Kukuruznik”, kedr başlarına tiyä yazıp, näq alar östennän oçıp uzdı.

Yulçılar başların kütärep aptırap kaldılar.

- Monısı nindi ğalämät buldı tagın? – dip kuydı Kamil.

- Monı sin kürgän räislekkä kandidat cibärgänder, - dip cavap birde Ravil. – Içkındık, yegetlär, bäladän baş – ayak!

Öç – dürt minuttan älege samolet tagın ber märtäbä, läkin inde kire yakka oçıp uzdı da yugaldı.

- Bu samolet Yıva – Tor yaktan oçıp kilde bit, – dide Ravil Stakayga kıçkırıp. – Ul sineñ yanga labazdagı vertolettan talangan akçanı alırga kilgän ide tügelme soñ? – Stakay däşmäde. Ravil süzen dävam itte. – Alar, mögayın, kül östenä utırıp, labaznı karagannardır da, akçanı tapmagaç, bezneñ ez buyınça kua kitkännärder.

- Alarnı bügenge köngä şuşı Stakay çakırgan bulgandır da inde, alay bulgaç, - dip töşende Kostya.

- Alar belän üzegezneñ ratsiyägez aşa söyläşkänder ul,- dide Kamil.

- Ä annan soñ, bezne ratsiyäsez kaldıru öçen, batareyaların utırtıp kuygandır, - dip fiker yörtte Ravil.

- U – u – u! Et! – dip, Kamil Stakay yagına borıldı, läkin bertörle dä cavap almadı.

-Bezne alar bolay gına kaldırmaslar, dip uylıym,-dide Ravil uylanıp . - Yuk! Samolettan bezne ala almaslar, - dip başın çaykadı Kamil.

- Samolet cibärergä hälennän kilgän keşeneñ vertolet cibärergä dä mömkinlege bulır. Kür dä tor, ber säğat tä ütmäs, vertolet monda bulır. Bezgä aña qadär üzebezneñ elekke profillärgä barıp citärgä kiräk: anda kaçu öçen yullar kübräk, - dide Ravil. – Karañgı töşärgä dä küp kalmadı bolay...

Çınnan da, kaçıp baruçılar ille minut çaması bargaç, inde karañgı töşä başlagan küktä yakınayıp kilüçe vertolet kürende. Ul mömkin qadär tübänäyep, näq traktor östennän bara başladı. Havadan megafon aşa kıçkırgan köçle tavış kilde:

- Äy, traktordagılar! Tuktagız! Sezneñ belän militsiyä kapitanı Luqyanov söyläşä. Häzer ük tuktarga boyıram!

- Stepanişin başın Ravilgä taba bordı:

- Nişlibez? Tuktıybızmı? Militsiyä kapitanı di bit.

- Yuk, yuk! Tuktama! Sin anıñ dokumentların kürdeñme? Militsiyä bezne taygada kuıp yörmäs ide, ul bezneñ belän bazada da söyläşä ala. Bezneñ kaçar cir yuk.

Kinät alda närsäder şartladı, tirä - yakta kıypılçıklar sızgırıp aldı, läkin alarnıñ berse dä kabinaga timäde: traktornı algı yaktan kuakkistergeç kaplıy ide. Ber ük vakıtta östän avtomat tavışları da işetelde, läkin pulyalar da traktornıñ eçenä ütä almıylar ide: kabinanıñ östenä dä häm, hätta, motor öskä dä törle äyber, savıt – saba, instrument salıp bäylängän.

- Kostya! Ku şäbräk! Alga! – dip kıçkırdı Ravil traktorçıga.Tegese kurkuınnan akseleratorga böten köçe belän bastı häm traktornıñ tizlegen säğatenä ber kilometrga arttıra aldı. Şulvakıt tagın(inde artta) şartlau tavışı işetelde. Bu yulı kabinadagılarnı arttagı tsisterna kotkardı: kıypılçıklar, şıbırdaşıp, anıñ artkı öleşenä bäreldelär, läkin miçkäneñ nık timere çıdadı, tişelmäde.

- Granata töşerälär! – dip kıçkırdı Ravil. – Kamil abıy! Mıltıgıñnı cakan belän kor da at korsak aslarına! Sineñ baş barmak kebek yuan pulyañ tisä, vertolet üze ük yıgılıp töşär.

Bu vakıtta kotı alıngan, küzläre akaygan Stakaynıñ tavışı kilde:

- Sez ni eşlisez, tintäklär! Sez alarga niçek itep karşı torırga uylıysız? Betäbez bit. Şulkadär akça... Alarga da citär, sezgä dä. Äydägez yahşı çakta tuktap büleşep alıyk! Alar sezgä timäs. Garantiyä biräm!

Ravil Stakay yagına kulın gına seltäde. Ä bu vakıtta inde Kamil mıltıgınıñ ike köpşäsenä dä pulyalı patron tıgıp, kabinadan yartılaş çıktı häm ike köpşädän beryulı vertoletka töbäp atıp cibärde. Vertolet şunduk kisken genä öskä menep kitte dä şul uk kurs belän bara başladı.

- Ähä! – dip kıçkırdı Kamil. – Cibärdeñme bot buyı!

Şunnan soñ ul mıltıgın yañadan korıp, tagın ber duplet cibärde. Gelikopter uñgarak kitte dä parallel kurska yattı. Bu urında urman kalınayıp, agaçlar biyegäygänlektän, vertolet kayvakıtlarda bötenläy küzdän yugala ide.

- Şul kiräk alarga! – dide Ravil yodrıgın selkep. U – u, piratlar!

Şulçak Kostyanıñ: “Profillärgä citäbez!”- digän tavışı işetelde.

- İnde nişlärlär dip uylıysıñ? – dip soradı Kamil Ravildän.

- Alar bezne niçek bulsa da äle karañgı töşmäs borın uk kulga töşerergä tırışaçaklar. Yuksa, akçadan kolak kagaçaklar, digän süz. Alar monı bik yahşı belä. Bezneñ kotkaruçı - karañgılık. Mondıy aviatsiyä tönlä oça almıy bit. İkençedän, cirgä töşmiçä, alar bezne tota almıylar, mataşıp karadılar bit inde. Şuña kürä, min bolay uylıym: häzer alar uñaylırak urınga, mäsälän, yakındagı sazga ber törkem “desant” töşerep, bezne karşı alırga tiyeşlär. Artıbızga da töşüläre mömkin. Menä şul çakta inde bezgä avırga kiler: yulsız – nisez urmanga kaçıp kotılıp bulmas.

Şul uk sekundta vertolet, Ravilneñ süzlären raslaganday, alarnı uzıp, alga oçtı.

- Kürdegezme? – dide Ravil häm kartasın çıgara başladı.

Näq şul mizgeldä alda bolarnıñ kilgän yulın arkılı kisep çıkkan, taptalgan nık yullı sigezençe profil kürende.

Ravil: “Sulga borıl!” – dip äytügä, traktor, tizlegen dä kimetmiçä profil buylap şul yakka omtıldı.

- Kaya barabız soñ? – dip aptıradı berni añlamagan Kamil.

- Kaydadır şuşı tirädädäräk kenä berençe seysmootryad eşlärgä tiyeş, Gluhihnıkı, – dip kıçkırdı Ravil. Bazaga bezne barıber ütkärmäyäçäklär, alar inde bu vakıtta bezneñ yulga “desant” töşerälär bulır. Ä seysmootryadta unbiş – yegerme keşe eşli, ratsiyä dä bar.

- Alarga qadär niçä çakrımlap bulır soñ? – dip soradı Stepanişin.

- Tögäl genä äytä almıym, çönki berençe otryad soñgı vakıtta yahşı gına alga kitte. Läkin bezneñ barıber başka variant yuk.

Ul arada yarıysı gına karañga töşep, barası yul açık kürenmi başladı. Läkin Ravil traktornıñ utın kabızudan tıydı. Vertoletnıñ alarnı ezläp kire kilüendä anıñ hiçber şige yuk ide. Çınnan da, yartı minut ta ütmäde, östä tagın göreldägän tavış işetelde.

- Niçek uylıysıñ, ul tegendä keşelären töşergän ideme ikän? – dip soradı Kamil.- Şulay bulsa, häzer kire borılsalar, alar nık ottırdı.

- Şulaydır, dip uylıym. Änä sineñ süzläreñ döreskä çıktı. Vertolet kire borıldı, tegendä töşergän keşelären alırga kitte.

Tagın un – unbiş minut vakıt ütügä, Kostya uñga taba ayırılıp kitkän cidençe profilğä yakınayuların häbär itte.

- Şul profil belän kit, Kostya, uñga borıl! – dip borıldı Ravil.

- Nigä anda soñ? Bez inde ikençe otryadka barmaska buldıkmıni?

Şulvakıt havada tagın vertolet göreltese işetelde. Östägelär traktornıñ uñga borılıp yaña yul belän kitülären kürgäç, traktor östenän beraz gına bardılar da, tagın alga aşıktılar.

- İnde kiregä borıl! – dip kıçkırdı Ravil yaña profil belän 200 metrlap kına kitärgä ölgergän Stepanişinga. Häyläne añlap algan iptäşläre, üzläreneñ bik hörtilängän hällären onıtıp, şarkıldap kölep cibärdelär. Çınnan da, ägär vertolettagı korallı keşelär törkeme yañadan bolarnıñ aldına “desant” töşersä, kaçıp baruçılar tagın baytak vakıt otaçaklar ide.

Ravilneñ uyı döreskä çıktı ahrı, yegerme minutlap traktordagılarnı berse dä borçımadı. Läkin şul vakıt ütü belän havada yañadan nider göreldi ide. Bu - älbättä, älege vertolet tavışı ide.

- Menä bu narat astına tukta!- dip, Ravil ızan çitendäräk üsep utırgan cäyenke botaklı agaçnı kürsätte. Vertolet, bolarnı kürmiçä, alga uzdı da, nihayät, yukka çıktı. Kaçkınnar monı kiç citep, karañgı töşü belän añlattılar. Söyeneşep, inde berkemnän dä kurıkmıyça, traktornıñ utın kabızıp, utız – kırık minut bargaç, alda utlar kürende. Bu – berençe otryadnıñ töngelekkä tuktagan urını ide.

Çiktän tış gacäpkä kalgan otryad halkı bolar kilgäç, baloklardan çıgıp cıyıldılar. Kulı bäylängän häm ayagına basa da almagan Stakaynı kürgäç, alar bötenläy tañ kaldılar. Ravilgä üz başlarınnan kiçkännärne otryad keşelärenä bäynä - bäynä söyläp birergä turı kilde.

Otryadnıñ radistı şunduk Ohotbazanı çakırdı häm açık tekst belän Kryuçkovka – partiyä başlıgına bulıp ütkän hällär turında häbär itte. Tegese üzeneñ ekspeditsiyädän vertolet çakırıp, irtä belän ük otryadka kilep citäçägen belderde.

Töngä “kunaklarnı” ber buşrak balokka urnaştırdılar. Alar Stakaynı da üzlärennän kaldırmadılar.

Öç iptäş äle ozak yokıga kitä almıy yattılar. Köndezge ğadättän tış bulgan hällärne yañadan iskä töşerdelär. Hıyallarında ber yıl almagan hezmät hakın da aldılar, törle plannar kordılar. Läkin yokı kilmäde. Nindider añ töbendäge, üzläre dä añlamagan hävefle uy borçıy ide alarnı. Saf havaga da çıktılar.

Şulvakıt Kamil äytep saldı:

- Ä bit yegetlär bez katı kaptık, bezneñ eşlär hörti.

Tegelär aptırap aña borıldılar häm ikese beryulı:

- Sin ni söyliseñ? – dip soradılar.

- Min, – dide Kamil, - eş monıñ belän genä betmäs dip uylıym. Artık işle akça eläkterdek bez, häm bik zur keşelär katnaşkan bulırga tiyeş bu cinayättä. Ägär irtägä yaktıru belän bezne alırga kilsälär, isegez kitmäsen.

Ravil belän Kostya Kamilga karşı töştelär. “ İrtägä kilüen kilerlär, -didelär,- läkin Stakaynı alıp kitärgä. Tiyeşle organnar anıñ gayıben tikşererlär häm cinayätçe tiyeşle cäzasın alır”,- dip Kamilnı da, üzlären dä ışandırırga tırışalar ide alar.

- Berkatlı bulmagız! – dide Kamil alarga töşenke tavış belän. – Sez böten tormışnı alsu pıyalalı küzlek aşa kürergä öyrängänsez. “Vatık lampalı uramnar”da gına böten närsä äybät betä: cinayätlar açıla, üterüçelär, karaklar tiyeşle cäzasın ala. Ä çınbarlık ikençeräk. Rossiyä bu, tugannar!..

Ravil häm anıñ iptäşläre uyanganda säğat tugızlar bulsa da, tışta karañgı ide äle. Ämma alar üzlären tärtipkä kitergänçe, aşap algançı, taygada yaktıra başladı. Läkin otryad keşeläre traktorların kabızıp, eşkä başlarga aşıkmadılar: alar älege dä bayagı akça vakıygasınıñ ni belän betäsen kötälär ide.

Ozak ta ütmäde, havada vertolet tavışı işetelde. Otryadtagılar yakındagı saz yanına aşıktılar. Alarga iyärgän Ravil, Konstantin häm Kamil da kar buranı kütärep sazga utırgan bortka yakınlaştılar. Barısı da vertolettan kemnär töşärlär, dip kızıksınıp kötälär ide.

Menä vertolet işege açıldı häm bort – radist elenmäle baskıç töşerde. Berençe bulıp işektä partiyä başlıgı olpat gäüdäle Kryuçkov kürende. Anıñ artınnan kolgaday ozın torıklı ekspeditsiyä başlıgı Podşibyakin iyelep – bögelep kilep çıktı, annan soñ... Eçke eşlär bülege podpolkovnigı Boroşnin sikerde. Anı kürgäç, Kamil Musinga tersäge belän törtep kuydı. Ä iñ arttan avtomatlar takkan dürt OMONçı töştelär.

Öç dus ber – bersenä karaşıp aldılar da bilgesez yazmışları öçen borçılıp, üz – üzlären beleştermiçä, ber- berenä sıyındılar.