Et Koyaşı

(povest)
Ma fäğaltem bi Yosıf?[1]

Güyä ul gomere buyı yäşämägän, güyä ul gomere buyı yoklagan da menä bügen kinät kenä uyanıp kitkän. Gomere buyı akılın butap, fikeren adaştırıp kilgän uylar bügen kinät kenä ber cepkä tezelgän kebek buldılar. Dönya aña bik tä gadi bulıp toyıldı. Tirä-yündäge kul çabularga, soklanu avazlarına az gına da iğtibar itmiçä, ul başnı çänçep, avırttırıp, mine kaynatıp agıluçı uylar taşkınına iyärde. Tora-bara uylar belän baş miye tulır da baş söyäge, urtalay yarılıp, ike karbız kisäge kebek idängä tägäräp töşep kitär sıman. Ä uylar haman kildelär dä kildelär...

Keşe rähimsez. Bik rähimsez! Nigä kiräk buldı bu su kızların, urman yegetlären uç töbe qadär mäydanga mengerep, mäğnäsez sikerülär, bil bögülär, baş çöyulär, kul bolgaular, yözgä, meñgä sıgılular aşa tabiğatne kabatlarga tırışıp tamaşa kuyıp azaplanırga? Minem yaraga toz salır öçenme? İlahi, tiñe bulmagan böyek tabiğattän kölü, anı mäshärä itü bit bu. Häzer kıçkıram: "Tuktatıgız bu mähşärne, keşelär! Akılıgızga kilegez!" — dip kıçkıram! Nigä, nigä, nigä? Äle köndez genä urmandagı iñ zifa kayınnı "eh" tä itmiçä cirgä yıgıp salgan agay, kiç teatrga kilep, kayın bulıp bizängän, "çibär" digän atı da çıkmagan kıznıñ uynavına soklanıp nigä sugan suı sıgıp utıra? Ä bu meñlägän tamaşaçı arasında koş ite aşamagan, kayın seberkese belän arka çapmagan, narat tupsaga ayak ışkımagan ber genä keşe barmı ikän?

Änä, kayber illärdä ana karınında balanı törep, balaga can örtep torgan soñgılıktan, bala tugannan soñ, şul uk hatın-kızlar öçen bizänü äyberläre yasıylar. Açlık yılnı öyenä biklänep, kaça-posa soñgı kisäk ikmägen aşap isän kalgan bändälär bügen tarih döreslege, fän üseşe, keşeleklelek turında memuarlar yazalar, çiklävek agaçınnan yasalgan kafedralardan çiksez notıklar ukıylar, akçası betkäç vagon buşatırga barıp, däres kaldırgan şäkertkä kaş cıyıralar, yöz karaltalar...

Tukta, nigä bolay fälsäfä satam äle min? Soñ üzem dä şul keşe dip atala torgan gıyfritlär rätenä keräm tügelme soñ? O-o-o, yuk! Alar gıyffätle gıyfritlär. Ä min? Min — yuk! Alar üzläreneñ çın yözlären yäşerälär, häm şuña kürä, ber genä minutka bulsa da bu tübänleklären onıtıp toru öçen, sänğat, ädäbiyät, muzıka digän matur isemnär astında yaña dönya, yaña keşe yaratmak bulalar, şul uydırma dönyaga, uydırma geroylarga tabınalar, üzlären allaga sanıylar, dahi dip atıylar. Ä kem soñ ul dahi? Barısınnan da tübänräk, barısınnan da yırtkıçrak keşe. Ul, hätta, küp vakıtta zakonnar belän dä isäpläşmi, ğailä tormışın, cämäğatçelek fikeren sanga sukmıy, barı üze, üzeneñ eşe, äsäre turında gına kaygırtıp, üz rähäte öçen genä yäşi. Äye, äye, üz rähäte öçen. Çönki, köne-töne östälgä kadaklanıp utıru, aşkazanın sanga sukmau, yänäşäsendä säğat sayın üsä baruçı käğaz öyemen kürü — anıñ öçen iñ zur läzzät. As, kis, aşhanä mödire dä, arhiv başlıgı da bulmıy ul!

...Ha-ha-ha! Kul çabalar. Monda utıruçılarnıñ berse dä bu närsälärne kürmilär, añlamıylar mikänni? Añlamıylar, bilgele, añlamıylar. Berse dä añlamıy. Kiçä minem nervlar belän bik kızıksıngan vraç ta añlamıy. Ul eçennän: "Bu yeget akıldan yazgan", — dip uylıy, ä üze, haman yuatıp: "Nervlar kakşagan, nervlar. Beraz yal itep alu komaçaulamas ide", — digän bula. Diplomat, yänäse, gömbä baş. Ä kürşe hatın äytte, yözgä bärep äytte: "Durak, yülär, biş-altı!" — dide. Yugıysä min aña: "Nigä ul yaña tugan mäçe balaların suga salıp üterdegez, bu bit vähşilek, yırtkıçlık, monı Berläşkän Millätlär Oyışmasına yazıp cibärsäm, sezne cir şarınnan sörälär", — dip kenä äytkän idem. Ul bot çaba-çaba kölde. Citmäsä, "yulär" dip atadı. "Yulär" bik yakınça töşençä bit ul. Äytik, cirdä yäşäüçe dürt milliard keşeneñ öç milliard tugız yöz millionı akıldan yazgan bulsa, kalgan öleşe ğadäti. Bik tiz arada, hätta ber mizgeldä, şul akıldan yazgannarı akıllı, etalon keşelär bulıp, azçılık yöz million akılsız bulıp sanala başlar ide. Eş köçtä, sanda bit! Ä menä bolar şunı da belmilär, ha-ha-ha... Häzer torıp basam da zalnı tutırıp kıçkıram! Miña ışanırlarmı ikän soñ? Alar kübräk bit. Ä-äy, häzer, basam da: "İptäşlär, tıñlagız, sezneñ aldıgızda — Şekspir!" — dip kıçkıram. Ul vakıtta ışanırlar, ışanmıy hälläre yuk. Kaya, kürşedä utıruçılarga da äytim äle, öylärenä kaytkaç kem belän yänäşä utırgannarın söylärlär. Kölälär. Ha-ha-ha!.. Häzer menä min sezdän kölärmen! Tıñlagız!!!

Bu häl şähär teatrında buldı. Balet kararga kilgän tamaşaçılar belän zal tulı ide. İñ algı rättä, sähnägä taba beraz iyelä töşep, tomırılıp karap utıruçı yeget baştarak berkemneñ dä iğtibarın cälep itmäde. Töymäläre ıçkındırılgan pincäge, kızıl balçıkkamı, kangamı — nindider kızıl töskä buyalgan ak külmäge, ber yakka kıyşaygan galstugı yegetkä säyer tös birep tora. Tora-bara ul tınıçsızlana, vakıtı-vakıtı belän ayakların ber-bersenä bärgäli, kulların şapıldatıp kuya başladı. Anıñ yözenä nindider säyer yılmayu cäyelde, küzläre, niçekter, yöz garmoniyäsenä kuşılmıyça, küz kabaklarına buysınırga telämiçä, tännän ayırılırga hokuk däğvalagan kebek, kayadır yırakka töbäldelär. Kurkınıç ide bu küzlär. Menä-menä özelep töşärlär dä idängä bärelep çelpärämä kilerlär kebek. Ul avız eçennän närsäder söylänä, tıyılıp kına kölep tä kuya. Vakıt ütkän sayın anıñ canlanuı arta bardı, hätta berniçä tapkır urınınnan sikerep torırga talpınıp ta karadı. Tirä-yündä utıruçılar aña gacäpländelär, tik berazdan, yä çit tel öyränüçe studenttır, yä azrak töşerep algandır, dip uylap, bötenläy onıttılar, tamaşa läzzätenä çumdılar. Sähnädäge kızlar biyedelär dä biyedelär. Ä ul anıñ sayın tınıçsızlana, kanäğatsezlek avazları da çıgargalap kuya, keşe kul çapkanda kıçkırıp kölä, üzaldına nider söylänä başladı, häm, kinät urınınnan sikerep torıp, böten zalnı tutırıp: "İptäşlär, tıñlagız! Min — Şekspir!" — dip kıçkırdı, annarı karlıkkan tavış belän şarkıldadı. Kölä-kölä ul sähnägä taba atıldı. İlhamlanıp kul bolgauçı diricernıñ tayagın tartıp aldı da zalga taba borılıp, näzakätle genä baş igäç, şaşınıp, böten gäüdäse belän kaltırap, ike kulın da seltärgä totındı. Orkestr, kılıç belän çabıp özgän kebek, kapıl tuktadı. Tik, bar dönyasın onıtıp, notalarga da, diricerga da karamıyça, küzlären çıtırdatıp yomıp, muzıka tılsımına birelgän kart skripkaçı gına berni dä sizmäde. Bermälgä paraliçlanıp kalgan zal östenä aktarıla-aktarıla skripkanıñ küñelne öşetä, yöräktäge sagışnı suırıp çıgara, bäğırne telä torgan ütken, kara, suık muzıkası aktı. Beräü dä skripkaçıga däşärgä kıymadı. Tamaşaçılar arasında militsioner tabılmadı. Yegetne teatr direktorı häm tagın berniçä sähnä eşçese alıp çıgıp kittelär. Kart skripkaçı, barı şunda gına añına kilep, uynaudan tuktadı.

Altı ay tular-tulmas anı bolnitsadan çıgardılar. Barır keşese yuk, duslarınnan tartına, tugannar — avılda, şuña kürä turıdan-turı kunakhanägä kitte. Anda, urın yuk, didelär, kiçkä kırın kilergä kuştılar. Başta toman. Ayaklar ireksezdän tramvay tuktalışına taba atladılar.

Zirat anı süzsez karşı aldı. Yul kırıyında garäp härefläre belän matur itep nider yazılgan biyek-biyek taşlar çagıldı. Ul bardı da bardı. İrek üzenä kiräkle kaberneñ kayda ikänen anık belmi, şuña kürä här kaber yanında tuktalıp tordı. Zur taşlar, keçkenä taşlar, başına ay, yoldız kuygannarı — barısı anıñ miyendä butaldı, küzläre taşlardagı yazularnı ayıra almadı. Ä ul haman sayın ücätlänep, kirelänep ezläde. Zirat karavılçısınnan barıp sorau aña bik zur tupaslık, küz aldına kiterä almaslık dorfalık bulıp toyıldı.

Äle kızgılt-körän balçıgı östenä yünläp ülän dä üsärgä ölgermägän, gadi genä timer räşätkä belän äyländerep alıngan kaber yanına kilep citkändä, İrekneñ ayakları köçkä söyrälä ide. Ul beraz vakıt timer räşätkägä totınıp tordı. Kulları hälsezlänep ul äkren genä cirgä utırdı häm şıpırt kına yılap cibärde. Ziratnıñ kaysıdır başında yabalak kıçkırıp kuydı. Cir kükrägenä señgän keşelärne tamırları belän koçaklap utıruçı mähabät kayınnar şomlı karañgılıkka çumdılar. Küktä, kuyı bolıtlarnı yırıp, böten zirat östenä ay kalıktı.

Kunakhanädä İrek kilügä urın buşagan ide. Anı dürt keşelek bülmägä kerttelär. Bülmädäşlär bik açık, süzçän keşelär bulıp çıktı. Alar avıldan sugım mal kuıp kilgännär ikän. Tön urtasına qadär mal suyu urını turında söyläşep utırdılar. Ber yaktan alıptay sıyır böten, tere kileş kerep kitä, ä ikençe yaktan başı başlay, eçe eçläy, kanı tagın üzayırı kilep çıga, imeş. Zamannı, tehnikanı maktadılar. İrek alarnı uñaysızlanıp, süz kıstırırga kıymıyça tıñlap utırdı. Närsäneder iskä töşerä, anıñ küñel yarasına kagıla ide agaylarnıñ söyläşüe.

Odeyal astında tezen koçaklap, ütkän tormışın, bolnitsanı, yugalgan altı ayın barlap, hätere aşa ütkärep yattı. Tege vakıtta ziratka barganga qadär bulgan barlık vakıygalarnı da häterli ide ul. Häterneñ yırak ber poçmagında sähnädä kızlar biyüe dä çagılıp kalgan. Anıñ bolnitsaga kerüenä ziratmı, ällä baletmı ğayeple ikän? Nik kenä dip şul baletka bardı ikän soñ ul? Ataklı "Akkoş küle" şul. Ul yaratkan "Akkoş küle". Bäläkäy akkoşlar niçek matur itep biyegännär ide. Bötenesenä tege skripkanıñ kara muzıkası gına ğayeple. Kara muzıkadan başka tagın nilär buldı soñ äle anda? Ä-ä-ä, akkoşlar... Akkoşlardan soñ — bolnitsa. Häterdä bolnitsa böten tormışınnan ayırılıp, ap-ak bulıp kalkıp tora. Ak bina, ak halatlar, ak urın-cir, ak pärdä, ak tüşäm, ak yözlär, ak çäçlär, ak, ak, ak... Kızık. Bügen kunakhanägä kilgändä, cirgä berençe kar töşte, ap-ak kar. Moña qadär anıñ ber vakıtta da berençe kar töşüen kürgäne yuk ide. Bälki, kürep tä iğtibar itmiçä yörgänder. Berençe kar bik tä ak bula ikän ul. Başta aña hätta artınnan bolnitsa iyärep çıkkan, böten dönya bolnitsaga ohşap akka äylängän kebek toyılgan ide. Tizräk avılga kaytıp, kiyerelä-kiyerelä koyma buylarına ak kar öyäse, kar atışıp uynıysı, çın kar buranın küräse ide. Tabiblar da avılga kaytırga kiñäş birdelär.

Kinät kenä anıñ küñelenä inde küptän onıtılgan şiğır yulları kilde.

Cirgä tagın karlar yava inde...

Ul, başın yugarı çöyep, böterelä-böterelä, kaynıy-kaynıy yaugan ak kar öyermäsenä tekälde. Kar börtekläre belän cirgä moñsu yaktılık, talgın rähätlek tä iñä ide kebek.

Cirgä tagın karlar yava inde,
Cir törenä tagın aklıkka.
Cir yäşerä üzeneñ gönahların,
Cir kümelä saflık, paqlekkä.

Mindä nigä kışlar bulmıy ikän? —
Küñelemdä haman köz genä...
Gönahlarım cirnekennän kübräk, —
Karıy almıym hätta közgegä.

Kaygılarım karlar basar ide,
Ohşap kalır idem bolıtka.
Keşelär kışka kerä, ä min yanam
Köz kaldırgan moñsu bu utta.

Ap-ak karlar, güyä, şäfkat kızı.
Ap-ak karlar cirne dävalıy.
Ä min yanam, ä min haman yanam, —
Min, äyterseñ, közneñ dävamı.

Yokı tınıçsız buldı. Töne buyı sataşıp çıktı, ällä nindi töşlär kürep beterde. Töşendä buranda adaşıp, gacizlänep yörde. Kemnänder yaznı kitermäven, cirne ap-ak kileş kenä totuın yalvardı. İmeş, ak tös gel yahşılıkka gına öndäp, çakırıp tora, ä töslärne almaştıruı belän tabiğat üzeneñ totrıksızlıgın kürsätä, bezne dä şuña äydi. Bolnitsada şuña kürä härvakıt böten närsä dä ak, imeş. Yokıdan arıp-talıp, avır eştän kotılgan kebek tordı. Agaylar gırlap yoklıylar. Bar baylıgın — keçkenä sumkasın totıp uramga çıkkaç, dönyanıñ aklıgına küze çagılıp, huşsız kalıp tordı.

Bähetkä, kassada biletlar bar ikän. Samoletta ber noktaga karap barsañ, küñel bolgana, närsä turında bulsa da uylarga tırışırga, üzeñneñ küktä, havada ikäneñne onıtırga kiräk. Yugıysä eşeñ harap.

İrek küzlären yommadı, uylandırırlık, häzerge haläten onıttırırlık istälekläre bolay da küp ide anıñ.

...Ütkän gomer. Şul kıska gına vakıt eçendä küpme närsä kürelgän. Ütkän gomer, gomeremneñ nindi — bähetleme, kaygılımı öleşe sin?! Çirek ğasır cirdä yäşälgän, tormışnıñ çirege ütelgän. Tagın ber säğattän samolet tugan tufrakka alıp töşäçäk. Ber säğat. Çirek ğasır ütkän yulnı kire yakka ber säğattä kaytam. Çirek ğasır häm ber säğat...

[1]

Yosıfnı nişlättegez (garäpçä).

* * *

...Avılda här malaynıñ üzenä genä ayırım, üzenä genä has bala çagı bulmıy. Avılda — böten malaylarga, kızlarga urtak ber balaçak. Ber ineş, ber urman, ber kük, ber cir... Täpi yöri başlau belän bäbkä artınnan çabarga totınasıñ, biş-altı yıldan sıyır-sarıgın da siña tapşıralar, ä annarı — mäktäp. Läkin iñ kızıgı bolar tügel. İñ kızıgı — ıştan balagı belän maymıç sözü häm, arıgaç çalkan yatıp, bolıtlar arasınnan balık sırtı kebek yaltırap-yaltırap kına kitüçe yılgır koyaşka: "Et koyaşı, kit, kit, Cir koyaşı, çık, çık!" — dip tamak karlıkkançı kıçkıru ide.

Başka malaylardan ber närsä belän ayırılmasam da, mine, nişläpter, "säyer malay" dip atadılar. Tavık-kaz suyganda da kızganıp yılıy, ätine takmaklıy-takmaklıy kargıy idem. Ä minnän kölälär, sabıy şul, äle ber närsä dä aklamıy, dilär. Döres, kayçagında miña başkalarga ohşamagan säyer malay bulu oşap ta kuya ide. Babay äytmeşli, ni öçen keşelär inkubator çebiläre kebek ber-bersenä ohşarga tiyeş di äle.

Mäktäptä şiğırlär yazıp mataştım. Ämma, küpme tırışsam da, rayon gäzitäsennän arı kitä almadım. Anısı, balaçakta şiğır yazıp karamagan keşe bik siräkter inde ul. Balaçaknıñ saflıgı, samimilege, fikerläüdä kıyulıgı — üze çın şiğır bit. Ä şağıyrlär — gomerläre buyı sabıy bulıp kala algan keşelär. Tik akıllı sabıy bulıp.

Et koyaşın kuıp, Cir koyaşın çakırıp uynaudan başka, minem küñeldä ul vakıtlardan tagın ike hatirä açık bulıp uyılıp kalgan.

Kön sayın irtänge dürtlärdä kıstalıp yokıdan uyana torgan idem. Bik irenep kenä torıp, telär-telämäs kenä işegaldına çıgıp hacätne ütägäç, beravık, kire kermiçä, tirä-yünne tamaşa kılam. Avıl inde uyangan bula. Ätäçlärneñ kıçkıra-kıçkıra tamakları karlıkkan, agaylarnıñ kar köräp kulları talgan. Yuk, bolar kızıktırmıy ide mine. Min, onıtılıp, morcanıñ ak torbasınnan urgıla-urgıla çıguçı küksel tomannıñ böterelä-böterelä kükkä kütärelüen küzätä idem. Babay, änä, şul morcadan çıkkan tötennär bötenese bergä cıyılıp, küktä bolıtlar yasala, dip söyli ide. Ä min bolıtlı könnärne ber dä yaratmıym, bezneñ avıl östendä, basuda, urmanda — böten cirdä gel ayaz buluın gına teli idem. "Eh, tagın öy sayın miçkä yakkannar, tagın kön bolıtlı bula ikän", — dip uylap, käyefem kırılıp öygä kerep kitä idem. "Soñ, şul miçkä yakmasalar ni bula inde? Tolıpka törenep utırıp ta tuñmas idek äle", — dip uylıy ide minem sabıy küñel. Yänäse, härkem üz cılısı turında kaygırtıp, böten keşelärgä naçarlık eşli, urtak koyaşnı kaplıy. Bu fälsäfäne, bilgele, üsä töşkäçräk uylap çıgardım.

Gomumän, balaçaknı iskä töşerep läzzätlänergä, balaçak istäleklärennän zur fälsäfälär tabıp yuanırga yarata idem min. Tik menä inde küptän, şul uk malay çakta bulgan ber vakıygaga gına haman da fälsäfä çıgara alganım yuk äle. Şuña küräderme, ul mine böten hatiräläremnän dä bitär borçıp, härvakıt uylanırga mäcbür itep tora. Tege vakıtta sähnädä biyegän näni akkoşlar belän genä nindider urtaklıgı bar bugay ul gadi kaz bäbkäseneñ. Şul kaz bäbkäse inde mine iñ berençe tapkır tormış belän küzgä-küz oçraştırdı. Min tormışnıñ aşau-eçü, kar köräü, maymıç sözü, tañ atu häm kiç bulu kebek hällärdän genä tormavın, dönyada bolarnıñ barısınnan da östenräk häm añlayışsız nindider närsä buluın toydım.

Ul yazda bezneñ ala kaz undürt bäbkä çıgardı. Undürten dä isän-sau közgä qadär üstersäñ, mamıgınnan üzeñä mendär yasarbız, digän ide änkäy. Süzendä tordı änkäy, tik min genä üz vazifamnı cirenä citkerep üti almadım.

Cäy urtalarında bezneñ iñ kotırınıp balık totkan, könnär buyı çıkmıy su koyıngan çak. İnde bäbkälär dä üsep kilä, tilgän kütärep kitä almas, dip, alarnı gel onıttık. Tik dönyada bez kötmägän hällär dä bula ikän. Kinät, kazlar ineş buyın tutırıp kañgıldaşa başladılar. Bez ıştannarnı kulga totıp yögerep kilep citkändä, ilämsez zur tilgän tal biyeklege kütärelgän ide inde. Anıñ tırnaklarında elekkege sarılıgın yugaltıp, inde alara başlagan bäbkä tıpırçına. Bez kıçkıra-kıçkıra, taş ata-ata anıñ artınnan çaptık. Tilgän biyeklekkä kütärelä almıy, inde berär atnadan kaz dip atala başlarlık olı bäbkä avırlıgı anı äkrenläp cirgä söyri. Ul ozın kanatların küpme genä tırışıp cilpemäsen, barıber cirdän yıraklaşmıy. Menä-menä töşep citäm digändä, bar köçe belän talpınıp tagın beraz kütärelde häm, köçe betüen sizep, ahrı, açı tavış belän karkıldap cibärde, bäbkä, anıñ tırnaklarınnan ıçkınıp, şapıldap cirgä kilep töşte.

Şul könnän başlap ineş buyına unöç bäbkä genä yöri başladı. Undürtençe bäbkäne: "Barıber yäşämäs, tilmermä anıñ belän", — disälär dä, karadım, sıngan ayagına daru sörttem, asılıngan kanatların, cirgä söyrälep yörmäsen öçen, cıyıp bäyläp kuydım.

Közgä taba bäbkä gel savıgıp citte. Beraz aksaklap bulsa da, ul tugannarı artınnan yöri, alar belän bergä aşıy, yoklıy, bergä kañgıldaşa. Tugannarı da anı üz itüdän tuktamadılar, arıp artkarak kalsa, kötep aldılar, tapkan cimne büleştelär. Läkin ul haman da üz işlärennän gäüdägä dä keçkenäräk, töskä dä boyıgrak bulıp kaldı.

İnde berniçä atnadan kaz ömäläre başlanırga tiyeş ide. Änkäy: "Ul bäbkäne suyıp mataşmabız, ulım, bik tilmerep üsterdeñ, annan, ällä ni ite dä bulmas", — dip äytkän ide.

Berkönne bäläkäç basudan kaytmadı. Küpme ezläsäk tä taba almadık anı. Tönlä kürşe Şäyhulla abıy uyatıp kerep äytte: "Urmanga utınga barganda kürdem. Tege aksak bäbkägez çişmä çokırına töşep ülgän", — dide.

Urılgan cir östendä cim çüpläp yörgändä, urman yagınnan kilep çıgıp, ber tölke bezneñ kazlarnı kua başlagan. Kazlar yögereşep bargannar da kanatların cilpep kükkä kütärelep kitkännär, ä bäläkäç kalgan. Ul da aksaklıy-aksaklıy tugannarı artınnan ozak yögergän, sınık kanatları belän cilpenep, kütärelergä talpınıp karagan, tik cir anı üzennän ayırmagan. Ul tagın yögergän, tagın talpıngan. Tölke menä-menä kuıp citäm digändä genä, çişmä çokırınıñ upkın kebek tekä yarınnan aska tägärägän.

İkençe könne köräk alıp barıp, bäläkäçne çişmä çokırı yanına cirlädek.

Kaz bulıp citkän unöç bäbkäneñ mamıgınnan änkäy miña mendär tutırıp birde. Avıldan kitkänçe şul mendärgä başnı kuyıp yokladım.

Annarı bäbkälär kebek ber-bersenä ohşagan mäktäp yılları başlandı. Mäktäptä yarıysı gına ukıdım. İnstitutka kerü dä ällä ni kıyın bulmadı. Kergändä avır bulgandır da inde, häzer onıtıldı. Almasalar, Sebergä kitärgä uylagan idem. Aldılar. Tulay torakta urın da birdelär.

Bülmägä biş malay urnaştık. Berebez — elep kiptergän balık kebek yuka yözle, ilämsez küzlekle mişär malayı, bülmä citäkçese bulıp ta aldı, iñ türdä, batareya yanındagı karavat ta aña eläkte. Anıñ belän yänäşä urınga biografiyäse dä, tugan yılı da, iseme dä bezgä anık bilgele bulmagan, tarih bülegendä ukuçı 30-35 yäşlärdäge ber mäzäk kenä keşe kunakladı. İke yıl bergä yäşäp, ul, küpme tırışsa da, bezneñ isemnärne häterendä kaldıra almadı. Soñrak, Dostoyıvskiynı ukıy başlagaç, aña "İdiot" kuşamatı taktık. Ul berkayçan da üpkäli belmi, närsä äytsäñ dä yılmaya gına ide. Kalgan öç urınnı frantsuz komigı Fernandelğä ohşagan, läkin bik oyalçan tiptär malayı, tagın ğadättän tış tınıç, tärtiple, bezneñ arada iñ töple sanalgan Kazan artı yegete häm min — öçäü büleştek.

Yäşi başladık. Başlar küktä ide. Unsigez yıl buyı sıyır koyrıgına karap dönya turında fälsäfä satkan avıl malayları kulına Şekspirlar, Balzaklar, Russolar eläkkäç, tiyär dä şul. İske kumirlar onıtıldı, kön sayın yañaları tua tordı. Tik ozın avıl kışı buyına ber baz bäräñge eşkärtergä öyrängän aşkazannarı gına bu tormışka iyäläşä almıyça tilmerdelär. Stipendiyä aşauga da tartıp-suzıp citä ide. Ä kino, teatr, käğaz-kaläm, ös-baş turında onıtıbrak torasıñ. Aları — äti kaznasınnan.

Kesä buş bulgaç, gorurlık ta, üz-üzeñä ışanıç ta yuk. Şuña kürä kızlarnıñ da bezneñ kebek yolkışlarga ällä ni isläre kitmäde. Tar balaklar modada ide ul zamanda. Üzebezneñ işlär, dip, baştarak avıl hucalıgı institutınıkılar yanına yörgälädek, läkin anda tiz tuydırdı. Köndez — lektsiyädä, kiçlären siräk-miräk kinoda, ä kalgan vakıtnı bülmädä ütkärä torgan idek. Ber zur vakıygaga çaklı şulay üzebezçä äkren genä yäşädek.

Ul könne institut gör kilde. Barısınıñ da yöze tınıçsız, barısı da kemgäder näfrät belderä, kemneder kızgana, kemneder kargıy ide. Studentlar aktlar zalına agıla başladılar. Ber närsä añlamasam da, etelä-törtelä min dä şunda üttem. Studentlar, ukıtuçılar ber-bersen bülä-bülä nilärder söylilär, nider isbat itälär, kemgäder törtep kürsätälär.

— Anıñ bezneñ belän yäşärgä hakı yuk, instituttan sörergä kiräk anı!

— Sadizmnıñ iñ soñgı çige bit bu!

— Moña qadär anı niçek keşe dip atadık ikän?!

Ozak tırışa torgaç, institutnıñ komsomol sekretare, nihayät, zalda tınıçlık urnaştırdı.

— İptäşlär, tuktagız, barısın da ayık akıl belän häl itärgä kiräk.

Anı bülep, zaldan tagın kıçkırdılar.

— Bolgar däüläte çorında mondıy närsä öçen keşene turaklap agaç başına elep kuya torgan bulgannar.

— Monda söyläşep torası da yuk!..

Nihayät, zal, kıçkırınunıñ faydasız ikänen añlap, ahrısı, tındı.

Komsomol sekretare tagın süz başladı:

— İptäşlär, bälki, barısın da yañabaştan söyläp çıgar öçen süzne Fayaz Sälimcanovka birerbez?

Ul, tiz-tiz atlap, alga çıgıp bastı. Yahşı orator kebek, beraz vakıt zalnıñ tınuın kötep, östän aska karap tordı da söylärgä kereşte.

— Bez keşelekneñ matdi häm ruhi yaktan yañadan tuu çorında, yegermençe ğasırda yäşibez.

— Kıska tot süzeñne! — dip kıçkırdı kemder zaldan.

— Berniçä ğasır elek keşeneñ başına da kilä almagan açışlar, atom bombası, ayga oçu çorında yäşibez. Äye, bez tehnik yaktan gına tügel, ruhi yaktan da üsäbez. Bez inde häzer, äbi-baba yolaları dip, barı ütkängä genä karap yäşi almıybız. Bez barlık yolalardan, bogaulardan azat bulgan irekle cämgıyät tözibez. Freydizm, Edip kompleksı kebek teoriyälärne...

Zal tagın şaulıy başladı. Ul, zalga mıskıllı karaş taşlap, irennären yukartıp yılmaep kuydı. İnde zalnı bütän tınıçlandırıp bulmasına ışanıp, ahrısı, tavışlarnı basarga tırışıp, yarım kırgıy tavış belän kıçkırırga totındı:

— Sez, yarlı şäkertlär häm tuk professorlar, bügen keşelek dönyasındagı iñ zur cinayätkä şahit bulabız, dip, monda cıyıldıgız. Ä kem, üzegez kemnär soñ sez? Änä, tege poçmaktagı inde niçä ay stipendiyä almagan student yanında utıruçı professor kesäsendäge biş yöz sum hezmät hakın kapşıy. Belä, kürşesendäge studentnıñ sukır tiyene yuk ikänen belä bit ul. Nigä anı aşhanägä çakırmıy, yäisä, hiç yugında, berniçä sum birmi? Yugıysä ul bit kiçä genä bezgä unaltınçı yöz ädäbiyätı, gumanizm turında niçek därtlänep söylägän ide. Kayda soñ monda döreslek? Millionlagan keşelärne üterüçe Çıñgız hannarnı, Napoleonnarnı böyek dip atauçılar äle genä miña iñ pıçrak süzlär kıçkırdılar, näfrätländelär. Kayda soñ monda döreslek, kayda?

Aña artık söylärgä irek birmädelär.

Berençe rättä utıruçı kız zalga da, yegetkä dä kütärelep karamadı, bertuktausız üksede dä üksede. Aña häzer närsä söyläsälär dä — barıber, hätta bu gönahnı kütärä almıyça, barısın bergä cir yotsa da şakkatmas ide ul.

Egetne instituttan kudılar. Ozaklamıyça sud anı iregennän mährüm itte.

Ul tönne min yoklamadım. Kaz bäbkäse belän bulgan facigadän soñ, min menä tagın ikençe tapkır tormış böterçegenä eläktem. Yeget süzläre yöräkne teträtkän, böten muskullar tartılgannar. Küz aldında — kaltıranıp yäşsez yılap utıruçı kara kız. Ul bit yegetkä ışangan bulgandır. Yugıysä, tugan könenä çakırmas, anıñ belän ikäüdän-ikäü genä kalmas ide. Häzer barısı ütkän inde. Kız aldangan, mäshärälängän, yeget törmädä. Ul vakıtın tutırıp kaytıp ta citär, hätta öyläner, balaları bulır, eşlär, kölär, yılar. Cäza algannan soñ, cinayätne küñel aklıy. Kız cinayät tä eşlämäde, cäza da almadı. Anı taptap, izep üttelär. Ul nişlär?

İkençe könne ul institutka kilmäde. Kızlardan sorap, kayda torganın beldem. İseme Äminä ikän. Matur, yomşak isem. Minem niçek tä anı küräsem, tau kebek kaygısınıñ keçkenä genä bulsa da ber öleşen üzemä alasım kilä, läkin monı niçek eşlärgä kiräk ikänen belmäüdän gaciz idem.

Tulay torakka kaytkaç, ni tırışsam da, bülmäsenä kerergä kıyulıgım citmäde. "Yuatırga kildeñme, keşelekle bulıp kılanasıñmı, beläbez bez sezneñ kebeklärne!" — dip äyter, kölär, kuıp çıgarır kebek toyıldı. İşekläre töbennän kire borıldım.

İkençe könne, kötmägändä, uramda üze oçradı. Läkin süz kata almadım. Kıyulık citmäde. "Tupas, mucik, bozau", — dip üz-üzemne bitärlädem. Faydasız.

İke kön ütkäç tä, dürt-biş könnän dä, ber aydan soñ da kilmäde äle ul kıyulık miña. Tulay torakta, aşhanädä, institutta härvakıt küzlär anı ezli, ayaklar, ihtıyarsız, ul yörgän yuldan yöri başladı. Niçä tapkır, sagalap torıp, karşısına çıktım, niçä tapkır anıñ artınnan kinoga, teatrga bardım... Ä ul miña az gına da iğtibar itmi, minem dönyada yäşävemne, özgälänüemne toymıy, başın aska igän kileş yöri dä yöri. Tora-bara üz-üzemä bikländem, uyçanlandım. Seremne frantsuz komigı Fernandelğä ohşagan Färitkä genä çişä idem. Ul tıñlıy, ömetländerä, yuata, minem belän kileşä, läkin tegeläy it, bolay it, dip tögäl ber kiñäş birmi ide. Gomumän, bik gacäp yeget ide ul. Ber karaganda mokıt kına, oyalçan, mesken genä, ä ikençe karaganda inde bötenläy üzgärä, hiç kötmägän cirdä kinät kenä ällä nindi yaña, işetmägän ütker mäzäk äytep kuya — eçeñne tot ta säğat buyı köl. Ul inde küptännän İdelneñ aryagına, aulak ber cirgä çıgıp karmak salırga, yoldız sanap, uçak yagıp yatarga hıyallana ide. May bäyrämendä öç kön yal birülären belgäç, Färitkä hıyalın iskä töşerdem. Dürt kullap riza. Ul riza bulır, tik menä niçek itep Äminägä äytergä, niçek itep anı üzebez belän iyärtergä? Yuk, balık totasım da, uçak yagasım da bik kilmi minem. Niçek tä Äminä belän söyläşäse, añlaşası ide. İdel yarların, kara kargalarnı, sıyırçıklarnı kürsätäsem, äle yaña uyanıp baruçı cir buylap anıñ belän yänäşä yögerep yörisem kilä ide.

Bu manzaranı kürgäç, bälki, anıñ küñelendäge şiñgän göllär terelerlär, anıñ yözenä dä, nihayät, yılmayu çıgar ide.

Barıp tanışırga, däşärgä kıyulık citmägäç, berniçä tapkır hat ta yazıp karadım. Cibärmädem, muciklık, byurokratlık bit bu, dip yırtıp attım. Kiç uramda tagın anıñ üzen oçrattım. Tup-turı karap karşıga kilä. Avıznı açtım, läkin süz çıkmadı. Ütep kitte. Yortlar artınnan kaça-posa yögerep, uraudan tagın aldına çıktım. Tagın tup-turı karap kilä. Kölemseri! "Betkän — betsen, keşelär ülemgä dä kergännär bit äle!" — didem dä, böten kıyulıgımnı cıyıp, avızımnı açtım.

— Äminä!..

Ul bermälgä aptırap, tuktap kaldı.

— Min sezne belmim.

— Min — İrek, sezneñ belän ber instituttan, filologiyä fakultetınnan, sezdän ber etac gına astarak yäşim, yegerme cidençe bülmädä. Bez...

Min kabalanıp, süzlärne yota-yota söylädem dä söylädem. Anıñ belän yänäşä basıp toru, anıñ küzlären, çäç tolımnarın, irennären yakınnan kürü miña şulkadär rähät ide! Miña häzer närsä söyläsäm dä barıber, barı ul gına minem belän yänäşä torsın, sagışlı küzlären çitkä bormasın. Süzlärneñ mäğnäse yugaldı, alar üzlärennän-üzläre agıla tordılar. Berazga ul da yugalıp kaldı, ahrısı, ber süz däşmi, moñsu küzlären tutırıp, tavış-tınsız miña karap tordı. Äkrenläp yözenä ciñelçä alsulık yögerde häm, kinät uyanıp kitkän kebek, dert itep kuygaç:

— Nindi yomışıgız töşte miña? — dide.

— Bez Färit belän bäyrämdä İdel buyına töşmäkçe bulabız. Uçak yagarga, balık totarga...

Minem süzlär şulkadär urınsız, mäğnäsez kilep çıktı, "yoldızlar sanarga" dip äytergä avız açkaç, tuktap kaldım.

— Barıgız soñ, bähetle yul sezgä. Minem ni katnaşım bar monda? — dide ul, aptıragan tavış belän.

— Bez, ni, sezne dä çakırmakçı bulgan idek, anda köymä... çatır korırbız... yoldızlar...

Äminäneñ bitenä kinät kızıllık bärep çıktı, irennäre tetränep kuydı, yöze äkrenläp karañgılandı, irennäre dä katıp, agarıp kaldılar.

— Sez närsä, sez, köpä-köndez uram urtasında minnän kölärgä uyladıgızmı? Sez oyatsız! Mine kem dip beldegez?!

Ul, kulları belän biten kaplap, atılıp tulay torakka kerep kitte. Min dä anıñ artınnan yögerdem. Läkin bülmä işege küpme şakuga da açılmadı. Eçtä anıñ üksüe, üksegän sayın küñelne çänçep karavat şıgırdavı gına işetelde.

Kiç buyı Färit belän üzebezne itağat belmävebez, berkatlılıgıbız öçen bitärläp utırdık. Bülmädä ikäü genä kaldık, bütännär bäyrämgä kaytıp kittelär. Min, urınga suzılıp yatıp, başımnı koçakladım, Färit Remark romanına iyelde.

Tönge unike. Ul haman da yılıy mikän äle? Närsä belän üpkälättem, nindi yarasına kagıldım ikän anıñ? Anıñ yarası beräü genä ide... Yarıy, tupas ta bulganmın, di, däşä belep tä däşmägänmender. Tik nigä säğat buyı şakıp ta işegen açmadı, hiç bulmasa, açulanıp, kuıp cibärmäde? İşegen genä açsın ide, niçek tä süz tabar, tezläner, yalvarır, barıber ışandırır, bezneñ belän barırga künderer idem!

Uylarımnı işek şaku tavışı bülde. Ul Mirzadır, akçasın eçep betergänder dä häzer çirek ipi alırga dürt tiyen telänep yöri torgandır, dip açmaska buldık. Tapkan yörer vakıt. Azrak torgaç, tagın şakıldattılar, tagın, tagın, tagın... Usallık belän sikerep torıp, işekne kayırıp açıp cibärdem. Bettem! Açu da, näfrät tä, gorurlık ta — barısı da bette. Min yeget tügel, çıpçık, bäbkä, çeben...

— İrek, min artık tupas buldım bugay. Min... ällä niçek kenä kilep çıktı şunda... Kiçeregez mine... min...

Anıñ yılap şeşengän küzläre tagın dımlandılar. Küz yäşe kürgäçme, ällä bolay añıma kilep ölgerdemme, min özelä-özelä gafu ütenergä, anıñ ğayepsez ikänen isbatlarga tırışa-tırışa, nilärder söylärgä totındım. Anı citäkläp, hätta köçläp diyärlek, türdäge urındıkka alıp kilep utırttım. Närsäder äytäse, añlatası, açılası, bernindi yaman uy da yuk ikänen kürsätü öçen, kükräktän yöräkne suırıp alıp biräse kilä... Läkin avızdan "soñ, bit" kebek kiräksez süzlärdän başka berni dä çıkmıy. Färit Remarknı onıttı. Ul da kauşıy, iñbaşların sikertep kuya, mañgayında — tir börtekläre. Miña — ni äytsäm dä mäğnäsez bulır kebek, şuña tınıp kaldım. Äminä, kitärgä cıyınıp, torıp bastı. Färit, soñgı mizgelne ıçkındırmaska tırışıp, ahrısı, täväkkällärgä buldı.

— Äminä, tanış bulıyk, min Färit bulam, İrekneñ kurstaşı. Kiçä İdeldä boz kitte, — dip, totlıga-totlıga cömläsen yırıp çıktı.

Äminä işekkä taba atlarga torgan cirennän tuktap kaldı.

— Äye, radiodan söylägännär ide, läkin üzem kürä almadım şul. Yaz bik matur dilär bıyıl, tik minem çıgıp karaganım yuk äle.

Äminäneñ açıluın, söyläşä başlavın kürep, ikebez dä kıyulanıp kittek.

— Kara äle, bıyıl yaz barıber kilde bit, yugıysä kisätep gäzitälärdä dä yazmagannar ide.

Färit üze dä kötmägändä äytep taşlagan mäzäk cömläsennän kızarıp kuydı. Äminäneñ irennärenä cılı yögerde, cılı äkrenläp yılmayuga äylände.

Berniçä minuttan bez köleşä-köleşä söyläşep utıra idek inde.

* * *

İdelgä öçäü bardık.

Kön cılı, koyaşlı ide. Elektriçkada keşe küp buldı, töşkäç, ayaklarnı yazar öçen urmanga qadär yögerdek. Öçebez dä çalbardan, kurtkadan. Öçebez dä şat. Tik Äminäneñ tavışı yañgıraurak ide.

İñ berençe eş itep, çıbık-çabık cıyıp, uçak yaktık. Korı kayın şäp yana, yüeş cirdän bu kütärelä, tamak töben böre ise kıtıklıy. Rähät! Kük zäñgärlegenä küzlärne taldırgançı karap yatkaç, çatır kora başladık.

Färit belän ikäü genä bulsak, urmannı yañgıratıp sızgırır, agaç başlarına ürmälär idek. Äminä bulgaç, nikter tartındıra. Malay çakta mondıy tartınu bulmıy torgan ide. Soñ, ilahım, bez dä yeget buldık mikänni?

Färit karmaklar totıp su buyına töşep kitte. Bez uçakka korı-sarı cıya başladık. Äminä tagın moñsulandı. Bertuktausız nindider miña tanış bulmagan köyne köyli.

— İrek, ber mäzäk söylimme? — dide ul, kinät tuktalıp.

— Söylä, bilgele, söylä!

— Yuk, ul mäzäk tä tügel, ul bik kıska gına, ällä närsä genä inde ul.

Anıñ yöze tagın uyçanlandı, küzlärendäge oçkın sünep yukka çıktı, irennäre kısıldılar.

— Äydä, Äminä, söylä, söylä, — didem min, anı aşıktırıp.

— Bälki, sineñ anı işetkäneñ dä bardır. İske mäzäk inde ul. Ber aldakçı agay turında. Kürşesennän kölärgä teläp, tön urtası citte isä, işegaldına çıga da: "Büre bar, kürşe, tor, büre!" — dip kıçkıra ikän. Kürşese ber çıkkan, ike çıkkan, läkin büre kürmiçä, sukrana-sukrana kerep yata torgan bulgan. Häm ber könne, çınlap ta, abzarlar artına ber kötü büre kilgän. Bu agay kıçkırgan, yärdämgä keşelär çakırgan, läkin kürşese, tagın aldıydır bu, dip çıkmagan. Bürelär mallarnı buıp kitkännär...

— Babaynıñ söylägänen işetkänem bar ide.

Äminä tınıp kaldı. Min anıñ tel töben añlıym, läkin karşı töşärgä, bu mäzäkneñ bezgä bernindi dä katnaşı, ohşaşlıgı bulmavın añlatırga süz, dälil taba almıym. Äye, anıñ ışanmaska, şiklänergä hakı bar. Yuk, alay gına tügel, ul, älbättä, hiçşiksez ışanmaska, berkemgä dä ışanmaska tiyeş. Tege yeget tä näq minem kebek ük ike ayaklı, ike kullı, zaçetkalı student bulgan bit. Ul da minem kebek duslık täqdim itkän, anıñ belän bergäläp, bälki, şuşı urmanda uynap-kölep yörgänder.

Başka küñelsez uylar kilä äle. Barısın da onıtırga, aña da onıttırırga, üzemä dä onıtırga kiräk. Ä niçek?

Urman buş. Ni gömbä, ni ciläk, ni çäçäk yuk. Bup-buş. Barısı da kışnıñ argı yagında kalgan. Agaçlar şärä. Alar, şulkadär miherbansız kıştan soñ, kütärelep kitülärenä, yafrak cibärülärenä ışana almıy toralardır kebek. Koçakka alıp cılıtası, irkälise ide alarnı.

— Äminä...

Uylarımnı aña citkeräsem kilep endäşsäm, Äminä yuk. Äle genä menä şuşında borın törtep kilüçe yäşel kıyakka karap tora ide bit. Kaya kitte?! Ällä sataşammı min? Ällä bu töş kenä ideme? Bernindi Äminä dä, yäşel kıyak ta, şärä agaçlar da yuk ideme? Bar, barısı da bar! Äminä genä yuk. Agaçlar artında küz küreme citmäslek bulıp cäyelep aguçı kara, şomlı İdel yagına karıym. Yuk, ul yakta da kürenmi. Küñelgä şik yögerä, moña qadär sihergä, tılsımga ışanmagan yöräkne nider tırnıy.

— Ä-ä-mi-inä-ä-ä-äü-ü!!

Buş urman minem tavış belän tula. Ber sekundtan ul tavış cildä tirbälä-tirbälä kire kayta. Kaytavazdan kurkam min, balaçaktan uk kurkam. Kaytavaz miña moña qadär ülgän keşelärneñ cir kuyınınnan birgän tavışı, tarih tavışı kebek toyıla. Keşe küp cirdä — uramda, bazarda, kibettä kaytavaz bulmıy bit. Ä inde urmanda, taular arasında az gına kıçkırıbrak söyläşsäñ dä, taular şomlı tavış belän siña cavap kaytaralar. "Kurıkma, bez sineñ belän", — dip kisätep toralar kebek alar.

Kart imän artınnan urmannı yañgıratıp kölä-kölä Äminä kilep çıga. Min, üzemne dä beleştermiçä, yögerep kilep anı kükrägemä kısam: "Sinme bu, yugalmadıñmı?" — dip, bitlärenä, küzlärenä yotılıp karıym, ul uñaysızlana, çitkä tartıla, kauşıy, bäläkäylänep, yomarlanıp kala, ä min söyenäm, söyenäm!

— Nigä şulay katı kıçkırdıñ, — di ul miña, pışıldap.

— Kurıktım, yugalgansıñdır, karurmanga kerep yugalgansıñdır, adaşkansıñdır, dip kurıktım!

Anıñ çäçlärennän ılıs ise kilä.

— Äminä, sin tılsımga, sihergä ışanasıñmı? — dip anıñ kolagına pışıldıym.

— Bäläkäy çakta ışana idem, häzer yuk. Äkiyätlär ukıganda gına azrak ışanıp kuyam.

"Nigä sorıysıñ inde monı?" digän kebek, ul aptırap karap kuya.

— Ä miña ışanasıñmı? Menä häzer, äydä, Äminä, cir çitenä kitik, bergäläp sahralar, kom çülläre, diñgezlär kiçik, disäm, ışanır, minem belän kitär ideñme?

— Belmim...

— Işanmıysıñ?

— Belmim...

— Menä häzer şuşı bozlı İdeldä su koyınsam, ışanırsıñmı?

— Belmim, İrek, belmim...

— Işanmıysıñ?!

Min Äminäne taşlap, bargan uñayga külmäkne, çalbarnı sala-sala su buyına yögeräm. Küzgä böterelep akkan bozlar da, su da kürenmi. Alda barı İdel, çiksezlekkä qadär cäyelgän, bilgesez ber ilahi köç — İdel. Yar buyına kilep citä almadım.

— İrek, yülärlänmä, İrek, akılıña kil, ışanam, ışanam! — digän açı tavışka karurman teträp kuydı.

Min tuktadım...

Färit ber balık ta tota almagan. Bolgançık suda karmakka eläkmi ikän. Şunı da belmägänbez. Cätmä belän sözüçe agaylardan satıp alıp, balık şulpası peşerdek.

Aştan soñ, kurtkalarnı cirgä cäyep, yal itärgä yattık. Kükkä, mäñge yäşel narat yabaldaşlarına karap, min Taktaşnıñ "Urman kızı"n söyli başladım.

Sin al inde, al ul küzläreñne,
Alar şundıy, şundıy karañgı...
Üle tınlık anda, saf mähäbbät
İserep yoklıy äle...

Min tuktagaç, Färit mäzäk söyläp kölderep aldı. Äminä Yeseninnı bik yarata ikän, anıñ şiğırlären iskä töşerde.

...Grubım dayıtsya radost,
Necnım dayıtsya peçal.
Mne niçego ne nado,
Mne niçego ne cal...

Yoldızlarga ozak karap yata almadık. Dımlı urman suık ide. Tizräk çırşı ılısınnan tüşälgän urınnarıbızga kerep kunakladık. Beraz söyläşkäç, tınıp kaldık, härkem üz uyın uylıy, härkem üz fälsäfäse belän dönyanı tagın ber kat barlap, üz ülçäme belän ülçäp çıga. Şulay hıyallanıp, äle yaña gına bulgan hällärne ütkän tormış belän ürep, dönya mantıygına buysındırırga tırışıp yata torgaç, yokıga kitkänbez.

Kiç Äminä: "Sin yegermençe ğasır Don-Kihotı", — digän ide. Töştä Don-Kihotnı kürdem. Başta ozaklap İspan cirlärendä yördek. İspaniyäne arkılıga-buyga ütkäç, bergäläp bezneñ yakka, İdel buylarına kildek. İdel belän Çulman kuşılgan urında tuktap, tirä-yüngä ozak karap torgaç, Don-Kihot ozın söñgesenä tayanıp: "Monda miña eş küp ikän äle", — dide. At eçertergä su taba almıyça bik ozak yördek. İdelneñ neftle suın Don-Kihotnıñ atı isnäp tä karamadı. Atlarga atlanıp alga kittek. Läkin küpme ezläsäk tä, cil tegermänen dä, sarık kötüen dä taba almadık. Berençe oçragan duñgız kötüenä taşlanıp, anı kırıp attık. Don-Kihot köne-töne selkenep, neft suırıp utıruçı köyäntägä ohşagan närsägä asılınıp, berniçä märtäbä yıgılıp ta töşte. Arıp häldän taygaç, İdel buyına töşep, bozlı suda koyındık.

İrtän tuñıp-kaltırap uyandım. Äminä inde torıp, uçak yagıp cibärgän ide. Azrak cılınıp algaç, äyberlärne cıyıştırdık, uçaknı sünderdek tä timer yulga taba kuzgaldık. İke mähabät narat urtasında, karayıp, bezneñ çatır gına torıp kaldı.

Elektriçkada keşe az ide. Suıktan böreşep, dereldi-dereldi, söyläşmiçä genä kayttık. Kiçäge hällärdän, üz-üzemne totışımnan nikter oyala idem. Anıñ belän tanışkanga nibarı öç kön ütte. Ä kiçä min aña nilär genä söylämädem, nilär genä väğdä itmädem. Äyterseñ, bez şulkadär yakın, äyterseñ, tugannan birle gel bergä üskänbez... Färit ber-ike tapkır üzeneñ mäzäge belän yaltırarga tırışıp karadı da, bezgä can kertüdän ömet özep, ahrı, tınıp kaldı. Äminä täräzägä başın kuygan da, karşına yögerüçe agaçlarga karap uyga çumgan.

Äminäne işek töbenä qadär ozata bardım. Kiç kinoga çakırdım. Moñsu ide ul. Baş kagıp kına riza ikänen belderde, baş kagıp kına saubullaştı.

Kinoga kilde tagın. Berniçä süz belän häl-ähväl soraştık.

— Yuk, yuk, aşamıym, — dide ul, minem morocenoyı kütärep kilüemne kürgäç. — Gomeremdä töçe häm ballı äyber yaratmadım.

Säğat yarımlık kinonı äyländerep betergännären sizmiçä kaldım. Närsä turında bulganın da anık häterlämim. Detektiv ide bugay.

Uramga çıktık. Küktä böterelä-böterelä bolıtlar uynıy. Ay kürenmi, ay yuk. Tar gına agaç küperneñ urtasına citep tuktadık. Asta, çokır töbendä — timer yul. Yaltırap yatkan ike ak rels. Bigräk küp inde dönyada parlı äyberlär. Hayvannar, koşlar, keşelär, tagın ällä nindi bez isemen belmägän can iyäläre — barısı da parlı bulırga omtılalar. Nigä alay ikän ul? Tokım kaldırır öçen genäme? Küptän tügel genä gäzittän ukıdım. Frantsiyädä ber relslı timer yullar sala başlagannar, di. Alay poyızdlar tizräk yörilär, imeş. Mömkin, bik mömkin. Tik tiz yörüdä genämeni eş?!

— İrek, min inde ällä niçä tapkır berüzem genä tönnär buyı şuşı küper östendä tordım, — dip, salmak, yomşak, moñsu tavış belän Äminä söyli başladı. — Poyızd astına taşlanmakçı bulgan idem. Kurıktım, turı sikerä almam da ülmi kalırmın, dip kurıktım. Gariplek küñelemä şom sala minem. Ber eşkä yaramıyça, keşelärneñ küz karaşın ukıp yatu kotoçkıçtır. Kayberäülär kebek şiğır yazarga da talantım yuk bit. Menä şuña kürä kurıktım da isän kaldım. Min berkemgä dä timim, komaçaulamıym bit. Äydä, yäşägän bulıym äle. Tik miña da kagılmasınnar.

Anıñ süzläre miña töbäp äytelgän kebek. Min üzemne anıñ öçen kiräksez, artık keşe itep toyam. Küñeldä buılıp torgan üpkä süzlären irekkä çıgarası, söylise, yarsıy-yarsıy, yılıy-elıy aña barısın da söylise kilä.

Uylar özelde. Açı çıyıldap, yaktırıp, österälep tunneldän poyızd kilep çıktı. Min, böten dönyanı onıtıp, vagonnar sanıy başladım. Ber, ike, öç, dürt, biş... un... unaltı... Vagonnarnıñ hiçşiksez unbiş yä unaltı bulasın beläm, läkin barıber sanıym. Şulay oçragan ber närsäne sanıy torgan ğadätem bar inde. Bik çiten ul. Sanamaska, onıtırga tırışıp, küzlärne dä yomasıñ, kolakka barmak tıgasıñ — barıber faydasız. Baş çıñlıy, küz çänçi başlagançı sanıysıñ. Menä bu yulı da unaltı vagon ütte. Gap-gadi san bit. Ä haman da sanamıyça tüzep bulmıy. Äminä dä avız eçennän "unaltı", di. Ul da sanıy, ahrısı. Ägär dä çınnan da şuşı poyızd astına taşlangan bulsa, min nişlägän bulır idem ikän? Artınnan sikerergä kıyulıgım citär ideme, ällä poyızd kitkänen kötep torıp, soñınnan anıñ gäüdäsenä yatıp yılagan bulır idemme? Ülem — mäğnäsezlek, köçsezlek, kurkaklık, dip uylıym min. Şuña kürä, bälki, ikençesen saylagan bulır idem. Kem belä, bälki, borgalana-borgalana, acgırıp kilüçe poyızd astına oçuçı Äminäne kürgäç, tıyılıp kala almagan bulır idem. Bigräk ayık akıllı inde min. Nindi ike törle fiker bulırga tiyeş di monda? hiçşiksez, sikergän bulır idem!

Soñgı könnärdä nişläp anı bik yış uylıy başladım äle? Köne-töne küz aldında gör kilep toruçı zal, tavışsız, küz yäşsez kaltıranıp yılap utıruçı kara kız. Aña yärdäm itäse, anı kotkarası, kaygısın onıttırası kilä. Yaratammı min anı, ällä kızganam gınamı? Moñsu tavış belän Yeseninnı ukıgan, imän artına kerep kaçkan, urman alanı buylap kuışıp-yögereşep yörgän Äminäne yaratam bugay. Aktlar zalında yılap utırgan Äminäne kızganam. Alar ikese ike Äminä tügel bit. Äye, beryulı yaratam da, kızganam da bugay min anı. Keşene başta kızganıp, annan soñ yaratıp bula mikänni? Kızgangan öçen genä yaratırga tırışu bulıp çıkmıymı soñ bu?

Poyızd borılmaga kerep yugaldı. Tägärmäçlär döpeldäve yıraklaşkan sayın, yöräk tä äkrenläp tınıçlana bardı. Äyterseñ, poyızd çokır buylap tügel, yöräk aşa ütep kitkän. Min süzgä bik bay tügel, Äminä dä tınlık saklıy. Tizräk monnan kitäse, relslardan, poyızdlardan çitkäräk kaçası kilä. Yugıysä tagın kilerlär, tagın yöräkne taptap kitärlär.

— Äydä, parkka barabız, Äminä. - Äydä...

Kittek.

Park törle töslärdäge utlarga çumıp, bala-çaga çır-çuına kümelep, görläp tora. Vakıt soñ bulsa da, malaylar-kızlarnı, ätilär-änilärne töyägän karusellär äylänä, samoletlar oça, tagannar atına. Halık bar dönyasın onıtıp küñel aça. Min dä Äminäne karusellärgä taba barırga öndädem.

— Äydä, Äminä, ber genä oçıp menep töşik inde. Böten dönyasına östän karıyk äle.

— Yuk, yuk, başım äylänä minem. Biyekkä menärgä yaramıy miña. Monda, tübändä, cirdä dä äybät.

Artık kıstamadım. İhtıyarına buysınıp, anıñ artınnan atladım.

Äminä mine kulımnan citäkläp park türendäge kaberlekkä alıp kerde. Başta ber süz söyläşmiçä genä tugannar kaberlegendäge taşlarnı ukıp yördek. Taktaş kabere yanına kilep tuktadık. Min eçtän genä "Taktaş ülde" şigıren ukıp çıktım.

Kazan yılgası yarına töştek. Äle haman çiräm çıkmagan. Cir yüeş. Takta kisäge tabıp, ber-berebezgä kısılıp utırdık.

— Äminä, närsä bulsa da söylä äle. Yugıysä minem yılıysı kilä...

Ul kinät miña taba borıldı.

— Borın-borın zamanda, käcä komanda...

— Yuk, uyınga alma sin.

— Närsä söylim soñ?

— Üzeñ turında. Min sine bötenläy belmim bit äle.

— Bälki, şulay yahşıraktır da.

— Yuk, yuk...

— Tıñla alay bulgaç, söylim. Läkin tormışım kızık tügel minem.

— Söylä, Äminä, söylä!

— İsemem Äminä. Familiyäm Urusova. Kızık familiyä, äyeme?

Min "äye" dä, "yuk" ta dip äytergä belmiçä, süzsez utıruımda buldım.

— Babam İbraydan başlangan bu familiyä. Bezneñ näselne äle häzer dä "urısnıkılar" dip yörilär. Nişliseñ, şulay kilep çıkkan, häzer bez genä üzgärtä almıybız inde anı. Monnan dürt ğasır çaması elek häzerge avılıbız urınına çukındırudan kaçıp kilep utırgan keşelärdän başlanıp kitkän bezneñ näsel. Gäräy babay söyli ide monı...

Äminäneñ tavışı özelde, süzläre kaltırap çıga başladı.

— Närsä buldı, Äminä? Nigä yılıysıñ?

— Yuk, yılamıym, bolay gına. Babay iskä töşte.

— Kaysı babay?

— Şul "urıs İbrayı" dip yörtelgän babay. Bette, bette, başka yılamıym...

Ul yılıy, ul tuktıy almıyça, yäşsez yılıy, inde niçä aylar buyı şulay yılıy. Anıñ yöze açık kürenmi, läkin yışrak sulavınnan, biteneñ kullarnı yandırırlık bulıp kızışuınnan anıñ yılaganı sizelä ide.

— Gäräy babay närsä söyli ide? Ul süzen başlıy almıyça tilmerde.

— Babam... Urıs İbrayı... Babam dönyada bulmagan äle... Bezneñ avılnı köçläp çukındırmakçı bulgannar. Halık baş kütärgän.

Ul yılaudan tuktadı, ahrısı, tavışı kinät kırıslanıp kitte.

— Böten avıl cıyılıp pop belän berniçä türäne, soldatlarnı üterep taşlagannar. Ber aydan avılga "obcor komandası" kilep töşkän. Şul könnän asu, kisü, talau başlangan. İrlärneñ kübesen törmägä, katorgaga ozatkannar, hatınnarnı, kızlarnı mäshärälägännär.

Ul tagın söylävennän tuktadı. Ozak kına tamak töbenä kilep törtelgän töyerne yotıp cibärä almıyça tordı.

— Şul vakıtta dönyaga kilgän inde minem babam. Tugannarı anı suga da salmakçı bulgannar, tik änise birmägän, tönlä balasın kükrägenä kısıp, avıldan kaçıp çıgıp kitkän. Balanıñ isemen İbrahim dip kuşkannar, ä familiyäse yuk. Änisennän: "Kem malayı, ätise kem?" — dip sorıylar ikän. Ul kurıkkan. Üzen mäshärälägän soldatnıñ "İban" atlı ikänen äytmägän, malayına da "İban" iseme birerlär dip kurıkkan. Soñrak barıber belgännär inde. Nindider ber ozın tellese citkergän bugay. Şunnan babayga Urusov familiyäse takkannar. Äy, nigä bolarnı söyläp toram inde min? Mondıy tarihlarnı söyläp, mäktäptä dä tuydırıp betergännärder inde.

— Mäktäptä mondıy närsälär söylämädelär bezgä. Mäktäp programmasınnan häterdä bernärsä dä kalmagan minem. Ukıtuçı apa kulına kürsätkeç tayagın totıp kerä ide dä cir şarın äle tegeläygä, äle bolayga äyländerep, söylärgä totına ide. Anıñ söylävennän barı berniçä cömlä: "Ukuçılar, tarih ul gel üseştä. Nindi genä tarihi faktnı alsagız da, anı şuşı küzlektän kararga tırışıgız", — digän süzlär genä istä kalgan. Äydä, söylä, Äminä! Min sine bülderdem bugay.

— Üz-üzemne aklar öçen söylim min bolarnı. Sin, yugıysä, nişläp üzeneñ tugan telen vata-cimerä söyli ikän bu, dip aptırıysındır.

— Nişläp aptırıym di? Häzer küplär şulay bit inde.

— Min küplär turında tügel, üz yazmışım turında söylim.

Anıñ tavışı kırıslandı. Minem süzlärgä üpkäläde bugay ul.

— Kızık bulmasa da söylim äle.

Miña uñaysız bulıp kitte. Avızdan, üzeñ dä kötmägän urında, mäğnäsez, kiräksez süz ıçkınsa, härvakıt şulay bula. Yılgaga taba küzlärne tekäp, tın kaldım.

— Äniyem mäktäptä urıs telen ukıta minem. Ni avıl tügel, ni şähär bulıp citmägän rayon üzägendä yäşäüçe ukıtuçılarnı beläsender inde. Utızınçı yıllarnıñ küptän artta kalganın, yegermençe ğasır azagına yakınlaşıp kilülären haman añlarga telämilär äle alar. Äniyemnän zarlanmıym min. Yuk. Aşattı, eçertte, kiyenderde, cılıttı ul mine. Üzençä, zaman keşese itärgä tırıştı. Babam Alpamşalar, Sübüday bahadirlar, Alıp batırlar turında äkiyätlär söyli başlasa, anı açulana: "Egermençe ğasırda yäşäp, haman şul uydırmalarıñnan, komganıñnan ayırıla almıysıñ!" — dip bitärli ide. Ätiyemneñ miña "Söyembikä" iseme kuşası kilgän bulgan. Äni, avarga torgan manara iseme kuydırtasım yuk, minem kızım ozın gomerle, tulı bähetle bulırga tiyeş, dip, kırt kiskän. Min dä küñelem belän änine yaklıy idem. Menä institutta tarih bülegendä ukıy başlagaç kına närsäder töşenä başladım... Nigä bolarnı söylim inde min, nigä aklanam?

Äminä söyli. Yılga aguınnan tuktadı. Yılga tik tora, ä min salkın yar belän yugarıga taba agam da agam. Minem belän bergä suıktan tuñgan tallar, sorı yortlar, tonık fonarlar aga. Agabız. Äminä tañga qadär söyläsen, yılga şulay tın gına torsın ide. Yar belän agıp, koyaş karşına çıgar idek. Tañ tizräk atar ide. Yuksa, suık. Äminägä bigräk tä suıktır. Ul yuka külmäktän genä.

— İrek, sin mine tıñlamıysıñ bugay. Yılga şaulap agıp kitte. Yar tuktadı.

— Min... min tıñlıym. Bez aktık...

— Sineñ yokıñ kilä bugay, kaytıyk.

Min çıtırdap anıñ kullarına yabıştım. Häzer menä şuşı yılga buyınnan kitärbez dä bötenese betär, bu yakınlık yukka çıgar kebek ide.

— Nigä? Yuk! Kaytmıyk! Nindi yokı ul? Sinnän başka bik kıyın miña...

Kremlneñ ak stenaları ayırmaçık bulıp kürenä başladı. Mähabät ber kara cänlek kebek häyätnı kaplap torgan tön ülde. Anıñ yarasınnan akkan kan könçıgışka cıyıla barıp, berniçä minuttan kıp-kızıl töskä kerde. Bu kızıllık Äminäneñ bitenä dä töşte.

— Kölmä sin, Äminä, kölmä... İnde niçämä-niçä tönnär buyı sineñ här häräkäteñne iskä töşerep, ütkäneñne, kiläçägeñne uylap, küñelemnän fal açıp yatam. Bik avır läzzät ul. Yegetlär kölä. Şuña kürä alardan çitläştem, häzer Färit belän genä açılıp söyläşäm. Min anı üzemä tiñläp, üzemä ohşagan, fikerlärebez urtak bulgan öçen yakın küräm. Ä sine... Sin bütän... Kiçä bik säyer töş kürdem. Bez öyläneşkänbez, imeş. Muzıka, şau-şu, köleşü, kotlaular, tostlar. Bezneñ ikebezgä dä şärab belän tulı bokallar birälär. Hor belän "açı" dip kıçkıralar. Sin dä başta alarga kuşılıp köldeñ, tik kulıña bokal totkaç, yözeñ tuy külmäge kebek agardı, irennäreñ kaltırıy başladılar häm kinät böten zalnı yañgıratıp: "İrek, eçmä, alar bezgä agu birdelär!" — dip kıçkırdıñ.

Şunda min uyanıp kittem. Malaylar torgannar. "İdiot" kuşamatlı yegetebez alarnı tuberkulez dispanserında yatuçı avırular yanına kontsert kuyarga barırga dimläp utıra. Min dä barırga buldım. Çönki şiğırne böten tiränlege, neçkälege belän añlauçılar — avıru keşelär. Alar tormışnıñ böten vak-töyäklärennän azat, alar moğciza kötälär, alar moğcizaga ışanalar. Ä şiğır — moğciza ul.

Äminä tıñlıy. (Ul da min söylägändä şulay yar belän öskä taba agamı ikän?) Anıñ irennäre zäñgärlängän. Suık.

— Äminä, ä sin moğcizaga ışanasıñmı?

— Yuk. Häzer minem öçen dönyada moğciza yuk. Barısı ğadäti, tormıştagı här närsä üz zakonı belän häräkät itä.

Şuña kürä närsägäder karşı kilep mataşunı mäğnäsez eş dip sanıym. Tormış agımına iyärergä buldım.

— Menä häzer, äydä, Äminä, bügen ük öyläneşäbez, disäm, siña bu da gap-gadi, zakonçalıklı närsä bulıp toyılır ideme?! Ällä... Kölmä, min çınlap!

— Sin tagın töş küräseñ bugay, İrek...

* * *

Könnär ber-ber artlı uza tordı. İke yıl eçendä Äminä belän bez yörmägän uram, tıkrık, sukmak kalmagandır.

Ul teatr yarata. Min — çep-çi avıl malayı. Minem "Täftiläü", "Gölcamal"larga caylaşkan kolak Bethoven, Çaykovskiy, Yarullinnarga iyäläşä almıyça iza çikte. Äminä alarnı añlap, akılı belän yahşısın-yamanın ülçäp tıñlıy. Ä minem baş katnaşmıy. Barı yöräk, küñel, can... Muzıka tıñlaganda min yugalam, onıtılam, adaşam. Minem alda — biyek kom tavı. Ürmälim, ürmälim, şuıp kire töşep kitäm. Tagın ürmälim. Kom börtekläre tanış ta kebek. Läkin tavı — moña qadär min kürmägän tau. Tagın ürmälim, urtasına citäm, änä, inde tübäse dä kürenä, häm, kom işelep, tagın aska oçam. Zal ayakka basıp kul çaba başlagançı, tirläp-peşep töşä idem.

Miña kino oşıy. Anda barısı da gadi, añlayışlı. Äminä, kiresençä, kinonı bik önäp betermi. Bik nık çakırgaç, berniçä tapkır bardı şulay da. Anıñ belän soñgı tapkır kino karavım äle haman da küz aldında tora.

Stipendiyä algan kön, şuñamı käyef tä bik kütärenke ide. Tramvayga utırıp tormadık, tulay torakka cäyäü genä kaytıp kittek. Kinoteatr yanınnan ütkändä, minem küñel tüzmäde, rizalık-mazar sorap tormıyça, Äminäne citäkläp alıp kerep kittem. Kinonıñ isemen dä sorap tormadık, tiz genä bilet alıp, zalga kerep tä utırdık.

Kino aldangan, mäshärälängän kız yazmışı turında ide. Äminä kino başlanu belän torıp, çıgıp kitkän. Min tamaşaga birelep sizmiçä kalganmın, yänäşämdä anıñ yuklıgın kürü belän, artınnan çıgıp yögerdem. Çokır arkılı salıngan agaç küper yanında kuıp cittem.

— Äminä...

Ul, tege sud vakıtındagı kebek, kaltıranıp, yäşsez yılıy. Kütärelep tä karamadı, cavap ta birmäde.

Şul kiçne kötelmägän häl buldı. Kinodan kaytıp, berniçä säğat ütügä, Äminä bezneñ bülmägä üze kilde. Küzläre kızarınıp, şeşenep betkän, çäçläre tuzgıp, irennären kaplagannar. Uramga çıktık. Söyläşmiçä yördek. Küper urtasına kerep citkäç, ul, kinät, miña taba borıldı.

— İrek, min siña kiyäügä çıgarga buldım. Menä bügen ük, häzer ük.

Minem baş äylänep kitte, çokır töbendäge ike ak rels kuşılıp, ber bulıp kürenä başladı. Tel kipte, avız korıdı. İñ kiräkle süzlär çıga almıyça, kıtırşı avızda uralıp kaldı.

Min anı koçagıma kısıp, berençe tapkır ozak itep irennärennän üptem.

Töne buyı niçek tuy yasau, kayda, niçek yäşäü turında söyläşep, hıyallanıp yördek.

İkençe könne ZAGSka gariza yazdık. Häyer-fatıyha sorap, ikebezneñ dä äti-änilärgä hat yulladık.

Ozak köttek bez cavapnı. Nihayät, kilde. Hatnı Äminäneñ änise yazgan ide. Öyläneşkänçegä qadär, başta ukunı beterü häyerleräk bulır ide, läkin, yarar inde, yäşlär tormışına kirtä bula almıym, digän. Ozın itep, çın sovet ğailäse korunıñ avırlıgı, kommunizm tözüdä häzerge yäşlärneñ totkan role turında yazgan. İñ möhime — riza! Kükkä sikerdek ul könne.

İkençe könne irtän käyeflär bolıtlandı. Beznekelärdän hat bar ide. Ätkäy, korı, boyıru tonı belän: "Äle bu turıda uylarga irtäräk", — dip kırt kiskän. Äminä mine: "İnstitut beterergä küp kalmadı bit, kötik, ike yıl küpmeni ul?" — dip yuatırga tırışa. Minem başta meñ törle uylar kaynıy. "Ällä öylänergäme? Alay itsäm, ätkäylärne bötenläygä üpkälätmämme? Ällä çınnan da institutnı betergänçe kötärgäme? Ällä tiz genä kaytıp, üzläre belän söyläşep kilergäme?"

Hatnı totıp, şul könne ük avılga kaytıp töştem. Niçek tä añlatırga, rizalık alırga ide. Min yalgışmıym, min barısın da uylap, üz akılım belän ülçäp çıktım inde. Min inde iñ kıyını — Äminäne künderdem. Niçek tä monda mähäbbät, yaratu gına tügellekne, mähäbbättän dä östenräk, yugarırak närsä bar ikänen añlatırga ide.

Avtobustan töşkäç, Şäyhulla abıy oçradı. Yözlärendäge buraznalar tagın da nıgrak tiränäygännär. Küpme kötsä dä, hatını bala taba almadı anıñ. Kırık yäşkä çaklı gomerläre ber vraçtan ikençesenä yörep ütte, dip söyli ide änkäy. Elekkeçä başın aska iyep, ayak oçlarına karap, nider uylap bara. Kartaygan.

— Saumı, Şäyhulla abıy!

Ul kinät başın kütärde, hätta başındagı eşläpäse az gına töşep kitmiçä kaldı.

— Ä-äy, İrek, sinmeni bu? Äybät, äybät. Birgänenä şöker itep, äkren genä yöribed äle, kürşe. Üzeñneñ hällär niçek soñ? Kunakka kaytıp kileşeñme?

— Yuk, bolay gına. Eş çıktı äle, — didem min aña. Ni öçen kaytkanımnı söyläp birergä kıymadım.

— Ä, yarıy, yarıy, bik huş.

— Avılda nindi yañalıklar bar soñ, Şäyhulla abıy? Beznekelär nihäldä?

— Barısı da isän-saular ide äle. Äniyeñ bu arada pensiyägä çıgıp yörde äle. Kolhod eşlägän keşegä pensiyä birä bit häder. Tormışlar äybätlänä başladı, kürşe, avıl halkı bayıdı soñgı yıllarda. Yıllar gına imin bula kürsen inde, berük. Yañalık, dip, monda ällä ni yañalık yuk inde ul. Barısı da elekkeçä. Tege tübän oç Zinnur gına kötmägändä ülep kitte. Katı gına eçep algan da basuga çıgıp yoklagan. Kış suık kilde bit bıyıl. İrtän tapkanda täne suıngan bulgan inde. Adäm balasınıñ yazmışı, digen. Mulla malayı ide bit, yugıysä. Bu yıllarda halık eçügä sabıştı bit. Umırıp akça ala da bar alganın eçep beterä. Äy, bed yäş çakta...

Süzen şul turıda özep, ul tın kaldı. Närsä äytergä telägänder, alar yäş çakta äybät bulganmı, naçarmı — belä almadım. Bezneñ öy turına qadär söyläşmiçä genä kayttık. Urıs kapkanı şıgırdatıp açıp, işegaldına kerdem. İşegaldı, ğadättägeçä, çista itep seberelgän. Türdä, munça yanında, kiselgän-yarılgan utın öyelep kuyılgan. Lapas-kura da näq elekkeçä. Tik tübälärdäge takta urınına şifer menep utırgan.

Öydä änkäy genä ide. Onlı kulların küreşergä suzıp, karşıga yögerep çıktı.

— Äy, ulım, balakayım, kaytıp töşteñmeni? Äy, häyerlegä bulsın inde. Äle kiçägenäk kenä sine telgä alıp utırgan idek. Gomerle bala bulırsıñ, — dip söylände-söylände dä, küzlärendäge yäşne sörtä-sörtä, kabalanıp yañadan öygä kerep kitte. Çirek säğattän kara-karşı utırıp ikäüdän-ikäü genä çäy eçä idek inde.

— Atañ kolhod eşenä kitkän iye äle. Ärämälärne kırıp, bolınnarnı sörep, igen basuı yasıylar bit. Şuña däşkännär iye.

Minem hat turında läm-mim. Üzem süz kuzgatkannı kötä, ahrısı.

— Bezneñ hatnı aldıgızmı, änkäy, — dip süz başladım min, "bezneñ" süzenä ayıruça basım yasap.

— Aluın aldık ta, ulım. Atañ bit. Alar üdläre genä barıber yäşi almıylar, bulışırga bedneñ häl citmi, di. Äytep tä karagan iyem inde üdenä... Bu turıda işetäsem dä kilmi, di. Yuksa, üdem dä pensiyä alam häder. Adrak cibärgäläp, yärdäm itep torgan bulır iyek äle. İldä çıpçık ülä dimeni...

Öyaldında tavış işetelde. Tayakka tayanıp, işektän babay kilep kerde. Min çınayaknı kuyıp, aña karşı atladım.

— İsänme, babay!

— Ä-ä-ä, kem, ulım. İrek ulım, sinme bu?

— Äye, babay, min bu, min.

— Ässälamegaläykem, kayttıñmı, ulım? Bik şöker, bik şöker.

Çäyne öçäüläp eçä başladık. Babay, miña söylärgä dä irek birmiçä, sorau artınnan sorau yaudırırga totındı.

— Ä-äy, pişkadäm buldıñ inde. Mädräsägeddä ni hällär bar soñ? Hälfälär bik teñkägä timime? Min mädräsädä ukıganda, mantıyk buyınça däres birüçe hälfä teñkämä tiyep cäfalagan iye. "Menä, şäkert, şuşı sorauga cavap bir äle, di, bu könnärdän ber könne miña. Malayı ätise yanına kilä dä bolay di: "Äti, äbine öydän kuıp çıgarıymmı?" "Ni digän süz bu, teleñ korgırı!" — dip, ätise monıñ yakasınnan eläkterep ala. "Sin minem änine ayırıp cibärdeñ bit. Öydän kuıp çıgardıñ. Min sineñ äniyeñne dä şulay itäm", — di malay. "Yä, äytegez äle, malay haklımı monda?" — dip sorıy ide hälfä. Ä bed totına idek bähäsläşergä, totına idek ber-berebedne uddırıp kıçkırışırga. Kıdıp kitkäç, sugışıp ta kitä idek. Mantıyk öçen şulay şaktıy borın kanattık bed, ulım, äy, bar ide yäş çaklar, — dip yılmaydı.

Küpme kötsäm dä, minem hat turında başlap süz kuzgatmadı. İkese dä ätkäyne kötälär ide bugay alar. Änkäy, bäleş peşerergä cıyınıp, miçkä yagıp cibärde.

Ätkäy soñ gına kayttı. Mine kürgäç, käyefe berazga gına kütärelep aldı da tagın sürelde. Batırlıknı cıyıp, äkren genä süz başladım. Anıñ yöze min söylägän sayın karañgılana bardı.

— Yuk, ulım, söyläp tä torma. Min siña hatta açık yazgan idem inde, — dip kırt kiste. Änkäy yaklap ta, karşı kilep tä süz äytmäde. Ätkäyneñ holkın bik yahşı belä ide ul. Min tagın yalınırga, yalvarırga totındım. Yomşamadı barıber.

— Nik dönyası cimerelmi şunda, läkin institut beterep, diplom almıyça, ğailä korıp, häyerçe arttırıp yatarga häyer-fatıyha biräsem yuk! — dip, avıznı tomaladı. — Mähäbbät tamak tuydırmıy.

Änkäyneñ peşergän bäleşen dä aşap tormıyça, işekne şapıldatıp yabıp çıgıp kittem. Änkäy arttan yılap kaldı. Ätkäy däşmäde. Babay mamık tüşäk östendä mäñgelek disbesen tartıp, iyelä-iyelä nider ukuın dävam itte. Min çıgıp barganda kütärelep tä karamadı. Anıñ soñgı süzläre genä kolakka kerep kaldı. Avtobuska qadär dä, avtobusta da, mäğnäse miña bilgele bulmagan şul süzlärne ireksezdän kabatlap bardım. "Lya häyre fihönnä vä lya böddä minhönnä!"1, "Lya häyre fihönnä vä lya böddä minhönnä!.." [1]

[1] "Alardan hiçber yahşılık ta yuk, ä alardan başka yäşäü mömkin tügel" (garäpçä). (Hatınnar turında äytelä torgan gıybarä.)

* * *

Avıldan kilep, ber ay ütkäç, tuy yasadık. Student tuyları barısı da diyärlek ber tösle bula. Çönki, barıbıznıñ da diyärlek, böten baylık — stipendiyä, duslar — urtak, uyın-kölke — bergä, sıynfıy köräş yuk, digändäy. Häyer, bezneñ tuy başkalardan beraz üzgäräk buldı bugay. Äminäne moña qadär bulgan käläşlärgä karaganda nıgrak irkälädelär, nıgrak nazladılar. Mine dä, nikter, artık küp, artık töçe kotladılar. Kafedra mödire kilep, gomer bulmagança mölayım itep söyläşte. "Tormışında bik döres, bik yahşı adımıñ bu", — dip täbrikläde. Berniçä kön aldan dekan üz bülmäsenä çakırıp, tantanalı töstä kulnı kıstı, minem Äminägä öylänüne, nikter, "batırlıkka" tiñläde. Koridorda tanışı da, tanış bulmaganı da tuktap, isänläşä başladı. Min institutnıñ iğtibar üzägenä äyländem. Bu uñaysızlandıra, minem dä bütännär kebek ğadäti keşeçä, studentça yörisem kilä. Ä alar, min tartıngan sayın, nıgrak maktıylar, "tıynak", "ädäple" dip atıylar.

Şulay da tuy küñelle ütte bezneñ. İnstitut aşhanäse duslar, tanışlar belän şıgrım tulı ide. Cırga, biyügä, uyın-kölkegä kıtlık bulmadı. Äminä belän bokallar çäkeştergändä, inde küptän kürgän töşem iskä töşep, yılmaep kuydım. Ul da häterläde, ahrısı, irennärennän yılmayu yögerep ütte. Tuy azagına qadär, zal şau-şuınnan ayırılıp, Äminäneñ yañgıravıklı kölü tavışı işetelep tordı. Anıñ käyefe kütärenke, tik artık küp kölüdänme, ällä başka säbäp belänme, küzläre genä yüeş ide.

Ätkäylär, küpme çakırıp ta, tuyga kilmädelär.

Yäşi başladık. Ezli torgaç, Kazan yılgası buyındagı uramda ber bülmä kisäge taptım. Hucabız — siksänneñ argı yagına çıkkan, fani dönyadan ömet özgän karçık. Anıñ inde balaları üsep, kaysı kay yakka taralıp betkännär. Hatları da onıtkanda ber genä kilgäli. Ul alarnı açulana da belmi: "Şulay inde, şulay, borıngılar belmi äytmägännär... Ana küñele — balada, bala küñele — dalada. Ä-äy..." — dip oftanıp kuya da ozak kına süzsez uylanıp tora.

Bezneñ bülmä bik zurdan tügel, türdä çüp tulı işegaldına karıy torgan ber täräzäse bar. Östäl-urındıknı duslar cıyılışıp büläk ittelär. Tür poçmakka äbineñ kaysı ğasır istälege ikänlege anık bilgele bulmagan karavatın kertep kuydık. Käyef kütärenke. Äminä bik yort canlı bulıp çıktı. Bülmädä härvakıt çistalık, tärtip, aşau yagına da artık aptıramadık. Ul, niçekter, cayın tabıp, stipendiyäne tarta-suza ay azagına qadär citkerä ide. Köndezlären vakıt institutta ütä, kiçlären tarihi karavatnıñ ike başına ikebez utırıp imtihannarga häzerlänäbez, siräk-miräk teatrlarga yörgälibez. Barısı da bez kötkänçä, barısı da äybät bara ide.

Färit könaralaş diyärlek kilep yöri. Äminä yaratkan säylün çäyen maktıy-maktıy, tulay torak yañalıkların söyli. Soñgı arada süz kübräk tuberkulez dispanserındagı kiçä turında bula ide.

Cırlap, şiğır ukıp, söyläp arıgaç, kaytıp kitärgä torganda, ber kız tuktatkan ide anda bezne. Ul inde tugannan birle bolnitsada yatuın, äle gomerendä berençe tapkır sälamät keşe avızınnan cır, şiğır işetüen äytte. Aşıgıp söyläüdän anıñ sarı yözenä sizeler-sizelmäs kenä kızıllık yögerde, moñsu küzlärendä hälsez oçkınnar kürenep kitte.

— Cil isüen toyasım kilä, — dide ul bezneñ belän saubullaşkanda. — Bik tä toyasım kilä.

Şul könnän Färit belän ul kız yanına yöri başladık.

Kitaplar alıp barabız, institut, studentlar tormışı turında söylibez. Ul bezneñ süzlärneñ mäğnäsen genä tügel, hätta moñın, yañgıraşın, borılışların da yotılıp tıñlıy, ozatkanda härvakıt: "Cil iskänen toygan kebek buldım, rähmät sezgä", — dip äytä ide. Baştarak Äminä bezneñ bu eşne hupladı. Läkin tora-bara bez bolnitsaga bargan könne käyefsez yöri, tiz açuı çıga, yuktan gına äytkäläşep kitä başladı. Berkönne rizasızlıgın açık-tan-açık sizderergä uyladı bugay, işektän kerügä ük bezne mıskıllı yılmayu belän karşı aldı.

— Kızıgız yanına barıp, cillänep kayttıgızmı? Anıñ süzläre ällä minem başka barıp citmäde, ällä artık kötelmägän buldı, cavap birergä ölgermädem.

— Kızganırga tagın ber obekt taptıñmı?

— Äminä, nişlädeñ sin?! Nindi tupaslık bu?

— Tupaslık, imeş! Ni öçen yöriseñ sin ul kız yanına? Färitkä iyärmä, ul öylänmägän yeget. Närsä kalgan siña anda?

— Äminä, tukta äle, sin avırmıysındır bit?!

— Avıruım da bik mömkin! Tuberkulez yogışlı bit.

— Ni söyliseñ, akılındamı sin?

— Bik akılımda! Menä şul akılımda bulganga kürä dä monnan soñ min sine ällä nindi kızlar yanına cibärmäyäçäkmen! Nigä yegetlär, yä kart-karçıklar yanına yörmisez? Avırular küp bit anda. Kartlarnıñ da cil isüen toyasıları kilä torgandır.

— Äminä, tukta! Yugıysä...

— Kurkıtma, İrek, kurkıtma!

— Äminä, sin... sin oyatsız!.. Sin...

— Nä-ä-ärsä? Sin äytäseñme bu süzne? Keşelekle, neçkä küñelle, imeş. Beläbez bez sineñ işelärne! Yünle bulsañ, ülem yortına cil taşıp yörmäs, berär cirgä eşkä urnaşıp, akça tabar ideñ!

Tüzemem bette. Kinät kenä, çıkıldap torgan çit, yat, salkın süzlärne işetkäç, soñgı tüzemem bette.

— Tu-u-uk-ta!

Täräzä ramında tın gına utıruçı yabık çeben, açı tavıştan kurkıp, başı belän pıyalaga bärelä-bärelä bezeldi başladı. Färit beraz ık-mık itep torgaç, artka çi-genä-çigenä, başın iyep, çıgıp kitte. Kolakka katırak äbi şıgırdavık işekne açtı.

— Närsä buldı, balakaylarım? Mine çakırgan idegezme ällä? Ä-äy, tagın akçagız betep kitkänder, añlıym inde, añlıym, şäkertlär şul. Menä irtägä pensiyä alam, birermen, birermen... — dip söylände dä, cavap birüçe bulmagaç, äle tezen koçaklap karavatta utıruçı Äminägä, äle miña säyersenep karıy-karıy kire çıgıp kitte.

İske paltonı cäyep, idängä yattım. Utnı Äminä sünderde. Küzgä yokı kermi... "Könläşü şuşı mikänni inde? Üzeñä tiñ, yä üzeñnän östen keşene genä könläp bula bit. Ä Gölnurnı, soñgı könnären sanap yatuçı, sez kilgäç, bugazdan algan tuberkulez barmakların beraz buşatkan kebek bula, dip yatuçı gönahsız Gölnurnı könlärgä bulamı soñ?"

Çeben täräzägä bärelä-sugıla bezeldi. "Cılı öydän kaya çıgıp kitärgä uylıy ul? Täräzä artındagı tonık yoldızlargamı? Bezeldämä, tugan, bezeldämä! Ätkäy äytmeşli, yoldız tamak tuydırmıy ul... (Ul "mähäbbät" dide bugay.) Äydä, yoklıyk... Ber, ike, öç säğat ütte. Çeben bezeldäüdän tuktamadı. Uylar belän tulgan sayın, baş avırtıp kiñäyä bara. Kiñäyer-kiñäyer dä şartlar kebek. Yokısızlık minem öçen iñ avır cäza. Sekund sayın kütärelep tüşämgä karıym. Menä-menä tüşäm işelep töşär dä, Äminäne dä, çebenne dä, mine dä izär kebek. Äminä yoklıy. Matur yoklıy ul. Tege vakıtta urmanda, yugalttım dip niçek kurıkkan idem. Yugaltudan kurkam min anı. Kayçagında kinät kenä başka tile uylar kilä. Kibetkä yä institutka bargan cirdän kaytmıy kalır, kayadır kitär, yugalır kebek toyıla ul miña. Menä häzer iñnärenä kagılıp uyatası häm: "Äminä, kiçer mine, añla! Min Gölnurnı kızganam gına, ä sine kızganam da, yaratam da!" — diyäse ide. Yuk, kızganam süzen äytmiçä, "sine genä yaratam", diyär idem. Annarı utnı kabızır, işekne açıp, çebenne uramga çıgarıp cibärer idem.

— Äminä...

Ul uyanmıy. Min torıp paltonı iñgä eläm. Uramda suık. Uramnıñ karşı yagında törmä söräyep tora. Ak töskä buyalgan stenaları aña tagın da suıgrak, şomlırak tös birä. "Ul yeget monda utıramı ikän?" Başka kilgän küñelsez uylarnı kua-kua, şähär üzägenä taba kittem. İrek mäydanındagı eskämiyädä utırırga uñaylı. (Mäydan belän bez adaş ikän. Moña qadär şunı da belmiçä yörgänmen. Kızık.) Karşıda bik olı sorı yort. Arhitektor bu yortnı biyegräk itep salmakçı bulgan, dip söylägän ide kemder. Läkin citkerä başlagaç, nindider ber türä: "Şuşı biyeklek tä bik citkän", — dip, tözeleşne tuktatkan. Arhitektornıñ anda-monda çabuı, yalınuı-yalvaruı da yärdäm itmägän, şul töştän tübäsen yabıp ta kuygannar. Min utırgan eskämiyä astınnan berniçä et başın çıgarıp karadı. Uram etläre. Işıgrak, cılırak urın ezlärgä kiräk ide alarga. Nigä inde mäydan urtasına çıgıp yatarga? Utıra torgaç, yokıga talganmın. Tuñıp uyandım. Öygä kaytıp yörüne kiräk tapmadım, berniçä säğat buyı kiläp sargaç, institutka kittem.

Färit uñaysızlana. Şulay da berniçä mäzäk äytep, küñelne kütärep aldı. Yumor-satira turında bügen tönlä genä açkan teoriyäsen söyläde. Üzeñ belän çagıştırganda bik tübän bulgan yäisä tübän dip uylagan äyberdän kölü yumor bula, imeş. Ä satira — üzeñä tiñ keşedän kölü. Satirada näfrät bula, ä yumorda — yuk. Misal itep, ul çebenne kiterde. Bez çebennän kölä alabız, näfrätlänä almıybız. Bu — yumor. Min karşı kildem. "Çebengä dä näfrät belän karap bula", — didem. "Dimäk, ul çagında bez üzebez dä çeben däräcäsenä töşäbez. Çebenne ber närsä dä eşlätä almıybız ikän, dimäk, bez üzebez dä çeben. Menä şulay, filosof Şihabetdin Märcani", — dip iñbaşıma sugıp aldı da, kuldan citäkläp, koridor buylap alıp kitte.

— Dekan çakırdı sine. İrekneñ kolagına gına äytäse süzem bar, di.

Dekanatnıñ işege töbendä şau-gör kilep ber törkem studentlar basıp tora ide. Alar bersen-berse uzdıra-uzdıra kıçkırışalar, kemnänder zarlanalar, üpkä belderälär.

— Minem änkäy berüze genä yäşi, utın äzerläşäse bar aña.

— Minem babay ülärgä yata.

— Menä kiçä genä telegramma aldım. Tiz kaytıp cit, digännär.

— Bezdän başka da demonstratsiyägä keşe betkänmeni? Etelä-törtelä ütep, işekne açtım.

— İsänmesez!

— ho-o! İrek Gıylmetdinov! Äydük, äydük! Niçek anda, ğailä hälläre niçek, söyläp cibär!

— Äybät, häzergä äybät äle, Vafa Nuriyeviç.

— Nişläp "häzergä"? Mäñgegä, kem äytmeşli, yaktı kiläçäkkä qadär äybät bulsın inde ul. Ozın süzneñ kıskası şul, İrek. Sezneñ garizanı karadık. Kursıgızdan ber sezgä bäyrämdä demonstratsiyädän kitärgä röhsät birdek. Ni äytsäñ dä, sez ğailä keşese. Avılga kaytasızmı? İh, kaz ömäläre başlanır çaklar citä inde häzer! Teläsägez, Äminä belän kaytıgız. Aña da röhsät birerbez. Beraz yal itep alu zıyan itmäs aña. Gariza yazıp kertsen.

— Vafa Nuriyeviç, ni... Başkalar kaytmagaç... miña gına...

— Döres söyliseñ, tıynaklık keşene bizi. Läkin artık tıynak bulu da yarap betmi. Yäşärgä, köräşergä kiräk! Yarıy, sau bul. Äti-äniyeñnärgä sälam äyt, — dip kulnı kısıp, işek yanına qadär ozatıp kuydı.

Koridorga çıgu belän studentlar: "İrek, nik çakırgan?" — dip mine urap aldılar.

— Bäyrämdä kaytırga röhsät birgännär miña...

Minem tavışta az gına da şatlanu bilgese yuk ide. Kemder: "Menä bähetle", — dip kuydı. Kayberäülär däşmiçä borılıp kittelär. Kalgannarı töşenke tavış belän genä üz kaygıların söyli başladılar.

— Änkäy çirläp tora minem, — dide boyıgıp kına poçmakta basıp toruçı ber student.

— Beleşmäñ barmı soñ?

— Yuk şul...

— Änä, İrekne käğazsez dä kaytaralar bit.

— He, taptıñ çagıştırır närsä! İrek öylängän keşe. Ğailä başlıgı.

— Nik soñ sin dä öylänmädeñ...

Miña alar yüri mıskıllıylar, kölälär tösle toyıla başladı. "Çınnan da alardan ni artık cirem bar soñ minem? Öylängän buluımmı?" Ber mizgeldä yodrıklar çıtırdap kısıldı, yöräk döp-döp tipte. Änise çirli torgan yegetneñ kulınnan kısıp tottım da cilterätep dekan yanına kerep kittem.

— Vafa Nuriyeviç, Vafa Nuriyeviç, min kaytmıym. Minem urınga menä anı kaytarıgız. Lgotalar kiräk tügel miña, — didem dä, tamak töbenä kilep törtelgän töyerne köçkä tıyıp, çıgıp yögerdem.

İnstituttan kaytuga bülmä buş ide. Berençe eş itep, täräzäne açıp, çebenne irekkä çıgarıp cibärdem. Annarı çişenmiçä genä karavatka suzılıp yattım... Yomşak tavışka uyanıp kittem. Karşımda Äminä basıp tora. Kiçäge açuınnan cillär iskän, yılmaya. Ürelep, tügäräklänä başlagan bilennän koçakladım. Tartılmadı da, kitmäde dä.

— Äminä, min institutta buldım.

— Min dä. Tik irtän yoklap kalganmın, sin uyatmagansıñ.

Mäydanda yoklagannı äytep tormadım. Dekan belän bulgan hällärne dä söylämädem. İske yarasına kagılırmın, tagın üpkälätermen, dip kurıktım.

— Bik matur yoklıy ideñ, kızgandım, uyatırga kızgandım, — didem.

Anıñ yöze tagın karañgılandı. "Kızgandım" digän süzne yaratmıy, ahrısı, ul. Min, aşıgıp:

— Ä yuk, ä... närsä... rähätlänep yoklasın, — dip östäp kuydım.

Läkin soñ ide inde. Ul könne Äminä tagın käyefsez yörde.

* * *

Koyaş bezneñ täräzägä siräk töşä. Şuña kürä radionı ber dä tuktatmıybız, koyaşlı kön väğdä itep, söyenderüen kötäbez. Şulay da könnär kübesençä bolıtlı bula. Kışkı tön ozın, köne dä karañgı, ällä bütän bülmä ezläp karıybızmı, dip, Äminägä äytep karagan idem, riza bulmadı. Monnan da oçsızragın taba almabız, dide. Başka bu turıda süz kuzgatmadım.

Kışkı sessiyä betep kilä. Tik kanikulnı kayda ütkärergä genä tögäl ber fikergä kilä almıyça aptıradık. Bergäläp bezgä kaytıp bulmıy. Ätkäy, babay... Äminälärgä, nikter, minem küñel tartmıy. Yugıysä, çakırıp hat ta yazgannar ide. Min üzebezgä, ul üzlärenä kaytırga buldık.

Ätkäy berençe könnärdä minem belän söyläşmäde. Eştän soñ kayta, aşap ala da televizornı totaştırıp kuya. Ğadättä, tatarça tapşırular ber-ike säğattän artık bulmıy. Şul ber-ike säğatne küzen tekäp, birelep karap utıra da, Kazannan tapşıru betkäç, televizornı sünderep, yoklarga yata. Babay namazlıktan töşmi. Ul da minem belän bik teläp söyläşmi. Kaytkan könne: "Ata-baba yolasın boddıñ, ulım, tıñlamadıñ, bezneñ näseldä bulmagan eşne eşlädeñ",

— dip açulanıp kuygan ide. Bütän orışıp ta, küñelne kütärep tä süz äytmäde. Mine kürgäç, ber-ike süz genä kuşıp ala da, çitkä kitep bara. Äle dä küñelsez ide, käyef tagın da nıgrak cimerelde. Kön sayın änkäy bülmä yakka kerep, yaulık oçına yılaştıra başlagaç kına, ätkäy yomşıy başladı: "Närsä sömsereñne koyıp yöriseñ, atañ üldeme ällä?"

— dip berençe tapkır süz kattı.

Avılga studentlar küp kaytkan. Cıyılışıp, kanikul azagında klubta kontsert sımagrak närsä oyıştırırga buldık.

Şuña äzerlänep, şiğır yatlap, yaña cırlar öyränep yöri torgaç, ike atna ütkän dä kitkän.

Halık küp kilgän ide. Min, ğadättägeçä, Taktaşnı ukıdım. "Cir ulları" tragediyäse sukaçı malaylarga, sıyır savuçı kızlarga, kötüçe agaylarga bu qadär ük täesir itär, dip uylamagan idem. Sorap, ike kabat ukıttılar.

Klubtan bala çaktan birle bergä uynap üskän kürşe kızı belän kayttık. Ul kölä-kölä yalanayaklı çaklarnı iskä töşerde.

— Ä sin tege çakta köne buyı yılaganıñnı häterliseñme? — dip sorap kuydım min kinät kenä. — Büre Väğıyz kıynagan ide sine. Min yuatkan buldım. Annarı kiçkä qadär: "Et koyaşı, kit, kit, Cir koyaşı çık, çık", — dip kıçkırgan idek.

— Cir koyaşı barıber çıkmagan ide. Äy, bar ide inde yülär çaklar! Minem häzer ul koyaşka isem dä kitmi. Etneke ni dä, cirneke ni... Yañgır bulsa, plaş börkänäseñ, buran bulsa — tun. Sin bügen Hadi Taktaşnı bigräklär matur itep ukıdıñ. Mäktäptä "Mokamay"ın ütkän idek anıñ. Şunnan başka şigıre onıtılgan. Bügen tıñlagaç, yılıysılar kilep kitte.

— Dimäk, barıber tügel ikän äle.

Ul min närsä äytergä telägänne añlamadı, ahrısı, süzläremne cavapsız kaldırdı.

— İrek, min siña hat yazsam, açulanmassıñmı? Nik däşmiseñ? Student keşe şul sez, şähär keşeläre, ukıgan keşelär, erelänäsez. Bez monda tireskä çumıp yöribez. Kem dä bulsa savarga tiyeş bit inde ul sıyırlarnı. Ällä kızlar belän hat yazışasıñ dip, hatınıñ açulanudan kurkasıñmı? Öylängän keşe şul sin. Min bolay gına, kızlar aldında student belän hat alışam dip, maktanır öçen genä...

Min kızarındım. Tängä cılı yögerde. Küktä ay da, yoldızlar da yuk. Yaratmıym min bolıtlı tönne. Üzemneñ cirgä bäylängänemne, kanatsız ikänemne nıgrak sizä, op-olı cirneñ bäläkäy genä keşese buluıma tagın da nıgrak inana, şularnı açıgrak kürä başladım bugay.

— Soñ, yaz. Nigä yazmaska? Anıñ belän bergä ukırbız. Ul cavap kaytarmadı. Süzsez genä saubullaştık. Kapka totkasına kulın kuygaç, tuktap kaldı. Min üzebezneñ öy yagına taba kittem. Arttan anıñ:

— İrek, tege aksak bäbkäne kümgän cirgä min kayın utırttım, — digäne häm şapıldap kapka yabılganı işetelde.

Niçek istän çıgarganmın äle min monı?! İke atna yäşäp, çişmä çokırına barıp karau başka da kilmäde. Ä ul onıtmagan, kayın utırtkan. Borılıp, avıl çitenä, çişmä yagına taba kittem.

Soñ yatsam da tiz genä yokıga kitä almadım. Täräzä artında buran yılavı, öydä morca sızgıruı, çikertkälär sayravı nindider serlelek birä, üzeñne äkiyät dönyasındagı kebek his itäseñ. Başka ällä nindi tuzga yazmagan uylar kilä. Tüşämnän kurka başladım. Takta tüşäm genä bit, ällä ni avır tügel, öskä cimerelep töşsä dä izmäs, dip, üzemne yuatıp yata torgaç, tañ aldınnan yokıga kitkänmen.

Änkäy bik irtä uyattı. Poyızdga citeşergä kiräk ide. här öy morcasınnan kükkä suzılgan ap-ak, töp-töz töten baganaları avılnı sihri patşalıkka ohşatıp toralar. Bala çakta min bolıtlarnı şul töten baganalarınnan yasala, dip uylıy idem...

* * *

Kilüemä mine yañalık kötep tora ide. "Kibetlärdän vak-töyäk närsälär dä alasım bar, kiyäüne dä kürep kitärmen", — dip, Äminäneñ änise kilgän. İsänläşer aldınnan ozaklap sözep, sınap karap tordı. Avıl hällären, tugan-tumaçalarnıñ isänlek-saulıgın soraştı. Min aña özek-özek cavaplar birä tordım.

— Ni... ä-ä... äybätlär, äybätlär, barısı da isän-saular. Tik yul gına beraz yalıktırdı. Berözleksez şakıldap, tägärmäçlär genä teñkägä tide...

— Bulgandır, bulgandır. Menä häzer aşap-eçep alırbız da yatıp yal itärseñ. Bar, kızım, kibetkä çıgıp ker äle...

Bülmädä anıñ belän ikäü genä kaldık. Ul, süz başlarga uylap, berniçä tapkır tamak ta kırıp kuydı, läkin minem yözdä kızıksınu da, cäyelep söyläşerlek teläk tä kürmäde, ahrısı, däşmäde. Tınlık. Miña sulış aluı da uñaysız, bülmädäge bar havanı ul sulap tora kebek. Tege çeben dä yuk, içmasam. Anıñ istälege bulıp täräzädä sorgılt taplar gına kalgan. Barıbız da şul çeben kebek kiläbez dä, ez kaldırıp, kitep barabız inde.

— İrek!.. İrek, dimme, kiyäü, dimme inde?

— Niçek disägez dä yarıy.

— Menä, İrek, sezneñ tormışıgıznı kürep kitim, dip kilgän idem äle. Äminä bik maktadı üzeñne, bik keşelekle, bik neçkä küñelle, dide. Bik rähmät. Äminäneñ küñele yaralı ikänen beläseñ, qaderläp yäşätergä kiräk anı. Yahşılık onıtılmıy ul, yahşı bulırga kiräk. Kommunizm işegen şakıgan çorda şulay bulmıyça yarıymı soñ? Äminäneñ ätise märhüm äytä torgan ide...

Ul söyli. Ber süz äytkän sayın, katı küzläre belän çänçep, ülçäp karap kuya. Miçkä kümer atkan sayın, gradusniknı tikşerep torgan koçegar kebek. Bu karaş minem hälne tagın da nıgrak avırayta, başka ällä nindi uylar töşä. "Nigä söyli inde bu süzlärne? Şundıy neçkä, izge hislär turında şulay tınıç kına itep, salkın ton belän söylärgä yarıymıni? Tupaslık bit bu". Bötenesen taşlap, uramga yögerep çıgası, üpkälär şartlagançı saf hava sulıysı kilä.

— ...Tuberkulezniklar yanına gına yış yörgäli, dip äytte berkönne. Döres, avıru keşe bala kebek ul. Kararga, yuatırga kiräk anı. Ä tuberkulezniklar dönyadan ömet özgän keşelär alar. Bu dönyadan berni dä — sineñ yuatuıñ da, şiğırläreñ dä kiräk tügel inde alarga. Citmäsä, bigräk tä yogışlı çir bit. Äle, Äminä äytkäç, broşyuralar ukıgan idem. Nilär genä yazmıylar anda! Kotıñ oçarlık. Terelgän oçrakları da bula ikän, buluın. Şulay da sak bulırga kiräk, bik kurkınıç... Kontsert kuyabız, disäñ, avırular küp bit, yogışsızları da az tügel. Äminä bik maktadı üzeñne, şiğırlärne bik matur itep ukıy, dide. Eçläre avırtuçılarnı, imgängännärne dävalıy torgan bolnitsalar...

— Yülärlär yortı...

Ul kinät tuktap kaldı. Küzläre, gacäplänüdän, zur bulıp açıldılar. Miña barlık süzlär, barlık äyberlär — böten dönya mäğnäsez bulıp kürende. Içkındı, kiräksez, urınsız süz ıçkındı avızdan. Küpme tüzep, ädäp saklarga tırışıp utırgan idem bit yugıysä. Bulmadı, tüzep bulmadı. Kayan başka kilde tagın ul yülärlär yortı? Yuktan gına tügelder... Soñgı könnärdä, nişläpter, akıldan yazgan keşelär turında küp uylıy başladım.

Äminä kayttı. Anıñ yomşak irennären, kölep torgan küzlären kürgäç, küpmeder vakıtka avır uylardan häm äniseneñ tüzep bulmaslık karaşınnan kotıldım. Rähmät siña, Äminä!

Östälne cıyıştırgaç, beraz yörep kerik, dip, uramga çıktık. Ayak astında, bihisap ence-märcännär kebek, kar börtekläre yaltırıy. Taptap yörergä dä kızganıç alarnı. Dönya şundıy matur! Äminäneñ irennären ezläp taptım.

Tik küzläre kürenmi ide. Ul ıçkınıp kitte dä yögerep barıp, kar öyeme östenä menep bastı häm uramnı yañgıratıp kölä-kölä şiğır ukıy başladı.

Tı skazala, çto Saadi
Tseloval liş tolko v grud.
Podocdi tı, boga radi,
Obuçus kogda-nibud...

— Ägär Yesenin tatar kızın söygän bulsa, bu şigıren bütänçäräk yazgan bulır ide, — didem min, ul tuktagaç.

— Tatar ni dä, urıs ni, kayrı ni dä, kurıs ni, diyä ide bezneñ babay. Mähäbbätkä millätneñ katnaşı barmıni?

— Bette, bette. Yugıysä, sin mine häzer millätçelektä ğayepläp taşlavıñ mömkin. Beläseñme, Äminä... Urmandagı här agaç üz işläre belän bergä, ber tirägä cıyılıp üsä. Ber törleläre üzän urınnı, ikençe törleläre taulıknı, öçençeläre korı cirne, dürtençeläre diñgez buyın yaratalar. Yuk, yaratalar gına tügel, şul urınnan küçersäñ, tamır cäyä almıyça gazap çigälär, hätta korıylar. Agaçlarnı millätçelektä ğayeplärgä cıyınmıysındır bit sin...

— Äy, tagın başladıñ inde!

— Alaysa, Yeseninnıñ tatarça yazgan şigıren ukıym min siña.

— Yuknı söylämä...

Sin äytäseñ: "Sägıydulla
Tik kükräktän übä ide".
Alla hakı öçen tüzçe,
Öyränermen äle min dä.

Ul, buş uramnı tutırıp, tagın kölep cibärde.

— Şayarta belä dip uylamıy idem min sine!

Bülmädä öç keşelek urın yuk, bulsa da, änise yanında yoklarga tartınır idem. Soñgı arada tönnär buyı sataşıp çıgam, ällä nindi küz kürmägän, kolak işetmägän can iyälärennän kaçıp, şularday kotılırga mataşıp, bastırılıp betäm.

Relslar östendä atınıp, böten gäüdäse belän kaltırap, şaltırap kilüçe tramvayga sikerep utırdım da, tulay torakka kittem.

Malaylar yoklıy. Utnı kabızıp tormadım. Millät yoklıy, dip, avız eçennän mıgırdana-mıgırdana Färit yanına barıp audım.

Ber atna çaması ütkäç, kürşe kızınnan hat kilde. "Tege kiçne sin bik tä yahşı ideñ, ukıgan şiğırläreñ äle haman da kolakta yañgırap tora", — digän, avıl yañalıkların, bez-nekelärneñ isänlek-saulıgın yazgan. Üzem ukıp çıkkaç, hatnı Äminägä birdem. Küzläre kısıldılar, irennäre yukardı, bit almalarındagı alsulık ber mizgeldä yukka çıktı. Hatnı yomarlap, karavatka menep tezlände dä mendärgä başın kuydı. Karavat şıgırdap aldı da tındı. Färitkä: "Gadi karavat tügel, tarihi karavat, tarihnıñ üze bu", — dip äytkänem bar ide. Şul iskä töşte. Çınnan da, kemnär genä menmi aña, kemnär genä töşmi. Barısı onıtıla, ä karavat haman isän. Tähet kebek. Soñgı arada min artık küp fälsäfä satam bugay. Karavat tagın şıgırdıy... Uylardan bülenep, kinät aynıp kaldım. Äminä kulları belän başın kısıp totkan, iñbaşları ber kütärelä, ber aska töşä. Karavat şıgırdıy... Ul yılıy, tilmerep, inälep, yäşsez yılıy.

— Äminä, kiräk tügel, Äminä, zinhar öçen yılama, tukta inde. Äminä...

Ul, mölderämä küzlären kütärep, miña karadı.

— Nigä, äytçe, nigä kiräk ul kızlar siña?! Minem ni gayıbem bar, minem dä alar kebek bulasım, bötenläy sineke bulasım kilmimeni? İ, hodayım, nigä köldelär minnän, nik mäshärä ittelär mine?!

— Äminä, miña artık ber närsä dä kiräk tügel. Şuşı kileş yaratam min sine, barı şuşı kileş!

Ul, kaltıraudan tuktap, torıp utırdı. Tavışı da beraz tınıçlana töşte. Yözendä yılmayu tösmere çagılıp kitte.

— Yuk, İrek, yaratmıysıñ sin mine. Sin mine barı kızganasıñ gına. Kızganıp tanıştıñ, kızganıp yördeñ, kızganıp öyländeñ. Menä inde häzer kızganıp yäşiseñ. Sin mine berni dä añlamıy, dip uylıysındır inde. Yalgışasıñ, bik katı yalgışasıñ. Ul kızlar belän ni öçen yörgäneñne bik yahşı añlıym bit min. Mindä bulmagan närsäne alasıñ kilä sineñ alardan. Yaz köne: "Berkem dä taptamagan çirämdä yatıp aunıysım kilä", cäyen: "Keşe kulı timägän ciläk alanında bulasım kilä", közen: "Urman buylap saf, çista yafraklar yırıp yörer idem", — dip avız korıtıp söylägän süzläreñneñ töbendä ni yatkanın bik añlıym min...

— Min söylädemme bu süzlärne?! Yalgışasındır, Äminä, yalgış işetkänseñder sin.

— Yalgışmıym, kitaphanädän alıp kaytkan kitaplarıñnıñ, karagan kinolarıñnıñ kübese aldangan kızlar turında ikänen dä beläm. Yalgışmıym. Kiräk tügel miña keşelekle bulıp kılanuıgız! Kızganuıgız da kiräk tügel! Kaldırıgız, üzemne genä kaldırıgız! Kızganmagız mine!

Ul bötenläy tınıç tavış belän, minnän östäräk torıp, mıskıllı tavış belän söyli. Minem, ak cäymä östendä yatıp, tulgan küñel buşangançı yılıysı-elıysı kilä.

* * *

İgezäklär kebek ber-bersenä ohşaş könnär ütä tordı. Äminä belän äybät kenä söyläşäbez, hätta, kayvakıtta, kızık süzlär äytep, köleşep tä alabız. Ul äkrenläp tagın ğadäti hälenä kayttı bugay. Tik min genä soñgı açulanışudan ternäklänä almadım. Ul minem böten çınbarlıgımnan, ruhi halätemnän, ömetläremnän, yäşäeşemneñ mäğnäsennän kölde. Keşene çokırdan tartıp çıgardım, keşene kotkardım, dip uylap, tormıştan kızık tabıp, oçıp, yanıp yäşägändä, kinät betep, buşap kaldım. Ul çokırga häzer min dä töştem. İñ avırı — häzer minem üzemä dä nindider bik zur gayıbem bardır, tormışta nindider tözätep bulmaslık zur yalgışlık kılganmındır kebek toyıla başladı, här cinayätçeneñ cinayaten aklıy torgan üz fälsäfäse bula. Şunnan başka ul yäşi almas, vöcdan gazabınnan ülär, yä akıldan yazar ide. Min isä gayıbemneñ närsädä ikänen dä belmim, şuña kürä aklanu da taba almıym. Läkin häzergä ülmädem dä, akıldan da yazmadım äle.

Färit nider sizenä, miña yärdäm itärgä tırışa. Akça betä başlagannı belsä, azık-tölek kütärep kilep citä. Tsirkka, kinoga, teatrga çakıra. "Tizräk yaz citsen ide, tagın öçäüläşep İdel buyına barır idek", — dip yuatırga, ömetländerergä mataşa. Närsäder söylätteräse, hälebezgä keräse, bulışası kilä anıñ bezgä. Min aña bötenläy kiräksez süzlär söylim, çönki üzemä närsä kiräk bulganın üzem dä täğaen belmim.

Mart ayında, bez öyläneşkännän soñ berençe tapkır, ätkäydän hat kilde. "Yarıy, tormış korgansız ikän, bergä-bergä tatu itep gomer itegez, bezdän häyer-fatıyha şul", —digän. Bergäläp cäyge kanikulga kaytırga çakırgan. Hatnı ukıp çıkkaç, teşlärne kısıp yılmaydım. Rähmät äytep hat yazdım.

Äminägä yal birdelär. Ul üzeneñ tügäräklängän gäüdäsennän oyalıp, könnär buyı berkaya çıkmıyça öydä utıra. Soñgı könnärdä bötenläy diyärlek söyläşmi, täräzä yanına kilep basa da, säğatlär buyı mañgayın pıyalaga teräp, häräkätsez tora. Min instituttan kaytkanda küzläre yılaudan, ahrısı, kızarıp, şeşenep betkän bula.

Ul könne institutka barasım kilmägän ide. Küñel sizengän. Azakka qadär utıra almadım, soñgı lektsiyägä kermiçä, aşıga-aşıga kaytıp kittem. Üzemne sügä-sügä, yögerä-yögerä kayttım. "Vakıtı citep kilä ide bit inde. Qaderläp, saklap kına torırga kiräk ide". Bärelä-sugıla baskıçtan menep, işekne açtım. Bülmä buş. Kitkän, alıp kitkännär! Yöräk kısılıp, çiklävek qadär genä bulıp kaldı. Döberdäp äbi yanına kerdem.

— Äbi, Äminä kayda ul?

— Borçılma, ulım. Tınıçsızlana başlagaç, şaltıratkan idem. Minutında kilep alıp kittelär.

Yakındagı bala tabu yortına yögerdem. "Monda yuk", — didelär. Telefonnan şaltırata torgaç, taptım. Ällä kaya yırakka iltep salgannar ikän. "Yanäşädä genä bala tabu yortı bula torıp, ni pıçagıma anda alıp kittegez?" — dip kıçkırdım da trubkanı taşlap, şunda yögerdem.

— Älegä bilgesez, bügen bulmas, irtägä kilegez, şaltıratıp torıgız, — didelär. Telefonnan da töne buyı şul süzlärne kabatladılar.

Yokı kaçtı, aşau onıtıldı. Kitap ukırga tırışıp karadım. Ber cömlä uku belän totıp attım. Ul, tuzgıp karavatka kilep töşte, bitläre taraldılar. Açık konvertlı hat kitap eçennän çıgıp, kıygaçlap oçıp bardı da karavat astına töşep kitte. "Ul miña yazıp kaldırgandır", — digän uy baştan yögerep uzdı. Hatnı aldım. Karandaş belän yazılgan tügäräk, simez häreflär. Kem bu, närsä bu?..

"Saumı, Äminä?

Siña ällä niçä tapkır yazarga uylagan idem inde, tik nigäder yazmadım. Min äybät yäşim. Eşlibez, yoklıybız, mäzäklär söylibez. Tik sagındırıp kuya... Aktlar zalında sineñ niçek utıruıñ küz aldınnan kitmi. Bik romantik kıyafättä ideñ sin.

Sin niçek uylıysındır, belmim, min üzemne az gına da ğayeple sanamıym. "Köçläü", dip ällä nindi ğayep tagularına da isem kitmi. Ul kiçne min az gına da köç kullanmagan idem bit. Konyaknı da siña köçläp eçermädem. Alarnıñ ni eşläre bar, bälki, min siña öylängän dä bulır idem. Ällä bar keşe dä yaratışıp kına öyläneşä, dip uylıysıñmı? Mähäbbät mäñgelek dvigatel tügel. Cil tegermäne kebek ul. Anıñ cile — vakıt. Tora-bara ber-berebezgä iyäläşkän bulır idek äle. "Äminä belän buldım", — dip söyläp yörgänmen, imeş. Söyläsä soñ! Döresen söylägän bit, aldamagan. Yarıy, bu turıda citep torır.

Sin niçek yäşiseñ? Kiyäügä çıkkansıñ, dip işettem. Kotlıym, uñışlar telim. Mine dä onıtıp betermä. "Min berençe çäçäklärne ezlim", digän cırnıñ süzlären yazıp cibär äle. Nigäder, şul iskä töşte. Ä süzläre onıtılgan.

Sälam belän Fayaz.
11 aprel".

...Närsä uylarga belmädem. İnde ike atna elek kilgän bulgan. Ä miña kürsätmägän. Eçenä cıygan, yäşergän, här cinayätçeneñ üz fälsäfäse buluı turında niçek döres uylaganmın. Kabahät keşe tagın da kabahäträk itep aklana... Tagın ällä nindi uylar kilde bugay ul çak başka. Onıtılgan. Hatnı atıp bärdem. Kinät tartudan işek totkası suırılıp çıktı. Anı idängä tomırdım. Bar açunı işektän alırga telägändäy, anı kayırıp açtım da böten köç belän şapıldatıp yabıp cibärdem. İşek yabılu tavışına agaç öy dereldäp kuydı, bülmädä närsäder görseldäde. Kabat borılıp, işekne kiyerep açtım. Katı tartudan, bu yaktagı totka da suırılıp çıktı. Bülmäneñ elek tä çak kına elägep torgan ştukaturkası kubıp töşkän. Tuzan aşa ber närsä dä kürenmi... Çıgıp yögerdem. Bala tabu yortına kilep citkäç, berençe oçragan ak halatlı keşeneñ kullarınnan eläkterep alıp: "Nişlättegez Äminäne, Äminäne kaya kuydıgız, nik äytmisez?!" —dip, kırgıy tavış belän kıçkırıp cibärdem. Ul kurkıp artka çigenä başladı, min dä üzemneñ açı tavıştan beraz aynıp kittem. Kulda haman işek totkası totıp toram ikän, oyalıp anı artka yäşerdem.

— İptäş, sez tınıçlanıgız... sez... Hatınıgız isän-sau. Tik eşlär beraz katlaulandı gına... Barısı da äybät bulır... Öyegezgä kaytıgız... Şaltıratıgız...

Başnı iyep çıgıp kittem. "Nigä kürsätmilär anı, nigä yäşerälär? Mine kürgäç nigä kurkıp kaldılar alar? Sizäm bit, barıber sizäm, nigä yäşerälär, nigä tilmertälär mine?! Kiç telefon aşa äyttelär. Köndez üzemä äytergä kurıkkannar, imeş. Barıber äyttelär bit yugıysä. İrtän irtük: "Sezneñ hatınıgız Äminä bala tapkanda ülde", — dip gap-gadi itep äytergä kiräk ide. Nigä keşene gazaplarga? Menä häzer barısı da bilgele. Avır da, ciñel dä tügel... Avızdan toz täme kilä. Ä-ä, yäş ikän, küz yäşe...

İkençe könne kilep äyttelär: "Kümärgä kiräk", — didelär. Nigä äyttelär, nigä inde mondıy kiräksez süzlär? Kiräk ikänen üzem dä belmimmeni min?!

...Yaratam şuşı tatar ziratın. Tıp-tın... Artık bizäklär dä, gäüdäne basıp toruçı avır häykällär dä yuk. Hätta, üläse kilep kuya... Äminägä kaberne artık tirän kazıgannar bugay... Alıp kilälär...

Samolet, bolıtlarnı yırgalıy-ergalıy cirgä yakınlaşa başladı. Koyaş östä kaldı, koyaş yugaldı. Asta berençe kar töşkän cir agarıp kürende. Samolet selketüdän İrekneñ küñele bolgana başladı. Ul inde säğat buyı üzen cäfalagan uylardan arınuına söyenep kuydı. Häyer, anıñ gomere dä şul töştä özelä, istäleklär betä ide inde. Kalganın ul häterlämi, kaydadır akkoşlar kürgänen häm bik moñlı itep skripka uynaganın işetkän kebek bulsa da, alarnıñ töştäme, öndäme ikänen tögäl belmi ide.

...Äminäne kütärep alıp kilgändä dä, kabergä töşerer aldınnan da anıñ yözenä kaygı tösmere çıkmadı, kiresençä, ul yılmaya kebek ide. Ukıtuçılar, tugannar, studentlar beräm-beräm çıgıp, märsiyä söylägändä dä yöze üzgärmäde anıñ. İke baştan ike tasma belän dürt keşe ap-ak käfengä törelgän Äminäne kabergä töşerdelär. Kemder (zirat eşçese bulsa kiräk) sarı narat taktalar belän lähetne kapladı. Başlar iyelde. Salkın cirgä kaynar yäşlär tamdı, ber hatın üksep yılap cibärde. Barısı da, berär uç balçık alıp, kabergä taşladılar. Katı balçık kisäkläre taktaga bärelep şakıldadı, tagın şakıldadı, tagın, tagın... İrek, kinät, zirat tınlıgın tavış belän tutırıp: "Tuktagız, tuktagız, ul şakıy, änä, lähet taktasına şakıldata, çıgarıgız anı!" — dip kıçkırdı häm, üzen totarga mataşkan kullardan ıçkınıp, kabergä sikerde. Aşıga-aşıga taktalarnı alıp öskä ırgıttı häm, ak käfengä törelgän mäyetne suırıp çıgarıp, bastırıp kuydı. Anı koçaklarga, sıypıy-sıypıy übärgä: "Min ul hatnı ukımadım, Äminä, ukımadım, sin dä ukımadıñ!" — dip söylänä-söylänä yuatırga totındı. Östä toruçılardan ber hatın: "Başı asta bit, başına bastırgan bit", — dip çäreldäp kıçkırıp cibärde häm huştan yazıp kaber tufragına kaplandı. İrekneñ soñgı könnärdä açlıktan, yokısızlıktan hälsezlängän ayakları sıgıldılar, kulları buşadı, häm ul görseldäp kaber eçenä yıgıldı. Mäyet anıñ östenä audı. Ul närsä bulganın äle genä añladı, ahrısı, Äminäne ber kırıyga etärep, kaberdän sikerep çıktı da bar köçenä kıçkıra-kıçkıra uramga taba yögerde. Anı kuıp citä almadılar.

İrek köne buyı cäyäüläp şähär buylap yörde. Ul Äminä belän närsäder bulganın belä, läkin tögäl närsä ikänen häterli almıyça tilmerä ide. Yöri torgaç, ul belderülär yanına kilep tuktadı. "Akkoş küle". "Taptım, Äminä menä ni öçen bügen aktan kiyengän ikän. Ul bügen akkoş, ap-ak akkoş bulıp biyergä cıyına". Belderüdäge akkoşlarnı kürep, şuşı açışnı yasagaç, aña ciñel bulıp kitte. Ul säbäpsezgä borçılıp yöri. Barısı dä äybät ikän, läbasa...

Şähär çitenä çıgıp citkändä, ul bötenläy tınıçlangan, uyları da tärtipkä salına başlagan ide. Çirämgä suzılıp yatıp, mäñgelek bolıtlar artınnan ber mizgelgä genä kürengäläp kitüçe koyaşka: "Et koyaşı, kit, kit, Cir koyaşı, çık, çık! — dip kıçkırıp karadı. Läkin koyaş anı tıñlamadı, koyaş çıkmadı.

Ul uyanganda, karañgılanıp kilä ide inde. Torıp öslären kakkaladı. Başı avırta, başında berözleksez nindider şau işetelep tora.

Şähär üzägenä baruçı tramvayga kerep utırgaç kına, ul üzeneñ bügen bik katı avırganın iskä töşerde, inde terelep kilüenä söyenep kuydı.

Tramvay teatr yanına kilep tuktadı. Uram halık belän tulı. "Teatrga kilälärder. Bügen närsä bula ikän?.. "Akkoş küle"... Äminä yarata anı. Tagın ber tapkır karıym äle, bolnitsadan çıkkaç, sin yaratkan "Akkoş küle"ndä buldım, dip söylärmen üzenä".

Ul Äminäneñ bala tabu yortında yatkanın da, üzeneñ avırıp kitkänen dä az gına tösmerli, läkin ziratta bulgan hällärne häterlämi ide.

Kassada biletlar betkän. Kötä torgaç, artık biletın satuçı tabıldı tagın. Zalda ut süngän. Ul karmalanıp urınına barıp utırgaç, diricer kinät havanı kisep, kulın seltäp cibärde. Ällä kaydan, yıraktan, zalga muzıka agılıp kerä başladı, muzıka agımına iyärep, sähnägä akkoşlar agıp çıktı. Akkoşlar... Kayda kürde ul akkoşlarnı? Nindider bik kurkınıç cirdä kürgän ide bugay... Kayda ikän, kayda?

Kayda kürgänen tögäl belmäsä dä, nindider bik kurkınıç cirdä ikänen küñele belän sizä ide ul. Bu muzıka, bu akkoşlar anıñ küñelendäge şomnı köçäytälär, "bis" kıçkıruçı, kul çabuçı tamaşaçılar aña üzennän kölälär kebek ide. Anıñ: "Kölmägez minnän, mıskıl itmägez, arıdım min!" — dip kıçkırası, ütenäse, yalvarası kilä, läkin, aña borılıp ta karamıyça, haman kul çabuların kürgän sayın açuı köçäyä bara. Nigä anıñ hälen belmilär, kaygısın urtaklaşmıylar, nigä ürtilär anı!..

Samolet, çıdatırmı ikän, digän sıman, täpilären ber-ike tapkır tigezep karadı da, nıklıgına ışangaç, cir buylap yögerep kitte.

Avtobus kilep citmägän ikän. Aeroport bolın kebek tigez mäydannan häm avıl munçasıday keçkenä genä yorttan gıybarät. Baskıç töbendä ber hatın tal çıbıgı belän kizänä-kizänä mäçe kıynap mataşa. Mäçe çinıy, ıçkınırga tırışa. Aeroport çitendäge çirämlektä hıyalıy yözle malay su buyına karıy-karıy kañgıldauçı yalgız kaznı kuıp bara. İrek, üzeneñ balaçagı belän oçraşudan kurkıp, küzlären yomdı. "Tizräk avtobus kilsen ide", — dip uyladı ul.

...İrekneñ ulın küräse kilä, meñ gazaplar belän dönyaga kilgän malayın. Üzeneñ ulı barlıgın ul bolnitsada gına belde. Äminä turında da şunda äyttelär...

Nik kilmi inde bu avtobus? Malayı yanına, töten baganaları belän kükne teräp toruçı avılına tizräk kaytası ide...

Mäskäü, 1968

Click or select a word or words to search the definition