Duñgız Kugını

(hikäyä)
Ava-tünä, bik zur kıyınnıklar belän, min mäktäpneñ altınçı sınıfın tämamladım.

İñ avırı minem öçen urıs tele bulıp çıktı. Kürşedä torgan urıs tele ukıtuçısı Näval apa, bezne 4nçe sınıfnı betergänçe urıs telen ukıttı, miña başlangıç mäktäpne betergändä sin yeget urıs telen berlekädä belmiseñ, kürşelek hakında öçlek kuyam, bareber öränälmässeñ digän ide.

Min berniçektä añgarıp citälmi idem, ni öçen şır tatar gına torgan avılda torop, urıs telen öränergä tiyeş, ni pıçagıma ul miña kiräk?

Äniyem, balam dönya bulgaç kiräger, bälki mehanizatorga ukırsıñ, kürşe abılarıñ kebek traktorda, kombayenda eşlärseñ, urısça öränsäñ şofergada ukırsñ diyä torgan ide.

Min anarga, yıl sayın MTM da traktorgada, kombayıngada ukıtalar, ukıtuçılar tatar, tatarça añnatalar, äldä eş kiyemedä birälär diyep, süzen bülä idem.

Äniyemneñ, äbiyemneñ dogaları buşka kitmägän ahrısı, köndä ber könne, kürşebezgä ber urıs ğailäse küçenep kilde.

Alarnıñ tatar avılına küçenep kilü säbäbe, kolhoz räiseneñ ike ayagın ber itekkä tıgıp, rayon türäläre kolhozda duñgız ferması açtıralar.

Avıldan duñgızlar bagarga keşe tabalmagaç, duñgızlarda eşläü öçen, kürşe avıldan urıs ğailäse yallılar.

Alar irle hatınlı, ber malayları bar, minem yäşlek, üzläredä älä ni kart tögel.

Öydägelär, bu malay sineñ öçen bik yakşı buldı, şul urıs malayı belän duslaş, urısça öyränerseñ bälki diyep kabat-kabat miña kabatlagaç, min bu urıs malayı belän barıp tanışırga buldım, isme Valeriy ikän, Valerilar bezneñ avıldada batyak, çırayıda bezdän mişärlärdän ayırgısız, buyga minnän azgına kateş, sarı çäçläre koyaşta agarıp betkän, tösses kürenä.

Anası Nadya apa, Nadya apa dim, nik disäñ küçep kilüläreneñ ikençe könendä ük, tirä kürşe balaları aña apa diyä başladılar, mine yahşı karşı aldı, berençe tanışu öçen minem urısça belüem citte.

Min añgargança Valerinıñ anası, mine, malayın az gına bulsada tatarça öyrätergä soralganın añladım. Şonduk yırak kitmiçä öyrätergädä totındım, başıma äbiyem äytkänçä şır kiräkmägän uylargına kilä torgan ğadäte bar ide, bu yulıda şulay buldı.

Min üzem urısça öyränginçek, Valerinı tatarça söyläşergä öyrätäm, miña bulışuçı ber çil avıl bulaçak, älä ni baş vatu kiräkmäs.

Vahıt ütä tordo, bez ber alarda, ber bezdä kunıp nitep yöri birdek.

Berdä ber kön, Valerkanıñ anası belän atası yortlarına kaldı yasap, ike duñgız balası alıp kilep, şul yasagan kaldaga cibärdelär.

Valerka miña añnatkança çuçka balalarınıñ dönyaga kilüenä biş ay çaması bulır dide.

Atna –un kön ütkännän soñ, çuçka balaları yaña cirgä tämam iyäläşep bettelär küräseñ, boronnarı belän kamıştan gına yasagan kaldını törtkäläp, törtkäläp irekkä çıgarga mataşa başladılar.

Min kürşe Valeriga abayla yeget, çuçka balalarıñ kaçmasın, sezneñ yortıgız totıp betermägän alnı yakta kabagıgızda yuk digäç,- da net ne uydut, diyep miña cavap birde.

Ä duñgız digännärebezneñ tırışa torgaç eşläre barıp çıga, ciñel-cilpegenä yasagan kaldınıñ ber yagınnan tişek yasap, çuçka malayı kaldıdan ıçkınıp yortlarınnan uramga çabıp çıga.

Şul vahıtta uramda basıp torgan Nadya apa, duñgız balasınıñ uramga çıkkanın kürgäç, ütep bargan balalarga- derci porosyonka, derci, tut, tut, rubel dam diyep balalarga möräcagat itkän.

Ul apa süzendä äytep betermägän, uramda bulgan böten bala –çaga duñgız balasın aularga totıngan.

Ul zamannarda tatarlar bala üsterergä yalkaulanmı idelär, härber öydä kimendä biş-altı bala bula ide.

Şuña kürä öydä telivizorlada, kompyutorlarda bulmagaç, bar ballarda uramda uynıy, uram balalardan berdä buş tormıy, urıs apanıñ süzläre alarga yaña uyın tägdim itkän köbek toyıla.

Gomerendä andıy hayvan kürmägän balalar, akçaga tügel buşlayda bik kızıksınıp yärdäm itkän bulır idelär, ä inde akça turında işetkäç, kolhoznik balaları gomerendä unbiş tiyennän artık akça kularına totmagannar, alarnıñ här berese, ber sum turında işkäç ul ber sum tik anıkı gına bulaçak ikänenä şige yuk ide.

Çuçka balası azatlıkka çıkkaç, mondıy küreşügä duçar bulırmın diyep niyät itmägän küräseñ, balalar tügäräkläp anı bocra eçenä algaç, küz kürmägän citezlek belän balalarnıñ ayak astınnan çıgıp avıl oçına taba, çabıp kitä, uramnan kayada çitkä taypılırlık urın yuk.

Duñgız balası ni bulgan köçe belän uram buylap çabada, çaba, çittän karap torgan keşegä bu küreneş bik säyer kürenergä tiyeş, nik disäñ çuçka balasınıñ uramda üskän çiligädän, alabutadan sırtıgına kürenep, kürenep ala.

Uramda basıp torgan avıl apaları kiyät Räşitneñ kızın Älfiyäne tuktatıp.

-Ya kızım ni eşlisez diyep sorauga, duñgız kuabız, akça eşlibez diyep cavap birgän, hatınnar arasında bulgan yurtay Moksinä apa, Älfiyä apagım, nindi duñgız, nindi akça diyep soragaç nik avızın açkanına ükengänder. nik disäñ ul kız kara tutırlı, tänedä kapkara. anı üz äbisedä çegän arbasınnan töşep kalgan diyep şayarta.

Appagım diyep, anı tirä kürşe balaları yurap itä ikänen, Moksinä apa belmägän bulıp çıga.

-Sin Moksinä apa üzeñ zur bulsañda, akılıñ keçkenä, timägängä tiyep köneñ ütä diyep, baytak uk alnıga kitkän balalar törkemen citärgä diyep yögrep kitä.

Utız baladan artık bulgan balalar törkeme, ähtälämgä tünep, duñgız balasın kugan kileş, avıl kırıyına kilep citälär. İñ kırıyda Apu Halisä apanıñ yorto häm yäşelçä bakçası, bezneñ yaklarda ul çaklarda bakçalar bik siräk ide, nik disäñ su ütkärgeçlär yuk, ä İdel artı dalalarında koydormıça yäşelçädän bernidä üsmi.

Halisä apa üze bik tırış keşe bulganga, anıñ bakçası bar ide, rabittsa çeltäre belän totkan, ozonnıgı yegerme kiñlege un adım çaması bulgan bakçada, kıyar, pomidor, kabak, petruşka, kinza, hättä tispe usemlegedä üsä ide.

Çuçka balası bu nidi afät diyep, çır-çu kilgän olan- uşaktan kurkıp nindi hällär beländer bakça eçenä elägä.

Balalar belän kugında katnaşuçılar arasında Yomırı Välitedä bula, ul Halisä apanıñ kardäşe bularak öyneñ işegen açıp, Halisä apanı çakıra, Halisä apa çıkkaç häm ber törkem bala kürgäç,

-Välit bu nindi höcüm diyep sorı.

-Apam sineñ bakçaña urıs duñgızı kerde, bakça kapkañ yozakka biklägän, sin anı kuıp çıgar bakçañnan, bez anı totabz. Halisä apa berni uylamıça kapkanı açıp kerä, artınnan böten balalar kerä häm barsıda duñgız balasın totarga taşlana. Duñgız balalardan kaçam diyep kilep çeltärgä bärelädä, çeltärdän tup köbk kire atılıp ikençe, karşı yakka çaba, annarı bu küreneş başka yakta kabatlana, balalar öyerläre belän anıñ artınnan kalmıylar.

Şulay itep un-unbiş minut eçendä bakçada bernindidä üsemlek kalmıy, tuzannar tuzdırıp duñgız artınnan balalar gına çabıp yöri.

Duñgız tämam älserägäç, açık kapkaga turı kilep bakçadan çıgıp kaça, balalarda anıñ artınnan çabıp kitälär.

Välit Halisä apaga-apam bakçañnıñ kapkasın bikliyemme digäç.

-Yuk balam, açık kaldır, äle arı käcälär belän kuylar yabarmın.

Balalar duñgıznı ezerekläp ber talay yöregäç, avıl eçendä yugaltalar häm kaysısı kaya tetelälär.

Uramda basıp bu häl ni belän betär diyep kötep toruçılarnıñ berse, Tarnay Ahat babay balalardan,

-Ya tottıgızmı şul duñgız balasın, yukmı.

Balalar törkemendä bulgan kürşe malayı, yuk babay kaçtı digäç,

-Şul-şul niçek anı totasıñ, nögezedä yuk, yonıda yuk.

Bez kiçen Valerka belän ineş yarı yagalıy ezläp çıktık, duñgıznı ber kaydada tabalmadık.

Ahrı avıl etläre tanış bulmagan hayvannı kayada kuıp alıp kitkänder, ya duñgız fermasına barıp çıkkandır.

Duñgız tabılmasada, duñgız kugan balalar üsep citkäç niçek duñgız aulap akça eşlärgä mataşkannarın iskä alıp, ber beresennän köleşälär, şayarışalar,ul vakıga härberesenä bala çagın isenä töşerä, bögenge könge mäşäqatlären onottıra.

2010 Verhazovka

Click or select a word or words to search the definition