Dönyada Nilär Yuk

I
Latona yoldızı yanındagı barlık planetalar da tikşerelep betkän ide inde. Gärçä alarnıñ kayberlärendä tereklek bulıp, kayber kosmonavtlar törle macaralı hällärgä yulıksalar da, alarda akıllı zatlarnıñ yäşämäve belende. KS-B sektorındagı 13-6 planetası gına tikşerelmiçä kaldı. Korabl ekipacı, berniçä yıl inde öeLeksez säyähättä bulganlıktan, bik arıgan, barısınıñ da tizräk üz planetalarına kaytası kilä. Sagınılgan... Berençe karauga ber dä alay iskitärlek kürenmägängä kürä, ekipac keçkenä 13-6 planetasın tikşerep tormıyça cirgä kaytu yagında tora ide. Hätta kapitan yärdämçese Siarre Asuma da bu fikerne yakladı.
— Kapitan, çınlap ta, bu planetaga kagılıp tormıyk. Berdän, planeta bik keçkenä, ikençedän, ekipac bik arıdı. Anda töşep, minemçä, bernindi fayda da bulmas. Bez anda iskitärlek äyber dä kürmäbez dip ışanam, ä inde ul planetada akıl iyäläreneñ bulmavı kön kebek açık. Sez niçek uylıysız, kapitan?
Läkin kapitan moña karşı kilde:
— Yuk, Asuma, min monı eşli almıym, sin monı üzeñ dä bik yahşı beläseñ. Şundıy zur eşlär başkarıp çıkkannan soñ, vöcdanımnı borçıp torgan keçkenä genä ber planeta kaldırasım kilmi minem. Ägär dä hätereñä töşersäñ, bezneñ borıngı babalarıbız yäşägän Cir planetası da bu planetadan ällä ni zur tügel, tarihnı ütkändä ekskursiyägä sezneñ anda üzegezneñ dä barganıgız bardır. Şuña da karamastan, näq şuşı keçkenä yäşel bişektän ğaläm kiñleklärenä keşelär taralgan, şulay tügelmeni? Yuk, bu planetaga kagılmıy kitü hiç mömkin tügel. Bik küp vakıt almayaçak, küp digändä kırık sigez säğattän kaytu yagına çıgarbız.
Korabl kursnı 13-6 planetasına taba aldı.

II
Kapitan korablne keçeräk kenä ber üzänlekkä utırttı. Kosmonavtlar korabldän çıkkaç berniçä minut üz küzlärenä ışanmıy tordılar. Bu bik matur alan, yırak ta tügel zur kuyı yäşel töstäge urman kürenä, bu küreneştän barısı da eçtän genä «ah» itep kuydılar, çönki planeta tabigate belän näq C.irgä ohşagan ide. Bilgele, alar üzläre yäşägän planetanı Cir dip atamıylar ide, läkin ul planeta da borıngı babaları yäşägän Cirgä bik nık ohşagan. Kosmonavtlarnıñ barısınıñ da üz küzläre belän Cir planetasın kürgännäre bar ide.
Kapitan hava sostavın bilgelärgä kuştı, analiz näticälären ozak kötärgä turı kilmäde.
— Säyer, mondagı hava gel Cirdäge kebek diyärlek, barı sostavında kislorod kına artıgrak,— dide Asuma.— Häzer ük skafandrlarnı salıp, çıgıp yögerergä bula. Tik sak bulırga kiräk, mondıy kislorodlı planetada, äytik, akıl iyäläre bulmasa da, yırtkıç-canvar bulırga mömkin.
— Asuma, ekipacnı monda çakırıgız.
— Häzer, kapitan.
Berniçä minuttan böten komanda kapitan bülmäsenä cıyılıp bette. Kapitan barısın da barlıp çıktı.
— Yulıbızda mondıy güzäl planeta oçravına sez barıgız da şatlanırsız dip beläm. Bez keşe ayagı basmagan yäşel bişektä. Bügengä ekipacga yal biräm. Bik taralışmagız. Üzegez belän minitapşırgıçlarnı alırga onıtmagız, ber-ber häl bula kalsa, ul kiräk bulır. Şulay uk lazer trubkaların da alıgız. Aşarga yaraklı kürengän ciläk-cimeşlärne alıp kaytıgız. Alarnı başta tikşerergä kiräk. Taralırga mömkin.
Böten komanda malay-şalay kebek tışka ırgıldı, tışta şundıy matur cäyge kön ide. Kayberläre şunda uk ülängä yatıp aunıy-tägäri başladılar, kayberläre urmanga taba kittelär. Alan tulı ciläk, berniçä kosmonavt, kapitannıñ süzläre turında bötenläy onıtıp, ürmäli-ürmäli ciläk aşıy başladı.
Mayers belän Stilis, koyaş bayışı yagındagı siräk agaçlar artında su kürengän kebek bulganga, şunda yünäldelär. Mayers mähabät gäüdäle, aksıl bödrä çäçle, bik
matur yeget, ä Stilis yabıgrak kına, ozın buylı, kara çoçls keşe ide. Ul vakıt-vakıt Mayerstan könläşep tä kuya, çönki Mayers artınnan kızlar üzläre yöri disäñ dä yalgan bulmas; oçragan ber kıznı üzenä karata ala ide ul.
Beraz bargaç alar agaçlar artında çınlap ta zur su, diñgezme, okeanmı kürdelär. Stilis ireksezdän adımnarın tizlätte, ul su koyınırga bik yarata ide. Ä Mayers bu planetadagı cimeşlärneñ häm çäçäklärneñ küplegenä gacäplänep, kiresençä, adımnarın akrınayttı, tabiğatneñ maturlıgına soklandı. Şul vakıt aña kinät kenä üzenä kemder karap torgan kebek toyıldı. Başın kütärep karagaç, ul yakındagı kuaklar artınnan üzenä taba bik matur ber kız karap torganın kürep aldı. Başına küsäk bolom sukgal.çr da ul şulkadär gacäplänmäs ide: menä siña keçkenä planeta, anda näq şundıy uk keşelär yäşi ikän läbasa! Stilis inde küzdän yugalgan, yugalmagan bulsa da, aptıraudan avızı açılgan Mayers aña bernärsä dip tä endäşä almagan bulır ide. Kız, kuak artınnan äkren genä çıgıp, sak kına Mayerska taba kilä başladı. Gacäplänüdän Mayersnıñ küzläre bötenläy tügäräklänep kitte: kıznıñ östendä bernärsä dä yuk ide. Anıñ gäüdäse teläsä nindi borıngı grek skulptorlarınıkına karaganda da maturrak buluına Mayers ber genä sekuidka da şiklänmäde. «Mondıy gäüdäne töştä dä kürep bulmas»,— dip uylap kuydı Mayers häm çınlap ta yoklamıym mikän dip küzlären uıp kuydı. Yuk, ul yoklamıy, kız äkren genä aña taba yakınrak kilde häm karap tora başladı. Mayers tagın ber tapkır anıñ gäüdäsenä eçtän genä «Ah!» itep kuydı. Kız yakın uk kilep citkäç, Mayers aña yomşak kına itep endäşte häm küreşkändäge kebek itep kulın suzdı, läkin kız şunda uk kırgıy käcä kebek çitkä sikerde. Mayerspıñ kuzgalmavın kürep, ul tagın Mayerska taba yakınlaştı, anıñ alay da kuzgalmıy torganın kürgäç, kilep koçaklaganday itte häm anıñ kiyemnärennän tartkalıy başladı. «Bolarda kiyem yuk ahrı, bälki alarnıñ kiyeme ütä kürenmäleder; aña minem kiyemnär oşamıy»,— dip uylap aldı Mayers. Ul akrın gına kurtkasın sala başladı, anı salıp betergäç, kız anıñ başka kiyemnären dä tartkalıy başladı, üze irkä genä itep «au», «au» digän kebegräk tavışlar çıgara ide. Mayers bu kızga çın-çınlap ber karauda ğaşıyq buldı, ul kıznıñ küzlärenä karagan kileş akrın gına başka kiyemnären dä sala başladı...
...Kinät kenä Mayers ügez ükergän kebek tavış işette häm üzeneñ kıznıñ koçaklarınnan ayırıluın toydı, nindider kuätle kullar anı kütärep aldı häm ırgıtıp bärde, Mayers berniçä adımga çitkä oçıp barıp töşte, läkin şunda uk mäçe tizlege belän sikerep tordı häm üzenä taba kabattan yulbarıs kebek taşlangan keşene kürde. Ul da buyga ike metr çaması bar ide, gäüdäse hätta Mayersnıkına karaganda maturrak, çın Apollonnıkı. Ul, Mayersnıñ bik tırışıp karşılık kürsätüenä karamastan, anı ciñel genä äyländerep tä saldı. Anıñ kulları häm muskulları timer kebek ide. «Monda keşe köçe genä tügel, Cirdä mine berkem dä bolay ciñel genä tägärätä almas ide»,— dip uylap kuydı Mayers. Ul öçençe tapkır sikerep tordı häm, tege yeget kilep totarga ölgergänçe, karşılık kürsätergä äzerlände. Çönki Mayers boks buyınça täcribäle sport masterı häm avır ülçäüdä dönya çempionı ide. Ul tege yeget kilep citep tagın totıp aldım digändä genä böten köçen cıyıp uñ yaktan anıñ iyägenä suktı. Yeget boksnıñ närsä ikänen dä belmi ide, ahrı. Yañakka şundıy köçle sugudan Cir keşeseneñ iyäge urınınnan bötenläy kubar häm ul şunda uk ülär ide, ä bu yeget barı tik uñ ayagına gına tezlände. Şul uk sekundta Mayers böten köçen salıp yäşen tizlege belän tagın berniçä tapkır anıñ iyägenä suktı. Şunda gıpa yeget avıp kitte. Mayers kıznı isenä töşerde. Kız isä bernärsä dä bulmagan kebek, ike yegetneñ sugışkanın küzätep tora, anıñ matur yözendä bernindi hislär dä çagılmıy, tik zäñgär küzläre genä azrak yırtkıçlarnıkına ohşagan. «Stilis kayda ikän?» — dip uylap aldı Mayers häm kiyemnären, kıznıñ alarnı birmäskä tırışuına karamastan, kiyenep kuydı häm kızga «huş» digän kebek kulın seltäp Stilis kitkän yakka yögerde. Beraz yögergäç Mayers äylänep karadı, kız anıñ artınnan yögerä ide, ul tagın da tizräk yögerä başladı, läkin kız anı kuıp citep, uynaganday kılanıp, anıñ tiräli berniçä tapkır urap ta çıktı. Şulaymıni äle? Mayers hatın-kızdan tottıru tügel, irlär arasında da yahşı yögerüçe bulıp isäplänä ide. Ul yüri böten köçenä yögerä başladı, ä kız anı tagın ber-ike sikerüdä uzıp ta kitte, anıñ hätta kükräge dä ber kütärelep, ber töşep tormıy. Mayersnıñ gacäplänüe çiktän aştı. Alar şulay yögereşep diñgez buyına kilep çıktılar. Stilis berkayda da yuk ide.
Kız şunda uk şıp tuktadı, anıñ yözendä hayvani kurku çagıla ide; ul şunda uk kiregä taşlandı häm berniçä sekundtan küzdän dä yugaldı. «Bernindi çempion da, yırtkıç cänlek tä kuıp citä almas bu kıznı, gacäp»,— dip uyladı Mayers,— ä Stilis kayda soñ?..»

III
Stilis su buyına kilep citü belän, çişenep, suga taşlandı häm yözep eçkä kerep tä kitte. Ul hätta monda akulalar kebek balıklar buluı mömkin dip uylap ta karamadı, suda şundıy rähät, şundıy küñelle ide. Ul törleçä yözep karadı: çalkan da, kolaç salıp ta, çumıp ta; inde yarga taba borılgaç ul kinät üzeneñ ayagınnan närsäder eläkterep aluın toydı. Bu närsä anı yuan bau belän tartkan kebek su astına söyräde, aña berniçek tä karşılık kürsätergä mömkin tügel ide. Kurkudan häm tonçıgudan Stilis añın cuydı...
Ul, añına kilgäç, beraz vakıt berni dä añlıy almıy tordı, çönki ul hätfä kebek yäşel alanda yata ide. «Min ocmahta, ahrısı»,— dip uylap kuydı Stilis, korabldä berdänber allaga yarım-yortı ışanuçı keşe ide ul,— çönki mine närsäder su astına söyräp töşerep tonçıktırıp ütergän ide bit, çäçäklär dä, cimeşlär dä citärlek monda». Ul kulları belän gäüdäsen kapşap karadı, barısı da üz urınında kebek kebegen. «Min gel isän çaktagı kebek». Ul torıp bastı. Şunda gına tirä-yakta üze kebek ük keşelär yörgänen kürep aldı. Alar berse dä aña iğtibar itmilär. «Bolar da minem kebek ülgän keşelär mikän? Tik bu planetaga keşe cannarı kayan kilep çıkkan soñ? Dimäk, monda keşelär yäşägän yäki yäşi. Stilis bu küreneşneñ närsä buluın töşenergä tırışıp karadı, tik ber närsä dä añlıy almadı. «Bu keşelärdän sorap kararga kiräk, ägär dä ocmah şuşındıy bulsa, monda mäñge yäşärgä dä bula. Nindi matur kızlar!» Ul üzenä yakın gına torgan bik taza häm böten gäüdäsennän köç. añkıp torgan ber irgä barıp endäşte:
— Sez äytmässezme ikän, bez kayda? Min berni dä añlıy almıym.
Tege adäm aña berni dä endäşmiçä ällä nindi usal küzlär belän karap tora ide. Stilis soravın berniçä teldä kabatlap karadı, ämma tege adäm selkenmäde dä. Alay da bulmagaç, Stilis küreşkändäge kebek kulın suzdı, läkin tanış tügel keşe aña höcüm itmäkçe bulıp talpınıp kuydı, ämma kinät borılıp kitep bardı. «Bälki, min, korabldäder, yoklıy torganmındır?» Ul üzenä-üze sukkalap ta karadı, yuk, yoklamıy ikän. Stilisnıñ artık aptırau häm gacäplänüdän başı avırta başlagan kebek toyıldı. Anıñ törle planetalardan ällä nindi kurkınıç häm gacäp hällärgä töşkäne bulsa da, mondıy hälgä üze tügel başka keşelärneñ töşüe turında da işetkäne bulmadı. «Bälki, hatın-kızdan sorap karargadır?» Ul yakında gına yörgän ber kızga yakınrak bardı häm endäşte: kız irennäre belän kölgändäge kebegräk ber häräkät yasap kuydı, läkin ber süz dä endäşmäde. Şul sekundta Stilis üzeneñ nindider timer keläşçägä eläkkänen, kemneñder totıp alıp ırgıtıp bärgänen toydı. Ul yarsıp sikerep torırga da ölgermäde, tege gerkules kebek köçle sarı adäm tagın aña taba taşlandı; Stilisnıñ karşılık kürsätergä tırışuına karamastan, anı tagın kütärep bärde. Stilisnıñ küz alları karañgılanıp kitte. Ul kuzgalmaska buldı. «Bu Mayersnı da ä digänçe eştän çıgaraçak»,— dip uylap kuydı ul. Stilisnıñ kuzgalmavın kürgäç, tege adäm kükrägenä yodrıkları belän döp-döp sukkaladı da, yırtkıç kebek ırlau tavışları çıgarıp, borılıp kitep bardı.
Ul beraz kitkäç kenä Stilis torırga batırçılık itte. «Bu bik ük şäp ocmah tügel ikän, yakın-tiräne karaştırıp, tikşerep çıgarga kiräk». Ul tordı da kük yöze kebek zäñgärsu bulıp torgan yakka atladı. Monda adım sayın cimeş, adım sayın çäçäk ide. Keşelär dä bik küp, alarnıñ berseneñ dä kiyenmägän buluına Stilis ällä ni aptıramadı, çönki ul üze dä kiyemsez ide. Ocmahta nindi kiyem bulsın?! Ber yartı säğat çaması bargaç ul aptırap tuktap kaldı, çönki üzennän alda nindider ere genä balıklarnıñ yözep yörüen kürde. Ul tagın küzlären uıp karadı, närsä soñ bu? Şunda gına ul üzeneñ aldında pıyala stena ikänlegen añlap aldı. «Akvarium, su astında tere keşelärne tota torgan akvarium, läkin kemnär eşlägän monı? Şuşı keşelär ällä üzläre su astında yäşi alu däräcäsenä citkännärme? Bu bit ällä nikadär çakrımga suzıla. Alay disäñ, nik soñ äle alar tik torganda mine totıp kıynadılar? Söyläşergä dä yaramıy mikänni? Ällä könläşep şulay ittelärme? Çönki min alardan bernärsä belän dä ayırılmıym. Kayan belsennär alar minem ikençe planetadan ikänne?»
Stilis pıyala stena buylap kitte häm beraz bargaç eç-täräk tagın zur gına bülmä kebek närsä buluın kürep aldı. Anıñ eçendä su yuk ide. Bülmägä kerä torgan işek germetik itep eşlängän bulıp çıga inde. Bülmä eçendä stenalar buylap östäl kebek närsälär tezelgän häm anda karap toruga uk bik tämle bulıp kürengän ciläk-cimeşlär öyep kuyılgan. Bu işek yanında da küp kenä keşelär yöri. Kinät işek üzennän-üze açılıp kitte häm yakında torgan irlär häm hatın-kızlar eteşä-törteşä bülmägä taşlandılar da, şunda uk cimeşlärne aşıy başladılar. Stilis ta kermäkçe bulgan ide dä, soñgı mizgeldä ni eşläpter şiklänep tuktap kaldı. Ber ille-altmış keşe kergäç işek yabıdı häm bülmä eçenä kayandır su tula başladı, keşelär akırışa-bakırışa işekkä taba taşlandılar, läkin ul inde yabık ide. Berniçä minuttan bülmä eçe su belän tuldı häm Stilis üz küzläre belän keşelärneñ niçek itep tartışa-tartışa tonçıgıp ülülären kürde. Stilis kaltıranıp kuydı, kergän bulsa üze dä näq şundıy hälgä oçrıy ide bit. Şulay uk bu biçaralarga bernärsä belän dä yärdäm itä almıy. Berazdan ul stenanıñ ikençe yagında, suda berniçä zur gına kalmar kebek can iyäläre kürde. Alar çınlap ta cirdäge okeannarda yäşi torgan kalmarlarga bik ohşagannar ide, şundıy uk zurlar, şundıy uk kurkınıçlar. Alar üzläre belän nindider bik zur torpedaga ohşagan närsä dä alıp kilgännär. «Närsä, bu ällä öyrätelgän kalmarlar mikän?» Kalmarlar tege bülmäneñ işegen açtılar da kapşagıçları belän üle keşelärne eläkterep alıp torpeda kebek närsäneñ eçenä töyi başladılar. Şunda gına Stilis alarnıñ kapşagıçları oçında biş-altı barmak kebek närsäneñ buluın kürep aldı. Töyägän vakıtta ber keçkenäräk kalmar kilep çıktı da kotoçkıç zur avızı belän ber üle kıznıñ uñ ayagın «kert» itep özep yotıp ta cibärde. Stilisnıñ bu küreneştän hätta kanı suına başlagan kebek toyıldı. Ul bizgäk totkandagı kebek kaltıranıp kuydı. İkençe zur kalmar keçkenäsen ber kapşagıçı belän totıp etep cibärde. Ä keçkenä kalmar üpkälägän kebek äkren genä kiregä yözep kitte. Keşelärne töyäp betergäç kalmarlar ike yaktan torpedanı totıp yözep kitep bardılar. Şunda gına Stilis üzeneñ muyınına tagılgan keçkenä tapşırgıçnı isenä töşerde. Ul knopkaga bastı häm berniçä sekundtan korabldäge radistnıñ tavışın işette.
— Allo, kem bu?
Bu minutta radistnıñ tavışı Stiliska dönyadagı böten närsädän dä maturrak bulıp toyıldı. Planetaara oçışları vakıtında ällä närsälär kürep, ällä nindi kıyın hällärgä eläkkäne bulsa da, äle genä kürgän küreneşlärdän anıñ küñele bolgandı, avızı kipte. Ul karlıkkan tavış belän:
— Bu min, Stilis; Çarli, tiz genä kapitannı çakır äle, min bälagä eläktem häm ber min genä tügel, ahrı.
Berniçä minuttan kapitannıñ şatlıklı tavışı işetelde.
— Stilis, sin isänmeni?
— İsän...
— Bezne Mayers kaytıp nık kurkıttı, kiyemnäre genä kalgan, batıp ülgän dip, äle sineñ üle gäüdäñne ezlärgä barmakçı idek, kayda soñ sin, ä? Bolay urınsız şayartuıñ öçen sine cäzaga tartmıy bulmas.
— Su astında min, kapitan; min monda üzemneñ telägem belän bulmaganlıktan, cäzaga tartmassız dip uylıym.
— Niçek inde su astında? Şayartasıñmı ällä sin, Stilis?
— Yuk, kapitan, şayartmıym. Min su astında häm monda minnän başka da bik küp keşelär bar, tik belmim...
— Keşelär barlıgın beläm, yä, yä, şunnan? — Menä şul, bez su astındagı akvariumda.
— Nindi akvarium?
— Akvarium inde, diñgez astında. Cir östendäge kebek ük, cir dä bar, çäçäklär dä, cimeşlär dä. Bolar barısı da pıyala kebek närsä .belän uratıp alıngan. Äle menä min şul stena arkılı balıklar yözgänen karap toram. Ber karaganda kızık kına da...
— Stilis, sin berär yaramagan ülän yäki cimeş aşap isermädeñme, ä? Sin annan çıga alasıñmı?
— Yuk, kapitan, çıga almıym. Äle genä minem küz aldımda kalmar kebek närsälär ille-altmış keşene tonçıktırıp üterep üzlärenä azıkka alıp kittelär. Min dä az gına alarnıñ östälenä su astı ülännäre garnirı belän eläkmi kaldım. Bu akvariumnı alar tözegän bulırga tiyeş, azıkka keşelär asrau öçen.
— hm... Hm... Stilis, tiz genä bez bulgan planetalarnıñ isemnären sanap çık äle...
Stilis ike yıl buyınça tikşerelgän böten planetalarnı tın da almıyça sanap çıktı.
— ...Kapitan, sin mine akıldan yazgan dip uylıysıñ, tik min akıldan yazmagan. Keşelärne şuşındıy akvariumga utırta algaç, bu kalmarlar da cülär tügel dip uylarga kiräk, citmäsä alar keşelärneñ miyenä dä berär törle operatsiyä yasamadılarmı ikän dip şiklänäm. Ägär dä mine kotkara almasagız da sak bulıgız.
— Bez sine kotkarırbız, Stilis. Ber yartı säğattän diñgez yarına barıp citärbez. Tapşırgıçıñnı häzergä sünderep tor, alarda da bardır ul andıy närsälär, sineñ kayda ikäneñne belep almasınnar. Kem belä... Ber yartı säğattän miña endäşerseñ.
— Yarar, kapitan...
Şunda gına Stilis, tıştagı kalmarlarnıñ tız-bız yözep yörülären, ällä nindi maşinalar äzerläülären kürep aldı.

IV
Stilis belän söyläşkännän soñ kapitan şunda uk komandadagı böten keşelärne dä cıyarga boyırdı, alar cıyılıp betkänçe korabldän ike maşina çıgarırga kuştı. Bu maşinalar cirdä, suda, su astında häm havada da yöri, oça alalar ide. Alarnı köçle lazer utı belän dä yandırıp bulmıy häm härberse borıngı 20 nçe ğasırdagı ber armiyäne yukka çıgarırlık' koral belän koral-landırılgan idelär. Bu maşinalarnıñ hätta su astında pulya qadär genä torpeda cibärep zur ber korabl yäki korılmadan köl yasıy alırlık ikeşär keçkenä puşkası häm dönyadagı böten närsäne yandıra alırlık ut atkıçı da bar ide.
Komanda cıyılgaç kapitan alarga tiz genä hälne añlattı da, saklau öçen korabldä barı ike genä keşe kaldırıp, kalgannarı belän diñgezgä taba yul tottı. Mayersnıñ häm komandadagı bar keşeneñ dä bu keşe aşauçı kalmarlarga bik nık kannarı kızgan ide. Şulay da yulda barganda kapitan başta yahşılık belän añlaşırga tırışırga karar kıldı, çönki bu kalmarlarda da tehnika bik alga kitkän kebek toyıla, hätta bik ük alga kitmägän oçrakta da, böten ber diñgezdäge kalmarlarnı tügel, alarnıñ berniçäsen genä bulsa da totıp alu yäki üterü bik kıyın bulır ide. Alar bit Cirdä tügel. Bu eşne soñınnan, Cirdän köçle ekspeditsiyä kilgäç kenä eşläp kararga mömkin, dimäk, häzergä mömkin qadär tınıç kürenep, añlaşıp kararga kiräk. «Ni öçen?» digän sorauga cavap alırga. Cirdäge keşelär isemennän ultimatum kuyarga.
Şulay uylanıp bargan arada yar buyına kilep cittelär. Yanında utırgan radistka kapitan çakıru signalları cibärergä kuştı, ul çakıru signalları cibärgän arada üze teläsä nindi akıllı zatnıñ uyın yäki süzen tärcemä itä torgan apparat yanına urnaştı.
— Kapitan! Cavap bir. Häzer alar kilep citäçäklär.
— Yarıy, kötik.
Berazdan yıraktan diñgez östendä yaltıravıklı närsä kürende, häm ul, zur tizlek belän kosmonavtlarga taba yakınlaşıp, berniçä sekund eçendä kilep tä citte. Bu ike başı da oçlagan bik zur sigarasıman ütä kürenmäle närsä ide. Eçe su belän tulgan, ä eçtä fildän az gına keçeräk kalmarlar bar, alarnıñ aş tälinkäläre qadär küzlärendä doşmanlık hise kürenmi ide. «Bezneñ okeannarda bolardai ällä nikadär zurrak kalmarlar bar, dimäk, bolar şunnan artık üsmilär»,— dip uylap kuydı kapitan.
— Huş kiläsez, çit planetadan kilgän kunaklar! -Bez sezneñ kilüegezgä bik şat!
Bu süzlärne işetkäç kapitan hätta urınında sikerep kuydı, çönki ul äle üzeneñ aldındagı apparatnı eş dulkınına da kuymagan ide, bu tavış maşina eçendä elenep torgan gadi tapşırgıçtan işetelde. «Dimäk, bolarnıñ bu ölkädä uñışları beznekennän küpkä zurrak». Kapitan üzeneñ apparatın taşlap tiz genä radist urınına barıp utırdı. Başta ul «Nik şatlanasız, ällä bezne dä totıp aşamakçı bulasızmı?» dip cavap birmäkçe ide dä, soñgı çiktä tıyılıp kaldı:
— İsänmesez, bez bu planetada da akıllı can iyälären oçratunı üzebezneñ zur uñışıbız dip sanıybız,—; dide.
Alar şulay beraz ber-bersen täbrikläşkäç, kem, kaydan ikänleklären añlaşkaç, kapitan üzen borçıgan temaga küçte:
— Sez monda keşelärne, yağni bezgä ohşagan can iyälären, alarnıñ uylau sälätläre buluına karamastan, üzegezgä azık itäsez ikän, bezneñ ber iptäşebez dä sezneñ su astı akvariumına eläkkän, bez anı kire kaytarıp birüegezne sorıybız.
— Bez monı belmädek, däres, ber mäldä bez sezneñ söyläşüegezne işettek, läkin kem kaydan söyläşüen açıklap beterä almadık, çönki sez söyläşüdän tuktadıgız.
— Närsä, açıklasagız anı da totıp aşamakçı idegezmeni?
— hiç yuk, bez akıllı zatlarnı aşamıybız, bezneñ planetada bezdän başka akıl iyäläre yuk.
— Nik, keşelär (yağni bezneñ kebeklär), sezneñçä, cülärmeni?
Bu sorauga kalmar sorau belän Cavap birde:
— Ä sez planetagızda üseş buyınça üzegezdän tübän torgan canvarlarnı aşamıysızmıni?
Kapitannıñ açuı kabarıp kitte:
— Aşıybız, tik bez keşelärne aşamıybız.
— Sez üzegezgä ohşagannarnı aşamıybız disezme? Bez dä ber-berebezne aşamıybız. Hätta planetanıñ başka öleşlärendä urnaşkannarın da. Yağni sezneñçä äytkändä, başka illärneken dä. Bezdä kannibalizm bervakıtta da bulmagan.
— Yuk, sez nigä akıllı keşelärne aşıysız? Ä?1 Menä şuña cavap biregez miña!
— Ber-berebezne añlamadık, sezneñ bezdän sorau alırga hakıgız bulmasa da, cavap biräbez: alar akıllı can iyäläre tügel, alar bernärsä dä eşli belmilär, alarda hätta akılnıñ başlangıçı da yuk. Alarnıñ bezdäge başka canvarlardan bernindi dä ayırması yuk. Üzegez tikşerep karıy alasız.
Şul vakıt kapitannıñ isenä korabldäge kalmar konservaları kilep töşte. Nindi turı kilü! Ägär dä kalmarlar berençe bulıp cirgä barıp çıkkan bulsalar näq şuşı räveştä sorau algan bulırlar ide, ägär dä alardan sorau aldırıp torsalar, bilgele.
— Yarıy, tikşerep kararbız.
— Sez ülännär yäki ittän başka närsä dä bulsa aşıy alasızmı?
— Bilgele, aşıy alabız.
— Şulay buluına karamastan, üzegezdän tübän torgan canvarlarnı azık itäsezme?
— Äye, ä şunnan ni bulgan?
— Ä menä bez ittän başka bernärsä dä aşıy almıybız. Soñgı berniçä ğasır eçendä diñgezlärdä balık bik äzäyde, şuña kürä bez Cir östendäge hayvannarnı häzer su astında da ürçetäbez. Şulay uk bez Cir östendäge yırtkıç canvarlarnı da kırıp beterdek, yugıysä alar äle sez kürgän, yağni tışkı yaktan sezgä ohşagan canvarlarnı küptän kırıp betererlär ide.
— Sez bezgä iptäşebezne kayçan kire kaytarıp biräsez?
— Häzer ük, bez inde häbär ittek, berazdan alıp kilep citkererlär. Tagın ber sorau, ä sezneñ planetada bezgä ohşagan canvarlar yukmı soñ?
— Bar.
— Alarnı aşıylarmı?
— Aşıylar.
— Ä alar akıllı tügelme?
— Yuk dip isäplänä.
— Menä küräsezme inde. Sezdä isäplänä genä, ä bez tögäl beläbez.
— Bez äle bernärsä dä kürmibez, ä menä bezneñ iptoş sezneñ bezgä ohşagan can iyälären aşaganıgıznı kürgän.
— Añlıybız, ägär dä bezneñ kebeklärne aşagannarın bez kürsäk, bezgä dä bik avır bulır ide, läkin sez bügen ük lanitlarnı (yağni, bez sezgä ohşagan canvarlarnı şulay atıybız) tikşerep karıy alasız.
— hiçşiksez tikşererbez häm bu turıda bezneñ planetada da beläçäklär.
Alar şulay söyläşkän arada yırakta tagın ber, bayagısınnan da zurrak, «sigara» kürende häm, kilep citügä, anıñ eçendäge havalı bülegennän Stylisnı çıgardılar. Stilis şunda uk kapitan yanına taşlandı:
— Kapitan, yuk itegez şularnı häzer ük, yuk itegez! Şuşı ul keşe aşauçılar, şuşı. Tizräk! Tizräk!
— Stilis, sin äle añlamıysıñ, alar ul keşelärne akılsız dip isbat itälär.
— Añlıysı da yuk, isbat itäse dä yuk, alar keşe aşauçılar, şuña kürä alarnı häzer ük yuk itärgä kiräk! Ägär dä sez alarnı häzer ük kırıp beterergä boyırık birmäsä-gez, min barıber Cirdän ekspeditsiyä belän kilep, .alarnı kırıp beterüdä katnaşaçakmın. Yuk, häzer ük başlıym! Sez satlık can! Sez keşe aşauçılar belän söyläşülär alıp barasız?
Stilis, yarsıp, maşina kabinasına taşlandı häm lazer knopkasına bastı (çönki bu lazer nurı belän teläsä nindi kalınlıktagı timer, korıç, hätta taş stenanı da eretep yäki tişep bula). Aña beräü dä komaçaularga uylamadı, ä kapitan ölgermäde; ul essele-suıklı bulıp kitte,— ägär dä häzer bu kalmarlar hälaq bulsa, başkaları bu hälne şunda uk belep alaçaklar häm ul vakıtta komandaga kotılu yuk.
Kapitan sikerep torıp Stiliska taşlandı häm anı köç belän kabinadan yolkıp alıp ırgıttı. Ul häzer anı teläsä üterä dä alır ide, çönki Stilis böten komandanıñ tormışın kurkınıç astına kuydı, ustavnı bozdı. Şunda gına kapitan kalmarlar yagına karadı. Böten komandanıñ aptıraudan avızı açılgan: alar küpme tapkırlar şahit bulgan cimergeç lazernıñ nurı, tängä tigän koyaş nurı bernärsä eşlätmägän kebek, kalmarlarnıñ ütä kürenmäle maşinasına bernindi zıyan da kiterä almagan ide. Gacäplänüdän hätta kapitan da beraz vakıt ber süz dä äytä almıy tordı. Yartışar metr korıçnı «ä» digänçe tişä torgan lazer kalmarlarnıñ sigarasında köygän urın da kaldırmagan, ul haman şul köye yaltırap tora. Şul vakıt kalmarlarnıñ tavışı işetelde:
— Bez bu keşeneñ hälen añlıybız: bu yulga sezne gafu itäbez. Bezdä dä seznekenä ohşaganrak närsälär bar, läkin ul ber un tapkır köçleräk, ägär bez anı sez bezgä cibärgän kebek cibärep karasak, sezneñ üzegezdän dä, maşinalarıgızdan da ber närsä dä kalmayaçak. Tınıçlagız. İrtägä söyläşerbez. Ber-beregezne yahşılap añlaşkaç kilersez.

V
Komanda kaytışlıy uk bik avırlık belän genä berniçä lanitnı totıp korablğä alıp kayttı. Biolog alar belän mäş kilde, üzeneñ apparatları yärdämendä hätta alarpıñ başlarında niçä sır buluın da isäpläp çıgardı. Berniçä säğattän biolog komandanı cıyıp añlattı: bu keşelär uylau sälätläre buyınça cirdäge maymıllardan da tübän, alar miläreneñ zurlıgı buyınça da, uylau sälätläre buyınça da cirdäge atlar yäki sıyırlardan bernärsä belän dä ayırılmıylar. Biolognıñ añlatuına da karamastan, komandadan ber genä keşe dä, hätta açka ülsä dä, bu planeta «keşelären» aşıy almas ide. Menä närsägä kiterä tışkı küreneş! Ä kalmarlar cirdä ük öyränelgän azık bulganlıktan ekipacnıñ küpçelege uylap ta tormıyça, akıl buyınça üzlärennän hiç tä tübän bulmagan (kiresençä bulmasa) bu planetanıñ çın hucaların azık itärgä hiç tä karşı bulmas ide.
Kapitan ikençe könne ber genä maşina belän kalmarlar yanına üze bardı, kiçäge häl öçen alardan gafu ütende. Planeta turında, tsivilizatsiyä kayçan barlıkka kilü turında häm başka mäğlümatlar aldı. Kiçäge häldän soñ da kalmarlarnıñ bernärsä dä bulmagan kebek anıñ belän yahşı itep söyläşülärenä ul beraz aptırap ta kuydı. Kalmarlar üzläreneñ köçlärenä ışanıp, bernärsä dä yäşermiçä söylilär ide. Planetada berniçä diñgez bar, läkin kalmarlar arasında sugışlar küptän betkän inde. Şulay da alar koralların kamilläşterä baralar, şulay uk saklanu çaraları da bar. Alar hätta diñgez kaynap çıksa da isän kala alalar. Bilgele inde, alar ber-berse belän sugışırga yäki başka planetalarnı basıp alırga uylamıylar. Alar hätta ğalämdä üzlärennän başka akıllı can iyäläre barlıgın da belälär. Kem belä, başka planetadagı akıllı can iyäläreneñ närsä uylaganın, alarnıñ ällä nindi naçar uyları bulırga mömkin. Şunıñ öçen planetanı bötenläy saksız kaldırırga hiç tä yaramıy. Ägär başka akıl iyäläre alarnıñ planetaların basıp alırga teläsäme? Bilgele inde, karşılık kürsätäçäklär, bu planetanı kannarı belän yuıp çıkmıyça berkem dä anı ala almayaçak. Korallarmı? Alar menä bu planeta östendäge teläsä nindi närsäne yuk itä alalar. Planetanıñ kaysı noktasında buluına karamastan. Kiräk bulsa, bik yırak aralardagı doşmannarnı da yuk itä alalar.
Kapitan üzenä kiräkle mäğlümatlarnı algaç, rähmät äytep, alar belän huşlaştı. Ul kiçektermiçä häzer ük Cirgä kaytıp kitärgä karar kıldı, çönki bu planetada alarga bütän ber eş tä yuk, planeta inde küptän tikşerelgän, üzläşterelgän. Ä şulay da tışkı kıyafät niçek täesir itä. Ägär dä menä bu planetadagı keşelär akıllı bulıp kalmarlarnı aşasalar, berkem bernäsä uylamas, iğtibar da itmäslär ide. Çönki bu şulay bulırga tiyeş kebek...

VI
...Korabl Cirgä taba yul tottı. Ekipacnıñ küñele tınıç tügel ide. Alarnıñ barısı da diyärlek ekspeditsiyä belän kire kilep, bu keşe aşauçı kalmarlarnı kırıp beterü yagında. Ni disäñ dä keşelär bit inde alar. Kürer küzgä näq keşelär kebek bulgaç, niçek itep inde üzeñ kebeklärne nindider ber diñgez canvarları aşaganın tınıç küñel belän karap torasıñ? Bigräk tä bu hällärne üz küzläre belän kürep torgan Stilis yarsıp şuşı karaşnı yaklıy ide. Bilgele inde, alar üzläreneñ ülemnärenä karşı baraçaklar. Ekspeditsiyä belän genä kalmarlarnı kırıp beterep bulmayaçak. Kalmarlar bu ekspeditsiyäne planetaga töşkänçe ük kırıp beteräçäklär, çönki bu qadär korabllärneñ ni öçen kilgänleklärenä alar ber genä minutka da şiklänmäyäçäklär.
Kapitan salkın akıl belän uylap karaganda bu kalmarlarnıñ haklı ikänleklären añlasa da, hätta ul da küñele belän alarga karşı, balaçaktan başka señgän närsälärne tiz genä yolkıp atu ansat tügel şul! Menä keşelärgä ohşamagan bulsalar ide alar, tege lanitlar, ul vakıtta mondıy uylar başka kerep tä çıkmaslar ide. Cirdäge keşelär dä bit havada oça torgan, suda yözä. cirdä yöri torgan barlık hayvannarnı da aşıylar, üzlärenä azık itälär. Hätta maymıllardan da akıllırak bulgan delfinnarnı da aulıylar. Kapitannıñ küze üzeneñ aldında torgan kalmarlar konservasına töşte, äye, bu konservanı kürsälär kalmarlar da kosıp cibärerlär ide.
Kapitan üze kürgän hällär turında raportnı tögälläp, uyga kaldı. Ä menä Cirdä bu häbärne niçek karşı alırlar? Anda şunda uk bu kalmarlarnı kırıp beterergä teläüçelär bik küp tabılaçak, alarga monnan da artıgrak säbäp kiräk tä tügel häm bu planeta höcümgä duçar bulaçak, ä bu närsä belän betär, bilgele tügel.
Kapitan kalmarlarnı ni öçender azrak kızganıp ta kuydı, tik ul ni eşli ala? Alarnı yaklap ul ber süz dä äytä almıy, äle menä komanda arasında gına da kalmarlarnı yaklap çıgarday ber keşe dä kürenmi. Bilgele, kalmarlar naçar niyät belän kilgän keşelärgä bik katı karşılık kürsätäçäklär. Döresen genä uylasañ, alarmı ciñü mömkin bulmas. Niçä ekspeditsiyä, küpme keşe kilsä dä alar monda üzläreneñ başların salaçaklar. Kalmarlar üzläreneñ tugan planetaların berkemgä dä birmäslär häm berkem belän dä büleşmäslär. Cirdä alar planetasına höcüm itärgä, anı basıp alırga teläüçelärgä karşı keşelär, bilgele, küpçelek bulır. Läkin dönyada äle avantyuristlar häm macara ezläüçelär dä citärlek. Tik bu alarnıñ soñgı macaraları bulır häm alar artınnan iyärüçelärneñ dä kannarın tiz suıtır.
Tik niçek kenä itep bulsa da ğalämneñ akıllı zatları arasında kan koyunı buldırmaska ide. Närsä eşlärgä? Nindi dälillär kiterergä? Bu eşne buldırmas öçen ni kılırga?
Kapitan başın totıp uyga kaldı. Ä korabl Cirgä yakınlaşkannan-yakınlaşa ide...