Dönya Kızıklı!

Kolak çaması belän...

Keşe şartlau tavışın 12-15 km.dan, tönge tınlıkta samolet tavışın – 40 km.dan işetä ala. Şulay uk: poyızd tavışın – 10 km.dan, teplovoz yäki parohod gudogın – 7-10 km.dan, traktor göreltesen – 3-4 km.dan, au mıltıgınnan atkannı – cir öslegenä bäyle räveştä 2-4 km.dan, avtomobil gudogın, et örgänne, at keşnägänne – 1-2 km.dan, takır yuldan baruçı yök maşinası tavışın, keşe kıçkırgan tavışnı – 1 km.dan, tönlä at toyagı tupırdavın – 0.5-1 km.dan, agaç augan tavışnı – 800 m.dan, balta tukıldavın, işkäk çupıldavın, söyläşkän tavışlarnı (añlamıyça) – 300-400 m.dan, savıt-saba şaltıravın, añlayışlı süzlärne, yütälläüne – 30-40 m.dan işetä. Su östendä häm tomanda işetü yıraklıgı arta, azık çäynägändä kimi. Kisken cil isep kitkändä tavış özekläre ğadättägedän küpkä yıragrak barıp citärgä mömkin.

Ä Yaña yıl kilmägän...

1996 yılnıñ 30 dekabrendä, näq tön urtasında Yaña Zelandiyäneñ ber bik zur alyumin zavodında elektr korılmalarınnan zäñgär töten urgıla başlıy, transformatorlar yanıp çıga. Zavodka 500 funt sterling zıyan kilä. Säbäbe – elektroliz protsessı belän idarä itüçe baş kompyuter 1996 yılnıñ käbisä yıl buluın belmägän... 365 könnän soñ anıñ öçen İske yıl betkän... Ämma, Yaña yıl kilmägän... Şunnan, ul üz eşen şıp tuktatkan...

Unitaz da – milli gorurlık

Su belän yudırıla torgan unitaznı 1596 yılda ingliz keşese Dcon Harriñton uylap tapkan. Ämma, şuña da karamastan, bezneñ könnärdä Evropa berlegeneñ Standart komissiyäse böten kontinent öçen ürnäk itep Germaniyädä yasalgan konstruktsiyäne kabul itkän. Näticädä inglizlär: “bezneke alarnıkınnan kim tügel, bezne yüri sanga sanamıylar!” – dip, katı tavış kuptargannar... İnde, kem konstruktsiyäseneñ şulay da yahşırak ikänlegen kabat tikşerü öçen belgeçlär 110 gramm avırlıktagı plastmass “obekt” häm 12 käğaz bite belän östämä sınaular ütkärergä kereşkännär.

Tişep tamızalar

Amerikada sınalgan yaña meditsina alımı buyınça, lazer belän tän tiresendä 2 mm zurlık say gına tişek yasıylar häm şunda ber tamçı daru tamızalar. Tamçı öç minuttan tişek aşa tängä señep betä. Dimäk, şulay itep, organizmga az külämle darular kertü, vak operatsiyälär vakıtında anesteziyä yasau öçen şprits kullanunıñ kiräge kalmıy.

Koyaş igezäge

Här keşeneñ küktä üz yoldızı bar digän şiğri obraz çın döreslekkä artıgı belän turı kilä, bezneñ Galaktikadagı yoldızlar gına da “can başına” 2şärdän artık. Läkin gadi küzgä kürenä torgan yoldızlar arasında böten yaklap Koyaş kebege äle yañarak kına Braziliyä ğalimnäre tarafınnan tabılgan dilär. Çayan yoldızlıgında, bezdän 46 yaktılık yılı yıraklıkta urnaşkan ul “ikençe koyaş”nıñ massası da, töse, temperaturası, äylänü tizlege, aktivlıgı da bezneñ Koyaşnıkı kebek, yaktılıgı gına 5%ka artık ikän.

Astronomnar häzer Cirdän çittäge akıl iyälären ezläü maksatı belän Çayan yoldızlıgın radioteleskoplar yärdämendä bik äybätläp tıñlarga cıyınalar.

Baykal kiñäyä

Gigant cir yarıgında barlıkka kilgän Baykal küle haman kiñäyä bara. 130 yıl eçendä anıñ mäydanı 340 kv.km.ga artkan. Ä soñgı 20 yılda külgä tagın 500 meñ kubometr su östälgän.

Maktanırlıkları yuk!

Gel bezdä genä naçar tügel ikän: Angliyäneñ başkalası Londonda da hätta torbalar çeltärendäge sunıñ 40 protsentı yarıklar häm bozık krannar aşa sarkıp äräm bula di. Döres, alar häzer: “Tişek-toşıklarnı bik tiz taba torgan radar uylap taptık!” – dip maktanalar. Ä moñarçı ni karap torgannar, şundıy alga kitkän il bula torıp?

Yazlar aşıga başlagan

Meteorologlarnıñ beleşmäsenä karaganda, dönyaküläm cılınu arkasında tönyak yarımşarda yaz 20 yıl elekkedän 1 atnaga aldarak kilä.

Bala belän – bäla...

Ber ingliz firması vatılmıy, tutıkmıy, 150 m. su astında da sünmi torgan elektr fonare yasagan, häm aña keşe gomerenä citärlek ozın garantiyä birgän. “Ämma, – dip iskärtkän instruktsiyä käğazendä, – fonarga akula, ayu yäisä 5 yäşlek bala höcüm itkän oçrakta garantiyä hakı tülänmi”.

Dähşätle kara upkınnar

Kiyek Kaz yulı dip atala torgan bezneñ Galaktika yöz milliardlap yoldıznı üz eçenä algan, yöz meñ yaktılık yılı qadär diametrlı gayät zur öyermädän gıybarät (Yaktılık ber sekundta 300 meñ kilometr ara uza, dimäk, Galaktikanıñ arkılısı – milliard tapkır milliard kilometr tiräse – akıl iñli ala torgan da tügel). “Yoldız tuzanınnan” torgan menä şul öyermä üz küçäre tiräsendä äylänä häm ber ük vakıtta üzäktäge nindider “tuzan suırgıç”ka tartılıp kerä tora. Astronom ğalimnärneñ kosmostagı Habbl teleskobı yärdämendä algan mäğlümatına karaganda, anda bezneñ Koyaştan 2.6 million tapkır zurrak massalı “kara upkın” bar. İñ yakındagı yoldızlar aña taba sekundına 3000 kilometr tizlek belän ubılalar. Kayçan da bulsa bervakıt, mäñgelekneñ tege başında dip äytergä mömkin, çirat Koyaşka da citärgä tiyeş. Älegä isä ul Galaktikanıñ iñ çitendäge ber tarmakta tınıç kına äylänep yöri.

Närsä soñ ul “kara upkın”? – Misal itep başta cirdän öskä taba ırgıtılgan taşnı küz aldına kiterik. Ul tartu köçe täesirendä kire töşä, ä töşmäsen, kosmoska oçıp çıksın öçen aña 8.7 km/s tizlek birergä kiräk. Ayda bu tizlek altı tapkır keçeräk, ä Koyaşta meñnärçä tapkır zurrak. Kük ciseme zurrak massalı yäisä tıgızrak bulgan sayın annan ıçkınu öçen kiräkle tizlek tä arta bara. Häm kayber kük cisemnärendä 300 meñ km/s, yağni yaktılık tizlege däräcäsenä citä. Andıy cisemnän inde yaktılık ta, gomumän ber närsä dä çıga almıy. Anda hätta turı sızık ta bik nık böklänep tügäräkkä äverelä, “as”, “ös”, “uñ”, “sul” digän töşençälär yukka çıga, vakıt ta agudan tuktıy. “Kara upkın” menä şundıy närsä bula da inde. Ägär kosmos korabı anıñ eçenä isän-imin ütep kerä alsa, korabta utırgan keşelär başta üzlären turı sızık buyınça töpsez ber koyıga töşkändäy his itärlär, ä annarı alar öçen böten närsä mäñgegä ber urında katıp kalganday toyılır ide. Bilgele ki, bu häl farazda gına mömkin.

“Kara upkın”, teoriyä buyınça, massası Koyaşnıkınnan kimendä öç tapkır zurrak bulgan yoldız üz yagulıgın yandırıp beterep tıyılgısız räveştä kısıla başlaganda barlıkka kilä. Kısılıp betkäç, iñ keçe “kara upkın”nıñ diametrı 15 km gına kala. Ul kuätle tartu köçe belän yakın-tirädä bulgan här närsäne üzenä suıra häm mäñgegä kire çıgarmıy. Üze çittän kürenmi, anıñ barlıgın da barı yakın-tiräsendäge matdäneñ suırılıp “yukka çıguı” häm şul vakıtta “çitkä çäçrägän” yaktılık buyınça gına belergä mömkin.

“Kara upkın”nıñ tagın ber töre bulırga mömkin äle – anıñ diametrı da, massası da kotoçkıç därcädä zur, ä tıgızlıgı bik tübän, bezneñ ğadäti karaşka buş diyärlek toyılırga mömkin. Bu cähättän karaganda, bezneñ böten ğaläm üze ber zur “kara upkın” tügel mikän? Kayber teoretik isäplär buyınça bit oçıp baruçı yaktılık nurı ğalämdä äkrenläp bögelä barırga häm ahırda üzeneñ çıkkan cirenä äylänep kaytırga tiyeşle. Zaman astronomiyäsendä nıgıp urnaşkan “ğalämneñ çige yuk, ämma anıñ küläme häm massası çiksez tügel” digän täğlimat näq änä şul küreneşkä nigezlänä bit. Ägär dä mägär, bez şundıy gayät zur “kara upkın” eçendä yäşibez ikän, dimäk, bez annan iñ kıyu faraz buyınça da berniçek çıga almıybız, şul uk vakıtta, bezgä çittän kemder, närsäder ütep kerergä mömkin...

Ä bälki, bezneñ Galaktikadagı keçeräk “kara upkın”nar da geometrik yünäleşlärneñ bik nık bögelüe arkasında eçtän kiñäyep, çiksezlekkä taba cäyelep kitä torgannardır? Häm alar eçendä bezneke bulmagan başka dönya yoldızları, planetaları, bälki hätta tereklek bardır?

Ükeneç, ämma keşelär bu turıda berkayçan da tögäl genä belä almaslar şikelle...

* * *

Monnan yöz yıllar elek Amerikada hatın-kızlarnıñ itäk astına yäşerelä torgan cıyılmalı urındık – turnyur digän närsä modaga kergän bulgan. Läkin dönya buylap kiñ taralıp kitä almagan. Çönki şul uk çorda cirgä tiyep torgan, kalın tukımadan tegelgän itäklär äkrenläp yukara häm kıskara başlagan. Protsess äle dä dävam itä...

* * *

Kürenekle Amerika illyuzionistı häm telereporterı Dceyms Rendi monnan distä yıl çaması elek säyer genä konkurs iğlan itä: kem dä kem nindi dä bulsa parapsihologik yäisä ekstrasensor küreneşne şiklänmäslek itep kürsätep birä ala, şuña üz hisabınnan 10 meñ dollar biräçäge turında belderä. Telepatiyä, küräzälek, levitatsiyä, yağni äyberlärne akıl köçe belän genä küçerü dä yarıy, tege dönya belän spiritik kontakt, buş kul belän hirurgik operatsiyä täqdim itärgä dä mömkin, çınlıgı gına hak bulsın, di.

Berazdan Rendinıñ konkurs fondına tagın 260 keşe häm oyıma kuşıla, anıñ summası 1 million 112 meñ dollarga citä. Ämma şunısı gacäp: törle moğciza häm şifa seansları ütkärep käsep itüçelär dönyada sanap betergesez bulsa da, konkurs akçaları inde niçä yıllar haman bankta yata birä di. Fängä bilgele bulmagan bäläkäy genä ber närsä kürsätep millioner bulırga teläüçe keşe haman yuk ta yuk di...

* * *

Diabetiklar kullana torgan insulin preparatın şprits belän kadamaska, kaşıkka salıp eçärgä dä mömkin ikän häzer. Ezlänä torgaç, Amerika ğalimnäre häyläsen tapkan: şifalı matdä aşkazanında tarkalmasın öçen anı... holera aguı belän bergä kuşarga kiräk ikän.

Ä ikençe ber törkem ğalimnär tomau kiterep çıgara torgan adenovirusnı rak küzänäklären üterergä öyrätkännär. Mehanizmı katlaulı, kıskaça gına añlatırlık tügel, ämma berençe sınaular şaktıy uñışlı ütkän: rak belän avıruçı 19 keşedän 5seneñ şeşe üsüdän tuktagan, 6sınıkı ikelätä kimegän. Raknı katı tomau alıştırgan läkin anısına gına tüzärgä bula inde, üterä torgan çir tügel.

* * *

Cir tiräli orbitadagı Habbl teleskobı belän tabılgan iñ yırak ğaläm obektı bezdän 13 milliard yaktılık yılı qadär yıraklıkta urnaşkan. Fizik teoriyälär buyınça, dönya monnan 15 milliard yıl çaması elek bik katı “olı şartlau” näticäsendä barlıkka kilgän häm şunnan birle kiñäyüen dävam itä. Bügen bez ğalämneñ kırıy çite dip kürgän närsälär çınlıkta anıñ “yäş çagındagı” küreneş bulıp tora, häm, kem belä, tagı da köçleräk teleskoplar belän berär vakıt keşelär bälki “olı şartlau”nıñ üzen dä kürerlär...

* * *

Zamança könküreş tehnikasınıñ, televizor, kompyuter, magnitofon, fakslarnıñ elektr şnurın gel tartıp almasañ da bula, ber kızıl küze genä yanıp kalgan bäräkätle recimda alar energiyäne yuk däräcädä az sarıf itälär. Yış sünderep kabızmasañ, apparatnıñ yanıp çıgu ihtimalı da nık kimi. Şuña kürä, häzer Amerikada häm alga kitkän Evropa illärendä elektr özgeç knopka turında inde onıtıp baralar. Ämma, dönya bik kiñ bulu säbäple, bäräkätle recimnıñ da tulayım kuäte bik zur, bötenesen kuşıp sanaganda, “kızıl küz”lär 5 mln. kvt, yağni urtaça zurlıktagı 5 elektrostantsiyäneñ energiyäsen yotalar ikän.

* * *

Bezdägegä ohşaş saulık saklau sisteması ällä kayçan kertelgän Frantsiyädä klinikalarda dävalanuçılarnıñ kayda 20, kayda 60 protsentı... açlıktan zarlana. Baylıgın kaya kuyarga belmägän, “tuyıp sikergän” ildä yugıysä.

* * *

Amerika basularında kalın sabaklı lyutserna sortın küpläp çäçä başlagannar. Mahsus maşina belän anıñ yafrakların sıdırıp alıp malga aşatalar, ä sabagın elektr stantsiyälärendä yagulık itep faydalanalar. Berniçä distä fermer öçen urtak ber şundıy stantsiyä ğadättä 75 megavatt energiyä birä di.

Bez genä, kayçanga çaklı mondıy närsälär turında Amerikanı yazıp soklanırbız, ä üzebez muyınnan tireskä batıp yatarbız, şul uk vakıtta “Gazprom” kebek energetika acdahalarına burıç tüli almıy integerbez ikän?

* * *

Ä Frantsiyädä benzinga biştän ber öleş su kuşıp, ayırılmıy torgan emulsiyä yasau cayın uylap tapkannar. “Akvazol” dip atalgan mondıy katnaşma motor tsilindrın azrak kızdıra, näticädä agulı azot oksidı, töten häm korım azrak barlıkka kilä, motor bäräkätleräk eşli. Läkin, katnaşma yasaunıñ kayber tehnologik kıyınlıkları arkasında, “akvazol” älegä gadi benzinnan çak kına kıybatrak tora di.

* * *

Berniçä yıldan Angliyädäge barlık avtomobillärdä bort kompyuterı kuyılgan bulaçak. Anıñ öçen äzerlängän kayber programmalarnı isä äkiyät itep söylärlek. Bersenä, misal öçen, Angliyäneñ barlık yulları häm andagı yul bilgeläre kertelgän. Programma ber dä yalgışmıyça avtomobilneñ älege momentta kayda buluın häterenä terkäp bara. Tizlek çiklängän uçastok turı kilsä, äytik, şoferga şunnan da kızurak kuarga irek birmi, kerü tıyılgan cirgä kermi, häm başkalar. Toman, bozlavık kebek klimat küreneşlären ul yasalma yuldaş arkılı ala häm tiyeşle näticälär yasıy...

* * *

Arheologlar İyerusalim yanında 1400 yıl elek eşlägän ber monastırnıñ ziratın tikşerep, kızıklı gına açışlar yasagannar. Söyäkläre anda yatkan keşelär taza gäüdäle bulgannar, läkin barsı da buınnar artritınnan integälär ikän. Citmäsä, barsınıñ da tez kapkaçları yüri yaltıratkan kebek yaltırap tora di...

Borıngıdan kalgan kitaplar yärdämendä monıñ säbäbe dä açıklangan. Säbäp monahlar öçen gadi genä: alar könenä altı tapkır tezlänep doga ukıgannar, kön sayın biyek kütärmä buylap izge tau kuışına töşkännär, anıñ här busagasında yözär tapkır tez çügärgä tiyeş bulgannar...

* * *

(2000 yılgı) Zambiyä prezidentı Frederik Çiluba, uylana torgaç nihayät üzeneñ... yalgış hönär saylavın añlagan. “Minem Hoday birgän çın talantım – İbliskä karşı köräşü, kalgan gomeremne şul eşkä bagışlıym, – poplıkka kitäm!”, – dip, cıyına uk başlagan di...

* * *

(2000 yılgı) Latviyäneñ Preyli şähärennän Vladimir İvanov digän ber keşe elek şaktıy kiñ bilgele säyäsätçe Vladimir Leninnıñ bronza byustın 6 meñ dollarga ber ingliz kollektsionerına satkan. Bu turıda işetkäç, Britaniyäneñ antikvariat belgeçläre “berkatlı yülär!” dip, rähätlänep İvanovtan kölgännär genä, çönki, byustnıñ çın bäyäse kimendä öç tapkır artık ikän.

...Sezdä dä berär artık Lenin byustı aunap yatmıymı alay-bolay?

* * *

(2000 yılgı) Populyar nemets cırçısı Harold Yünke, ozak kına alkogolizmnan dävalanıp çıkkannan soñ, kontsert kuyarga bulgan. Tik, kiçkä çaklı çıdıy almagan, eçkän... Şunıñ arkasında, sähnägä çıgu belän abınıp yıgılgan. Eçsä dä akılı üzendä kala ikän mägär: torıp baskan da, aldan iğlan itelgän cır urınına: “Abınsam da, yıgılsam da, kurkıp-örkep yörmimen!”, – digän ikençe ber cırnı suzıp cibärgän.

* * *

(2000 yılgı) Şvetsiyädä ählak temasına bik zähär yaña skandal kupkan: ilneñ härbi-diñgez korabları, Şvetsiyä yarların Rossiyä su astı köymälärennän saklıysı urında, üzlärenä ışanıp tapşırılgan kıymmätle apparaturadan yavızlarça faydalanıp... şärälär plyacında kızınıp yatuçı hatın-kızlarnı videotasmaga töşerep yörilär ikän!

* * *

Polşada ber keşene avır cinayättä ğayeplilär, şahitlar da beravızdan: “Şuşı keşe ide, tik başında költä hätle çäç ide”, dip baralar ikän. Ä şikkä alıngan keşe: “Dimäk, cinayätçe min tügel! Min bit taz!”, – dip äytä di. Şunnan, ayırım ber keçeräk sud yasap, tazmı-tügelme ikänen tögäl açıklau öçen monı ber bülmägä yabıp, kırıngıç-fälän birmiçä ber ay karavıl astında totarga “hökem itälär”. Soñgı näticä bezgä bilgele tügel, ükeneçkä karşı.

* * *

Gel iğtibar häm tärbiyä sorap tora torgan elektronik “Tamagoçi” uyınçıgı turında beläsezder inde. Tabış turında gına kaygırtuçı yapon eşkuarları häzer şul uk printsipta eşli torgan “Digimon” uyınçıgı yasagannar di. Monısınıñ eçendä çebeş tügel, yaman ber gıyfrit utıra, anı härvakıt cäfalap, üçekläp, ikençe ber gıyfritkä karşı kotırtıp torırga kiräk ikän. Olılar öçen dä mahsus uyınçık bar: anıñ eçendäge hatın-kıznı törleçä yumalap, komplimentlar häm “büläk”lär tapşırıp, anıñ “mähäbbäten” yaularga kiräk...

* * *

(2000 yılgı) Saratov eşkuarları üz yaktaşları Çernışevskiynıñ ataklı äsäre hörmätenä “Närsä eşlärgä?” digän arakı çıgargannar. Alardan kürmäkçe, häzer Ulyanda Volodya Ulyanov-Lenin äsäre hörmätenä “Närsädän başlarga?”, ä mäskäülelär Gertsen häm Ogarev hörmätenä “Kem ğayeple?” arakısı çıgarırga cıyınalar di...

* * *

Ä Kıtayda keşe küp, şuña kürä “iñ şäp” biznesları da keşe satuga korılgan. Mondagı ber törkem eşkuarlar Yunnan häm Guyçcou provintsiyälärendä çibär kızlarnı ata-analarınnan oçsız hakka alıp... Tszyansu provintsiyäseneñ bay krästiännärenä kıybat hakka hatınlıkka satu belän käsep itkännär.

Kıtaynıñ halık traditsiyäse buyınça kızlar satu cinayät tügel, gadi ber biznes töre bulıp tora. Ämma hökümät başka karaşta: “organnar” sizep alsa, käsepçelärne törmä, ä kızlarnı kire ata yortı kötä.

* * *

(2000 yılgı) ...Şveytsariyädä tınıç kına aktık könnären kötep yatuçı kartlar küp, häm bälki şuña küräder, ber törkem yılgır bändälär... krematoriyda yandırılası mäyetlärne zatlı tabuttan naçar tabutka küçerep salu belän käsep itkännär. Tabut barıber äräm bula, yänäse, ä zatlı tabutnı yaña “huca”ga satsañ, urtaça 1500 frank ayırma kala...

* * *

(2000 yılgı) Böten dönyada birelä torgan rişvätlärneñ tulayım küläme 80 milliard dollarga citä. Bu summanıñ küpçelek öleşen Könbatış firmaları “üsä baruçı” Könçıgış illärendäge çinovniklarga birälär. “Kem kübräk tüli, şul uñışka ireşä” dip üzara yarışu arkasında, ber ük “yahşılık” öçen birelä torgan rişvät küläme dä artkannan-arta: Berniçä yıl elek “preyskurant” barlık tabışnıñ 10%ı qadär bulsa, häzer inde 30%ka citep aşkan. Rişvätçelekkä batkan illär arasında berençe urınnarda Nigeriyä häm Boliviyä, alardan soñ barlık BDB illäre häm Pakistan kilä...

* * *

(2000 yılgı) Yaponiyäneñ ataklı reketirı Ryuiti Konte bervakıtta da pistolet yäisä pıçak belän eş itmägän. Ere firma hucaların ul... aktsionerlarnıñ yıllık cıyılışına kerep, sızgırıp häm kıçkırıp utıru, tavış-gauga kuptaru belän genä kurkıtkan. Mondıy vak huliganlık öçen “15 täülek” belän kisätülärgä, älbättä, kölep kenä cavap birgän. Ä barınnan bigräk prestic öçen borçıluçı ere biznesmennar anıñ yanavınnan koyılıp töşep, zur-zur summalar “büläk itkännär”.

* * *

(2000 yılgı) 39 yäşlek Könyak Afrika advokatı Abdul Akyunı bervakıtnı zur etlek eşlägäne öçen 5 yıl törmägä hökem itälär. Şunnan, alıp baralar monı törmägä, ä 170 kg gäüdäle bu cinayätçe ğadättäge kamera işeklärenä sıymıy ikän... Citmäsä, çak-çak kıymıldıy, bik avırlık belän sulış ala häm ike-öç säğat sayın doktor çakırta. İke atna şulay yödätkäç, törmä başlıkları amnistiyä komissiyäsenä yalvarulı hat yazarga mäcbür bulalar.

Häzer Abdul irektä yäşi, häm: “Äl dä keşe kotkısına birelep diyetaga utırmaganmın, yuksa bügen törmädä utırır idem!” – dip söyenä di.

* * *

(2000 yılgı) Söyekle keşelärgä çäçäk büläk itälär. Ä söymägän keşelärgä, hıyanät itüçelärgä ni çara kürergä? – Şulay uk çäçäk büläk itärgä, – dip sanıy avstraliyäle Evard Klippenberg, – tik bu oçrakta şiñep korışkan çäçäklär taläp itelä. “Şuşı çäçäk kebek korısañ ide” digän mäğnäne “büläk aluçı” bik yahşı töşenäçäk.

Üze yäşägän Sidney kalasında Evard “Üle çäçäklär” isemle mahsus kibet açkan, häm änä şundıy üç alu buketların äzerläü, zakaz buyınça iltep tapşıru belän şögıllänä. Eşe bik şäp bara, ränceşle kliyentlar ayıruça östenä kara-kuçkıl şokolad tügelgän 13 sulgan rozadan torgan şomlı ber buketnı “yaratalar” di...

* * *

(2000 yılgı) Madrid kalasında avtobusta totılgan üsmer yäştäge “kuyan”narga bik original cäza birä başlagannar: ayırım ber kitaphanägä alıp kerep kulına kitap tottıralar da, soñınnan käğaz bitenä kitapnıñ kıskaça eçtälegen yazarga kuşalar ikän. Şunsız çıgarmıylar. Bolay, bilgele, ädäbiyätkä mähäbbät uyatıp bulmıy, ämma, vlastlar fikerençä, az bulsa da uku künekmäse birelä.

* * *

(2000 yılgı) İzrail studentı Yäir Solomon tavık yomırkasın 30 metr biyeklektän vatmıyça taşlau yulın uylap tapkan. Monıñ öçen anı povidlolı bankaga, bankanı plastmass torbaga, torbanı sulı ballonga salırga kiräk ikän. Berniçä tapkır sınap karagannar – yugarıdan töşep cirgä bärelgändä böten başka närsälär vatılıp betä, ber tavık yomırkası gına şul köye kala di.

İzraildä “bu mäğnäsez uyın nigä kiräk” dimägännär, studentnıñ akıl ziräklegenä zur bäyä birep, anı AKŞka tüläüsez turistik yullama belän büläklägännär.

* * *

Amerika ğalimnäre gen inceneriyäse yärdämendä başsız çukmarbaş (baka yaralgısı) üsterügä ireşkännär. Häm, şundıy uk alım belän başsız keşe dä üsterep bula, ä anıñ öçen başlangıç ölge sıyfatında gadi keşeneñ ber küzänägen alırga mömkin digän fikergä kilgännär. Bu hikmättän fayda çıgaru yulı da inde çamalap kuyılgan: mahsus zakaz buyınça bik bay (häm başlı) keşelärneñ başsız kopiyäsen buldırıp, kiräk çakta anıñ organnarın älege “başlı bay”ga küçerep utırtırga mömkin! Häzer inde mäsäläneñ moral yagın gına cayga salası kalgan di.

* * *

(2001 yılgı) Germaniyädä ber dini sekta başlıgı üz karmagına eläkkän 31 keşene: “8 ğıynvar könne dönya betäçäk, bezneñ cannarıbıznı gına Sirius yoldızınnan kilgän oça torgan tälinkä üze belän alıp kitäçäk. Tik monıñ öçen bez beraz aldan ülep kuyarga tiyeşbez”, – dip kotırtkan. Tegelär şuña ışanıp üz-üzlären üterergä cıyıngannar. İñ soñgı momentta, oçraklı räveştä genä alarnıñ niyäte turında politsiyä belep algan...

* * *

Amerika genetikları tıçkannar östendä başta täcribälär ütkärep, annarı alarnıñ küzänäklären mikroskoptan karap... kurkaklık öçen cavaplı gennıñ kay töştä ikänen bilgelägännär. Häzer inde şunı niçekter alıp taşlap, bernärsädän dä kurıkmıy torgan ütä dä kıyu tıçkan tokımı çıgaru östendä eşlilär di.

...Nişläsälär dä eşläsennär, tik ul amerikannar belän sugışırga turı kilmäsen inde berük...

* * *

Çit illärneñ iskitkeç uñaylı tehnik moğcizaları belän tanışa başlagaç, ber soklanabız, başka yakların uylap ber köyenäbez, ä kayvakıt katı gına häter dä kalgalıy... Mäsälän, äytik, bez bäläkäy çakta flyaga belän su taşıp küpme intektek. Yünle arbası, çanası bula ideme soñ äle anıñ... Ä Afrikanıñ suütkärgeç kilep citmägän yırak cirlärendä küptännän inde su taşu öçen urtası kuış plastmass miçkälär kullanıla ikän. Negr malayları şunıñ arkılı bau gına ütkärä dä, 50-75 litrlı miçkäne rähätlänep cir östennän tägärätä ikän. Yuk kına närsä, ä yasıy belmädelär şunı da beznekelär...

* * *

Menä tagın ber “moğciza”: velosiped küçärenä prucinalı amortizator, ä anıñ ber başına bäläkäy genä dinamo berketelä. Tigezsez yuldan barganda mondıy velosipedta yörüçe üzen bişektä tirbälgändäy his itä, şul uk vakıtta, dinamo yaktırtu farasına tok birä.

Mondıy caylanmanı ber dä ällä kemnär tügel, kıtaylılar yasıy ikän. Ä bez küpme kaltırap yördek, şuña başı häm kulı citkän keşe tabılmadı.

* * *

Kosmonavtlarnı da gel genä maktıysı yuk ikän. – Küpme oçalar ğalämdä, ä ber tapkır da korab eçendä... şırpı kabızıp karamagannar! Barı teoretik yaktan gına uylap, avırsızlık şartlarında hava häräkätlänmäü säbäple yalkın üzennän-üze sünä dip belgännär. 1997 yılnıñ fevralendä “Mir” stantsiyäseneñ kislorod generatorına ut kapkaç kına şakkatkannar. Ğalämdäge yalkın da kap-kaynar, nık peşerä, tüp-tügäräk buluında gına ayırması bar ikän! Yarıy äle, kosmonavtlar häyran kalıp ozak karap tormagannar, Cirdän instruktsiyä dä sorap tormastan, yangınnı kul astındagı çaralar belän tizräk sünderergä aşıkkannar...

Şul oçraktan soñ gına ğaläm korabları ışanıçlı yangın sünderü çaraları belän täemin itelä başlagan...

* * *

Şimpanzenıñ bitenä buyau sörtep, közge karşına kitersäñ, beraz vakıttan soñ ul közgedä ikençe maymıl tügel, üz şäüläse buluın añlap, biten çistarta başlıy. Ä pesi, et, koşlar, fil, delfin, koyrıklı maymıllar közgedän üzeñne tanu kebek katlaulı fiker yörtü sälätenä iyä tügellär ikän.

Keşe mondıy yugarılıkka yäş yarımlık çagında ireşä dip sanıylar. Ämma, bu çista eksperiment belän raslanmagan äle, çönki, közgedäge şäüläneñ ni ikänen ğadättä balaga änise töşenderä. Başka törle täcribälär buyınça isä, keşe balasınıñ intellektı olı şimpanzenıkı belän öç yäştä genä tigezläşä.

* * *

Monnan 6 million yıl elek Urta diñgez kibep betä yazgan. Häzerge Krit utravı yanında gına bik nık tozlı, gadi diñgez suınnan 3 tapkır tozlırak sulı zur kül utırıp kalgan. Şunnan soñ äkrenläp kül östenä töçeräk su cäyelgän, Urta diñgez bügenge yarlarına qadär kiñäygän. Ämma iñ kızıgı – tege tozlı külneñ suı 3,6 km. tiränlektä äle bulsa tik yata, elekkedäy tozlı, kotoçkıç ozın däver eçendä dä östäge su belän aralaşmagan ikän! Şaulı diñgez töbendä mäñgelek tınlık hökem sörä, dimäk...

* * *

Cir östendä atom bombası şartlatıp sınaularnıñ tuktatıluı öçen barınnan elek ataklı “Kodak” firmasına rähmät ukırga kiräkter, mögayın. 1951-58 yılgı intensiv sınaular çorında Amerikada kalkansıman biz ragı belän avıruçılar sanı ğadättägedän 10 meñgä artsa da, monıñ töp säbäben berkem dä belmägän, berkem dä artık borçılmagan. Ä menä, havaga taralgan radioaktiv kisäkçälär arkasında “Kodak”nıñ fotoplenkaları karalu firma hucalarında şunduk zur rizasızlık tudırgan. Häm alar kilgän zıyan öçen Pentagonnı sudka birü belän yanap şau-şu kuptargannar. Soñınnan alarga kiñ cämäğatçelek tä kuşılıp kitkän.

* * *

(2000 yılgı) Yaponiyäneñ “Soni” firmasında, 3 yıl tırışkannan soñ, et kebek robot yasagannar. Ul komanda buyınça utıra, yata, täpiyen birä, tup artınnan yögerä, kaşına, hätta şatlana häm üpkäli belä ikän. Ğalimnär häm incenerlar häzer anıñ eçenä üzlegennän öyränü programması da kertergä cıyınalar, şunnan soñ inde här robotnıñ üzenä ayırım holkı da bulaçak di. Barsı östenä, robot aşamıy, pıçratmıy, betlämi... Çın etlärne kızıl kitapka yazıp, zooparkka bikläp kuymasalar yarıy berär vakıt...

* * *

Diñgez hayvannarınıñ iñ akıllısı delfin tügel, ä sigezayak dip sanıylar kayber ğalimnär. Çınnan da, karap torışka bik yämsez kürengän bu tereklek iyäseneñ häyläkärlege, aldan isäp kora belüe turında törle legendalar yöri. Täcribälär vakıtında da sınatmagan ul: katlaulı labirint aşa bik ciñel ütkän, äyberlärneñ formasın häm tösen yahşı ayırga, şartlı reflekslarnı ber-ike kat sınauda uk üzläştergän. Üzeneñ ğadättäge tormışında ul diñgez töbendäge taşlardan tügäräk korılma yasap, şunıñ urtasına kerep yal itä, östenä dä cälpäk taş kaplap yata. Auga çıkkanda da doşmannardan saklanu öçen karmavıçına ber taş eläkterep yöri. Diñgez kabırçıkların keşeneke tösle häräkätlär belän kayırıp aça. Holkına kilgändä – diñgez buyında yäşäüçelär anı kayvakıt mäkerle häm kansız, kayvakıt itağatle häm sabır, üz işlärenä karata neçkä küñelle häm kaygırtuçan bula dip sanıylar...

Gomer niçek ütä?

“Syans e vi” isemle frantsuz curnalınıñ yazuına karaganda, bügenge Evropanıñ urtaça keşese üzeneñ 70 yıllık gomeren tübändägeçä ütkärä:

30 yılın – ayak öste;

23 yılın – yatıp;

17 yılın – utırıp;

16 yılın – yörep;

8-9 yılın – eşläp;

6-7 yılın – aşap;

3-6 yılın – şähär transportında häm 170 täülegen tuktalışta;

2 yılın – söyläşep;

6 yılın – televizor karşında;

623 täülegen – kölep;

560 täülegen – aşarga äzerläp;

504 täülegen – hatın-kızlar (irlär) belän “mähäbbät kuyırtıp”;

440 täülegen – üzlegennän ukıp (mäktäptän tış);

405 täülegen – mäktäptä ukıp;

420 täülegen – çirläp;

375 täülegen – bäyräm itep;

305 täülegen – törle anketalar tutırıp;

250 täülegen – kızıklı kitap ukıp;

180 täülegen – telefonnan söyläşep;

ir keşe 177, hatın-kız 531 täülegen – kiyenep;

140 täülegen – çiratta torıp;

ir keşe 140 täülegen – kırınıp;

ir keşe 112, hatın-kız 528 täülegen – vannada yuınıp;

110 täülegen – seks belän şögıllänep;

108 täülegen – taranıp;

98 täülegen – teş çistartıp;

50 täülegen – yılap;

3 täülegen – säğatkä karap.

Şulay ütä di alarnıñ gomerläre.

Häveftä şifa bar...

Süzdä här keşe tınıç kına, rähät kenä yäşäüne östen kürä. Ä çınbarlıkta bernindi dä borçusız şartlarga kilep tarısañ niçek? “Et eçenä sarı may kileşmi” digän äytemdäge sıman kilep çıkmas ide mikän kayberäülär belän?

Tıp-tınıçka çıdamau, artık iminlektän kaçu, añsız räveştä hävefkä taba tartılu – organizmnıñ genetik nigezenä ük salıngan üzlek ul. Bäläkäy genä ber misal: yul çitendäge bordyur buylap ber dä yaza basmıy gına şaktıy yırak kitep bula, läkin ägär şundıy uk tarlıktagı sukmak un-yegerme metr biyeklektän uzsa, mahsus künekmägän keşe ber-ike adımnan uk mätälep töşär ide... küz karaşı uk keşene kurkınıç yakka magnittay tarta... Kiresençä: ber tavış ta işetelmi, ber yaktılık nurı da kermi torgan “surdokamera”ga urnaştırılgan keşe anda ozak ta tormıy akıldan yaza (şundıy eksperimentlar ütkärelgän dilär). Küselär östendä täcribä yasau näticäsendä isä, daimi räveştä kurkıtılıp-örketelep torılgan törkemdäge hayvannarnıñ tıp-tınıç törkemdägelärgä karaganda ozagrak yäşäve açıklangan...

Hävefkä tartılu üzlege berençe karaşka zararlı toyılsa da, yäşäü öçen köräştä östenlek birä: ägär bezneñ borıngı babalar küsäk belän ayu yäki mamont aularga yörmäsä, ayak astınnan tapkan çüp-çar belän tuklanıp tınıç kına tau kuışında utırsa, älegä qadär keşelär ülän aşauçı ber primitiv hayvan bulırlar ide. Läkin, kemnärneñ organizmında tınıç rähätlektän bizep hävefle köräşkä taşlanu därte köçleräk bulgan, ahır çiktä dönya yözendä şularnıñ näsele kalgan.

Bezneñ bu zamanda, nihayät, hävef därteneñ dä molekulyar nigezenä barıp citelde. İzrail ğalimnäreneñ açıklavı buyınça, kisken hällärdän täm tabu sıyfatın baş miyendä barlıkka kilä torgan “dopamin” fermentı kiterep çıgara ikän. Ul bigräk tä komarlı uyın yaratuçılarda, sportçılarda, alpinistlarda, kaskaderlarda, alkogoliklarda, narkomannarda küp bula di. Şul uk vakıtta, näq şular organizmında rähätlek toygısı tudıra torgan “tiramenaza” fermentı citkeleksez bula. Ä ul üze “adrenalin” digän, stress vakıtında kanga bülenep çıga torgan kiñ bilgele ferment nigezendä yasala... Dimäk, şulay itep, asılda bötenese gap-gadi: keşe añsız räveştä rähätlekkä omtıla, ä monıñ öçen aña hävefkä taşlanırga, tavış-gauga kuptarırga, yaramagan berär eş kılırga, gomumän, yörägen cilketergä häm başın kurkınıç astına tıgarga kiräk...

Ä bit çınnan da. İple genä tormışta, “eşlämi torgan” eştä, yugarıga ürelmi, “küktän yoldız totmıy” gına yäşärgä yaratuçılar bar, häm bälki alarnıñ organizmında “tiramenaza” fermentı citärlek külämdäder, alar şunıñ täesirendä rähät kenä oyıp gomer itälärder. Ä Kolumb, Amudsen kebek kıyu säyähätçelär, Şumaher kebek duamal uzışçılar, Sergey Kovalev kebek täväkkäl hokuk yaklauçılar häm... “pan ili propal” dip “va-bank” baruçı burlar kanında şul ferment normaga tulıp betmider?

Kıyulık rekordları

(Ginnes kitabınnan)

* Şveytsariyä polkovnigı A.Forbos 1936 yılda 120 metr biyeklektäge diricabl bortınnan Konstansa külenä sikerä.

* 1989 yılda Mişel Menan isemle beräü 3150 metr biyeklektä tartılgan bau buylap uza.

* 1990 yılda Roy Kastl samolet kanatına utırıp Böyekbritaniyäneñ Könbatış Susseks graflıgınnan Frantsiyäneñ Le-Burce şähärenä qadär 3 säğat tä 23 minut buyına oça.

* Dc.Bakunus isemle keşe 79.71 metr biyeklektän korı cir östenä paraşyutsız sikerä.

* Amerikalı Devid Smit 1995 yılda yadrä urınına tup köbägenä kerep utırıp, 54.94 metrga atıla.

* 1976 yılda 17 yäşlek Devid Sandeman Atlantik okeannı ber yalgızı arkılı yözep çıga.

Mäyettän tugan bala

Ğalimnär kiläçäktä keşelärne probirkada küpläp ürçetä başlau belän kurkıtalar... Zakaz buyınça üz balañnı çit hatın-kızdan taptırtu inde kiñ praktikaga kerep kitte... Şulay uk, malay yäki kız bala tabuga da zakaz birep bula di häzer... Kurkınıçlı häm şomlı hällär... Keşe canı östendä mondıy yasalma moğcizalar belän şayarunı tıyarga da küpme tırışıp karadılar, tik faydası bulmadı. Kayda bala tabuga sälätsez baylarnıñ akçasına kızıgıp, kayda annan başka gına da iskitkeç cavapsızlıkka birelep, korılgan böten kirtälärne bik uñışlı räveştä cimerä toralar.

Şulay da, bala taptırunıñ yugarıda äytelgän alımnarı äle ğayepsez ber meditsina häyläse genä bulıp kalırga mömkin: kotoçkıç mistika filmnarın da uzdıra torgan tagın ber hätär alımı da bar di inde häzer bu eşneñ! Dönyada balalarnı... ällä kayçan ülgän keşelärdän dä yasata başlagannar di!

...AKŞta yäşägän Vernofflar ğailäsenä kötmägändä bähetsezlek kilä: öyläneşülärenä ber ay da ütmästän, yäş ir avtokatastrofaga elägep, tüşäktän toralmıy yata başlıy, ä tagın berazdan avırtunı basa torgan darunı küp kullanu arkasında dönya kuya. Tol kalgan Gabi Vernoff şul vakıt üzeneñ balaga uzmıy kaluı belän kinättän borçılıp, tiz genä şähsi vraçın çakırtıp kiterä... Ülgän keşeneñ orlıgı ike täülek buyına bozılmıyça saklana ikän: vraç mäyetkä “operatsiyä” yasıy häm alıngan orlıknı probirkaga salıp suıtkıçka kuya... Ä tagın yıl yarım vakıt uzgaç, tol hatınnan alıngan kükäy küzänäkne şul orlık belän atalandıra häm kire tiyeşle urınına kertep urnaştıra. Näticädä isä – tugız aydan soñ Gabi Vernoff tep-tere, normal kız bala taba.

Bu ber oçraknı gına alganda, Gabinıñ soñargan bähetenä soklanudan äzräk yäş tügep alırga da mömkinder. Läkin, mäsälägä kiñräk karaganda... Ägär berzamannı ülgän keşelärneñ orlıgın suıtkıçka salıp kuyu kiñ praktikaga kerep kitsä? Ägär şulay tuñdırılgan “ata”larnı sertifikatın-niyen sugıp telägän ber hatın-kızga sata başlasalar? Beryulı distälägän yırıp çıkkısız problema kilep tuaçak, cämgıyätneñ ğasırlar buyına urnaşıp kilgän tärtipläre kırılıp betäçäk bit! Bezneñ annan başka da kotoçkıç bolgavır bu dönyaga mäyettän tugan balalar gına citmider şul!

Papkanı art yaktan açkannardır...

(2000 yılgı) Herson şähärendä yäşäüçe Aleksey Zverikka “Fizika v şkole” curnalınnan gonorar kilä... “Minem berkayçan da curnalga mäqalä yazganım yuk, hata kilep çıkkan!” – dip uylıy Aleksey. Şulay da kızıksınıp, kitaphanägä bara, üz familiyäse çıkkan curnal sanın alıp karıy.

Mäqalägä küz salgaç kına anıñ kinät isenä töşä: yazgan bulgan ikän bit täki! Tik şunnan soñ uzgan 28 yıl vakıt eçendä bötenläy istän çıgargan...

Şır may – azık tügel

Ni öçen keşe maylı bäleşne häm maylı botkanı yarata, ä şul köye genä may aşarga yaratmıy?

Çönki, may matdäsen tanıp, may eşkärtä torgan fermentlar çıgarırga kiräklegen häbär itä torgan retseptorlar keşeneñ eçäklegenä urnaşkan. Aşkazanında alar yuk, häm şuña kürä, yaña gına aşalgan çip-çista may azık dip kabul itelmi. Organizm anı aşkazanınnan eçäkkä ütkärmi, kayvakıt hätta kire çıgarıp taşlarga da mömkin. Läkin, ägär şunda may belän bergä çak kına aksım, uglevod ta bulsa, bötenläy başka häl: şularga “aldanıp” klapannar açıla, üzen tanıy torgan retseptorlarga ütep çıkkan may da niçek kiräk şulay eşkärtelä başlıy.

Şvabraga citmi inde...

Seberke äybäträkme, tuzan suırtkıçmı? – Härkaysınıñ üzenä has yahşı yakları da, naçar yakları da bar, älbättä. Suırtkıç belän çistarak, tizräk, anıñ karavı, seberke tavış çıgarmıy, anıñ artınnan elektr şnurı österäp yörergä kiräkmi...

Amerika firmalarınıñ bersendä häzer “tuzan suırtkıç seberke” yasap çıgaruga kereşkännär di. Ul başta ozın saplı seberke yäisä şvabra kebek “eşli”. Çüpne seberep ber öyemgä cıygaç kına, tuzan suırtu mehanizmı eşkä kuşıla. Äzer öyemne suırtıp alırga gına küp energiyä kiräkmi, şuña kürä, yaña apparatnı eşlätü öçen zur bulmagan akkumulyator da citä.

Häyer, dönyada annan yahşırak “apparat” ta küptän bilgele inde. Alasıñ şvabra, urıysıñ çüpräk, çılatasıñ suda... Häm ber kimçelege dä yuk, gel östenlek kenä!

Şartlamıylar bit äy!

Yortlarga gaz kertü mäsäläse bezdä nindider mistik ritualga äylände. Bu turıda, ni säbäpter, keşelär kvartirlarga urnaşıp betkäç kenä iskä töşerälär, ä annarı gaz krannarın tikşerü öçen böten işeklärneñ ber ük vakıtta açık buluı taläp itelä... Gaz plitäse timer torbaga mäñge kuzgalmaslık itep totaşkan, anıñ belän faydalanu öçen imtihan birergä kiräk, häm başkalar.

Ä menä Kanadada bu “kotoçkıç” mäsälägä dä bik ciñel karıylar. Anda häzer här bülmägä diyärlek gaz rozetkaları kuya başlagannar: plitäneñ rezin torbasın şul rozetkaga tıgıp, krannı gına boralar. Ber gaz rozetkasın açık havada gril yäisä kuırdak (şaşlık) peşerü öçen yort yanındagı bakçaga da çıgarıp kuyalar di hätta. Niçek şunda şartlaşıp betmilär?..

“Yapon radiosınıñ yazuına karaganda...”

(2000 yılgı) Yaponiyädä kul säğate kebek kenä televizorlar da gap-gadi närsä, häm şul uk vakıtta, ni gacäp – yapon radiosı da haman söyläp tora. Ämma, beznekennän ayırmalı bularak, ul mahsus radioalgıçlarnıñ ekranına çıgaru öçen östämä informatsiyä dä tapşıra. Sıyık kristallardan torgan şundıy ekranda isä härvakıt iñ kaynar berniçä yañalık, hava torışı yazılgan bula. Radiodan cır tapşıra başlasalar – cırnıñ iseme häm avtorları yazıla. Şul gına citmägän – 30 käğaz bitenä sıyarlık informatsiyä radioalgıçnıñ häterenä salıp kuyıla, anı irkenläp soñınnan ukırga da mömkin.

Küpme suda batıp bula?

Taş öyeme bulsın öçen iñ kimendä 4 taş kiräk. Ä yüeş su bulsın öçen – iñ kimendä 6 su molekulası kiräk ikän. İngliz ğalimnäreneñ mahsus tikşerülärenä karaganda, 6 su molekulası eçendä nindi dä bulsa ber atomnı “batırırga” mömkin.

Naçar aşau yahşı tügel...

Naçar azık aşagannan eç kitü – ğadäti küreneş, läkin moña ber uñaysızlık dip kenä kararga yaramıy. Çönki, bu vakıtta eçäklektä yäşäüçe bakteriyälär üzgärä, alarnıñ keşe organizmı öçen kiräkle küp kenä vitaminnarnı eşläp çıgara torgannarı kimi, zıyan kiterä torgannarı ürçi.

Halıkka nilär citmi?

Dönya bazarında, yağni halıkara säüdädä iñ kübe närsä satalar? – hiç iskä kilerlek tügel, ämma berençe urında – narkotiklar ikän. İkençe urında – koral. Ä öçençe urında – kırgıy hayvannar häm üsemleklär. Yıl sayın barlıgı 350 million baş “ekzotika” çit ilgä çıgarıp satıla di.

Garlek eşlär

Hayvannarga ni kılsa da kileşä dip uylau – yalgış fiker. Yaponiyäneñ Hokkaydo utravında yäşäüçe maymıllarda, mäsälän, olı maymılga balalar kebek kar tägärätep uynau kileşmi, ber dä yahşı tügel, ğarlek inde menä. Şul uk vakıtta, balalar uynap taşlagan yomarlak belän beraz ävärä kilep alu ul qadär ğayep eş sanalmıy.

Çüp karakları

Kaliforniyädä ör-yaña cinayät töre – çüp-çar urlau digän küreneş barlıkka kilgän. Eş şunda ki, biredäge yort hucaları çüp-çarnı makulaturaga, pıyalaga, timer-tomırga ayırıp, härkaysın üz konteynerına salalar. Ä karaklar şularnıñ urlap, çüp-çar eşkärtü zavodına tapşıralar, häm aru gına tabış alalar ikän...

Kölü – ciñel eş

Ni öçen kölgändä rähät, kaygırganda yäki açulanganda küñelsez? Cavabı bik gadi, imeş: çönki kölgändä 18 genä bit muskulı tartıla, çıray sıtkanda isä – 43!

Hätta ki kolgotki

Bezneñ ildä kayber hälle häm zävıklı keşelär hätta ki... atelega barıp şähsi zakaz buyınça käçtüm tekterälär. Ä Yaponiyädä hätta ki... ateleda näq üz ülçämnärenä turı kiterep kolgotki bäylätälär.

Tagın barmı?

Urıs filologlarınıñ ber törkeme häzerge vakıtta... arakı eçü belän bäyle cargon süzlären cıyıp bergä tuplau belän şögıllänä. Fänni hezmätneñ oçı-kırıyı kürenmi di älegä. Bezneñ tatar telendä ul qadär küp tügel bugay: salu, töşerü, kägü, yaka astına cibärü, aş astına salıp kuyu, tamak çılatu, stakannı kırık graduska boru, göpeldätü, tüñkärü... Ällä yuksa, tagın barmı?

Uram buyın da satalar

(2000 yılgı) Bu dönyada närsäne genä satarga mömkin tügel ikän? Amerikada beräü “İnternet” çeltäre aşa Ayda cir kişärlekläre satuı turında iğlanbirgän, häm meñnän artık keşe inde alış-bireş şartları belän kızıksınıp aña möräcäğat itkän di. Monısı, älbättä, ber uyın gınadır, ä menä Frantsiyädä... Zur ofis häm kibet allarında avtomobil kuyu urınnarın çınlap satarga kereşkännär. Satıla torgan urınga cir astına bata torgan tumba kuyalar, anı batırıp, östenä avtomobil kuyu öçen isä akça tüläp mahsus elektron bilet satıp alırga kiräk.

Boz astında cılıdır...

Yupiter planetasınıñ ber iyärçene Evropa dip atala. Ul çama belän bezneñ Ay zurlıgında, häm anıñ öslegen 1,5-2 kilometr kalınlıktagı boz kaplagan. Ber karaganda, şundıy kırıs şartlarda tereklek bulu mömkinlegen başka da kiterergä yaramıy kebek.

Läkin, Amerika kosmik korabı “Voyadcer” tapşırgan surätlärdä Evropanıñ kalın boz katlamın tişep çıkkan vulkannar ayırmaçık kürenä. Planetanıñ üzäge kaynar, dimäk, boz astında şaktıy cılı su bulırga tiyeş, ä cılı suda tereklek tä bik bulırga mömkin. Härhäldä, Evropa – Koyaş sistemasınıñ tereklek öçen iñ uñay urını bulıp tora. Cirne isäplämägändä, bilgele.

Ülmägäç, yäşilär...

Koyaş nurı töşmägän mäñge karañgı urında tereklek bulırga mömkinme?

Ülmäsä, yäşi ikän barıber can iyäse. Rumıniyädä, Kara diñgezdän yırak tügel, 5 million yarım yıl elek cir teträü arkasında yaktı dönyadan bötenläy ayırılıp kalgan ber tau kuışı tapkannar. Anıñ töbendä kül bar, ä küldä häm kül buyında... kıslalar, söleklär, çayannar, ürmäküçlär häm başka vak-töyäk yäşi ikän. Ni belän tuklanalar digändä – kül öste cir yarıklarınnan sarkıp çıkkan serovodorodnı okislaştıra torgan bakteriyälär elpäse belän kaplangan. Häm, ber törle organizmnar şul elpäne aşıy, ikençelär alarnı aşıy, şulay itep, tormış dävam itä.

Kemneñ kemlege yözenä yazılgan

Yözenä karap kına keşeneñ nindilegen belep bulamı? – Yuk, bulmıy, yöz çalımnarı härvakıtta da eçke sıyfatlarga turı kilep betmi. Yözgä karap holıknı öyränä torgan fizionomistika fäne, şuña kürä, häzerge zamanda citdi fängä sanalmıy. Ämma anıñ kayber “açış“larında yakınça bulsa da döreslek tä yuk tügel şikelle. Menä mäsälän:

– Mañgay biyek bulsa, bu ziräk akıl bilgese, di fizionomistika. Kvadrat mañgay isä akıl gına tügel, eşçänlek bilgese dä bulıp tora. Ä ike kaş arasında cıyırçıklar bulsa – dimäk, mondıy keşedä tirän borçularga birelü sıyfatı köçle.

– Küzläre yakın urnaşkan bulsa, keşe härvakıt eçke kamilläşügä omtılıp yäşi. Küzlär arası kiñ bulgan keşe kübräk “tışka taba karıy“ – tormışnıñ başkalar sizmägän gacäp yakların kürä, ğadättän tış eşlärgä hirıs bula. Olı küzle keşe – berkatlırak. Ä bäläkäy küzlär iyäse – häyläkär tölke.

– Öske irennän borınga qadär açık sırtlı ike dulkın bulgan keşedä censi därt häm, gomumän, tıngısızlık köçle bula. Ozın dulkınlı keşe matur kiyenergä, üzen kürsätergä yarata, ä kıska dulkınlı, kiresençä, dan-şöhrätne eş belän genä kazanıp bula dip sanıy.

– Kuyı kaşlı keşe başkalardan östenlekkä omtıla. Yuka kaşlar – neçkä küñellelek bilgese. Biyek kaşlı keşe üzen çınlıkta bulgannan yugarırak kuya, kübräkne taläp itä. Kaşlar küzgä terälep diyärlek torsa – mondıy keşe başkalar belän tiz tanışıp kitüçän, başkalar tormışına katışuçan bula.

– Avıznıñ kiñlege ğadättä borın ozınlıgına tigez. Ägär ul keçeräk häm turı bulsa, dimäk, - andıy avız iyäse üzen bik yarata häm başkalarnıñ kimçelegen yış tikşerä torgan keşe. Tügäräklänep torgan avızlı keşe isä näzberek yäisä kiñ küñelle bula. Kalın irennär, bigräk tä irlärdä – urtaça normadan artık censi aktivlık bilgese bulıp toralar.

– Çıgınkı iyäkle keşe maksatçan bula, az gına mömkinlekne dä kuldan ıçkındırmıy. Kvadrat iyäklelär köçle oyıştıru sälätenä iyä bulalar. Ä tügäräk iyäk keşeneñ yomşak holıklı, itağatle ikänlegen kürsätep tora.

İñ ahırda, äytep ütelgän bu bilgelärneñ aldına “yänäse“ digän süz östäp, kabat ukıp çıgarga kiñäş itäbez. Şulay döresräk bulır.

Hıyanät firması

(2000 yılgı) Ägär ir keşe tön urtasına qadär söyärkäse yanında bulsa, öygä kaytkaç hatınına ni dip cavap birergä mömkin? “Kiñäşmä ozakka suzıldı“ dipme? Läkin bit, hatınnıñ isbatlau taläp itüe mömkin. Yäisä, ägär azgın irneñ söyärkä belän “piknik“ka çıgıp kaytası kilsä? “Duslar belän balık totarga bardım“ diyärgäme? Läkin, ul çagında, yaña gına totılgan balık kayda?

...Argentinada ber firma änä şundıy hällärdän üzenä bik äybät tabış yasıy başlagan di... Bik ük tugrı bulmagan niyätkä töşkän irlär firmanıñ “İnternet“tagı adresı buyınça möräcäğat itälär (ä alarda “İnternet“ härkemdä bar), häm firma çarasın kürä... Ya zakonlı hatın poçtadan çıgıp alırlık itep kenä çınlıkta bulmagan ber kiñäşmägä çakıru käğaze cibärä (häyer, anısın gına bu ildä elektron poçta arkılı öydäge kompyuterga da tapşırırga mömkin). Yäisä, ozagrak yuk bulıp torırga kiräksä, kurer arkılı bulmagan samoletnıñ bulmagan reysına aviabilet kitertä. Tagı da ışanıçlırak bulsın öçen, irneñ yänäse bargan cirendä bula torgan berär suvenir, otkrıtkalar yünätä. “Balıkka bardım“ dip aldaşuçıga yaña totılgan balık, “auga bardım“ diyüçegä yaña gına atıp yıgılgan kuyan, hätta ki kaban äzerläp birä. Bötenese akçaga, bilgele.

İrlär digäç tä, firma alay cenesenä karap keşe ayırmıy, hıyanätçel hatınnarga da yärdäm kürsätergä härvakıt äzer tora di...

Canı qaderleräk

(2000 yılgı) Könyak Afrikada Rendal Magnum atlı ber sıyır kön sayın 120 kg söt birä di. Yağni, kön sayın üz avırlıgınıñ 1/4 öleşe qadär! Kübräk tä birer ide dä bälki – “yünlegä bulmas, ülä kürmäsen” dip, hucası aña azıknı telägän qadär tügel, beraz kimräk normada birä ikän.

"Milli” saranlık

Salımnar küp dip häzer bezdä dönya betkän tösle zarlanalar, ämma, şul uk vakıtta, tarihnı belmilär. Tarihta isä salımnıñ kapka baganasınnan da, morcadan da, munçadan da, “akçanıñ ise yuk” dip hätta äbräkäydän dä alınu oçrakları bilgele. Ä Niderland digän ildä berzamannı hökümät täräzä pärdälärenä dä salım salgan bulgan. Bilgele ki, ozaklamıy anda pärdälär bötenläy yukka çıkkan... Täräzä pärdäse kormau tora-bara milli ğadätkä ük äylänep kitkän. Säyer salım yukka çıkkaç ta, bügengä qadär ildäge täräzälärneñ kübesenä pärdä korılmagan kileş di äle.

Tigezlek ikän tigezlek!

(2000 yılgı) Kanadanıñ Belvill şähärendä analı-kızlı Dcoys Uorsli belän Ada Grey ber kafe-bar hucasın, “bezgä karata keşe hokukların tupas bozdı” dip sudka birgännär di. Huca keşe: “Trusiktan gına kileş hezmät kürsätüçe ofitsiantlar taläp itelä”, – dip gäzitkä iğlan bastırgan, ämma böten şartlarga riza bulgan älege hatınnarnı eşkä aludan baş tartkan ikän. İmeş tä, kızına 67, anasına 86 yäş bit alarnıñ... – Ä bulsa soñ, demokratik zakonnar karşında barsı da bertigez iç!

Halık küp tä, kötüçe yuk

(2000 yılgı) 1 mlrd. 136 mln. halkı bulgan Kıtay häzerge vakıtta “ber ğailä – ber bala” digän politika alıp bara. Şunnan artık bala tabuçılar üzläre genä tügel, alar eşlägän predpriyätiye citäkçeläre dä hätta mondıy yazık eş öçen “şähsi cavaplılıkka” tartılalar. Ämma şunısı bik gacäp: gomer-gomergä kolonial politika alıp barıp, kıtaylı bulmagan halıklarnı izep kilgän hökümät bu mäsälädä nişläpter zur igelekkä “yul kuygan” – milli azçılıktan bulgan cir eşkärtüçelärgä häm kötüçelärgä telägän çaklı bala tabarga röhsät birgän.

Halık küben-küp tä, kötüçe belän igençelär azdır küräseñ. Härkayda ber ük problema...

Soklangıç rekord

(2000 yılgı) Iştansız köye kar östendä utıru buyınça yaña dönya rekordı kuyılgan – 42 minut ta 39 sekund! Ä moñarçı 39 minut kına bulgan! Frantsuz Can-Noel barsına karaganda ozak “artın katırıp” kına kalmagan äle: utırgan cirenä vak pıyala vatıkları da sipkän. Rekord kına bulmasın, böten dönya halıkları soklanudan telsez kalsın digänder inde...

Köymäsenä kürä tügel

(2000 yılgı) Mak Nelli isemle, macara yaratuçı beräü Gibraltar bugazınnan okean kiñleklärenä taba... 1 metrdan çak kına ozınrak vannaga utırıp çıgıp kitkän. Cilkän yärdämendä ike kön dä ike tön yözgäç, kötmägändä, Afrika yarlarınnan yırak tügel, vannası belän ber balıkçı yätmäsenä kerep uralgan. Tizdän balıkçılar üzläre dä kilep citkän... Läkin, kotlap karşılıysı urında, alar kıyu säyähätçedän yätmägä zıyan salgan öçen tüläü taläp itä başlagannar. Hätta üterü belän yanarga kereşkännär...

Utırgan äyberse vanna gına bulsa da, Mak-Nelli bik ük gadi keşe tügel ikän mägär: kesäsennän radiotelefonın tartıp çıgargan da, yakındagı Britaniyä konsullıgına şaltıratkan. Häm, niçäder minuttan anı kotkarırga dip can-färman aşıgıp ber härbi kater kilep citkän.

Karındaşlar, bavırdaşlar

(2000 yılgı) 7 yäşlek Amerika malayı Nikolas Grin ata-anası belän İtaliyädä yal itkän çagında facigale räveştä talauçılar pulyasınnan ülä. Kotkarıp bulmasmı dip, anı tiz genä klinikaga kiterälär, tik inde soñ bula. Vraçlar anıñ ülemen genä terkilär. Häm... kaygıga töşkän ata-anadan Nikolasnıñ taza organnarın avır häldäge başka patsiyentlarga küçerep utırtırga röhsät sorıylar.

Röhsät alına, şunnan soñ märhüm malaynıñ yöräge, bavırı, aşkazanı astı bize, böyerläre, küz pıyalası törle keşelärgä küçerep utırtıla. Häzer alar barsı da sau-sälamät, Grinnar ğailäse belän daimi oçraşıp, bertugannarça yäşilär di.

Ak tänle negrlar

Här meñ yarım afrikalınıñ berse dönyaga albinos, yağni ap-ak tänle, ak çäçle, kızgılt küzle bulıp tua. Döresen äytkändä, böten dönyada şul uk häl, läkin negrlar arasında albinos ayırata nık küzgä taşlana. Berniçä distä yıl elek kenä äle alarnı “şaytannan tugan” dip sanap, tuu belän yuk itä torgan bulgannar. Tsivilizatsiyä zamanı nıgıp urnaşkaç, häzer inde alay itmilär, albinoslar isän kala gına tügel, mäktäptä häm yugarı uku yortlarında belem alıp, cavaplı urınnarda da eşlärgä mömkin.

Tik, Hoday birmägän bähetne tsivilizatsiyä belän genä alıştırıp bulmıy ikän ul barıber: albinoslarga Afrika koyaşında ozak bulırga yaramıy, häm alar küp vakıtların tübä astında ütkärergä mäcbür, törle avırularga da bik yış tarıylar. Küzläre naçar kürä. Şular östenä, alarga karata bulgan horafatlarnı bernindi yaña zaman da bötenläy beterä almagan: albinosnı mäktäpkä ukırga kergänçe ük mıskıl itä başlıylar da, gomere buyına şiklänep kırın karıylar di.

Çitneke çigüleräk

Tarihta bilgele bulgan iñ borıngı farsı keläme 1949 yılda, Altaynıñ Pazırık üzänendä, 2500 yıl elek kümelgän ber yulbaşçı kaberennän tabıla. Ä Altay, bilgele bulgança – bezneñ törki babalarnıñ vatanı ul. Dimäk, şul çaklarda uk inde törkilär yırak illär belän säüdä itkännär. Häm, küräseñ, näq bügengedäy, çit il malına hirıs bulgannar.

Aktık ğalämätlär

(2000 yılgı) Et häm pesi azıkların gäzitlärdä “burcuaz tarkalu ğalämäte” dip yaza torgan çaklar kayçan gına ide, ni arada alar iñ gadi äyberlär kebek bezneñ bazarlarda satıla başladı. İnde menä, tagın ber ğalämät belän şakkatıralar: imeş, Germaniyädä etlär öçen mahsus tuñdırma täqdim itä torgan kafe açkannar. İdeya nimeslärgä häm alarnıñ qaderle “hundi”larına oşap kitkän, et tuñdırmasın azık-tölek kibetlärendä dä küpläp sata başlagannar di. – Başkası-başka, ämma monısı, çınnan da, burcuaz çerep tarkalunıñ da iñ aktık ğalämäte inde, billähi!

Ah, kişer kapçıkları!

Urıslar Evropa halıkların “arakını az eçä, katı itep sügenä dä belmi” dip “kimsetälär”. Ämma çın döresen belep betermilär bulsa kiräk. Golland teleneñ äşäke sügenü süzlege, misal öçen, 270 bittän tora di. Şundıy süzlek bastıru belän bergä, anda halıknıñ iñ pıçrak telle katlamnarı da gıylmi tikşerenülär ütkärep bilgelängän: berençe urında futbolçılar tora, alar artınnan fahişälär, restoran sakçıları häm zeklar kilä ikän. Evropalı bulunıñ ber matur ürnäge dä bar di, şul uk vakıtta: 7 yıl elek pıçrak tellelekkä karşı köräş buyınça mahsus oyışma barlıkka kilgän häm aña inde 21 meñ gollandlı äğza bulıp kergän. Mägär tırışlıkları ömetsez sıman toyıla: çönki alar, mäsälän, halık yaratıp äytä torgan Shit (buk) süze urınına “rododendron”, Verdorie (cen algırı) urınına “kişer kapçıgı” dip sügenä başlarga çakıralar...

Üze äytkän, üze kılgan

Mali digän Afrika ileneñ ber ministrı däülät perevorotı yasarga cıyıngan. Bilgelängän “iks köne” aldınnan isä, soñgı şiklärne taratırga dip, ilneñ ataklı ber küräzäsenä kiñäşkä bargan. Küräzä üzençä fal açkan bulıp, eşneñ naçarlık belän betäçägen äytkän. Häm, ministr boyıgıp kına öyenä kaytıp kitkäç tä, monıñ yavız niyätlären tiyeşle organnarga citkergän. Ministrnı tiz genä kulga alıp hökemgä tartkannar. Şulay itep, ataklı küräzä üze açkan falnı üze ük tormışka aşırıp kuygan di...

Komarlı uyın

Bezdä yaña gına populyarlaşıp kilgän at çabışlarınnan, totalizatorlardan Könyak Afrikada küptän tuyıp garık bulgannar di inde. Totalizator uyınınıñ tagı da kızıklırak ör-yaña törenä küçkännär di. – Uyın öçen zur ber kriket kırı alına häm 4200 kvadratka bülenä. Totalizatorda här kvadrat 50 rant, bezneñçä 6 sum tora dip bäyälänä. İñ kızıgı şunda ki – uyın barışında bu mäydanga öç fil kertälär, häm totalizatorda katnaşuçılar kaysı filneñ kaysı kvadratka... tizäk salıp kitäçägen aldan belergä tiyeşlär!

Bıltır berniçä turda uzgan uyınnarda 20 meñ rantka qadär akça otuçılar bulgan. Oyıştıruçılar da öleşsez kalmagan – 300 meñ rant saf tabış kazangannar di.