Diñgez Toyımında

Esse

Ädäbiyät ul — diñgez kebek. Tuktausız çaykalıp häm bolganıp tora. Ädiplär — tıngısız. Haman tormış dulkınnarınnan öskä çıgarga omtılalar. Ä anda — haklık koyaşı yaltırıy, anda — halık iğtibarı! Ämma diñgez östendä barı tik çüp-çar gına yözgänlegen küplär onıtalar. Encelär alar diñgez töbendä, diñgez tuzanı eçendä yäşerenep, kabırçık sandıkta yatalar.
İmeşter, ul sandıklar vakıt-vakıt açılıp kitälär dä, anda yaltırap yanıp torgan encelär karañgı diñgez töplären yaktı itälär.
* * *
Ädäbi icat keşene ğadäti halättän yugarı däräcägä kütärü köçenä iyä bulgan eşçänleklärneñ berse. Ägär ul kemne dä bulsa üzenä tarta ikän, iñ berençe çiratta, şul keşe moña söyenergä häm üzeneñ ğadäti zat kına tügellegen töşenergä tiyeş.
Küplär monı añlamıylar. Ämma keşelek anıñ näq şulay ikänlegen borıngı zamannardan birle açık küzallıy başlagan. Ädäbi icat, gomumän, gadi häm ğadäti keşegä has tügel. Ul — äüliyälek, kem kemlek.
Keşe härvakıt burıçlı. Hätta baylıgında häm akılında kamil keşelär dä üzläre küz allarına kitergännän dä artıgrak burıçlılar. Ä ädäbi icat ähele bigräk tä!
Ädäbi icat eşçänlege belän şögıllänüçelärne bezneñ halık garäptän alıngan süz belän “ädip” dip atıy. Ädip ul ädäp başlangıçı da. Asılda yazuçılar şuşı ädäp başlangıçın koral itep, anıñ yärdämendä cämgıyätneñ üz yözen üzenä tanıtu häm nindilegen üzenä añlatu belän şögıllänälär. Monıñ öçen yaña ädäpne, ädäp başlangıçın mäydanga çıgarırga mömkinnär. Çınlıkta ul şuşı räveştä bula da. Ädiplärne ädäpsezlektä ğayeplärgä mömkin, çönki alar iskene yañaga alıştıruçılar. Ädiplärne ädäptä ölge itärgä bula, çönki alar fikerläre söreşendä traditsiyä-yolalarga nigezlänälär. Ädiplärne hurlarga da, maktarga da yarıy. Monısına hämmäbezneñ dä tulı hakı bar. Ämma tarih kemne döreskä çıgarır? Menä kayda hikmät! Tik ädiplär hiçkayçan lakmus käğaze dä, barometr da tügel. Alar — bezneñ tormışıbıznıñ eçendä kaynagan şul uk ğadäti keşelär, ämma icatları belän bezdän böyek bulırga haklılar.
Ädiplärne ädäpsezlektä ğayepläü mömkin eş tügel. Yuksa alar ädip isemen yörterlär ideme? Alar ädäpne cämgıyät öçen üzläre täqdim itüçelär. Ä kabul bulamı-yukmı, monısı halıknıñ üz eşe. Şunlıktan cämgıyät häm ädip arasında katlaulı mönäsäbätlär urnaşa. Ädip cämgıyätkä ädäpne täqdim itüçe, yäki anı üzgärtmi, iskeçä kaldırunı yaklauçı bularak, başkalar tarafınnan kabul itelergä, yäisä inkar kılınırga tiyeşle. Härhäldä vakıt agışı monı üze taläp itä. Ä ul daim üzgäreştän tora. Bügenge ählaknıñ bilgele ber öleşe üzgäreşsez saklanıp, kalgan yakları bötenläy dä kamilläşep betärgä mömkinnär ki, bez hätta iskeçä, elekkeçä uylıy aludan da mährüm kalabız. Monı sizmi häm añlamıy mataşuıbız üze ük häterebezneñ ışanıçsızlıgı hakında söyli.
İskegä iyärüçelär härvakıt ottıra. Tormış alga barmıyça, üsmiçä tora almıy. Üseştän tuktau — yäşäeştän ayırılu ul. Ämma iskene saklauga omtılu cämgıyätneñ üz yözen yugaltmavı öçen kiräk. Şuña kürä dä ädiplärneñ iskelek tarafdarı buluçıların tänkıyt utına alu yäşäeş kanunnarın töşenep citmäüdän genä kilä ala.
Añlaşıla ki, ädiplärneñ kaysıları progressiv-cäditçelek, kaysıberläre regressiv-kadimçelek yünäleşlärendä toralar. Alarnıñ ikese dä cämgıyät üseşe öçen kiräk. Ämma berençeläre halıknıñ alga üseşen täemin itsä, ikençeläre cämgıyatebezneñ üz yözen saklavına hezmät tota.
Min üzem hätta cil dä vakıtında isä häm tuzannı da barı tik tiyeşlek säbäbennän genä kuzgata dip uylauçılardan.
Sagış keşene üterä, imeşter. Ä menä yazuçılar şul sagışnı kalämnärenä kara itä. Ädiplär törle bulgannarı kebek, bu sagışlarınıñ märtäbäse dä ber-bersenekennän ayırılıp tora. Beräüläre millät gamen sagışlaganda, ikençeläre akça häsräte belän yana. Kaysı ähämiyätleräk, anı halık üze häl itä, dibez. Çınnan da, halık akılı hämmä närsäne bäyäläü köçenä iyä. Hätta millät sagışı päräncäse astında yäşerenep yörgän albastılar da anıñ karşında tez çügärgä mömkinnär. Ämma şunısı açık anık: millät gamen sagışlau halık aldında härvakıt märtäbädä buldı. Däräcäle kaläm iyäläre, bersen ikençese alıştırıp, berdäy bu sagışta yandılar, köl buldılar. Tik azlarınıñ gına isemnäre tarih nirgälärenä yazılıp kalındı, küpläreneke akşar kebek yuılıp töşte.
Ädipne kızıksındırganı — mäñgelek. Ämma här kaläm iyäsenä dä ul tätime soñ? Yuk, älbättä. Çönki, berençedän, alar hämmäse dä aña layıklı tügellär, ikençedän, bezneñ üzebezneñ dä küñellärebez tar, häterebez — tarkaluçan, käyefebez — bozıluçan.
Ämma ädiplär öçen mäñgelekkä aşunıñ sere bik gadi, ul — halık mähäbbäten yaulau. Ä närsä soñ ul halık mähäbbäte häm anı niçek yaulap bula? Bolarına da cavaplar bik gadi.
Halık mähäbbäten yaulau öçen iñ täüdä hakıykat hezmätçese bulu sorala. Monıñ öçen küñelgä tayanırga mömkin. Küñeleñ döres bulsa, hakıykatne açık küräseñ, dilär. Ämma küñelgä tayanu hakıykatne tanırga daim yärdäm itäme soñ? Monıñ alay tügellegen borıngılar da yahşı añlagannar, küñelgä tayanu öçen küñelneñ härdaim saf häm çista buluı taläp itelüen töşenep eş itkännär. Bu yaktan sufilarnıñ küñelne saf totu çaraları, hakıykatne tanu yulları bezgä bügenge köngäçä ürnäk bulıp toralar. Alar hämmä dindä bar. Älegäçä alternativalar yuk.
Ädip keşedä ädäpsezlek bulmaska tiyeş, dilär. Hak süz, çönki ädiptä ädäpsezlek bötenläy dä bula almıy. Çönki, beldergänebezçä, ädäpne ul üze kanunlıy, ğamälgä kertä yäki ğamäldän çıgara. Ämma härber ädip monı ciñel genä başkara ala ikän dip küzallarga kiräkmi. Hikmät şunda ki, ädipneñ täqdim itelgän ädäbe cämgıyät öçen çit häm yat bulırga mömkin, äytik, yaña ädäp kagıydälären halık kabul itärgä ölgermägän, yäisä moña äzer tügel. Ä kayçan ölgeräçäklär? Kötep utırırgamı, ällä anıñ üseşenä hezmät itärgäme?
Sez äytersez, hiçşiksez köräşergä, dip. Min dä karşı tügel. Ämma köräş yugaltularsız bula almıy.
* * *
Küñel şaulı diñgezdä. Anıñ olı yulga çıgası kilä. Cilkännären kiyerä. Şul tärtip belän şuşı minutta kuzgalsa, inde ällä kaylarga barıp citär sıman. Hıyal cilläre uyanıp mataşa. Kanatların taldırmıy oçırtıp barırlar sıman.
Keşe ışanuçan ul. Ämma uydırmaga, hakıykatkä tügel. Kayvakıtta häyran da kalasıñ, uydırma adäm balasınıñ küñelenä yakınrak ikän bit. Hakıykatneñ avırlıgınnan küplärneñ bavırı bozıla, bägıre kiselä. Şunlıktan keşelär, üzara mönäsäbätlären bozmas öçender inde, hakıykatne teldän-kolaktan yäşerep söyläşüne könküreştä östenräk kürälär. Ä kaläm yalgannı söymi. Elektän şulay kilgän, kitap — hakıykat bilgese. Kitap barlıkka kilügä, keşelek dönyasında tarih başlana. Kitapsız halıklar — tarihsız halıklar, tarihsız halıklar — mädäniyätsez halıklar. Ämma ber iş halıklar ikençelärneñ tarihın üzläreneke itüne ber dä kimlekkä häm tübänlekkä sanamıylar. Ä çınnan da, bälki ruhi üseş taläbe yagınnan ul şulay dörester dä? Meñ yat borıngılarnıñ ruhın üzlärenä yakınrak häm tuganrak kürälär ikän, ul halıknıñ kiläçäktä mesken bulaçagına şik totu kileşerme? Ämma çit-yatlarnıñ tarihın üzeneke itep üzläşterü şul üzläşterüçe halıknı hälaqätkä iltä, çönki ul andıy böyek ruhnı kütärerlek, bärabär buınnar nıklıgınnan gıybarät tängä huca tügel.
Borıngılardan kalgan ser fännärennän bulgan “Kıyafätnamä” gıyleme (fiziognomika) bar. Anıñ töp kanunı: tängä — ruh, ruhka tän täñgäl bulırga tiyeş. Buınlı keşe, yağni pählevan adäm — batır, ämma märhämätle, buınsız keşe — kurkak, ämma sikergäk. Urta buylıda hämmäse dä urtaça bulır, imeş. Ägär dä alay tügel ikän, bu keşelärneñ yazmışlarında kıyınlıklar häm akıldan yazular kürener.
Şulay itep, keşeneñ kemlege anıñ bädänendä çagıla. Ämma akılı häm yöräge katnaşmıy kalmaganlıktan, adäm hakında tışkı yaktan gına fiker yörtep bulmıy. İnde küptän keşelär tabigıy üseşlärennän yıraklaştılar, täräkkıyät cimeşenä ävereldelär.
* * *
Kayber yazuçılarnıñ äsärlären ukıganda, ul alarnı köçänep yazgandır sıman toyıla. Monıñ säbäbe närsädän buluın añlıy almıy yödägänem bar. Yasalma konflikt, kaharmannardagı tabigıylektän uzıp kitkän min-minlek, surätlärdäge tössezlek — bolar barısı bergä cıyılıp, mäğnädäge tozsızlık bulıp äverelälär. Min monı bervakıt işarä belän şundıy yazuçılarnıñ bersenä äyttem. Ä ul, tämam açulanıp, teş kayrap yörde, ahırda icatımnı inkar itügä kereşergä uyladı. Härhäldä yazma belän tügel, üz kolagıma citkerep.
Bervakıt min Ayaz Gıyläcevkä:
— Gayaz İshakıyda Ğalimcan İbrahimovtagı tel maturlıgı yuk, sezneñ telgä ostalıgıgız Ğalimcan İbrahimovça!— digän idem, ul, äüväle, kabul itkändäy baş kaktı, äñgämäbez şunıñ belän özelep, küpmeder könnär-aylar kiçügä, G.Kamal teatrında ikençe ber tamaşa karaganda oçraşuıbızga, tänäfestä küreşep söyläşüebezdä, şul süzläremnän zur üpkäse küñelenä toz bulıp utıruın:
— Sez anda, yäşlär, mine Kızıl Ğalimcan belän tiñläp yörisez! Min İbrahimov kına tügel!— dip belderde. Süzlärenä karaganda, tavışınnan çıkkan zähäre cannı çaktı.
Minem toygılarım — üz bälam! Monı yahşı beläm. İñ hörmät itelgän tatar yazuçısına karata şundıy kisken tänkıydi hislärem tuuı çınlıkta üzemneñ ädäbi, ictimagıy, säyäsi karaşlarım arkasında ide, yugıysä. Monda küñel katnaşmaska tiyeş ide!
* * *
Süzemneñ başı diñgez toyımı hakında ide. Min ädäbiyätnı yaratuımnı häm anı añlavımnı şulay atarga telädem . Ämma anıñ hakında söyli almavımnı töşenep, kalämemne niçä tapkırlar çitkä kuydım. Şulay da ücätlegem kabat därtemne kiterep, süzemne äytep beteräsem kilde. Barıber barıp çıkmadı.
Kalämdäşlärem gafu itsennär, alar hakında söylärgä teläp tä, alarnı maktarga isäp totıp ta eşemne bardırıp çıgara almadım. Yuk, oyaların tuzdırasım yäisä hıyalga bireläsem kurkıtmadı. Barı tik küñelem genä suındı.
Äle min bu temaga kaytırmın kebek!

Yanvar-mart, 2004.