Dingä ber karaş

Dingä ber karaş
Ana küñele balada, bala küñele dalada.

(Tatar halık mäqale)

Törkilärdä din borıngıdan kilgän

I. Firgavennär manarası Afrikadan alıp Amerikaga qadär bar. Şul ike arada Evroaziyä kontinentınıñ Törkilär dalasında da manara räveşendäge korgannar häm Tibet, Altay taularında ike metrlı biyeklektä firgavennär manaralarına ohşagan 3 meñ yıl ölek taştan tözelgän piramidalar häm mumiyäle mäyetlär bar.

Şulay uk rumlılardan alıp inklarga qadär izge yanartaular yanında mahsus şähärlär tözelgän. Gomär Odisseyasında Atlantidada yanartau-vulkannar buluı küzätelä, Vezuviy yanında Pompeya şähäre buldırılgan, Fudziyämı yanartavı-kazanı yanında yaponnar Kioto-başkalasın tözep kuygannar.

Şul cirlektäge halıklar Allanıñ isemen ber törle süz belän äytälär. Törkilärdä — "Täñre", Rum imperiyäsendäge etrusklarda häm tönyak Kıtay halkında — "Tin", yaponnarda — "Tanne", indiannarda — "Tan".

Törkilärdä häm Amerika indiannarında goref ğadätlär dä yolalar da bik ohşaş bulgan. İke halık ta Näürüz-«el başı» bäyrämen uzdırgan.

Törkilär, hindlarda häm Amerika indiannarı ber ısul belän yazgannar:

1. Törkilär fikerne ber cepkä tözilär;

2. Süzne tämamlaganda yomgaklap kuyalar;

3. İstä kaldıram dip yış kına töyençek tiynilär;

4. Holkın näsel cebe aşa aldagı buınga tapşırgannar, Alla tarafınnan keşeneñ yazmışı bilgelängän;

5. «Süz—süs» süzläreneñ ber törle yañgıraş «yazu» süzeneñ söyläm belän cepneñ nigeze buluı ber tamırdan çıkkanınlıgına dälil buluı mömkin;

6. «Cep», «tak» sannar süzläre cep-conga bäyläp sannarnı tiyençeklär yasap tös üzgärtep yazganın kürsätä;

7. Amerika indiannarında häm Hindstanda yegermençe ğasırga qadär ceple yazu belän isap-hisap ta bulgan;

8. Törkilärdä dä täñgre dine yolaları buyınça izge urınnarda teläk teläp agaçka tasma bäyläp kaldıralar.

Törkilärdä akıl öyrätkän aksakallar kiçua-indiannarında "akbaş" dip atala, ä asmanlı-töreklärdä koşçılarnıñ-türälärneñ başlıgın, soltannı "Ak börket" dip atagannar.

Könyak hindları häm semit halıkları Täñrene Ra dip atagan. Täñre döres yäşägän keşene üz yanına Ra+i+ga(ray), Kükkä algan. Ä Täñre yulında bulgan halıklarnı häm keşelärne ayırıp kük keşeläre dip atagannar ("Kük+ulı-hahul" törkiçä, "Asman-ös+keşese" borıngı hindça, "Asmani-kük+täñre" farsıça häm garäpçä, "As+man-as+min" törkiçä, "Kamikadze-täñre+ cile" yaponça, "Ra+bin-koyaş+balası" yähüdçä).

Karalgan küzätülär dönyada Täñre dine nık buluın häm kiñ taralganın dälilläp tora.

II. Törkilär tormışın küzallap alıyk.

1. Meñärçä yıllar buyı törkilär dalada terlek asragan.

Dala zur bulganga kürä, kire üz urınnarına äylänep kaytkançı aylar uzgan. Aylar davämında kabilä üze belän kartlarnı häm yökle hatın-kızlarnı yörtä almagan. Şulay uk halıknı häm hayvannı kışın aşatırga dip cäyen aşlık äzerlärgä kiräk bulgan. Dala buylap här kabiläneñ şul vazıyfasın üti torgan üz kalaları bulgan (kartlar, hatınnar belän balalar kala torgan cir). Şul kalanı nıgıtkannar, sakçılar kaldırıp yörgännär. Şunda kiräk-yarak äzerläüçe hönärçelek tuplangan häm kartlar kalada tuktap kalıp, mäktäp-mädräsälärdä yäş buınnı ukıtıp tärbiyälägän. ber kala sisteması belän bäyle kabiläne kalık-halık dip atagannar. Üz tiräsendäge iyärep kalgan çit halık keşelären yä "kalmak-kalmık", yä "kalgan-kalan-kolonist" dip atagan. yanında yäşägän halıklarda da şul süzlär kullanuga kerep kitkän (koloniyä, kolonist, kalğa, kalmık).

İksez-çiksez Dalada yäşär öçen astronomiyäne belergä kiräk bulgan. Halık yoldızlarnı, ay belän koyaşnı öyränep dalada-çüldä döres yünäleş belän yörep häm hava torışın tıyıp ğamälen kılgan. Dala tiräsendäge törle halıklar belän aralaşırga turı kilgän, monda alış-bireş sisteması bulırga tiyeş bulgan biredä hisapka ihtıyac kilep tua. Şunlıktan matematika kiräk bulgan.

2. Kala - törki dönyası sistemasınıñ töp ölementı. Könbatış tarihı törki dönyanı kalalar däüläte itep kürgän häm şul kalalar aşa säüdäsen alıp bargan. Garäplär şul kalalardagı nıgıtılgan yortlarnı saklya (saklau) yortları dip atagan, ä farsılar nıgıtılgan kalalarnı «saklau» dip atap bara. Törki dönyasındagı kalalarda yäşägän halıknı hönäre buyınça sakalib (saklauçılar) dip atagannar. Sakaliblar daladagı kardäşlärennän ike yagı belän ayırılıp torgan:

— İr-at arasında urta buın az sanlı bulgan. Çönki alar kübesençä dalada yäşägän (grek mifologiyäse buyınça ir-at — kentavlar dalada yäşägän, ä kalada am-azannar — amazonkalar kalıp torgan; şulay uk avtornıñ küzätüe buyınça da: «Vasilisa-Väsilä prekrasnaya» häm «Cülär İvanga» bagışlangan urıs äkiyätlärendä yış kına urıs yegete tatar avılına kergändä anda hatın-kız gına bulganlıgı çagıldırıla). İr-at yagınnan kübesençä yä malaylar, yä balalarnı tärbiyälägän kartlar kalada bulgan. Kaladagı urta buın ir-at yä hönärçe, yä sakçı bulgan. Kart kalaçılar ak sakalı belän üz tormış däräcäsen belderä algan häm ul anı kışın salkın cildän saklagan. Sakçılarnıñ sakalı kalada kalgan başka yäş yegetlärdän yäş yagınnan ölkänräk ikänleklären beldergän. borıngı halıklarda yolalarda da sakal ir-atnıñ köçen (mucestvo, mudrost, volşebstvo) beldergän;

— Kalaçılar dalada azrak yörgängä, tännären cil belän koyaş azrak aşagan häm alar aksılrak tänle bulgan.

Garäplär hönäre belän vakıtlıça törkemläşkän törkilärne kıyafäte häm tän tösenä karap ikesen ike törle atagan: kalaçı-sakalip häm dalaçı-törki kabiläläre.

İslam dine törkilärgä garäplär fälsäfäsen iñdergän häm alarnı hönäre buyınça bülep yörtüne dävam itkän.

3. Törkilärneñ dalada yörü sistemasına kire äylänep kaytıyk.

Mayak - şul sistemanıñ töp töşençäse. Mayak digän süzneñ törki süz ikänlegen dä isbatlarga bula:

— tavık peçänlektä yomırkasın salsın dip, anda yä maya taşın, yä maya yomırkasın salalar;

— ike avıl arasındagı yul buylap maya agaçları utırtkannar;

— şulay uk yul buylap kışın tayaklarnı karga törtep, salam çornap, buranda adaşmaska dip mayaklar yasagannar.

Töp-tigez Dalada adaşmaska, yağni kiräk yünäleşne döres saylarga dip yoldızlarnıñ yöreşen öyränergä kiräk bulgan. Şuña kürä törkilärneñ gıylemendä astronomiyä belän matematika bik möhim urın algan häm törki hannar astronomiyäga bik nık iğtibar itkännär. Şulay uk mädräsälärneñ soñgı könnärenä hätle ukuçılarına astronomiyä ukıtkannar. Räsäy mäktäbendä bügenge köngä qadär astronomiyägä iğtibar bik az. Şuña kürä dä SSSRnıñ iñ danlıklı astronomları R.Sagdeev, Dibay häm Galeevlarnıñ tatar buluı oçraklı häl tügel.

Dalada koyaş yünäleşe belän yörgändä yış kına zur yılgalar oçragan (Huan-He - hu-su, yants-zı-su, Amur, Anasay, Årtış, İdel, Cayık, Tın h.b.). Şularnı kötülär belän kiçü öçen üzeneñ suda yözü sisteması buldırılgan.

Dalada yoldızlar yünäleşenä tayanıp yörü belän zur yılgalarnı kiçü täcribäse diñgezdä yörgändä dä bulışa algan.

Küp kenä diñgezgä kagılışlı süzlärneñ törkilegen kürergä bula:

— cable - kabel - kaplı kanat - sumala belän kaplangan kanat;

— korma - korma, köymä östenä korıp yasagannar;

— kaik - kayık;

— korabl - korap, agaç käüsäsennän kırıp köymä yasagannar, soñınnan taktalardan korıp, köymä korgannar;

— kormçiy — kormaçı;

— trap - trap - teräp kuygan baskıç;

— sudno - sudan;

— reka - «arık-çista su» (urıs telendä «a» härefenä başlangan törki tellärdän kergän süzlärdän berençe härefe teşep kala, yä ikençe avazga küçä, äle 1960 nçı yıllarda «İdeldän-reka Volgadan» sunı kaynatmıyça öçälär ide).

— kambuz - «kama bazı» («kama» süze könçıgış törki-tatarlarda «kastryul» süze bulgan, «kamır» süze dä şunıñ belän bäyle; şunda uk «baz» süze korma divarın beldergän, «pazar-bazar» süze şunnan çıkkan, bezneñ yakta «baz» aşamlık saklau urını bulıp kullanıla).

Törki halıklar yöreş dairyasen küz aldına kiterer öçen ike äytemgä iğtibar itik

— «koyaş bata - koyaş bai». Dönyanıñ çigenä barıp citäm disäñ, kön batışka barganda, Atlantik okeanına barıp teräläseñ. bu oçrakta kön azagında «koyaş bata»;

— «tañ ata». Könçıgışka yünälsäñ, korı cirneñ çige kürenmi, tönyaktarak utraular bar şunıñ belän koyaş törle cirdän kilep çıga: sudan da, bozdan da, cir östennän dä.

4. bu gıylemnärne mädräsälärdä öyrängännär. Mädräsä sisteması dä törki dönyasınnan çıkkan dip sanala. Urıs telenä kilep kergän "mudrıy-mudrost" (mädräsä) digän süz olı yäştäge belemle keşegä genä äytelä. Törki dönyasında gına hörmät itep kartlarga aksakal däräcäsen birälär. Çönki alda äytelgänçä, törki dönyasında kaladagı olı yäştäge kartlar gıylemne yäşlärgä tapşırgan (mäsälän, Ş.Märcäni 50 lärdä Kazanga kaytıp ğalimlegen tanıtkan). Mädpäsädä ukıtu ısulı bähäskä nigezlängän. Şuña kürä garäp telendäge "mädräsä" (mödaräsä - ukışu) üzeneñ töşençäse belän uku yortlarınıñ ber töre iseme itep saklanıp kalgan. (Garäplär üz uku sistemasında belemneñ döreslegen ikençe törle tikşerälär, alar mantıyk belän tikşermilär. belemneñ döreslege şul belem birüçeneñ däräcäse belän açıklana).

III. Täñrelek (geleotsentrizm) fälsäfäsenä ışanuga törki dönyasında küp säbäplär bulgan:

1. Törkilär cir şarınıñ tön yagında yäşäp, tönge küktäge böten yoldızlar cidegän yoldızçıgındagı Kazak yoldız tiräsendä äylänüen añlagan. Dönyada barı tik törkilär dalası gına yartı cir şarına suzılgan. Törkilär terlekne koyaş yünäleşe belän yörtkän. Şuña kürä alar üz täcribäsennän çıgıp, ğasırlar buyı koyaş yünäleşendä baru vakıtı belän kire äylänep kaytu vakıtı kön sanı belän ayırılıp toruın añlagan. bu ayırımlıknı cirneñ koyaş yanında äylänüe belän genä añlatıp bula.

Törkilärneñ Ğalämgä bulgan şundıy karaşın HIV ğasırda Säif Sarai tabigıy häl itep üzeneñ şigırendä çagıldırıp kitä. bu fälsäfäne Auropa HVI-HVII ğasırlarda Dcordano brunonı yandırıp häm Koperniknı törmädä totıp kına kabul itä algan.

2. Dalada koyaş cirne cılıtkaç, törle cänleklärgä can kerep, cir astınnan çıguı Täñreneñ can iyäse buluın añlata. Mäyetne cipläü yolasınıñ da şul Daladan çıkkanın añlatıp bula (hindlar mäyetlärne yandıralar).

3. Törkilärgä Dala tiräsendäge törle halıklar belän aralaşırga turı kilgän häm alarnı üzara kileştepüçe - berläşterüçe fälsäfä kiräk bulgan.

IV. İndiannarnıñ Dala halkı belän ber dindä buluı kimendä 250-300 ğasırlık täñrelek dineneñ täğlimäten kürsätä.

V. Dinnär belän bäyläneştä bulgan "cen" belän "can" digän ike süzgä iğtibar itik.

Tatar telendä "yul-cul", "eget-ceget" dip äytälär. bu avaz üzgäreşe sistemasında "cen-can" süzlären "en-yan", "in-yan" dip äyttergä bula. "İn-yan" süzläre Kıtay fälsäfä sistemasında ber-bersen tulılandırgıç komponentlar. Mäsälän, "ir-hatın", yä "cir-hava", yä «kış-cäy» — «çäçäk atu»-«yomılıp kalu» (şulay uk Ђdäm belän Hava yähüd telendä «cpr-hava» bula). Garäp telendäge "cen-can" ayırım ike dönyanı belderä. Monda geleotsentrizm ideyası sizelmi. Keşelär dönyası cannar dönyası belän bäyle. Şulay uk Korän buyınça Alla cen dönyasın da yaratkan. Cennär arasında keşelär dönyasında sıman naçarı, da yahşısı da bar. Monda da geleotsentrizm nigezläre kürenmi.

Tatar telendäge "cen-can" ber keşedä - ber tändä bar («cenem söymägäne», «cenem kıtıra»). Monda tatar äkiyätlärendäge bulgan kanunnarga buysınıp, "can" keşeneñ üzäge bulsa, "cen" anı saklıy torgan kabı bula.

VI. Mädräsälär sisteması törki dönyasınnan çıkkan dip sanala. Ä mädräsädä gıylem birü sistemasındä töp fännärdän din, astronomiyä, geografiyä häm matematika bulgan. bu fännär mädräsädä oçraklı räveştä ukıtılmagan. här fänneñ törki dönyasında kürsätelgänçä ğamäli maksatı bulgan.

Nurihan Fättah hezmätlärendä «Alla» süze törki ikäne kürsätelgän. Şulay uk «Mulla-mu+alla» alla keşese mäğnäsendä törkilärdä genä kullanıla. Kalgan tellärdä «mulla» urnına «imam-hatib» süzläre kullanıla. Törkilärneñ din täğlimätendä «Alla» häm »Täñre» süzläre sinonim bulıp bargan. bu oçrakta Korändä Allanıñ 99 sıyfatın belderä torgan iseme bar dip iñderelä. Alla digän süzne Täñre yanında törki telendäge anıñ sıyfatı itep kürergä mömkin. Al (Alla) Täñre dip añlarga bula. "Al Täñre" süze mahsus mäğnä belderä. Tañ atkanda häm koyaş bayıganda törkilärgä al töstäge koyaş aldagı könneñ hava torışın yahşı buluın belderä (keşelär, üzlärençä, tañ atkançı torıp, tañ atkanın karap, aldagı könneñ hava torışına spektral analiz ütkärep (prognoz), keşe aldagı könneñ yazmışın küz aldına kiterä algan). Şuña kürä törki halıklar Täñrene al töstä kötkännär häm anı tañ atkançı torıp, aşap alıp, öndägännär. Şunnan çıgıp urazadagı sähär aşın törkilär tañ atkançı ike säğat aldan aşap kuyalar häm tañ atkannı küzätälär.

G.İshakıy da üzeneñ "Kük kapusı" digän äsärendä ber dini rivayatne kiterep, şunda al töstä kük kapusı açılıp, Allanıñ keşelär teläklären ütägänen kürsätä.

Ayırım urazanı öyränep çıgıyk.

Törki dalasında cäydän soñ közkene yäşelçä aşın yarma, on, it almaştırıp bara. Kışın konservantlar gına kala. yaz kilep citkäç cäyen äzerlägän aşamlık betep bara. Cäygä taba yäşelçä aşına küçü aldınnan aşkazanında kinät mikrofloranı üzgärtergä turı kilä. Şuña kürä Näürüzdan soñ taşu vakıtında törkilär tonıp kalıp, aşaunı tıyıp, aç torgannar (şulay uk hristiannarda da post bula) — köne buyı uylanıp, Alla Täñgere belän aralaşıp kön uzdırgannar. bu goref ğadät Täñgere belän aralaşuga kaytıp kalgan bulgan bulsa, törkilär ber-ike säğat tañ atu aldınnan aşap alıp (sähär aşı), hayvanarnı karap alırga tiyeş bulganannar. Koyaş bayıgançı 13-14 säğat uzgan.

Garäplärneñ ökvatorga yakın bulganga kön tön ozınlıgına turı kilep yaktı kön ozınlıgı 11-13 säğat bula. Garäplärdä yıl fasılı yuk diyärlek. Ål buyı oazislarda yäşelçä üsep tora. Aşamlıgı bik ük üzgärmi. Aşkazanındagı mikroflora yıl buyına ber törle bula.

Ramazan ayındagı uraza turında korändä äytelmägän, bu goref ğadät hadislärdä genä çagıla. Anda ber hadisendä dä «Uraza sälamätlek birä», dip tä äytelä.

bu goref ğadät törkidän iñderelgän bulsa, garäplärdä yaz fasılına törkäp kuyuı caysız. Şuña kürä anı yıl däverendäge berär ayga (ramazan ayı) törkäp kuyuı uñayrak bulıp çıga. İslam dinendäge törkilär öçen ramazan ayı yıl fasılları buyınça küçep yörgängä uraza tıtuı kıyınlaşa häm sälamätlek yagınnan faydası kimi. Şulay uk, garäplär üzençä — urazada tañ atkançı sähär aşıylar. Äle cäyge tön belän kışkı tön garäplär cirlegendä yartı säğatkä genä ayırılıp tora, uraza totuın ramazan ayına törkägäç tatar cirendä törle yıl fasıllarında un säğatkä ayırıla başlıy. Şuña kürä cäyen uraza totu mäsäläse tönyak törkilärdä bik çeterekle. Musa bigiyev belän islam ğalimnäre uraza vakıtında bezneñ yaklarga kilgän garäplärgä häm tönyakka kitkän törkilärgä Sägüd garäpstanı vakıtı belän dini ğamällären kılırga kuşalar (bulgan cirlektä tañ atsa da Mäkkädä tañ atuın kötep sähär aşıylar, Mäkkädä koyaş bayıgaç avız açalar).

VII. Tönyak Kıtayda Huan He yılgası buyında hunnar arasında yäşägän 25 ğasır ölek Konfutsiy täğlimätendä törkilärneñ töp kanunnarı çagılıp bara:

— kartlarnı hörmätläp karau;

— olılarnı hörmät itü;

— Täñgeregä tayanu;

— Kıtaylarnıñ türäse «kük ulı» dip atalgan;

— ukıtu sisteması törkiçä mädräsä sistemasına turı kilä.

VIII. Nurihan Fattah küzätüe buyınça Atlantida (At-land) törkilär idärä itkän. Şunı dälillären köçäytep alıym.

Grek mifologiyäsennän bilgele bulgança, alar kentavrlar häm amazonkalar belän aralaşkan. Kentavr — grek mifologiyäsendä berdäm bulgan «ir vä at». Kentavrlar hatın kızdan ayırım yörgän. Törki tellärdä dä «ir-at» süze grek telendäge «kentavr» süzenä turı kilä. İr-at dalada kiräk bulganda ayırım tormış itärlek, citlekkän atka atlanıp yörgän yeget bulıp çıga. Şunan çıgıp greklar üz istälegendä törkilär belän aralaşuın kentavr räveşendä tasvirlagan.

Tatar hatını hucabikä bulıp kübräk kalada yäşägän. Alar arasında azıngannarı da bulgan. Täñrelek dinendäge hanbikälär üz yanına sakka ir-at kertmägän hatın-kız sakçıları bulgan. Hanbikä sakçıları am-azıngannarı bulıp, «amazonka» itep greklarnıñ istälegendä kalgan. Şulay itep grek ile zagıyflängäç törkilär grek cire aşa ütep rumlılarga barıp citkän. Tarihta bilgele bulgança, rumlılar däületen ötrusklar çittän kilep tözegän. Rimnı törkilär totemnarı bulgan büre belän kaz saklaganı da bilgele.

Urıs tarihında yazılgança Rum imperiyäsen oyıştırgan häm yukka çıkkan halık isemen, «etrusk» süzeneñ mäğnäsen açıklap alıyk. bu süzneñ tamırı «ötr». bu halıknıñ totemın törki bulganın iskä teşersäk «at-ir — et-r — ir-at» bulıp çıga. Rim imperiyäse belän latin tele täñgäl bulganı bilgele. Närsä soñ ul «latin»? Bu züzne ike öleşkä tarkatıp karıyk - «la-tin». «Tin» süze «Täñrene» beldergänen alda atap çıkkan idek. Bu versiyä buyınça «la» digän süzne «Alla» dip kararaga mömkin. Alaysa «latin» süze «alla täñre» dip ukırga kiräk. bez inde ber törkem latin tellärendä kullangän törki süzlärne açıklap çıktık inde. Tagın ike süzne açıklap alabız. «Kaç-kaç» uyını frantsuz telendä dä «cach-cach» dip äytelä. Frantsiyä cirendä yäşägän «hall» halkı HIII-HV ğasırda «hahullar-kük ulı» soman çäç üstergän. Bilgele bulgança, şul çırda Rim imperiyäse cirlegendä törkilär idärä itkän «mämlüklär» häm «gosmanlılar-asmani-kükulları» däülätläre bulgan. Monnan çıgıp «hal-alla»lar «kük ulları» bula.

Hristian häm islam dinnäreneñ kilep çıgışın küzallau

I. här däülätneñ üz kanunnarı bar (konstitutsiyä, cinayät kodeksı, gracdannar kodeksı). Läkin halıknıñ kübese şul kanunnar belän tanış tügel. Ğamäle döres bulgan keşene bu kanunnar kızıksındırmıy.

Däülät kanunnarı bozık holıklı keşelärneñ yä kazıylarnıñ iğtibarın cälep itä.

Dönyanıñ kilep çıgışı turında kiñ taralgan ike versiyä buyınça da halık döres tormış itä, şuña kürä karalgan kanunnarga iğtibar az.

Mäsälän, Alla Adäm belän hauanı yaratkan. ber zaman İblis, alarnı butap, ğamälne bozdırgan. Şuña kürä Alla alarnı cirgä cibärgän. Läkin ğamäle döres bulıp, Adäm belän haua tormışnı cirdä döres alıp bargan.

Keşelek dönyası ürçep, bozıklıkka kergän.

1. (1 nçe küzallau-versiyä) Alla Ak diñgez tiräsendäge semit halkında şul bozıklıknı kürep, päygämbärlär aşa döres ğamälne halıkka iñdergän (Musaga Täürätne, Gaysägä İncilne, Möhämmätkä Koränne iñdergän);

2. Ak diñgez tiräsendäge semit halkı şul ğamäldä bulgan bozıklıknı añlap, Alla yärdämendä döreslek özlägän, Alla päygambärläreneñ añına döres ğamälne birep yazdırtkan.

yazdırtu öç ısul yärdämendä mömkin bulgan:

a)(2 nçe küzallau) üzeneñ yaratkan ğamälen iñderü,

b)(3 nçe küzallau) cirdä döres ğamäl itkän halıknıñ täcribäsen iñderü,

c)(4 nçe küzallau) cirdä döres ğamäl itkän halıknıñ täcribäsen öyränüne iñderü.

Keşe maymıldan yaralgan bulsa, keşe dönyası ürçep kabilälärgä oyışıp däülätlär tözi başlagan. Kayber däülätlärneñ ğamäle tiskäre bulganga, alar üz yazmışın tözi başlıylar.

yazmışnı tözegändä kamilläşterü öçen ber Alla dinen uylap çıgarıp yazgannar. Şunı ike ısul belän yazırga mömkin:

a)(5 nçe küzallau) cirdä ğamäle uñay bulgan halıknıñ täcribäsen öyränep yazuı,

b)(6 nçe küzallau) üz halkınıñ tarihta bulgan täcribäsenä tayanıp, halıknıñ holkın küz aldında totıp yazuı.

II. Semit telläreneñ sıyfatı häter köçen üsterä häm häter belän öşläügä köylängän. Şuña kürä 1-4 nçe küzallaulap buyınça Alla din ğamälen ber cirlektä häm ber halıkka gına Täürätne, İncilne häm Koränne iñderep ber-bersenä tayanıp üsterep yazdırganın küräbez. Şulay uk 6nçı küzallau da semit halkınıñ holkı çagılış tabıp üskän.

bişençe küzallau döres bulsa, semit halkı yäşägän cirlektä Rum imperiyäsendä Täürättä häm İncildä bulgan täğlimatne tulısınça tormışka aşırıp bulmadı, şuña kürä Täürättä häm İncildä bulgan ğamälne kamilläşterer öçen yakın bulgan ikençe halıknıñ täcribäsen öyränep kamilläşterergä bulgan.

Garäplär yanında bärbärlär, törkilär, rumlılar häm farsılar yäşägän. bärbärlär häm törkilär genä garäp sıman küçmä halıklar.

Garäplär belän yänäşä Täñre dinenä tabıngan törkilär yäşägän. bärbär häm törkilärne küz aldına kitersäk üzeneñ ğamäle belän törki halkınıñ dönyaga şul çorda täösire bik zur bulgan. Alarnıñ tormış ğamäle küçmä garäp ğamälenä ohşaş bulıp, törkilärneñ täğlimäte Täürät, İncil häm Korän öçen nigez bula algan.

Keşe dönyasınıñ ğamälen Alla döres küzallasa, Täürätendä ük döres ğamälne keşe dönyasına citkerer ide. Şuña kürä karalgan mömkinçeleklärdän Alla Koränne yä cirdä döres ğamäl itkän halıknıñ täcribäsen iñderep, yä öyränüen iñderep yazdırtkan.

Möselman tatarlar Allanı Täñre iseme belän dä atagannar, şuña kürä islam dine belän täñrelek bik yakın bulgan. 3,4,5 küzallaular buyınça garäplär törkilärneñ ğamälen kitapka - Korängä küçerep yazgan.

III. Süzlär ötimolgoiyäsenda da karalgan küzallaular çagılıp bara.

1.Täñre dinendä bulgan törki tañ atkançı torıp, tañ atkanın küzätep, aldagı könneñ hava torışın açıklagan, häm aldagı könneñ öşen aldan çamalap ütkärgän, Şuña kürä törkilärgä allı Täñre yazmışın bilgelägän.

2.bügenge köndä bulgan yaña yıl tärtibe Auropada HIV-HIV ğasırlarda kullanuga kergän. Añarçı yıl başı martta başlangan (Latin telendä sent+yabr-cide, okt+yabr-sigez, no+yabr-tugız, dek+abr-un — mart berençe ay bula. Kön tärtibe üzgäreşen iskä teşersäk, Näürüz bäyräme mart başında bulgan ikän. Şunnan çıgıp Näürüz bäyräme yaña yıl bulgan dip äytergä bulgan. Räsäydä 1669nçı yılnı Petr I Näürüz bäyrämen beterep Gıysanıñ tugan könenä turı kiterep yaña yılnı iglan itkän).

3.Alda atap çıkança, "ray" süze dä «ra+i»-«täñreneñ yakın-tiräsenä» turı kilä.

4.Koränneñ un altınçı süräneñ sigezençe ayatendä dä garäp-törki yanında bulgan at-kaçar-işäkkä räsmi iğtibar itep Alla isemennän yugarı bäyä birelgän:

"8.yanä sezgä zinnät öçen vä atlanır öçen, yöklär yöklär öçen at, kaçır, işäklärne yarattı häm dä sez belmägän närsälärne halık kıla."

Ä şundıy uk törki Dalasında bulmagan atlanıp yörgän häm yökläp yörgän däyägä sarık şikelle genä ayırım bäyä birelgän.

5.Rivayätlär buyınça hristian dinen Rum imperiyäsında berençelärdän bulıp kollar kabul itkän. Hristian dineneñ öçençe bäyräme dä - "blagoveùeniye" azatlıkka bagışlangan. häm hristian dine täğlimäte buyınça urıs telendäge "sudba" süzendä (gulba, strelba) keşe Alla tarafınnan cir yözenä äsirlektä yäşärgä, sınalırga cibärelgän bula. bu tormışta bähetne belderä torgan "sçaste" süze keşeneñ nindider üze saylagan uñay öleşkä iyä buluın, ä bülep birelgän naçar öleş - "dolya" süze belän belderä. "Æelayu u+daçi" dip şul ğamäl kola torgan cir yanına ölägüne teläü. Savıt-saba vatılsa «k sçastyu» dip äytälär, monda tagın şul öleşkä iyä bulu mömkinçelege turında süz bara. İslam dinendäge "kader", "täqdir", "kıysmät" digän garäp süzläre yazmış süzen añlata. Şulay uk bu süzlär kılgan ğamälne bäyäläügä yünältelgän. "Kader kiçäse", "Kıyamät köne" digän süzläre dä keşe gomereneñ kılgan ğamälen bäyäläügä bagışlana. Garäp telendäge "bähet" digän süz, şulay uk oçraklı häl digänne belderä. "bähet" digän süz tatar teleneñ fälsäfäsenä turı kilmäve "bähetennän şaşkan" digän äytem dä belderä. Mäsälän törki-tatar yazmışı buyınça nindider näticägä ireşä ikän, anıñ öçen şul näticä oçraklı häl tügel. Şuña kürä "bähet" - kötelmägän äyber bulıp keşene akıldan yazdıra ala. Şulay uk urıs halkı äkiyätlärendä avtor küzätkänçä, tatarnıñ totemnarı at belän büre häm tatar-hatını Väsilä urısnıñ yazmışın bilgeläp bähetkä iyä itä.

6.Nigä «mulla - mu+Alla» (Alla keşese) süze garäptä kullanılmıy? Anıñ «mu-mö-ma-mä» kuşımçası garäptän alıngan bulsa da «Alla»sı törki bulıp çıga.

7.«Comga» süze garäp telendä cıyılış mäğnäsen belderä. Şulay uk törkilärdä dä «cıymaga-cıyınga» yörilär. «Comga» süze törki bulganın yanında bulgan süzlär dä dälilläp tora: «Macit» süze garäp telendä danlı keşene belderä, yäki «Möhämmät» süzenä turı kilä. »Cit» süze garäp telendä yuk, anı törkiçä «cıyıt» dip kullanırga bula. «Ma+cit» — «coymaga cıyuçı» keşe bula. bu törkemgä «mäçet» süze dä kilep totaşa. «Mä+çet-mä+cet-mä+scet» - öndäüçe, cıymaga cıyuçı keşe bulıp çıga. Andıy keşe danlı bula. «Mö+hamm+at» süze «mäçet» süzeneñ tärcemäse bulıp çıga.

8.Nigä İsa belän Musaga Alla şundıy isemnär birgän?

«bez päygambärlärne häbärçelär yäki dingä öndäüçelär itep cibärdek, dip äytergä kuştı».

(Korän, «Nähel» süräse, 39nçı ayät; «Cinn» süräse, 21nçe ayät; «bäni İsrail» süräse, 56nçı ayät; «Kähäf» süräse, 54nçe ayät)

G.Gobay. Korän serläre.

«İsa» belän «Musa» isemnär garäp telendä mäğnäsez. yanında bulgan törki teldä garäpçä yazılgan «İsa» süze «İsä» dip tä ukıla. «İsä» törki teldä Korändä äytelgänçä «istä totunı» belderä. Aldagı 1,3,4,5 küz allaularına turı kilä. «Musa» da «Mu+İsä» dip añlarga bula. Monda garäp telendäge «mu» kuşımçası «Musa»ga — «iskä teşerüçe» digän mäğnä birä. Şulay uk Korändä äytelgänçä päygambär vazıyfalarına turı kilä.

9. Grek telendäge «haua» süze törki tellärdä «yaua-yöva» dip yañgrıy. Şuña kürä kızlarnı dimläüçelär tatar telendä yauçılar dip atala da, hristian dinendä Adamnıñ hatını Yıva bula.

10. «Möşrik-mägrib» süzläre «könçıgış-könbatış» süzlärenä turı kilä. bu süzlärdä «mö» belän «mö» kuşımçalar. Süz tamırları «şärık» belän «garäp». «Mägrib» süze mağnäsennän çıgıp garäplär könbatışta yäşägänen küräbez. Möşriklärne könçıgıştan tabıp bula häm şariğattä şunan kilä. Mäkkä belän İyerusalimnan könçıgışka iğtibar itsäk. Anda farsı belän törkilär genä yäşi. Läkin tarihta bilgele — garäplär belän farsılar üz ara kennäşep yäşägännär. Şulay uk, törkilär cirlegen dürt diñgez bilgeli: Kara diñgez — tönyak diñgez (törkilärdä töslär kara-tönyak, sarı-könçıgış, ak-könyak, kızıl-könbatışnı beldergän); Ak diñgez — könyak diñgez, Kızıl diñgez — könbatış diñgez. Kızıl diñgezneñ aryagı ayırık bulıp Afrika cirlyare Ayıırık-Afric dip atalgan. Tön yaktagı Karpat tauları belän baltika tiräsendäge sazlıklar ayırıp torgan cirne «Ayırıp-Europ» dip atagannar. Bu fikerne kuätläp «garäp» süzenä iğtibar itik. «Garäp» süzendäge «g» harefe kazan tatarlarına has bulgan afrikatanı «g» härefen belän belderü. Kalgan tellärdä bu süz «aräp-arip» dip yañgırıy. Bu oçrakta arip» belän «aurıp» süzläre yakınlaşıp, mäğnäse belän «ayırıp» süzenä turı kilä. Semit tellärendä dä bu ike süz «arip—könbatış»nı belderä. Şulay uk ber tamırdan çıkkanın isbatlıy.

bu süzlärdän kürengänçä 1,3,4,5 küzallaularga dälil bula ala.

IV. Yolalarda da çagılıp bara.

1.Altay halkınıñ yolalarında Ülgän (cir astı allası) keşene balçıktan yasagan — Korändä dä şulay uk Alla Ädamne yaratka.

2.Hristian dinendä päygambärlär belän izgelärne nurlı tac belän surätläp birälär. İrtä tañnan Al-Täñredän kilüçe päygämbär işek tebenä basıp süzen alıp barganda, süzen kuätläp nurlı tac yaktırtkan.

3.Urıs telendä «altar» süze Alla torgan cirne belderä. Çirkäüdä altar altın belän yögertelä koyaş-Täñgeregä turı kiterep yasıylar. «Altar» — «Alla tora», yä «Al tora» süzlärennän üzgärep kullanuga kerüen añlata. Monda ike yakın bulgan mäğnäne tanırga bula: alla torgan cir, yä al töstäge täñgerelekneñ dini urnı.

4.Ğaşıyq bulgan yäşlär üz mähäbbät hislären toya almıyça Tañ atkannı kötep, teläklären belderep, yazmışın açıklarga telilär. Küpkenä mähäbbätkä bagışlangan yäşlär cırında «altañnı» iskä teşerälär.

5.Möhämmät päygambär Täñre yulı belän Mädinägä könçıgıştan kilep kerä.

«İdel», №1, 2002

Click or select a word or words to search the definition