Çurtan

Hikäyä

— Bu kem bula?— dip yanımdagılardan soragan idem, miña:
— Çurtan!— diyäräk cavap birdelär.
Şiklänebräk kaldım. Çurtan bik yılgır, yırtkıç, yaltıravıkka kızıga torgan balık inde ul.
Bervakıt kürşem belän balıkka bargan idem, Agıydelgä. Sunıñ çista çagı, töbenä qadär kürenep tora.
Utırabız. Balık çirtmi dä. İnde kaytırga dip köymäbezne kuzgatası idek, yaltıravıklı karmagımnı tartıp ala başlaganda, kayan kilep çıkkandır, artınnan atılgan uktay çurtan sikerde. Yaltıravıknı yugaltuı anıñ sabırın kiste. Bärakällah! Ul uñga da, sulga da taşlandı. Sudan kürenep tora, tamaşa inde menä, çın tamaşa. Çurtannıñ bimaza yöräge güyäki koyrıgına töşkän, äle çuma, äle çıga, äle su üsemnäre arasında kaynaşa, yaltıravık karmagımnı ezli...
Hatiräläremnän aynıp:
— İseme niçek soñ anıñ?— dip yanımdagılardan soragan idem, kabat şul uk kuşamatın gına işettem.
— Çurtan inde, Çurtan!
— Mulla kuşkanı?— dim.
— Çurtan,— didelär,— anıñ bütän iseme yuk bugay!
Häyer, Robertlar, Kimnär, Albinalar, Revo häm Lyutsiyälär, Traktorlar zamanında Çurtan iseme genä bulmıy kalmas. Häzerge mullalar da zamana arbasınnan töşep kalgannardan tügel, Razin dip kenä kuşkannı, Stepanın gına kaldırmaslar.
Çurtan — Çurtan inde, alay bulgaç!
Möslimdä min ütep barışlıy gına idem. Ämma bu adämneñ iseme häm anıñ zatı niçekter küñelgä kerep kalgan. Vakıtlar uzgaç, tagın Möslimgä barıp çıgıldı. Eşneñ cayı kilmi aptırattı. Miña tanışlarım:
— Monı Çurtan häl itär, anıñ kulınnan kilmägäne yuk!— didelär.
Möslim urtasında, ozın torık-lafetlı maşinanıñ köpçäkläre şartlap, yögen buşatmıyça gına tägärmäçlären alıştıru mömkin tügellegennän gaciz idem. Kran kiräk! Kütärttermi bulmıy!
— Çurtan bulsa, tabıp birä inde!— didelär.
Yartı Möslimne aykap ta ber kütärtmä kran tabıp bulmadı. Menä Hodaynıñ rähmäte, bähetkä Çurtan üze kilep çıktı.
— Kara äle, agay-ene, hällär möşkel, kütärtmä kran tabası ide,— didem, aña Çurtan dip atap äytergä şiklänep, ämma gozeremne yäşermiçä.
— Häzer,— dide häm yuk ta buldı bu. Ul da tügel, kütärtmä kran bezneñ yanga kilep tä tuktadı, eşkä dä kereşte.
Köpçäklärne alıştırıp betergändä Çurtan üze dä kürende.
— Buldımı, agay-ene?— di bu, ber dä urınında tınıç kına basıp tora almıyça. Äle köpçäklärne iyelep-iyelep karap ala, maşinanıñ aldına-artına töşä.
— Rähmät inde, kotkardıgız! Minnän küpme tiyeş?— dim.
— İsemeñ niçek äle?— dide ul, ber dä aptırap tormıyça.— Kiräksägez, üzem ezläp tabarmın! Häyerle yul!
Çurtan ikän, yırtkıç ta bulırga tiyeş ide ul. Näfsesen tıya belmiçä, çamasın onıtıp, katırak kaptırmagayı? Minem işe vak-töyäk balıknı sosa gına inde andıylar. Ämma nişliseñ, buldırmasnı bar itte şul. Andıylarga canıñ da cäl tügel.
Ämma Çurtannıñ tiz arada gına miña eşe töşmäde, aña burıçlı kala birdem. Ara özek ikän, duslık ta tözek bula, dilär!
Tagın da Möslimgä barıp çıgıldı. Bu yulı mine rayonnıñ başlı-küzleläre şaşlıkka däştelär. Urman alanına ciñel maşinalarda gına kilep kerdek. Monda bezne kiñ küñel, sıylı tabın belän Çurtan karşı aldı. Asılgan kazanında itle şulpa peşä, uñdarak olı borınlı ber ärmän agayı şaşlık kızdıra, arırak ike çibär tutaş östäl hästären kürep, kupşı çıpçıklarday çirek-çirek kilälär. Äzerlängän aş-suga karaganda, bäyräm bik şäp bulırga tiyeşlege añlaşılıp tora. Çurtan, bik cähät häm ölger keşe bularak, bezne östäl tiräli utırta da başladı.
Berazdan, küñel ofıkları kiñäyep kitkännän soñ, yakın-tirädäge tabiğat hozurlıgına da küz töşä başladı. Bezneñ tabınnıñ argı tarafındarak yaltırap yatkan külneñ bu tarafında su koyına torgan urını da bar ikän. Yazılıp alabız dip şunda taba atladık. Kilep citmästän Çurtannıñ sabırı tämam sındı. Menä häzer, çişenep tä tormastan, çibär kızlar küzedäy toyılgan şul zäñgär külgä çumar tösle ide. Ul da tügel, bezne su kerergä därtländerä başladı. Üze, tämam diyärlek çişenep, anı-monı äyterebezne ölgertkänçe, “melt”, başı belän külgä kadaldı häm yukka da çıktı.
Tänenä su yokmıy ide bugay, äle çuma, äle — “çupılt”, kilä dä çıga, tagın yuk bula. Karañgılık dönyasına kitep yugalgan ütä kürenmäle zäñgär kül töbendä anıñ aksıl söyäk täne olı balıktay yaltırap-yaltırap kitä. Niçek kurıkmıy ikän dä häle betmi monıñ?
— Çurtan üz rähätendä, anıñ belän yarışıp bulmıy!— didelär iptäşlärem, anıñ hakında.
Bähäsläşep torası, dälillär östäp mataşası tügel ide. Barısı da küz aldında. Çurtan çınnan da üz rähätendä mäş kilde.
Şunda anıñ aldında burıçım barlıgı isemä töşte häm min dä külgä çumdım. Tänemne salkın suı kuırıp aldı.

Avgust-sentyabr, 2003.

Click or select a word or words to search the definition