Çiyälängän Töyen

(hikäyä)
Ata-ana öyenä kaytıp kerüdän dä küñelleräk ni bar ikän tagı... Kapka keläsenä ürelergä ölgermiseñ, boldırga çıgıp citkän äni tavışın işetäseñ: «Balakayım...». Ul da bulmıy, bakça yagınnan kulına ber uçlam kıçıtkan, urak totkan äti kürenä. Ul inde sabırrak, läkin barıber şatlıgın yäşerä almıy, äni alyapkıç itägen sıpırgalap torganda, häl-ähvällärne beleşep, ber-ike sorau birergä ölgerä. Şunda gına irken itep sulış alasıñ: «İsän-saular...».

Ul da tügel, itägenä ut kapkanday, äni öygä kerep kitä. Küp tä ütmi, ber koçak korı utın kütärgän äti dä anıñ artınnan yünälä. Küñelgä rähätlek iñä, ämma şul rähätlektä nindider moñ da bar. Äytep, añlatıp birüe mömkin bulmagan ber moñ...

Ä işegaldın tutırıp tavık-çebeş kaynaşa, alar öçen yäşel kıçıtkannan da tämleräk äyber yuk diyärseñ. Yögerä tavık, yögerä çebeş, yögerä kaz... Olıgayıp betkän äti dä, äni dä yögerä. Äle kelättän çıgalar, äle bakçadan, äle kar bazınnan. İnde ber yäş ätäçne dä totarga ölgergännär. İşegaldın du kiterep, ak mañgaylı bozau uynaklap ala. Annan kurıkkan koş-kort, su çäçrägändäy, çitkä sibelä.

Ul arada çäy dä kaynap çıga. Tabın yanına utırasıñ, tabınnan cılılık, nur börkelä. Kayan kilä ul nur, ul cılılık? Koyaşlı täräzälärdänme? Täräzä töbendäge göllärdänme? Ällä inde par börkep utırgan samavırdanmı? Belmässeñ... Ä küñeldä änä şul cılılıgı, nurı belän bergä moñ da bar. Äytü, añlatu mömkin bulmagan moñ gazaplıy. Şunı kuarga, onıtırga telägändäy, süz başlıym:

— Haman dönya kuasız inde, ä?

— Yuk şul, ulım, dönya bezne kua başladı inde.

Ätineñ cavabı äzer bulgan, ahrı, ul monı şunduk äytep taşladı. Äytep taşladı... Min añlamaganga sabıştım.

— Koş-kort, mal-tuar asrıysız haman, dip äytüem.

— Äniyeñ bit änä...

Beläm, änidän sorasañ, ul ätigä kürsätäçäk. Läkin ikese dä abzar-kuralarnıñ buş toruı belän kileşä almıylar. Ketäkleklär yalgız kalsa, kaz oyalarınıñ kiräge betsä, tañ atkanda sıyır mögräp, ätäç kıç-kırmasa, alarga nider citmäyäçäk. Nider citmäyäçäk...

Şunduk östäl tartmasınnan hatlar alıp, ilneñ altı tarafınnan kilgän häbärlär, yañalıklar söyli başlıylar. Bersen-berse bülderep, söyeneşep, yaña ber därt belän... Annan beraz tınlık urnaşa häm telär-telämäs kenä digändäy, äti körsenep kuya.

— Bezgä şul hatlar inde...

— Bötenläy taralışıp bettegez şul...—dip, aña äni dä kuşıla.— Äle yaña gına öy tutırıp, şau-gör kilep yörgän kebek.

— Taralıştık şul...—dip kileşüdän başka çaram yuk.— Tik älegä berseneñ dä borçu kitergäne yuk bit.

— Şulayın-şulay, ulım,— di äti,— barıgız da ukıdıgız, eşegez dä yararlıktır... Tik bez genä menä.

— Soñ, äti, nişliseñ, yazmıştır inde...

— Yazmış dip, ulım, räncemi dä bulmıy, altı malay üsterep, töp yortta kalırga ber ulıñ da bulmagaç...

— Üzegez iç, äti, bala çaktan, ukıgız, ukıgız, dip üsterdegez.

— Didek tä bit, ukıp keşe bulsınnar, dip üsteräseñ inde anı.

— Soñ, keşe bulmadıkmıni, älegä yözgä kızıllık kitergän bulmadı bit?

— Kitermädegez dä... Änä, kürşe Gaynulla ike malay üsterde, ikese dä avılda. Kön citte isä, kapka töplärenä berse maşina, ikençese traktor belän kilä dä tuktıy. Balkıp torgan kilennäre, öy tulı bala-çaga.

— Bez dä kaytabız bit, saban tuyları citkäç, öydä baş törterlek urın kalmıy.

Ber çittä çınayaklar sörtep torgan äni kuşıla süzgä.

— İ-i-i, ulım, ul saban tuyların kötep alu gına rähät. Kıştan sanıy başlıybız, küpme kala, dip. Kilep citsä, niçek ütep Kitkänen dä sizmi kalabız.

— Yarar inde, yukka moñayıp utırmıyk äle,—dim, süzne ikençegä borırga teläp.

Äti, çäy eçep utırgan cirdän genä ürelep, bakça yak täräzäsen açıp cibärä. Yözgä ciläs hava kilep bärelä. Bäräñge bakçasınıñ kuyı yäşel töse karaşlarnı irkäläp uza. Öygä yılışıp üskän kura botakları tabınga ürelä, kızarıp peşkän ciläkläre menä-menä uçıña özelep töşärgä äzer.

— Bakça haman şulay matur,—dip, soklanuımnı yäşerä almıym.— Tagın almagaçlar utırtkansız ikän... Änä niçek matur bulıp kütärelgännär.

Äti mäğnäle genä itep başın kaşıp aldı.

— Korıdı dip, bakçanı almagaçsız totıp bulmıy şul. Öydäge buşlıktan da tuygan.

— Soñ, bar ciregez citeş. Öy disäñ, menä digän, aşarga bar. Baladan balaga kunakka yörep kenä ütkärerlek, çakırıp torabız.

— Yıllar gına imin bulsın inde,—dip kuydı äni,— şöker, barısı da böten.

Äti genä, äyterseñ lä bötenläy işetmi, çäşkesenä kuyı itep çäy yasadı da, üzaldına söylängändäy, dävam itte:

— Almagaçı üsär anısı, boyırgan bulsa, almagaçı üsär. Ütkän gomer genä kire kaytmas...

— Zarlanasıñ kilä tügelme, äti? Ütkännärne sagına başladıñ... Elegräk, ütkän eşkä — salavat, dip äytergä yarata ideñ.

— Häzer dä şulay dim, ükenerlek itep yäşämädek...

Soñgı süzlären äytkändä, anıñ tavışı tonıklanıbrak kitkändäy buldı. Şulay da nindider ükenü çatkısı sizelä ide sıman anıñ söyläşüennän.

— İnde, äti, sez dä ükensägez, bezgä ni kala? Sugışnıñ başınnan ahırınaça tanktan çıkmagansıñ... Kön dimi, tön dimi eşlägänsez. Altı bala üsterep, keşe itkänsez, haman nider citmägändäy kılanasız. Küpme kuarga bula dönyanı? Satıgız da öyne, yöregez kunaktan kunakka, il buyınça, moña gına hakıgız bar dip beläm!

— Akıllı süz äyttem, dip yalgışa kürmä, ulım. Andıy kiñäşläregezne tuksan tugız tapkır işetkän. Läkin het beregezneñ menä şuşı bolınday öy hakında, ata-baba nigeze hakında, anıñ kiläçäktä kem kulına kaluı turında uylap karaganı barmı-yukmı?.. Menä şuşı nigezdä gomer-gomergä babagıznıñ babaları yäşäp, öy tutırıp bala-çaga üstergän. Äle, äti belän äni märhümnär genä cünläp ukıy da belmi ide. Ä sez altıgız da yugarı belem beterep, taralışıp bettegez.

— Äti, sin gramotalı keşe, yugarı belemne betermilär, alalar...

— Sin belgänne min kipterep elgän, ulım. Algan keşe—kayta ul, ä sez beterdegez. Beterdegez dä kittegez, onıttıgız!

— Soñ, äti, ukı diyüçe, keşe bulıgız diyüçe üzeñ ideñ...

— Disä,—dip kuydı ul şunduk, sabırsızlanıp,— sezgä, cirdän ayırılıgız, dimägän bit.

Şulçak açık täräzädän ber balanıñ yılavı işetelde. Berär häl buldımı ällä, dip, tastımalga kulın sörtä-sörtä, äti işekkä yünälde. Çarasız, häräkätsez utırudan kotıluga şatlanıp, min dä aña iyärdem.

Tavış kürşe Gaynulla abıylar bakçasınnan ikän. Kilennäre, äle haman bezne abaylamıyça, dürt-biş yäşlek malaynı orışıpmı-orışa.

— Niçä äytergä bula ä, küpme äytergä?!. Nik keräseñ keşe bakçasına!—dip, malayga kıçıtkan belän yanıy. Ä tegeneñ, orçık qadär genä bulsa da, täcribä bar, ahrısı, änise kıçıtkannı yakınaytırga ölgermi, «çı-rıy»lap kıçkırıp cibärä. Bilgele inde, bolay itkäç, kıçıtkan eläkmi kala. Üze yılaganday itä, ä küzendä yäşneñ börtege dä kürenmi.

— Närsä bulgan, nigä cılatasız kürşene?—dip sorarga ölgermim, änise yalt kına karap ala da başın kütärä. İyelgändä taşıp çıkkan kükräklären kaplap, kabalana-kabalana, ciñsez, kıska külmägeneñ itäklären tartkalap ala häm, tiz genä borılıp, ni äytergä dä belmi aptıragan häldä, bakça kapkasına taba yözep kitä. Kuyı yäşel töstäge bäräñge sabakları, anıñ tulı, tıgız baltırlarına uralırga telägändäy, dulkınlanıp kala.

Ul arada äti kilep citkän, ul räşätkä aşa gacäplänep karap torgan näni kürşesenä endäşä.

— Närsä, Aydar, burlıkta eläkteñmeni?

— Cuk, Möhämmätsapa babay! Sezneñ çiyäneñ tämen genä tatıp karaganıyım.

— Niçek soñ, tämleme?

Malaynıñ avız yırılıp kitte. Borının tartıp aldı da gel üz itep söyläşä başladı.

— Tämle bulmasa, aşamasıyım. Min gel tämlene genä yaratam...

— Soñ üzegezneke tämle tügelmeni?

— Cuk, bezneken cıyalar bit. Ä sezneke mämräp peşkän, aşauçıgız da cuk.— Aydar, räşätkä yanına uk kilep, kara yanıp peşkän tagı ber çiyä özep avızına kaptı.— Sezneñ çiyädän dä tämleräk äyber döncada cuk, Möhämmätsapa babay. Äni genä menä açulana da açulana, kıçıtkan belän kurkıta... Ä min anı cılap kurkıtam.

— Nigä açulana soñ?—dip, min dä kuşılam. Ä ul, äyterseñ minem belän söyläşergä telämi, citdilänep kala.

— Ä sin kem?

— Alarnıñ malayı,—dip, ätigä ımlıym.

— Alarnıñ malayı cuk, cangallama! Möhämmätsapa babay belän Tämle apa ikäü genä.

— Soñ min kem bulam alay bulgaç?—dip ücätlängän bulam.

— Ä sin kunak, malay ul öydä bula,—di Aydar, maktanganday itep,— menä min, malay bulgaç, öydä bit.

— Maladis,—dip açılıp kitte äti. Aydarnıñ süzlärennän anıñ küñele bulgan ide.— Nu äytteñ üzenä, maladis, Aydar! Küpme gazaplanıp añlata almıy yödägän süzläremne äytteñ dä saldıñ. Maladis, Aydar!

Deget çilägedäy karalıp, koyaşta yangan malay bötenläy üz bulıp kitte. Qaderen belep kenä, inde hiç tartınusız, ul çiyä sıpırtuın belä ide. Ber dä alay iskitärlek süz äyttem dip uylamasa da, üzen maktauları oşıy ide aña. Çiyä töşläre ayak astına sibelep kenä tora.

— Min bit bur tügel, koymadan karap torgannarın gına aşıym, äni şunı da belmi. Bezneñ yakka karap torgaç, ul bezneke bula bit, iyeme, Möhämmätsapa babay?!

— Şulay bulmıyni, kürşe,— dip, äti malaynıñ kerpedäy tırpayın torgan kara çäçlärennän sıypap aldı. Annan, kupkan räşätkägä kürsätep, Aydarnı üz yanına çakırdı.— Sin anı, Aydar, äniyeñ kürmägändä menä şuşınnan gına ker dä urtasına utırıp rähätlänep aşa monnan arı, yäme! Äniyeñ kürsä, min kuştı diyärseñ. Yäle, sıyasıñmı ikän?..

Aydar yänä serle genä yılmaep kuydı. Nik sıymasın, yänäse. Yomrı başın tıgıp, kerergä genä itkändä, täräzälärennän änise tavışı işetelde.

— Aydar, min siña närsä äyttem?!

— Äniyeñ närsä dip äytte soñ, Aydar?

— Bu tişek yanına bütän barmaska kuşkanıyı,—dide ul, täväkkällegen yugaltıp, häm, borının tarta-tarta, öylärenä taba atladı. Arkan belän tartalarmıni — üze atlıy, üzeneñ küze çiyälektä. Äti, yılmayuın yäşerä almıyça, aña serle genä küz kısıp ala. Aydar da, kileştek digändäy, avızın yırıp cavap birä. Bäräñge sabaklarına abınıp-sörlegep algaçtın, miña telen kürsätep, yögerep kerep kitä. Kara sin anı... Ber dä üzenä kürä genä tügel.

Kiçen, äti belän äni yoklarga yatkaç, ber yalgızım uramga çıgıp uylanıp yördem, balaçak hatirälären barladım. Küñeldä äytep añlatu tügel, üzem dä täğaen genä töşenä almagan karşılıklı uylar çualışıp betkän ide. Alarnıñ bersen sütäm, oçına çıgam, dip totınasıñ, ikençese bärep kerä, anı yañası bülderä. Äti-äni yanına kaytıp, tuıp-üskän cirgä kaytıp, şulay tinteräp yörü säyer, älbättä. Keşe küzenä çalınasım kilmäde, şıpırt kına bakça artların, su buyların, tar tıkrıklarnı uradım. Täräzälärdä beräm-beräm utlar sünde. Soñ gına, mögayın, iñ soñgı bulıp Gaynulla abıylarnıñ verandası da karañgılıkka çumdı. Balaçaknı kaytarırga telägändäy, peçänlekkä menep yattım.

Küzgä yokı kermi gazapladı. Tınlık gazapladı. Yalgızlık gazapladı. Häyer, tınlık digänneñ dä üz avazı bar ikän,— kayandır çikertkä tavış birep ala, sıyır küşägäne işetelä, ketäklektäge tavıklarnıñ, tigezlek saklarga teläp, kuzgalışıp aluına qadär kolakka kerä. Küz yomıla başladı digändä genä, ätineñ borçulı süzläre işetelgändäy itä, tännär çımırdap kuya. Altı bala üsterep tä ikäüdän-ikäü genä torıp kalgan äti belän änineñ yazmışı yöräkne çänçep ala.

...İrtägä yulga. Kalaga. Ğailämä häm küñel üz itkän eşemä. Nigä sagışlanırga soñ, barı da anda iç. Barı da anda!.. Ä küñel sıkrıy, canga tınıçlık yuk. Ä dönya tıp-tın. Ul da tügel, şıgırdap öy işege açılganı işetelä. Tagı tınlık, annan kapka keläse şıltırap ala. Tagı tınlık. Tagı kelä şıltırıy, işek şıgırdıy...

Şulay ozak, bik ozak yatkannan soñ gına, huş isle peçän tüşälgän sänderädän torıp işegaldına, kapka töbenä çıgıp utıram. Siskänep kuyganımnı abaylamıy kalam. Kapka töbendä äni ikän.

— Bügen ük kitäseñmeni inde, ulım, i-i-i bala...

Click or select a word or words to search the definition