Çit İldä

Bez bervakıt, unlap keşe berlektä, Kavkaz timer yulında remont eşlädek.

Kuyanak isemle stantsiyädän az gına çittäräk ber kazarmada tora idek.

Kazarmanıñ ber bülemendä yullar ostası tora, ikençe yagı eşçelärgä mahsus ide.

Bez monda tatarlar öçäü idek, dürt rus, ike nemets bar ide. Şunda yakın avıldan öç-dürt dagstanlı kilep-kitep eşli idelär.

Yul ostası Nicegorod rusı bulıp, şundagı möhacir* nemets avılınnan öylängän. Älege ike nemets eşçe dä anıñ hatınına kardäşlär. Ciznäläre alarnı bezgä baş itep bilgelägän ide. Bez alar kulı astında kayçan bergä, kayçagında dürtär-bişär keşe ayırılıp, stantsiyädän ike yakka kitä vä irtädän kiçkä hätle köräklär, kazımalar* belän yul tözätep, yul rätläp yörider idek.

*Kazıma – lom.

*Möhacir – küçep kilgän.

Timer yul belän poyızdda yörgändä, härkemgä dä turı kilä torgandır: yul buyında, cansız häykäl şikelle häräkätsez genä, köräk vä kazımalarına tayangan häldä, poyızdnı ozatıp kaluçı ber törle yolkıngan gına keşelär küzgä çagılıp kala. Menä inde şular yul tezüçelär – bezneñ iptäşlär bula.

Köz ide. Eştän razıy tügel idek: hak oçsız, akça arttırıp bulmıy. Şulay da tatarlar, öçävebez dä ber süzdä bulıp, kışnı monda ütkärergä isäplädek. Bez ber iptäşem belän kitärgä dä uylaşkan idek, läkin öçençe, kart iptäşebez mäslihät birmäde.

– Häzer kışka karşı kaya barasıñ inde?! Cäy başın bergäläşep kaytırbız, – di, – şäp bulır, içmasam!..

Bez anı tıñladık; çın da, şulay «şäp» bulır kebek taptık.

Eşlibez! Ömet eşlätä. Şatlanıp eşlibez. Güyä cäy başında akçabız da bula, ildä dä bik sagıngan bulalar, könnär dä iskitkeç şäp vä küñelle bula. Hätta, inde ul vakıtta ber dä citeşmägän cir bulmıy, bar säğadät* bezne karşı alırga gına kötä...

*Säğadät – bähet, rähätlek.

Köräkne komga batırgan sayın, üzeñne ällä nindi şatlıklarga taba ber baskıç kütärelgän, kazıma belän taşlı balçıknı kayırgan sayın kiläçäktäge bähetlärgä ber adım yılışkan his kılasıñ; rähätlänäseñ, irkenläp sulıysıñ, üzeñdä hätsez köç vä ällä nişlärlek iqtidar* sizgän bulasıñ. Kavkaznıñ közge yañgırlı havaları, cılı vä yomşak tomannarı käyefne bozmıy, bilgakes*, därtländerä, uylandıra, hıyallandıra... Kavkaznıñ aksıl tomanga börkängän ak başlı tauları yugartın karap, tavışsız gına cırlıy... Bala vakıtta işetkän hikäyälärne eç özgeç ber moñ belän täkrar itä*, bala vakıt hatirälären, ana irkäläülären – bişek tirbätkän köy belän söyli, iskä töşerälär.

*İqtidar – buldıklılık.

*Bilgakes – kiresençä.

*Täkrar itä – kabatlıy.

Toman eçendä görläp, sızgırıp kilgän parovoz da güyä tugan ildän sälam kiterä, öydäge yakınnarnıñ sagınganlıgın söyli: «cäy başına kötälär», di.

Ber kön eştän kaytkaç, kiç belän kazarma aldında utıra idek. Timer yulı buylap ike keşe kilep yanıbızga tuktadılar. Bolar argan gına tügel, berseneñ hästä ikänlege dä kürenep tora ide. Kunarga soradılar. İkese dä tatar idelär. Bezneñ kart kerep başlıktan röhsät soradı. Ul: «Pasportları bulsa, kunsınnar», – digän. Bolarnıñ hälseze endäşmi genä agaçlar östenä utırdı. İkençese utırmıy gına häl-ähväl söyli başladı. Kunarga röhsät bulgaç ta, alarnıñ elekkege izelgän kıyafätläre yahşı uk alışındı, tämam tınıçlangan tösle buldılar. Bolarnıñ hälseze yegerme yäşlär çamasında gına yäş yeget bulıp, ikençese utız biş yäşlärendä, kara gına çıraylı gadi eşçe kıyafätendä ide. Ul üzläreneñ kaydan kilgänleklären söylägäç tä, iptäşen täğrif itärgä* kereşte. Anıñ ber märhüm häzrät balası vä bik ukımışlı ikänlegen, üzeneñ yäşlek vä täcribäsezlege säbäple çitkä, käsep ezlärgä çıgıp ta, yuklık vä mäşäqatlärgä töşkänlegen açıngan räveştä söyli ide. Üze güyä isäptä dä tügel, yäisä üzeneñ häle alay kızganıç bulmıyça, tegenekennän küp yahşı, fäqat iptäşen genä kızganıçrak itep kürsätä ide.

*Täğrif itärgä – söylärgä, añlatırga.

Şäkert endäşmi ide. Ul iptäşeneñ täqdim itüe belän bezneñ küzebezdä yarıysı gına üste. Hosusan, bezneñ kart Fäthulla agay üzeneñ tegeñär küñele cılınganlıknı tiz ük tışka da çıgardı.

– Sin enem, hälsez dä bulgaç, tınıçayu tiyeş... Äydä, kazarmaga kerik tä, çäy eçep yatırsıñ, bulmasa... – dide.

Şäkertebez çäy eçkändä beraz yazıldı vä kaltıranıp-kaltıranıp söyläşterä dä başladı:

– Bizgäk kenä täqatne korıta, anı uzdırıp bulsa, eşlärgä dä mömkin bulır ide, – dide...

Fäthulla agay anıñ süzen ürgä cibärmäde, yomşak ata tavışı belän:

– Siña inde, enem, bu kıyafäteñ belän eşläp bayımaska... ileñä kaytıp, mulla bulırga, ya bulmıy ikän, mäzin bulırga kara... – dide.

Şäkert cavap birmäde, tamagın kırıp yötkerde dä: «Ällä çın da şulay itärgä...» digän tösle itterep uyga kaldı.

Dagstanlı Mostafa isemle yeget küzlären almıy çittän karap tora ide. Alar bez tatarlar belän kubarga yaratalar. Mostafanıñ azrak ukımışlıgı da bar, berniçä süz garäpçä dä belä ide. Üze ayu kebek däü vä köçle häm bik açık yeget ide. Bäyrämdä bezne avılına iltergä ışandıra vä çagır eçerergä süz birä ide...

Ul, Fäthulla agaynı çitkäräk tartıp, şıpırt kına tegeneñ kolagına berniçä süz äytte.

Fäthulla agay tavışlap:

– Belä, belä, nik belmäsen! Ukıtırbız äle... Terelsen genä... Nigä belmäsen! – dide.

Şäkert kölemseräp: «Ansı bula!» digän tösle itterep aldına karadı.

Fäthulla agay bu yulı tiz genä anı borçırga telämäde. Yatkızu belän bulıştı...

Alar bezneñ yanda kaldılar.

Şäkertneñ bizgäge tämam betmäsä dä, häle beraz uñaylandı. İptäşe bezneñ belän eşkä yöri başladı. Şäkert häm häle yahşırak könnärdä eşkä çıga ide. Fäthulla agay anı üz yanında yörtä, mömkin qadär az vä ciñel hezmät itterergä, tegeneñ kul astına kerergä tırışa ide. Bez dä, älbättä, anı kızgana, mömkin qadär şäfkatle mögamälädä bulına idek. Başlıgıbız, yul ostası, naçar keşe tügel ide. Sarı sakallı, kiñ yözle, yahşı küñelle, yomşak rus ide. Bezneñ şäkertkä bulgan rigayabezne* sizel, ul da tegeneñ sırhaulıgına vä naçar eşlävenä küz oçtan gına karap ütä ide. Kay çagında: «Sezneñ mulla bik arıklagan kem, naçar aşatasız ahrı...» dip şayarta da ide. Hatını darular, hinalar da birep mataşa ide.

*Rigayabezne – yahşı karaşıbıznı.

Kış citte. Şäkertebez haman savıgıp citä almıy, haman yötkerä, haman bizgäk tota...

Yakşämbe könnärne ul bezgä, kaltıranıp-kaltıranıp, kitap ukıy, hatlar yaza. Düşämbe kön isä cimerelgän bula. Eşkä dä çıga almıy. Ber-ike kön tın algaç kına çıgıp, tagın berär kön köçlek belän genä eşli ide.

Şäkertebez tämam hästägä yıgıldı. Başlık bolnitsaga cibärergä teläsä dä, Fäthulla agay, bäyräm citkänlegen söyläp, bäyräm eçendä üze iltergä bulıp, kiçekterergä soradı.

Bez eştän kaytabız, ul tüşämgä karap, urınına salınıp yata, bez kerügä başın kütärä, şatlana, söylänä başlıy. Häle uñay, imeş, tik eçe genä poşa, köne buyı yalgızı gına kurka vä bezne sagına, imeş, öygä kaytsa, häzer ük tereler dä ide, imeş, änkäse bik küp darular belä, anı bik söyä, imeş, anı kürde isä häzer tereltä, imeş... Alarnıñ bakçaları da bik şäp, häzer dä almagaçlar çäçäk atkan! Ciläklär peşep kilä, tik alarnı koşlar gına beterälär, imeş, bez anda bulsak saklar idek. Äydägez, hämmäbez dä kitäbez, digän bula.

Ul yartılaş çın, yartılaş sataşıp söyli ide.

Bu vakıtlarda kiç belän utnı sündermi idek. Tönlä bervakıt şäkert karlıkkan tavış belän:

– Fäthulla abzıy, Fäthulla abzıy! – dip, ike märtäbä kıçkırdı.

Bez aptıraşıp tordık.

Ul yartılaş torgan, yak-yagına karana ide. Bit urtalarına kızıl çıkkan, küzläre döres küz tügel idelär... Ul yänä astınnan kilgän tösle tavış belän:

– Fäthulla abzıy, min üläm... – dide vä başın bökläp bişmät östenä töşerde.

Çäçe citü, yañak söyäkläre çıkkan, irennäre kük, küzläre açık köye häräkätsez yata, üze ciñel genä haman sulıy ide.

Fäthulla agay anıñ kulların tözätep, gäüdäse buyına suzıp kuydı. Mañgayın totıp karadı.

– Mesken, kitäseñ ahrı... – dide.

Berazdan kul tamırların totıp karagaç, äkren genä:

– Yuk. Äle bügen ülmäs, bügenne ütkärer... – dide.

Ruslarnıñ ber-ikäve uyanıp, çittän karap tora idelär. Mostafa yuk, iptäşläre belän avılga bäyrämgä kitkän idelär.

Fäthulla agay tagın:

– Yuk, kiçne ütkärer, ülmäs äle, – dide. Bez äkrenläp yänä yatıştık...

İrtä belän irtä ük bezne Mostafa uyattı. Väğdäse buyınça, at belän bäyrämgä çakırırga kilgän ide.

Uyangaç ta, bez şäkertne kararga cıyıldık. Karañgılı-yaktılı kazarmada, ap-ak ırcaygan yöze, fikergä kalıp kölemserägän tösle, küzgä taşlanıp tora ide...

Fäthulla agay anıñ mañgayına kulın kuyıp:

– Alma agaçlarıñ atsın inde çäçäklären, mesken!.. – dide.

Mostafa üze genä kitte. Bez mäyetne yalgızın gına kaldırıp kitärgä yahşısınmadık.

Kön yaktırgaç, stantsiyädän candarmnar kilep täftiş yasadılar.

*Täftiş – tikşerü.

Berse mäyetneñ pasportınnan ğayep tapkan buldı:

– Srogı çıkkan, – dide.

Şundagı nemetsnıñ berse:

– Tyaper savsim bis paşporta muşna, – dide.

Ruslar monıñ süzennän köleştelär, candarm süzne ozaytmadı. Pasportnı alıp kitte.

Töş aldında Mostafa keşelär iyärtep kilde.

Şäkertebezne stantsiyädän ike çakrım çittä Kuyanak isemle möselman avılınıñ zıyaratlarına iltep kümdek.

Mäyetne kümgäç, Mostafa bezne üzläreneñ tau taşınnan öygän yortlarına bäyräm sıyına alıp kerde. Yäşlär arasında çagır turısında süz kuzgalsa da, Fäthulla agay bik nık karşı tordı häm azrak väğazläp tä aldı.

Bez dä, anıñ süzen tıñlap, çagır eçmi, sıylanıp kına kayttık.

Şäkertebez yuk ide inde. Änkäse bäyrämgä dä kötkänder, bäyrämnän soñ da kötkänder, läkin bez anı kümdek. Kaytsa pasportı gına ilenä kaytkandır.

1912