Çişmäle Balaları

2017 – Ekologiyä yılı

Näzer su yarata inde, könenä niçämä tapkır koyınsa da tuymas, änä, tagın da yögerep barıp başı belän buaga çumdı. Aña, älbättä, Gayan da kuşıldı, alar şulay agılay da tagılay inde. Ä Säfär kübräge kızınırga yarata, şuña da ul, ber kiyerelep aldı da, caylabrak yattı. Tik, küzläre Näzerneñ açık kalgan kitabına töşte, närsä ukıy soñ bu su bakası bertuktausız, dip bäläkäy taş belän bastırılgan kitap bitenä küz taşladı. «İzgelär çişmäse» dip atalgan poema ikän. «Eh-ma, çukıp karga bulmassıñ, ukıp mulla bulmassıñ, küpme genä şiğır ukıma, şağıyr bulmassıñ äle Näzer. Bezneñ ni, avıl balasınıñ şul inde, traktorçı, kombayner, ya bulmasa tözüçe bulaçakbız. Bähetlelär, änä, Sebergä yöri. Tik, neçkä küñelle Näzer belän min anda tüzälmäbezder şul,»- dip uylandı Säfär.

- Kızıkmı? – dip soradı ul sudan çıkkan Näzerdän, kitapka işarä yasap.

- Kızık.

- Närsä turında?

- İzgelär çişmäse turında, ukıy beläseñ lä üzeñ.

- Harap ikän. İzgelär çişmäse bezneñ yakta da bulgan.

- Närsä? Çınlap äytäseñme? – dip gacäplände Näzer.

- Äye. Miña Söngatulla kartäti söylägän ide.

- Nişläp alaysa häzer yuk, kaya bulgan soñ ul?

- Yukka çıkkan, - dide bitaraf kına Säfär.

- Alay bulmıy ul, - dip beldekle kıyafät belän süzgä kuşıldı Gayan. – Niçek inde çişmä yugala, di, cirgä señgän sular barıber ber yul tabıp cir östenä kilep çıga inde ul.

- Min kaydan belim inde. Kartäti bulmagannı söylämäs, elek bulgan, häzer – yuk, şunıñ belän vässälam, - dip tavışın kütärä töşte Säfär.

- Kızganıç, sineñ kartätiyeñ bıltır ülde bit inde, soraşıp bulmıy.

- Anıñ karavı, minem kartäti bar, - dide Gayan.

- Sineñ kartätiyeñ Söngatulla babayga karaganda niçä yäşkä keçeräk, beläseñme?

- Bulsa soñ. Minem kartıyga anıñ ätise, yäki kartätise söylägän buluı mömkin.

- Menä monısı döres, - dip kileşte Näzer.- Dimäk, anardan sorarga mömkin.

- Ä nigä kiräk äle ul siña? – dip bitaraflanuın dävam itte Säfär.

- Alaysa, sin başta menä bu poemanı ukıp kara, añlarsıñ.

Näzer akrın gına kitabın ukıy başladı, başta şulay vayımsız kılangan dusları torgan sayın aña yakınrak tartıldı, alarnıñ kiçereşläre yözlärenä çıkkan ide. Ä Näzer, poemanı tämam itkäç, kitabın şap itterep yabıp kuydı, yänäse, menä şundıy häl, min ukıdım, ä sezneñ yünsez fikeregez mine kızıksındırmıy.

- Karagız äle, bu çişmä üze ber tarih kitabı kebek bulıp çıkkan bit, şundıy vakıygalarga şahit bulgan, iskitärlek, - dip kuydı äsärlängän Gayan.

- Şulay şul menä. Avılnıñ gorurlıgı bulgan ul, anıñ tomalanıp kaluı bik kızganıç.

- Näq bezneñ avıldagı kebek inde, bezdä dä İzgelär çişmäse bulgan bit, - dip kuydı Säfär, anıñ bitaraflıgı küptän yukka çıkkan ide.

- Häzer bulsa ide ul çişmä, yugıysä avıl Çişmäle dip atala, ä çişmäse yuk. Bu poemada näq bezneñ avılnı yazgannar şikelle.

- Çınnan da, äydägez, malaylar, şul çişmäne ezlärgä totınabız, - dip bötenläy ük därtlänep kitte Näzer.

- Ä yal itü, su koyınu, bakça utau?

- Tırışırga turı kiler, anıñ karavı, avılda İzgelär çişmäse bulır, babaylar şunda kilep doga ukır, ä bez anı kirtäläp alırbız, tirä-yagına çäçkälär utırtırbız.

- Min riza, dide Gayan.

Beraz ikelänep torgannan soñ Säfär dä rizalıgın belderde. Çınnan da, ägär dä İzgelär çişmäsen tapsalar, böten halık malaylarnı maktayaçak, ä Säfärne iskä aluçı da bulmayaçak. Yuk, avız açıp kalırga yaramıy.

- Ä min küptän riza inde, - dide ul üzeneñ ikele uyların sizdermäs öçen.

- Dimäk, häzer kaytu belän olılardan soraşıgız, kem närsä beleşä häteregezgä kirtep kuyıgız, - dip komanda birep taşladı Näzer.

Malay üze ayıruça nık därtlängän ide, güyä soñga kaludan kurıkkanday, ul tiz-tiz kiyenä başladı. Ätiseneñ eştän kaytuın çak kötep aldı. Rähmätulla abzıy ulınıñ ğadäti bulmagan soravına ni äytergä belmi aptırap başın kaşıp tordı.

- Kayçandır bala çakta işetkän idem min bu hakta. Tik, kem belsen inde anı häzer. Tehnika zamanı bit, avılga gaz kerttelär, elektr linise, yul tözedelär, tuyralık artında sazlıknı kipterdelär, ike bua budılar, niçä urınga çüp, tires öydelär, dürt-biş urında karer kazıp taş aktarıp mataştılar. Kazılmagan cir kalmadı diyärgä bula. Kayda kümelep kaldı ikän soñ? Tuktale, Kızılbay tavı astında urman töpläp igen basuı buldırgannar ide, çişmä ul bit tau astında bula, bälki, şundadır.

İkençe könne malaylar yänä oçraştı.

- Minem äti Kızılbay tavı astında bulırga mömkin, dip äytte, - dip süz başladı Näzer.

- Ä minem äti argı bua astında kalmadı mikän, - di.

- Çişmaral kulında zur itep küper saldılar, yul polotnosın ike öy biyeklege qadär kütärdelär, şunda kümelmäde mikän, - di minem kartäti. – Ul haklırak tügelme soñ. Çönki Çişmaral ul çişmä aralıgı digän süz, ä häzer anda ber genä çişmä aga, beldegezme, - dip açıp saldı üz häbären Gayan. Yänäse, anıñ süze iñ ışanıçlısı.

- Menä siña başvatkıç, bolay bulsa eş öç märtäbägä arta tügelme soñ? Nişlibez?

- Min yärdämgä Rizanı çakıram. Sez dä berär malaynı çakırıgız da, parlaşıp, irtägä ük ezlärgä çıgabız.

- Bik döres fiker. Şulay itik bulmasa. Köräklär alıgız, aşamlık ta kiräk bulır. Sez şuña iğtibar itegez, kayda su sarkıp tora yäisä ülännär ikençe törle, yäki çokırlı urın bar, şunda kazınıgız,- dide Näzer.

- Ä min niçek ezlärgä beläm. Kazlar yatkan cirdä su bula ikän.

- Bik akıllı fiker, alaysa sin kazlarıñnı kütärep bar da, kaya yatkannarın kötep utır, - dip Gayannıñ täqdimennän kölde Säfär.

- Beläsezme, kalın timerçıbıktan tayaklar eşläp alırga kiräk, - dip täqdim kertte Näzer.

- Anısı nigä?

- Dımlı cir yomşak bula. Törtkäläp ezläü öçen.

Malaylar şulay karar itte häm irtänçäk öç par eztabar avılnıñ öç yagınnan çıgıp ta kitte. Näzer belän Riza öleşenä iñ kıyını turı kilde, ahrı, asfalt yulnıñ olı küpere yanında ezländelär alar. Tau bitläven, yar buyların tikşerep çıktılar, ber ömetle urın tabalmadılar, dimäk, çınnan da çişmä yul polotnosı astında kalgan bulırga mömkin. Berär cirdä tamçılap bulsa da su tibep çıkmıy mikän dip ike yakta da borınnarın cirgä törtä yazıp ezlänep yöredelär. Şunnan tau qadär öyelgän yul polotnasın kazırga kereştelär, tik monısı bötenläy dä mömkin tügel ikän, çönki avır samosvallar däü-däü taşlar taşıgan, alarnı ni kuzgatırlık, ni vatarlık tügel ide. Östenä ülän üsep kitkänlektän monda tufrak dip uylagannar ide, yalgıştılar malaylar. Küperdän astarak bu yırınga ikençese kilep kuşıla, anda çelteräp çişmä aga. Läkin anısı inde ikençe çişmä, ä yugalganı tügel. Könneñ kiçkä avışkanın kürep, arıp-talıp kaytırga yünäldelär. Säfär belän Röstäm, Gayan belän Färiz dä uñışka ireşä almagannar ide.

- - -

Kayda soñ bu İzgelär çişmäse? Üzsüzle malaylarnıñ ğarlegenä tide bu häl, nişläp inde bez tabalmıybız soñ, dip üz-üzlärenä sorau birde alar häm yañadan ölkännärdän töpçenä başladılar. Läkin haman da «kem belsen, tegendäder, mondadır» kebek süzdän başkanı işetä almadılar. Şulay da, berkem dä bu bit äkiyät, legenda dimäde, elek bulgan ul, dilär. Bulgan ikän, tabarga mömkin. Öç märtäbä çıktılar alar köräklär kütärep, buş kayttılar. Tau asların, yar buyların niçämä märtäbä karap çıkkannardır, monısı da näticä birmäde. İnde häzer köz dä yakınlaştı, kazlar da üste, aptıraudan alarnıñ kaylarda yörüen dä küzätep karadılar duslar, tik avıl eçendä ike bua bulganlıktan, yort koşları ällä kayda dımlı cir ezläp yörmäde. Nişliseñ inde, alarnı çişmä ezlärgä öyrätep bulmıy ide.

Ä ber könne cirgä kar yattı. Niçekter, ciñel genä töşep yattı da, eremäde. Salkınnar başlandı. İzgelär çişmäsen taba almaganlıktan malaylarnıñ käyefläre kırılıbrak yöri ide, ap-ak yomşak kar alarnıñ bu häsrätlären onıttırıp kuydı, şikelle. Kış kilgändä kem genä şatlanmıy soñ! Citmäsä, Gayannıñ ätise auçı, yağni ul Gayanga mıltıgın birep torırga mömkin. Nıklap kış başlanuın köttelär dä, Näzer, Säfär häm, älbättä, mıltık hucası Gayan, auga çıgıp kittelär.

- - -

Niçek äle: «Anda cil dä vakıtında isep, yañgır da vakıtında yava»,- dip maktaganmı Tukay üz avılın. Eh böyek Tukay, böyek Tukay, ägär sin Çişmäle avılınıñ kışkı irtäsen kürgän bulsañ niçek kenä yazar ideñ dä, nindi genä süzlär tapkan bulır ideñ ikän. Yuk-yuk, bu maturlıkka häyran-väyran bulıp telsez kalır ideñ sin, süz tapmas ideñ. Beläsezme, çatnama suıklar atna-un köngä suzılsa närsä bula? Karnıñ öske katlamı kata, anda inde idändä yörgän kebek yörergä bula. Läkin şulay da, salkın häm ayaz köngä karamastan, katı katlam östendä yaña gına küktän töşkän kar börtekläre bula, alar yaumıy, ä ğamäldä ayaz küktän berämtekläp-börtekläp kenä koyıla. Aşıkmıy gına, äylänep-äylänep kenä, koyaş nurlarında uynap irkälängändäy genä töşep yatalar da ence-märcännärgä äylänälär. Menä şul maturlıknı süz belän añlatıp kara inde. Bu güzällek tabiğat tabışmagı. Äytik, karşıñda kızgılt-sarı töstäge kar börtege cemeldi, yakınrak kilep karıym dip kuzgaluıñ bula ul inde tösen üzgärtep kuya. Ber kar börtege niçä töskä kerä ala soñ, menä gacäp. Ya ul yugalıp kuya häm anıñ urnına başkası yaltlap çıga. Läkin ayaklarına çañgılar elep algan malaylarnıñ bügen kar börtekläre belän kaçışlı uynarga niyätläre yuk ide, alarnıñ üz mänfäğatläre bar. Tölke! Bu siña buadan balık totu tügel, ä çın auçılık. Döres, mıltık beräü genä, Gayan anı tölkegä tügel, kayın töbenä atarga da iptäşlärenä birmäyäçäk, läkin tölke atıp alsalar bez attık dip söyläve ni tora. Gayan mıltıklı keşe, dimäk, gorur, aldan bara.

- Gayan, - dip sorau birep kuydı Säfär, - ike tölke oçrasa, nişlibez, bersen minnän attırasıñmı?

- Älbättä, bersen atkaç ikençese sine genä kötep utıra inde ul.

Malaynıñ kölüe añlaşıla ide, şulay da Säfär yañadan sorau birde:

- Büre kilep çıksa, nişliseñ?

- Eşlämim. Miña timi bit ul.

- Nigä?

- Minem arttan zurrak malaylarnıñ kilgänen kürmäsmeni, sezne aşıy ul.

- Hı, - dip kenä äytä aldı Säfär. İnde süzgä Näzer kuşıldı.

- Şulay da mıltık tagıp yörise kilä bit äle, Gayan.

- Minem kebek tönge munçada kara tir tügep eşlägez dä, annan yörersez.

- Añlamadık.

- Beläsezme, äti miña närsä dide? Garmun alıp kaytıp birde dä, menä şunarda öyränmi torıp mıltık yagına küzeñne taçıraytma, dide. Min ber kön şıgırdattım, ike kön.. Şaytan tavışları kilä. Başım bette inde, di äni. Tottım da kittem İldus abıylarga, ul bezneñ tugan keşe bit inde. Kaysı töymälärgä baskalarga öyrätep birde. Şunda äytte inde, garmunda tönlä munçada gına öyränep bula ikän. Ber atna läükädä kundım. Şunnan inde öç köyne ätigä yarım-yortı şıgırdatıp kürsättem. «Yarıy, alırsıñ. Tik mıltıknı keşegä tottırma!»- dide. Menä şulay, açulanmagız, garmunnı keşegä birergä yarıy, mıltıknı – yuk.

Öç malay tölke kuu därte belän atlıy torgaç inde ike ür menep ütkännär ide. Monda ara-tirä vak-töyäk ärämäleklär kürenep kala, tölke, kuyan küpter inde. Şulay uylanıp barganda, alda çınnan da tölke kürende, yırak ide äle ul, läkin tölke ide. Häzer «auçılar» sak kına, söyläşmi genä bara başladılar. Çañgıların şuıtıp kına atlıylar. Tölke äylänep-tulganıp uynap yöri, bolarda game dä yuk, şikelle. Duslar haman yakınlaşa, tagın çak kına barsalar mıltıktan atarga da mömkin bulaçak. Läkin şulçak tölke yögerä başladı. Tik, küzdän yugalmadı, beraz bardı da tuktaldı, utırıp kuydı. Üze ällä kaya karıy, malaylarnı küräme-yukmı, belmässeñ. Öç dus sak kına yänä yakınlaşa başladı. Tölke yap-yakın, ul şul tiklem yahşı kürenä, sikerep torıp kuıp totası kilä. Bu yulı inde malaylar korsaklarına yatıp şuıştılar. Häzer, häzer, häzer dip tibä Gayannıñ yöräge, tagın un metr gına yakınlaşası ide. Häm tagı da şul uk häl: tölke lert-lert yögergäläp kitte dä bardı. Üze şäp tä çapmıy bit, malaylarnı sizep, kurkıp çapkanga oşamıy.

Menä şulay kabatlana torgaç, duslar niçä çakrımnar ütkännären sizmi dä kalgannar. Tölke isä, bolarnı üçektergändäy, uynap-uynap yörde dä, agaçlıkka kerep tä kitte. Ber iñkü urın ide bu, yegermeläp imän häm vak-töyäk kuak. Ällä kayda yäşerenä almas cänlek. Malaylar yugalgan tölkeneñ ezlären yañadan tapmakçı bulıp kuaklıknı kat-kat äyländelär, annarı anı arkılıga-buyga üttelär, ä häylä kapçıgı suga töşkändäy yuk buldı da kuydı. İnde häzer ezläüdän dä fayda bulmas, ber ütkän ezne kar kümä bara ide. Şunda gına duslar sepertmä buran kuzgaluına iğtibar ittelär. Kaytırga kiräk ide. Menä bäla, bayarak kına tölke kuganda biyäläyläre, çalbarları lıçma su bulgan ikän, alar bik tiz şakırdap kattılar, öşetä başladı. Cil köçäyä, bik tiz suıta bara ide. Beraz atlagaç, tuktap karanırga kereştelär, läkin ber genä närsä dä kürenmi ide inde. Barı tik cil ulıy häm iskitkeç tizlektä kar oça. Kötmägändä karañgı töşte. Şulkadär ozak yördelärmeni, avılga qadär häzer kimendä un-unbiş çakrım bar bit, dip şomlandı duslar. İñ ayanıçı, alar avılnıñ kaysı yakta ikänen añlıy almıy idelär.

Adaştık. Bik kurkınıç süz bu. Yöräkne öşetä. Keşeneñ käräşü köçen işep-işep aşıy. Mondıy çakta bändä törlesen uylıy, ä malaylar yarıy äle öçäübez, büre-fälän oçrasa kümäkbez, mıltıgıbız, çañgı tayaklarıbız bar, dip yuanışkan buldılar. Läkin alarga ülem ırcaygan büre räveşendä tügel, ä adäm zatın çarasız kaldırıp mıskıllagan buran bulıp yanıy ide. «Tuñıp üläbez bit,- dip uylandı malaylar. - Bozga äylänep katıp kalmas öçen häräkätlänergä kiräk, ä monıñ öçen häl yuk. Urman tabarga kiräk, agaçlıkta buran köçle bulmıy». Läkin, küpme genä yörsälär dä, bernindi agaç zatı yuk, menä gacäp, köndez bit kaya karasañ da agaçlık, ärämälek kürergä bula ide.

Säfär aldan bara. Klassta ul iñ köçle çañgıçı. Kinät ul küz aldında yuk buldı, tik «ay!» digäne genä işetelep kaldı. Alda yar bulgan ikän, Säfär yıgılıp töşkän, citmäsä, ber çañgısı çatnagan, sınıp çıgarga tora. Cilkäsenä kar tulıp betkän. Menä häzer ul öşi dä öşi inde. Monda cil ulkadär köçle tügel, läkin suık şul uk. Yuk, tik utırsalar motlak tuñaçaklar. Ämälen tabarga kiräk. Ber urmanga yulıgıp uçak yagarga.

- Malaylar, kemneñ şırpısı bar? – dide Näzer.

Endäşüçe bulmadı.

- Gayan, sin bit auçı, şırpıñ bulırga tiyeş?

- Onıtkanmın.

Añlaşıldı, häzer inde uçakka da ömet kalmadı. Karnı kazıp yatıyk ta inde, şunda ya isän kalırbız, ya ülärbez. Duslar niçek citte şulay çokır kazıdalar da, sıyınışıp yattılar. Läkin, östän kaplarga berni dä bulmagaç, salkın tagın da nıgrak söyäklärenä ütte, häräkätlänmi yatu fayda birmi ide.

Küpme vakıt uzgandır, belüçe yuk, selkenep tä karadılar, ber-bersen koçaklap yatıp ta tordılar – barıber salkınga tüzä almadılar. Citmäsä, kuzgalırlık häl kalmadı, aşarga da almagannar bit.

- Bez kaydabız soñ?- dip can açısı belän kıçkırıp cibärde Säfär. Aña ayıruça kıyın ide, tüzemlege kalmagan.

- Malaylar, - dip cavapladı hälsez tavış belän Gayan. – Uylıyk äle, çınnan da, bez kayda, mondıy tirän yırganak adım sayın oçramıy bit. Min öçençe yıl şundıy ber yırganak kürgän idem, tik cäy köne ide, şul tügel mikän?

- Ya, tiz söylä, kayda ide ul?

- Bez bit Taşlıyılga avılı yagına taba kildek, äyeme? Anda minem änineñ abıysı yäşi, şularga kunakka bargan idek. Bez töşkän çokır şuşı taşlı yılganıñ başı tügel mikän?

- Däres söyliseñ, bez şuşı yünäleştä kildek şikelle, - dide Näzer.

- Şulay bulsa, avıl monnan ike genä çakrımda bulırga tiyeş, menä bu yakta.

Tuñıp bargan balalar kıymıldıy başladı. Tik çokırdan menep bulmıy, kart körtläre kärnizlär yasap aska dugalanıp tora ide. Bik zur kıyınlık belän genä ber urınnan kütärelä aldılar. Cil häzer näq karşıga ide, ul küzdän yäşlär sıgıp çıgara, ä küz yäşe şunda uk tuña ide. Öşegän kulları, şarf oçları, yakaları belän bit-küzlären tuñudan saklarga tırışıp malaylar alga ıntıldı. Häl küptän betkän ide. İnde aşıysı da kilmi şikelle. Barı tik sünmägän can, ömet alarnı alga atlarga mäcbür itä ide. Alda, inde kilep törteler yakınlıkta gına, ber şäülä kürende. Bagana! Elekt liniyäse läsa. Dimäk, avıl yap-yakın. Yartı çakrımlap atlagannar ide, tonık kına bulıp ber yaktılık kürende, ferma vodokaçkasındagı lampoçka ide bu. Däülätşa abıylarga tönge säğat ikelärdä kar-bozga äylänep betkän öç malay kilep kergäç, hucalar kurkıbrak kitkän kebek buldı. Bolarnıñ ayak-kulları tuñgan bulsa, nişlärseñ. Yarıy äle Gayannıñ Mahitap ak äbise bik ölger bulıp çıktı, ul miç kultıgınnan alıp malaylarga cılı pimalar kiderde häm tiz genä miç başına menep yatarga kuştı, öslärenä kat-kat tunnar yaptı.

Monda ifrat cılı ide, yaña gına ikmäk peşep çıkkan. Parı çıgıp torgan ikmäk, kura ciläkle kaynar çäy malaylarga can kertä başladı. Häyer, alar üzläreneñ cılınganlıgın, isän kaluların añlap ölgermädelär şikelle, tirän yokıga taldılar. İkençe könne bik soñ gına, anda da tanış tavışlar işetep kenä, uyanıp kittelär.

Çişmäle avılında bolarnı yugaltkannar ikän, barlık irlär cıyılıp çıgıp bik ozak ezlägännär. İrtän Näzerneñ ätise Rähmätulla avıl hakimiyätenä barsa, anda Möcähid abıy anı kötep utıra ikän.

- Äle genä Taşlıyılga avılınnan Däülätşa isemle keşe şıltırattı. Malaylar anda ikän, öçese dä isän, arıp yoklap yatalar, - dide.

Şunnan, bilgele inde, ätilär «ä» digänçe at cigep Taşlıyılga yagına çaptıralar.

- - -

Adaşkannan soñ Näzerne äti-änise bik nık kisätep kuysalar da, üz küräçägen kürmi çeben dä oçıp yörmi ikän. Kışnıñ kändi urtasında ber bäyräm bar – Yaña yıl dip atala. Ä Yaña yıl inde çırşısız bulmıy. Çönki borın zamanda çırşını urman iyäse, canlı agaç dip belgännär. Şuña da bizägännär, qader-hörmät kürsätkännär. Şulay itsäñ yıl imin, uñışlı kilä, mallar ürçemle, bändälär isän bula, di.

Şularnı uylap, Näzer balta aldı da urmanga kitte. Señlese Karlıgaçnı bizälgän çırşısız kaldıralmıy bit inde ul. Ä çırşı digäneñ barı tik yırak urmanda gına bar, älege şul tege çakta malaylarnı adaştırıp kuygan cirdä. Läkin bügen kurkası yuk, kulda ütken baltası, barası da kaytası. Yögerä-atlıy turıga gına bargaç, urmanga bik tiz kilep citte Näzer. Tik, Yaña yıl çırşısın saylau alay ansat tügel ikän, iñ maturı kiräk bit. Ä monda agaçlar kükkä aşkan, bäläkäyläre siräk oçrıy. Menä ber sılu tora, üze yämle, üze töz. Ilısları niçek yaltırıy, bu bit uyınçık elmiçä dä bik matur. Näzer baltasın çabam gına digändä kinät çırşı botakları arasınnan ike kızıltüş pırhıldap çıktı häm çır-çu kilep, äylänä-äylänä oçıp yöri başladılar. Ällä malaynı ärlilär, ällä inde «bu çırşıga timä» dip yalvaralar. Näzer uylanıp tordı, annarı: «Yarıy, busı koşlarnıkı bulıp çıktı. İkençesen kisärmen äle, urmanda çırşı betmägän»,- dip arı kitte.

Malay yalgışmadı, beraz ezlängäç monnan da maturragın oçrattı. Hätta baltasın alırga aşıkmıy, soklanıp karap tordı. İnde urman güzälen töbennän çabıp alam disä, botak astınnan ap-ak kuyan çıgıp çaptı. Kayçıkolaknıñ oyası şunda mikän. Dimäk, bu çırşını alıp bulmıy da bulmıy inde, kuyanga torak kiräk, min üzemä tabarmın äle, dip Näzer tagı da arı kitte.

Yöri torgaç, öçençe çırşına oçrattı ul. Maturlıkka monısı tegelärennän hiç tä kalışmıy. Yarıy, monıñ botakların imgätmiçä genä kisep alam da, kaytıp kitäm, dip uylıy Näzer. Baltasın alıp çırşı töbenä çügäläsä, başına kar kisäge kilep töşte. Malay aptırabrak kaldı, kaydan kilep töşte soñ bu kar, ul bit karlı botak astında tormıy, çırşını der selketep karların koygan ide. Yarıy, bu çırşını barıber alırga kiräk inde, yugıysä ozak yörede, kük yöze dä tomalanıp bara. Baltasın nıklap totıp çırşıga çabam digändä başına tagın ber yomarlam kilep bärelde. Malay bu yulı nıklap aptıradı. Ni hikmät bu? Näzer başın kütärep karana başladı, ähä, yänäşädäge däü çırşı botagında tiyen utıra ikän, şul ırgıta, ahrı. Üzenä kalsa, bu çırşı mineke, tiyä kürmä, dip añlatırga tırışadır inde. Şundıy matur can iyäsen niçek tıñlamıysıñ. Näzer bu çırşını da isän kaldırırga mäcbür buldı.

Änä şulay ber faydasızga yörep vakıt uzdırgan arada bik tiz kön karañgılanıp, buran da çıkkan ikän. Kay tarafka karasañ da hiçni kürenmi başladı. İnde bitlärne çemetep katı kar börtekläre oça ide, agaç başların iyä-bögä cil dularga totındı. Näq tege vakıttagı kebek, dip uylap kına ölgerde Näzer, avılnıñ kaysı yakta ikänen onıttı da kuydı. Dimäk, tagın da adaştı. Ätise äytkän ide bit, bu urmanda keşelär yış adaşa, yörmä anda digän ide. Olılarnı tıñlamasañ şulay bula ul. Açuıñ kilmäsmeni, niçek inde ul ike tapkır totaş urmanda adaşıp yöri. Yuramal kılangan kebek. Keşe ışanmaslık häl. Häzer äti-äni nişli inde, tagın da mine ezläp çıgarlar mikän? Menä tiktomaldan bäla. Kuyannı kızgandı, tiyenne cälläde, ä anıñ üzen häzer kem kotkarır. Şuşındıy küñelsez uylar belän bik ozak yörde äle Näzer, tämam arıp, häldän tayıp betkändä ber olı çırşıga kilep yulıktı. Malaynıñ atlarlık häle kalmagan ide inde, anıñ çamalavı buyınça, häzer kimendä tön urtası bulırga tiyeş, dimäk, arıtaba ezlänüneñ faydası yuk, kola yalanga çıgıp tuñıp ülgänçe menä şuşı çırşı töbendä yoklap alu yahşırak bulır.

Kart çırşınıñ tübänge botakları ozın bula, aska bögelep tora. Kış köne şuşı seberkelärgä kar kunıp, alarnıñ oçların cirgä tigänçegä qadär bögep kuya. Ä botaklar astında kuış kala, hätta korı, ılıs tüşälgän yomşak cir bula anda. Näzer botaklarnıñ karın koymaska tırışıp, alarnı sak kına aralap kerde dä yattı. Monda cil ütmi, tınıç ikän. Döm karañgılıkta kalgaç, kesäsendä şırpı barlıgı da isenä töşte. Näzer salam kalınlıgı gına çıbıklardan uçak yagıp kulların, ayakların cılıtıp mataştı, ber stakan su kaynatırga da köçe citmägän uçaktan ällä ni fayda yuk ide, läkin kar belän kaplangan botaklar astında salkın tügel ide inde. Häm arıgan Näzer yoklap kitte. Ä uyanıp kitkäç, tiz genä ike botaknı yırıp köngä çıktı häm çın şatlık kiçerde: burannıñ eze dä yuk, çalt ayaz kön, küktä koyaş kölä, ä cirdä ällä nindi töslär belän millionnarça kar börtekläre cemeldi ide. Çırşılar irtänge saflıkta bigräk tä matur kürenä. Läkin Näzerneñ alarnı harap itäse kilmi ide inde. Ul bäläkäy baltasın bilbavına nıgrak kıstırıp kuydı da, tizräk kaytırga aşıktı.

Öydä eläkte inde üzenä! Äti-änise malaynı tette genä. Kürşe-külän dä rizasızlık belderde: «Bez ällä sezneñ ul yünsez malayıgıznı tön sayın ezläp yörergä tiyeşme?»- diyüçelär buldı. Anıñ karavı, Näzer iptäşläre arasında geroyga äylände. Kış urtasında, urmanda beryalgızı tön kungan keşe bit ul! Dimäk, yöräkle, ışanıçlı malay, mondıy adäm belän duslaşırga bula. Tik menä Karlıgaç aldında gına kıyınrak ide.

- Gafu it inde mine, tuganım, çırşı alıp kaytmadım, - dide ul señlesenä häm urmanda kürgännären söyläp birde.

- Yarıy, abıy, borçılma, sin döres eşlägänseñ, tere çırşı bigräk matur bit ul, hayvannar kinänsen äydä. Anıñ karavı, yaz köne bez bakçaga çırşı utırtırbız, ul yıl buyına bezgä bähet teläp torır.

- Bik akıllı söylädeñ äle, tuganım. Yanında zur agaç üsep utırgan yort çınnan da bik kürkäm bula ul, - dip hupladı kıznı abıysı.

Öç könnän Yaña yıl citte. Tışta inde karañgı, ä öy eçe yap-yaktı. Östäl tulı tämle rizık. Tik berkem dä aşarga utırmıy. Nider kötälär kebek. Menä işek açılıp kitte häm salkın parların iyärtep ber babay kilep kerde. Ap-ak sakallı, cılı tunnan, ös-başına kar börtekläre kungan.

- Ura! Kış babay! Bezgä Kış babay kilde, - dip şatlanıp kıçkırıp cibärde Karlıgaç.

-Döres, balakayım, min Kış babay. Beläseñme mine kem cibärde? Urmandagı iñ olısı, abıyıñ Näzergä tanış çırşı tup-turı sezgä kilergä kuştı.«Anda bik söykemle, bik akıllı ber kız bar, şuña büläk itep bir!»- dide. İsänme, kızım, min siña büläklär belän bergä gomerlek bähet tä alıp kildem äle. Yarıy, anısın üskäç añlarsıñ, ä häzer sin minem büläkläremne kara.

Kış babay Karlıgaçka bik matur kurçak alıp kilgän ikän, üzenä taman bişege dä bar, ällä niçä külmäk tä kuygan Kış babay. Karlıgaç şatlıgınnan nişlärgä belmäde, ä kunak süzen dävam itte:

- Kayda äle yahşı ukıgan, äti-änisen tıñlarga süz birgän akıllı yeget Näzer? Aña da bülägem äzer. Büläkneñ dä iñ kättäse. Mä, al, ulım, faydasın kür.

Kesä telefonı bulıp çıktı läsa bu. İh, Näzer bu hakta küpme hıyallangan ide. Häzer ul beler niçek yäşärgä! Malay çınnan da bähetle ide. Döres, ul Karlıgaç tügel, Kış babaynıñ kilüen, büläklär birüen ätise oyıştırganlıgın añlıy ide. Bälki ätise, tagın da yugala başlasañ telefonnan häbär birerseñ, dip kinaya belän saylagandır äle bu büläkne. Läkin aña karap äyberneñ qadere kimemi, Karlıgaç ta, Näzer üze dä bik bähetle idelär bu kiçtä.

- - -

Färiz ber könne Näzergä rayon gäziten kiterep tottırdı. Malaynıñ kön-tön kitap ukuın, küpne belüen tiñdäşläre añlıy ide inde, klassta iñ köçlese ul bulmasa da, süzen tıñlıylar, isäpläşälär ide. Menä bit, Färiz dä, ni uylarga aptıraganlıktan, Näzer yanına kilgän. Güyä ul aña äkiyättäge babay, häzer menä äfsen-töfsen ukıy da şuşı hurlıklı gäzitne yukka çıgarıp kuya.

Gäzit hurlıklı tügel inde, ä menä anda basılgan mäqalä avıl halkın bizämi ide. Näzer anı dikqat belän ukıp çıktı.

Atka atlangan komandir aldan kilä. Artında zur bulmagan cäyäüle otryad.

Aklar inde kızıllarnıñ yakınlaşuın küptän belä ide, alar, kayın töplärenä yäşerenep, vintovka tözäp yatalar. Berençe atu yañgırıy. Kızıllarnıñ komandirı, kükrägen totıp, atınnan avıp töşä. Otryad ofitsernıñ gäüdäsen alıp tiz-tiz ışıgrak urınga çigenä.

İkençe könne kızıllar zur köç belän kilep, avılnı yaulap alalar. Ofitsernı Çişmäle avılı buyındagı urmanga yakın cirdä cenazalap kuyalar.

Vakıt uza. Komandir kabere östendä kayın üsep çıga. Berärse utırttı mikän, ällä cil alıp kildeme orlıgın. Ämma şunısı bar, peçän çabuçılarnıñ çalgısı kismäde bu çıbıknı, traktorlarnıñ sabanı urap ütte. Çönki härkem belä ide – monda kaber, monda ofitser kayını. Soñrak ofitser kayını turında ber ukıtuçı şiğır dä yazgan ide äle.

Sovet vlasten qaderlägez, zinhar,

Andıy ğadel vlast yuk cirdä.

Haklık yaklap, tugan ilne saklap

Küpme kan tügelgän bu ildä.

Menä şundıy ide bu şiğırneñ soñgı süzläre. Saklıy almadık şul. İh, nigä dönya şulay ikän, politiklar, patşalar bähäsläşä, ä halıklar can birä?

Ellar ütte, zamanalar uzdı, cillär iste, uñnan, suldan, ällä kaydan, hätta okean artınnan. Avılda kalgan halık cir sörmi, igen ikmi yäşärgä öyrände. Şunıñ öçen igen kırlarında urmannar üsep çıktı. Ofitser kayını şular arasında yugaldı, häzer inde kızıl komandirnıñ kaberen belüçe dä yuk. Şulay inde, halık öçen canın fida kılgan keşe berkemgä kiräkmi.

Anıñ karavı, halıknı kırgan İvan Groznıy, Tevkelev kebek palaçlarga häykäl kuya başladılar. Berzaman Vlasovka da kuymaslarmı? Belep bulmıy, dönya bu, närsä genä bulmas diseñ.

Ä qadersez kaber kaydadır şunda yata bit äle. Din äytä, keşeneñ canı ülmi, di. Kızıl komandirnıñ da ruhı torıp kaldı mikän. Ul bu tormışnı, bügenge könne kürä mikän, belä mikän? Halık azatlıgı öçen köräştelär, häzer halık yuk – avılda ike distä kart-korı da, tagı da ülep betälmi kalgan dürt-biş särhüşbaş. Cir öçen aklar-kızıllar ber-bersen üterdelär. Häzer cir, änä, berkemgä dä kiräkmi, kısır yata. Kem haklı bu tormışta, kem haksız, kem ğadel dä kem yavız?

Belmibez şul, ä ärvahlar endäşmi. Alar däşmäsennär, döresen äytmäsennär, küzebezne açmasınnar. Berni añlamıy, uylanmıy yäşäve tınıçrak. Bügen azatlık öçen köräşüçelärne häterläü «modada» tügel. Şuña da alarnı onıtu, kaberlären urman basuı häyerle. Şulay bit?!

- Hı, kara närsä digän. Azat tormış öçen köräştä gomeren kızganmagan keşeneñ kaberen karamadılar, bötenläy onıtıp kuydılar, digän. Bälki, bez anı karamaganbızdadır, läkin bez berni belmädek bit. Ä nik belmädek soñ? Karale, ni öçen äle bez İzgelär çişmäsen belmibez, ofitser kaberen belmibez, çınnan da berni belmi torgan mañkort halık bulıp çıgabız tügelme? Ni öçen olılar söylämägän? Çönki bezneñ belüebezneñ ähämite yuk dip sanagannar. Ul gına citmägän, mäktäptä tugan yak tarihın ukıp yöregän bulabız bit äle. Oyalmıyça. Näzer şulay tirgände dä, gäzitne alıp kaytıp ätisenä tottırdı.

- Döres yazılgan şul. Çınnan da bez malay çakta ofitser kabere bar ide, kirtäse dä, baş oçındagı taşı da saklana ide. Ni arada şulkadär gomer uzgan da barısı da onıtılgan, - dide Rähmätulla abıy, mäqaläne ukıgaç.

- Kayda ide soñ ul?

- Çaukalıknıñ argı yagında, şunda urman avızında inde ul kaber. Häzer anı tabıp bula di meni, kirtäse yuk, taşın turistlar kutarıp taşlagan ide, ä urnında inde yäş kayınlık üsep utıra. Belmim inde, niçek tabarga mömkin soñ, ezlärgä anıñ vakıtı barmı tagın, cäy köne mäşäqat bolay da baştin aşkan.

«Yarıy, sineñ vakıtıñ bulmasa, bezneke bar»,- dip uyladı Näzer häm malaylar belän kiñäşergä buldı.

Färiz, Säfär altınçıda, Näzer belän ber klassta ukıylar, ä menä Gayan belän Riza ber yäşkä bäläkäyräklär. Şuña ber buş klasska cıyılırga turı kilde. Mäqaläne barsı öçen kıçkırıp yañadan ukıp çıgarga kiräk ide. Läkin şulçaknı klasska Zölärä belän Täsliyä kilep kerde.

- Monda nişlisez sez, sıpırıgız öyegezgä, bezgä idän yuarga kiräk! – dide tökse itep Zölärä.

Ukuçılar idän yumıy, läkin Zöläräneñ änise mäktäptä cıyıştıruçı bulıp eşli, äle ul avırıp kitkän. Şuña da kız änise öçen idän yua, häm malaylarga änise vazıyfasınnan karap, olılarça boyırık birä ide. Ä Täsliyä aña yärdäm itä. Alar bit ike sıñar ber kiyem.

- Bez tämäke tartırga cıyılmadık, kurıkma, Zölärä. Sin biş minutka gına aşıkmıy tor, bez menä monı ukıyk äle, - dide Näzer olılarça töple süz belän.

Kızlar, ber-bersenä karaşıp aldılar da, riza buldılar, malaylarnıñ seren belergä digändä alar atlıgıp tora inde ul.

Mäqalä barsınıñ da başın iderde.

- Bolay bulgaç, bez ike närsäne beryulı ezlärgä tiyeş bulabızmıni inde? Ay-hay. Bıltır cäy buyına İzgelär çişmäsen taba almadık bit äle, - dip kuydı Riza.

Eşkä soñınnan gına kuşılgan malaynıñ şulay dip toruı Näzergä oşamasa da, ul endäşmäde, ärepläşer vakıt tügel. Monda nık itep başnı eşlätergä kiräk. Barıbıznıkın beryulı.

- İkese ber törle eş inde ul, uylap karasañ, dimäk, ike ezlänüne bergä alıp barıp bula, - dip töple fiker äytte Gayan.

- Malaylar, bu ofitser ziratı sezgä İzgelär çişmäsen dä ezlärgä yärdäm itä tügelme soñ?- dip sorap kuydı Täsliyä.

- Niçek inde? – dip gacäplände malaylar.

- Anda ofitser üzeneñ otryadı belän yuldan kilgän diyelä tügelme soñ?

- Yuldan kilgänder inde, bilgele.

- Ä bit İzgelär çişmäsenä dä başka avıl keşeläre yuldan kilgän. Minemçä, şul uk yuldan bulırga tiyeş.

Färiz sikerep torıp kıznı maktarga totındı.

- Nu sindä baş, Täsliyä. Präme akademik. Bez, malaylar, inde ber yıl baş vattık, ä sin «ä» digänçe añladıñ. Çınnan da şulay, bez bit, yaña yul, asfalt yanınnan ezlibez. Citmäsä, anıñ iñ tekä tauga kütärelgän urnınnan. Vät ahmaklar. Elek bit mondıy urınnı urap yul yargannar. Dimäk, bezgä iskä yulnıñ kaydan ütkänen belergä kiräk.

- Döres, äytäseñ, dus. Ä iske yulnı yakınça çamalarga da bula. Äti äytä, ofitser kabere kayın urmanı yanında ide, di. Üze ülgäç anıñ mäyeten ällä kayda kütärep yörmägännärder inde. Şunda, yul çitendä genä aşık-poşık cirlägännär dä arı kitkännär. Härbi keşelär bit.

- Äye, şulay bulırga mömkin, dimäk, eş ciñeläyä, - diyeştelär malaylar. Alarnıñ yözläre yaktırıp kitte. Menä şulay, klasska oçraklı räveştä genä kilep kergän Täsliyä bolarnıñ olı başvatkıçın çişte dä kuydı.

- - -

Yazga taba könnär ozaya, ozaygan sayın tizräk ütä ikän. Kön sayın bernärsä bulıp torgaç, Näzerneñ dä boyıgırga vakıtı yuk. Bügen, änä, Seberdä eşlägän Ayrat abıysınnan hat kilgän: «May ayında, bälki, otpuskaga kaytırmın äle», - digän. Bik şäp bulaçak, malaylarga bulışırga, cir kazışırga köçle, taza-sau keşe östäläçäk. Näzer ber yaklap şatlık kiçersä, abıysı aldında üzen «gayıple» dä toya ide haman. Üzeneñ yülärlegen ul berkemgä dä söylägäne yuk, änä şuña kürä dä bu hatirä namusın bimazlıp häterdä yöri dä yöri.

Niçek buldı soñ äle bu? Äye, näq menä bügenge kebek öygä eşne eşläp utırganda däftäre tuldı. Sumkasında zapası da yuk ikän. Bäla tügel inde monısı, änise ällä küpme däftär alıp kuygan, sandıkta saklıy, tik menä ul üze kayadır çıgıp kitkän ikän. Malay şul sandıkka karap-karap aldı, uylanıp, ikelänep tordı. Biredä bernindi ğayep eş yuk kebek, yozaksız mölkätne açası da alası, şulay da soramıyça aktarınu yahşı tügel bit äle. Şul uk vakıtta öygä birelgän mäsälälärne dä eşläp kuyarga kiräk. Uylanıp torgaç, Näzer täväkkälläde, yapmasın açıp taşlap, sandıknıñ kiñ kapkaçın kütärep açıp kuydı. Äniseneñ yaulık, külmäk kebek äyberlären tuzdırmaska tırışıp, kulın töpkäräk tıktı. Barmakları katı, tügäräk närsägä tigäç, kızıksınuı ciñde, şunı tartıp çıgardı.

Kulyaulıkka törelgän prännek ide bu. Böten tügel, zur gına itep teşnälgän, taş kebek katkan üze. Şunda barsı da Näzerneñ isenä töşte. Bıltır anıñ abıysı Ayratnı armiyägä aldılar. Kitär çakta, inde ozatırga kilüçe dusları belän işekkä yünälgändä, äni keşe kinät talpınıp kitte.

- Ulım, tuktale, - dide ul häm, östäldäge savıttan prännek alıp, Ayratka suzdı. – Menä şunı zur itep teşnäp al äle. Kalganın kaytkaç aşarga yazsın, balam.

Şulay kitkän ide Näzerneñ abıysı armiyägä. Dimäk, keşeneñ rizıgı torıp kalsa, ul isän-sau kire äylänep kayta ikän. Şulay dip saklıy inde änise bu prännekne. Tik, kaytkaç, Ayrat monı niçek aşar soñ? Prännek äle ük taş kebek katı, ä abıysına tagı da ber yıl hezmät itäse bar. Çınnan da, niçek aşar ikän? Ällä teşnäp kararga inde, Näzerneñ teşe ütsä, abıysı niçek tä kimerer ide, bälki. Şulçak malaynıñ başına ber uy kilde: prännekne alıştırıp kuyganda niçek bulır soñ, yañasın Näzer üze teşnäp, monısına ohşatıp kuya ala bit.

Malay ike kabımlık rizık kisägenä ozak itep karap tordı, küz aldına kiterde. Yuk, ul teşnäsä bolay bulmıy, anıñ teş kaznası bäläkäyräk läsa, änkäse sizmi kalır diseñme. Şulay şäp uyınnnan kire kaytıp Näzer töyençekne urnına yäşerde.

Kötkän, sagıngan keşe öçen vakıt ozak suzıla inde ul. Şulay da, isän adämneñ gomere alga bara, könnärne sanıy torgaç yıl uzıp ta kitte häm soldat kiyemendä yaltırap Ayrat ta kaytıp töşte. Yeget belän bergä öygä şatlık kayttı, kiçen kürşe-külän, tugannar cıyıldı. Şulçak äniläre sandıgın açıp cibärde.

- Menä, balakayım, sine tugan yortka tartıp torgan rizıgıñ. Hoday dogalarımnı kabul kıldı, küräseñ, Allaga şöker!

- İ-i äni, çınnan da, menä şuşı rizık, sineñ izge teläkläreñ mine hätärdän alıp kalmadı mikän? Duslarım harap bulganda min isän kaldım bit.

Soldatnıñ şuşı süze abzıylarga citä kaldı, närsä buldı, söylä inde, dip bar iğtibarların Ayratka yünälttelär. Yeget üze kıyınsınıbrak kaldı, artıgın äytep taşladım, dip uyladı, kiräkmägänne söyläp änine nigä hafaga salırga. Şulay da, yakın keşeläreñ ütengäç, niçek söylämiseñ.

- Şartlau buldı, - dide Ayrat. – Snaryad buşatkanda bälagä tarıdık. Şartlarga tiyeş tügel bit inde ul snaryadlar, tik, agaç mıltık ta yılına ber atıla, digändäy, nindi genä koralnıñ da hätäre bar inde ul. Berärse ällä töşerep cibärdeme, snaryad tözek bulmaganmı anısın äytä almıym, kürmädem. Min yomış belän agaç artına kitkän idem. Ni äytsäñ dä, bez bit möselman halkı, keşe küzennän yırakkarak kitäbez. Menä şul kotkardı mine.

Tabın tınıp kaldı. Härkem uyda ide. Ya Hoda, ägär... menä şuşı bügenge bäyräm dä bulmas ide, Ayrat üze dä bulmas ide, äti-änigä gomerlek kaygı bulır ide. Ul çakta Näzer dä yomılıp kalgan ide. Olılarça: «Ya Hoda!»- dimäsä dä, malay näq şul halättä ide. Bıltır bit ul katı prännekne ozak totıp utırdı, törlesen uyladı, yarıy aşamadı, yarıy taşlamadı. Andıy närsä belän şayarırga yaramıy ikän şul...

Menä şunnan birle abıysı iskä töşkändä Näzer üzen uñaysız toya. Anıñ şulay abıy bu prännekne niçek aşar soñ dip borçıluı gacäp tä tügel, yugıysä, çönki ikençedä genä ukıy, bala gına ide bit äle. Ä häzer altınçıda. Yarıy, Ayrat abıy üze kaytsa söyläp birer äle ul anıñ yazmış prännegen çak kına alıştırıp kuymaganın. Tirgämäs ul. Ütkän eşkä salavat, dip kenä kuyar.

Karasana, uylanıp utıra torgaç, vakıt soñlap kitkän läsa. Änise Karlıgaçka äkiyät söyläp utıra. Kön dä timi mondıy bähet, şunlıktan, Näzer yänä şım kalıp änisen tıñlarga buldı.

«Bu dönya üzgärmi genä tormıy, - dip başladı süzen änkäy. – Bik küp meñ yıllar elek, kadimge zamanda uk inde, bezneñ yaklarda kış bulmagan, hattä mamontlar yäşägän, ä koşlar inde oçıp kitärgä uylamagan da. Läkin bermälne tabiğat üzgärä başlagan, kışın salkın cillär iskän, cirne kar kaplagan. Ülän, orlık, böcäklär bulmagaç, koşlar dönyasında açlık başlangan. Şunnan kanatlılar ıruı kar töşmägän cılı cirlär ezläp kararga bulgan.

- Sin arada iñ zurı, kanatlarıñ kiñ, ozak oça alasıñ, yaña cirlär ezlärgä sin yullan, - digännär tornaga.

Tornakoş ozak oçkan, küp cirlär kiçkän, şulay da bik yırakta kışın da kar yaumagan, ülän-çäçkälär üsä torgan cirne tabıp kaytkan. Şunnan birle bu koşlar yıl san közge salkınnar citä başlauga cılı yaklarga oça. Alar teläsä niçek barmıy, ä poçmak bulıp, yäisä uk şikelle tezelälär. Şuşı uknıñ oçı könyakka karıy, tornalar şulay başka koşlarga yünäleş kürsätep baralar.

Tornalarnıñ tavışı moñlı. Alar ällä «torıyk» di, ällä «korıyk» di. İnde yöz meñ yıl elek ütsä dä alar elekke cılı vakıtnı, tugan cirdä genä yäşägän çakların onıtmıy, bik tä sagınalar ikän. Şuña da tavışları sagışlı».

Karlıgaç öçen äkiyät yokı daruı belän ber inde ul, anıñ başkaça öne çıkmadı, ä menä Näzerneñ, kiresençä, bu äkiyät yokıların oçırdı. Koşlar da üz illären onıtmasın äle, ä keşelär bäğırsez canmı? Kür änä Näzerneñ abıysı Ayratnı, elek armiyädän avılnı sagınam dip hat yazıp tordı, häzer Seberdän yaza. Gäzit häbärçese yukka gına bezgä üpkä beldergän, yänäse, monda avıl tarihına bitaraf bulgan halık yäşi. Yuk inde, ant itep äytäm, bez ofitser kaberen dä, İzgelär çişmäsen dä tabaçakbız. Menä abıy gına kaytsın...

- - -

Küptän kötelgän may ayları citte. Dönya çäçäktä, malaylar çımırtkı hälendä. Alarnıñ inde tüzerlek täqatläre kalmagan ide, härkaysı çäm belän yana. Yöräklärendä därt-därman arta, beläkläre dä sallılana töşte. Särvärne kara sin, gäüdägä niçek zuraydı, ırcık ber adäm bulır bu. Ä menä Gayan kış buyına üssä üskänder ber ile, läkin üze şır tile, İzgelär çişmäsen barıber min tabam, dip hıyalıy bula inde. Tapmas dimä, üzenä irlär töse kerä başladı bit, tavışı niçek kalınaydı. Ä Näzerneñ haman da kızlar tavışı, Gayan belän söyläşkändä aña hattä kıyın bulıp kitä, şuña da tamak töbe belänräk äñgämäläşä.

Därestän soñ altı malay yänä cıyıldılar. Kiñäşergä kiräk, alda zur eş tora. Zur eş küp köç sorasa da, bolar üz niyätlären başkalarga çişmäde, kiresençä, Gayan kebek ük härkem çişmäne, ya bulmasa ofitser kaberen motlak üze tabarga teli ide.

- Kemneñ öyendä nindi rizık bar, alıgız äydä kübräk, kırda bergä kuşıp aşarbız äle, - dip kiñäş birde üzenä kürä äydäman bulıp algan Näzer. – Yomırka, bäräñge işe närsälärne peşerep tä aşarga mömkin bulır. İñ möhime, köräktän tış, ber-ike balta kiräk bulır, timer tayaklarıgıznı da onıtmagız.

- Kaya barabız soñ? – dip sorap kuydı Röstäm.

- Bu hakta söyläşep kuygan idek bit inde. Täüdä ofitser kaberen ezlibez. Çönki bu eş ciñelräk häm, hiçşiksez, bik tiz uñışka ireşerbez, dip uylıym.

Näzerneñ isäbe ayık ide, onıtılgan kaberne taba alsalar malaylar tagın da därtlänep kitäçäk, annan inde alar arıdık-fälän dip kire çigenmäs. Annarı, berençe eştän soñ täcribä kebek närsä dä bulırga tiyeş inde ul.

İrtänge sigezdä säyer otryad avıldan çıgıp kayın urmanına karap yullandı. Çittän karaganda çınnan da bik mäzäk kürenä ide eztabarlar. Bolay da alpan-tilpän atlauçı Färiz baltasın da, armaturadan eşlängän tayak ta, ozın saplı köräk tä algan. Kem kilä disäñ, eş batırı inde, billähi. Ozın sıyraklı Riza zur ryukzak askan, äyterseñ böten otryadnı aşatırga niyätli. Gayan garmun uynarga künekkän kulların niçek seltäp atlarga belmi, körägen ya ber, ya ikençe kulına küçerä. Säfärgä inde bu gäüdäse belän cäyäüle säfär ber dä uyın eş tügel, läkin tüzem genä atlıy. Ber süz belän genä äytkändä, şäp yegetlär inde.

Urman aşa ütkäç, älbättä, kayda buluların tögäl añlavı çiten ikän, kayda iske urman bette dä, kayda yäşräk kayınlık başlandı islämi dä kaldılar – ızanı yuk läsa. Läkin monı motlak belergä kiräk ide, çönki ofitser kabere kayınlıktan ille-altmış adımda buluı bilgele. Şunı uylap, Näzer malaylarga yalanga çıgarga täqdim itte.

- Bezgä ike närsäne añlarga kiräk. Berençedän, üzegez kürdegez, iske urman belän yañası arasın şäyläve kıyınrak, çönki gracdannar sugışı vakıtındagı kayınnar küptän kiselep yäki çerep avıp betkän. Alar urnına yañaları üskän. Läkin şulay da, kolhozlar beterelgännän soñ kalkıp çıkkan çaukalıkta kart kayınnar yuk. Bulsa, barı beräü bulır, menä şuşı kalınlıkta, - dip Näzer çıbık kisägen kürsätte. – Bez ezlägän kayınga tuksan yıldan artık bit inde, dimäk, anıñ diametrı menä şul çama bulırga tiyeş.

İkençedän, iske yul urının çamalarga kiräk, ul çagında ezläü mäydanı bäläkäy bulaçak. Karagız, änä, monnan ber çakrım arı yırıntı bar, ägär yul şunnan uzgan bulsa anda ya küper, ya bulmasa yarnı sözäkläp kistergän urın bulırga tiyeş. Şunı tapsak, tup-turı avılga yünäleşne bilgelibez, çönki avılga qadär, kayınlıknı isäplämägändä, başkaça karşılık yuk, dimäk, yul tup-turı bulgan. Şuşı sızık belän iske häm yaña urmannar ızanı kiseşkän nokta bezneñ ezlägän cirebez bulır. Annan inde ille-altmış adım radiusta här kayınnı kapşap çıksak ta problema tügel. Yägez, Säfär belän Röstäm tiz genä barıp tikşerep kilegez. Ä sez, malaylar, urmannı karıy başlagız.

Anık plan bulgaç eş ifrat ciñel başlandı. Säfär belän Röstäm tege yırıntıga barıp citkäç, unbiş minut ta ütmäde, sikerä-sikerä kıçkıra başladılar.

- Äy, taptık! Monda ike yakta da sözäklätelgän urın bar.

- Häzer inde tup-turı avıl yagına karap atlagız, - dip kıçkırdı alarga Näzer.

Bolar şulay eşläde dä, yünäleş tögäl bulsın öçen beraz ara belän allı-artlı kildelär dä Näzer basıp torgan cirdän öç yöz metrlap arırak yäş urmanga kilep törteldelär. Şul arada mondagı malaylar da ike urman arasın tabıp çıktılar. Bu eş tä uylagança çiten bulmagan, ayırma agaçlarda gına tügel, iske urman buyında elek arba yulı bulgan, urını belän şunıñ ezläre haman da saklangan ikän. Näzerneñ eçenä cılı yögerde, ezlänü uñışlı bara, häzer iñ möhime şul, kart kayınnı berär abzıy kisep utınga alıp kaytıp kitmägän bulsın.

- Malaylar, iğtibarlı bulıgız, iñ möhim eş häzer bulır. Un-unbiş metrlap ara kaldırıp tezeläbez häm tezmä bulıp urman eçläp barabız. Öç-dürt yöz adımlap barırga kiräk. Gayan, sin ike urman kuşılgan ızannı taptıñ inde, berençe bulıp bas ta, şul ez buylap alga atla, tik aşıkma. İkençe bulıp min basam, annarı başkalarıgız. Yägez, tezelegez!

Näzer ber dä yukka ikençe bulıp basmadı. Ber yaktan, ul Gayannı küzätep barırga teli ide, anısı yalgışmıy mecadan döres barırmı, ikençedän, anıñ uñ yaktan berençe yäki ikençe kürşese kart kayınga barıp yulıgırga tiyeş ide. Bolarnı da Näzer kontroldä totaçak. Döres, urını belän yäş kayınnar yış üskän, läkin kıçkırıp, häbärläşep baraçaklar. Barsınıñ da tornalar kebek tigez tezelgänen kürep, Näzer komanda birde.

- Alga, yegetlär! Tik, aşıkmagız, zinhar, uñ häm sul kürşeläregezne yugaltmagız, aranı saklagız, ayırılsagız kayın urtalıkta torıp kalırga mömkin.

- Vät kızık. Bez soldatlar kebek buldık läsa, - dip kıçkırışıp malaylar safı kayınlık arasına señep kuydı.

Çü, Gayan närsä ul bik yış iyelä? Kart kayınnı ayak astınnan ezlime ällä? Häy yünsez, ul bit keçkenä alanlıkta, koyaş töşkän urınnarda kuzgalak aşap mataşa. Başkalar häzer alga kitep çılbır bozılaçak läsa.

- Äy, sin nişliseñ? Tiz genä beraz alga atla, başkalar belän tigez barırga tırış! – dip kıçkırdı aña Näzer. Tegese, ğayep eş eşlägändäy, yalt itep karanıp aldı da ber un adım alga yögerde. Menä şulay! Malaylarnıñ hay-haulavına karaganda rät tigez bara ide.

- Kilegez, kilegez monda! Min taptım!

Monısı Riza kıçkıruı ide. Menä bit, arada iñ yuaş malayga turı kilgän, bähete bar, ahrı. Duslar «ä» digänçe cıyılıp ölgerde. Çınnan da, kayın olı ide. Näzer şuña da iğtibar itte, agaç töbendäge cir kalkıbrak tora, şikelle. Anıñ yöräge dörs-dörs tibä başladı – çınnan da ofitser kabere bulır mikän?! Şulay gına bula kürsen ide inde, ölkännär äytmeşli, ber gozerebezne ütär idek.

- Maladis, Riza, sin çın razvedçik ikän! – dip maktap aldı iptäşen Näzer. – Ä häzer monıñ bez ezlägän kayın ikänlegen belü öçen kaber taşın da tabarga kiräk. Tayaklarıgız belän törtkäli başlagız.

Şunda malaylar aptıraşıp kaldı, berseneñ dä timer tayagı yuk ikän läsa, köräklär dä yuk, balta da... Barısı da urman başında, tuktalgan cirdä torıp kalgan. Kire kittelär. Alda baruçılar kinät kıçkırıp cibärde, nindider cänlek sumkalar yanında çokına ide. «Bursık bu», - dide kemder. Yarıy äle vakıtında çıktılar, yugıysä aşamlıksız kala idelär.

- Min küp itep bäräñge aldım, äydägez, uçak yagıp, kızdırıp aşıybız, - dip ımsındırdı Säfär. – Kabıgı köyä-köyä peşkän yomrı bäräñgedän dä tämle närsä yuk bu dönyada.

Başka çakta bulsa malaylar şau-gör kilep uçak yaga başlar ide, ä bügen «ıh» ta itmädelär.

- Sin närsä söyliseñ? Başta eşne tämamlarga kiräk, ofitser kabereme bu, yukmı? Ägär bulmasa, yañabaştan ezlärgä turı kiläçäk, - dip eztabarlar ozaklap yal itüdän baş tarttılar.

- Alaysa, nigä bursıknı kurkıttıgız, içmasam, ul tuygan bulır ide, - dip yılmaydı Säfär.

Ä Gayannıñ yılmaerga isäbe yuk, kara, yöze nindi citdilände. «Bursık» süzen işetkännän birle karana, häzer inde torıp basıp karaşı belän urman avızın baykıy ide. Äyterseñ şuşı sak cänlekneñ oyası kürenep torırga mömkin.

- Äy, Gayan, sin alay karanma, min siña iyärep başkaça auga çıkmayaçakmın. Ber adaşıp yörgänebez dä citkän, - dip ürtämäkçe buldı malaynı Näzer, tik anısı yumorga tagın da ostarak bulıp çıktı.

- Ä nigä siña min? Sin bit berüzeñ dä adaşıp urmanda tön çıga beläseñ...

Malaylar ihahaylap kölep cibärde.

- Kölegez äle, kölegez, häzer yılarsız. Taşnı taba almasak, ükerep yılarga turı kiler.

- Tabarbız, tabarbız, - buldı cavap.

Çınnan da, taşnı tabuı bigräk tä ciñel buldı, timer tayaklar belän cirne törtkäli bşlagannar ide, «şık» itkän tavış çıktı. Tabışnı çistartıp karadılar, äye, kaber taşı. İnde kayın töbennän berara kaldırıp, taş aumasın öçen cirdä uyıntı yasadılar da, altı malay «ıh» ta itmi yädqarne kiterep bastırıp kuydılar.

- Häzer kirtälibezme inde? – dide malaylarnıñ berse.

- Äye, kirtälibez.

- Monda mal yörmi bit.

- Eş maldamıni, - dip canlanıp kitte Riza, - kaber kirtälängän bula inde, mäyet yatkan cir fani dönyadan ayırımrak torırga tiyeş.

- Oho, bagıgız äle, bu niçek söyläşä! Äti-änise din tota şul, şuña küpne belä, - dip Rizanı huplap kuydı Säfär häm şunıñ belän bähäs bette.

Kirtäläü ber häl, ä baganasın kaydan alırga? Nişliseñ inde, tazarak ber kayınnı audarırga turı kilde, ä kirtälekneñ monda isäbe yuk. Urmanı belän kırsañ da berkem ber süz äytmäyäçäk, çänki bu «igen» kırı. Şulay da malaylar tuzınmadı, ber-bersenä sıyınıp artık kuyı üskän berniçä yäş kayın alarga citä ide. Dürt çokır kazıldı, kayızlangan baganalarnı töyä-töyä utırtkaç, tiz kuldan kirtälär dä kagıp kuyıldı. Şulay itep kayın urmanı eçendä tuksan yıldan aşu elek hälaq bulgan keşeneñ kabere barlıkka kilde. Bu gacäp ide. Buş urında äle genä çıbırdaşkan malaylar citdilänep tınıp kaldı, eşne betergäç, alar kirtä buyına cıyılıp, kabergä karap uyga taldı. Härberseneñ başında olılarça göman ide. Näzer dä uyda, baganalarnıñ tiz çeri torgan kayınnan buluı aña oşap citmäde, häzer bäräñge bakçasın da timer baganalar belän, kibettän alıngan çeltär, kalay räşätkä belän uratalar. Yarıy, monısı vakıtlıça gına bulır, ölkännär maturlap eşlär äle. Eşlämäsälär, berniçä yıldan üzebez zur keşe bulaçakbız. İñ möhime, häzer kaber yugalmayaçak.

- - -

Tizdän ukular tämamlana, buş vakıt küp bulaçak, läkin aşkıngan küñel kötärgä telämi. Ul yana. Alga äydi. Malaylarnıñ ofitser kaberen tabuın inde böten mäktäp belä, şunlıktan alar inde zur yarışka äzerlängän sportçılar kebek atlıgıp tora ide. Eşne yartılıkta kaldırıp bulmıy läsa. Yakşämbe kön citügä altı eztabar yänä yulda ide.

Elekke köndä tuktalgan urınga citkäç, arkalarındagı sumkaların sala başladılar, köräklären cirgä kadap kuydılar. Barısı da Näzerdän süz kötä ide: niçek ezlärgä, kaydan başlarga? Näzer – başlı malay, anıñ ber planı bulırga tiyeş, atna buyına gamsez yörmäs, uylangandır.

- Duslar, - dip başladı süzen Näzer, - bez häzer beläbez, iske yul menä şuşı tirädän ütkän. Hälaq bulgan ofitser citäkçelegendäge otryad kilgän yul İzgelär çişmäse yanınnan ütkän bulırga tiyeş. Şunısı da fakt, yul bit Däübaş avılı aşa ütä, dimäk, yünäleş bilgele.

- Şulay da niçek ezlibez soñ? – dip sorap kuydı tüzemsez Röstäm.

- Yünäleş bilgele dim bit. Menä şunnan yul uza dip küz aldıgızga kiteregez. Dimäk, bez şuşı yul ıñgayına, yağni parallel räveştä, ezlänü alıp baraçakbız. Urmanda tezelep bargan şikelle. Tik bu yulı ille-altmış metr ara kaldırıp tezeläbez. İğtibarlı bulıgız, tagın ber äytäm, çokır, kuak, kıyak ülän, kamış kürsägez tikşerep ütegez.

Malaylar tiz genä tezeleşep aldı da ezlänergä totındı. Dikqät belän genä ayak asların küzätep ber bolınnı üttelär, ikençe üzänne ütep Däübaş urmanına cittelär. Monda tuktap ber tın yal ittelär dä, yañadan tezelep, kire yakka atladılar. Bu yaktagı kayınlıkka citkäç yänä dä borılıp kittelär häm tagın da Däübaş urmanına çıktılar. İnde şaktıy kiñ mäydan tikşerelde, läkin ömetle urın kürenmäde.

- Bez ni öçen monda tuktıybız soñ, bälki, çişmä arırak bulgandır, mäsälän, urman eçendä, - dip söylände Säfär.

- Yuk inde, arı barudan fayda yuk. Bu bit başka avıl urmanı. Ägär çişmä anda bulsa, Däübaş çişmäse dip atalır ide. Çişmä bezneñ avılga yakınrak bulırga tiyeş, - dip Näzer äytep kenä ölgerde, kesäsendäge telefonı şıltıradı.

- Äye, tıñlıym, änkäy, - dide ul apparatka.

- Bu änkäy tügel äle, bu min äle, enekäş. Hällär niçek soñ?

- Abıy?! Sin kayttıñmı ällä?

- Kayttım inde, kayttım. Ä sez İzgelär çişmäsen ezläp yörisez ikän. Taptıgızmı soñ?

- Yuk äle.

- Yarıy, borçılma. Ezläsägez, tabasız inde anı. Min häzer piloramga barıp takta satıp alam, matur itterep kirtäläp tä kuyarbız inde. Älegä huş bulıp tor.

Telefonı sünügä malay kıçkırıp uk cibärde:

- Ura! Minem Ayrat abıy kaytkan. Maşinası belän. Takta töyäp kiteräm, dide.

- Taktası takta da, çişmäse kayda?

- Bulır, bulır çişmäse. Bez anı tapmıyça kalmabız. Yarıy, äle bez yulnıñ ber yagında ezländek dip faraz itik, ä häzer iñ täüdä ütkän ezneñ tege yagına çıgıp yañadan başlıybaz.

Şulay ezlädelär. Berençe tapkır Däübaş urmanına çıkkan cirdän üz avılları yagına karap häzer inde sul yakka çılbır bulıp tezeldelär. Kemdä köräk, kemdä tayak, yış-eş cirgä dä törtep alalar, aptıragannan inde, açu kilgännän. Bu yakka kilep citkändä alarnı Täsliyä belän Zölärä kötep tora ide.

- Bez bulışırga kildek. Äytegez, närsä eşlärgä? – didelär alar.

- Tuktagız äle, az gına yal itik, - dip endäşte Säfär. Çınnan da kayber malaylar ayaklarınıñ aruın sizä başlagan ide. Tügäräk yasap çirämgä utırıp aldılar.

- Närsä, çişmäne täki taba almadıgızmı? – dip töpçende haman Zölärä.

Endäşüçe bulmadı.

- Gayan, sineñ nigä ber ayagıñ yüeş ul?

«Yalt» itterep barça malaylar Gayannıñ krossovkalı ayagına karadı, härkemneñ başınnan ällä nindi uylar yögerep ütte.

- Çınnan da, nişläp sıñar ayagıñ çılangan sineñ? – dide Näzer.

- Kaydadır batkakka battım, şikelle.

- Ä?! – dip gacäplände barsı bertavıştan.

- Soñ, bez şuşı sulı urınnı ezlibez läsa, ä sin, ahmak, suga batkanıñnı da sizmiseñ! – dip kıçkırıp cibärde ğadättä tıynak bulgan Riza.

- İsär!

- Tile baş!

- Huşsız hıyalıy.

- Bulsa da bulır ikän divana.

Üzeneñ iskitärlek ahmaklık eşläven, bik zur ğayeple buluın añlagan Gayannıñ küzennän yäş atılıp çıktı.

- Yarar inde sezgä, citte, - dip anı yaklaştı Täsliyä.

- Çınnan da, artık nık kanıkmagız äle keşegä, bügengä isän kaldırıgız, - dip süzgä kuşıldı Näzer. – Bu iptäş hözer bezgä bik nık kiräk. Yäle, Gayan, iseñä töşer, kaysı cirdä suga battıñ?

Gayıple malay cilkälären genä sikertep kuydı.

- Yarıy, alaysa, bez sineñ ezeñnän barıp ul urınnı tabarbız.

- Monda nindi ez kalsın inde, sörgän cir tügel läsa.

- Alaysa, uylaşıp alıyk. Minem belän yänäşä Röstäm atladı, ä Röstämnän soñ Gayan ide, şulaymı? Ä min bit üzemneñ kaydan ütkänemne yahşı häterlim. Artta urman karşında kart imän tora ide, ä alda näq kaber turısı. Kaber kayınlıkta bulsa da, turısın tögäl beläbez bit. Atlaganda näq şunı uylap bardım min.

- Min dä uyga batkan idem şul, - dip, nihayät, ön çıgardı Gayan.

- Uyga tügel, läpekkä batkansıñ sin, isärlekkä çumgansıñ.

- Divana.

- Añgıra, diñ.

Malaylar tagı da kızıp-kızıp tirgärlär ide, Näzer, tavışın kütärä töşep, bülderep kuydı.

- Tuktagız äle, soñınnan ärläşersez, başta mäsäläne açıklıyk. Şunısı kızık, närsä uyladıñ soñ ulkadär, küzeñ kürmäs hälgä citkänçe?

- Şiğır.

- Şiğır?

- Äye.

- Uylap çıgrdıñmı soñ?

- Äye.

- Söyläp kürsät, - dide kemder, güyä Gayannıñ akılı kamil buluın belergä telägändäy.

Gayan şiğır söylärgä cıyındı. Aña iptäşläreneñ bitärlävennän kotılırga kiräk ide. Häm ul basınkı gına söyli başladı:

-Buran, ni kılandıñ bügen,

Sin bit yahşı beläseñ,

Ay sukmagı yaktırganda

Söygänemneñ kiläsen.

Tukta, buran, yırak kit sin,

Yugal kara urmanda.

Söyü tatlı bulamıni

Kışkı salkın buranda.

- Gıybrät, kara närsä yazgan, ukıtuçı İdaliyä apa işetsä tärtibeñnän berle kuya bit siña! – dip yanadı Zölärä.

- Citmäsä, malay bit äle! – dip aña kuşıldı Täsliyä, ä üzeneñ nikter bitläre yanıp çıktı.

- Şigıre äybät kenä läsa monıñ, - dip karşı töşte malaylar.

- Tik, bügen cäy ikänen genä onıtkan, tege vakıtta adaşuınnan aynıy almıy, ahrı.

- Tuktagız äle, sez närsä, şiğır tikşerergä cıyıldıgızmı monda, ällä çişmä ezlärgäme, - dip Färiz Näzergä üpkäçel karaş taşlap aldı, yänäse, vakıtnı äräm itäseñ.

- Çınnan da, eşne dävam itik. Dimäk, min uzgan ezdän yöz metrlap suldan Gayan ütkän. Kümäkläşep şul turıdan barsak, motlak tabırga tiyeşbez.

Malaylar bu yulı sikereşep ük tordı. İnde yılga yakın suzılgan ezlänülärneñ ahırı yakınlaşa ide. İke bolın arasındagı ızan sizeler sizelmäs kenä iñkülek bulıp suzılgan. Anda ber urında saz ülännäre dä bar ikän, yıraktan kürenmi, may başı gına bit äle, kalkınıp kına kilälär. Şunda Gayannıñ ayak eze dä yarılıp yata. Tüz, yörägem, aşıkma, äle şatlanırga irtäräk. Här malay şulayrak uyladı, şikelle, çönki şatlıktan şaşuçı bulmadı, tayakların alıp törtkälärgä totındılar. Kat-kat tikşerengäç şul añlaşıldı, - taş bar. Ul ber genä urında, duga räveşendä. Dimäk, çişmä küzen uratıp taş tezelgän bulgan. İzgelär çişmäse şul!

Nihayät, çişmä tabıldı. İñ möhime eşlände, läkin äle anı kazıp tazartası, çitlätep taş tezäse bar ide. Altı köräk kızu-kızu eş başladı. Kızlar, tik torasıları kilmägänlektän, ülän yolıktı, malaylarga bulıştı. Kazıgan sayın su arttı, çişmäneñ taşları kürende, ä duslarnıñ küñele şatlıktan taştı. Şulçakta bolayga taban kilüçe maşina kürende. Ul tuktauga cähät kenä işege açıldı häm tavış yañgıradı:

- Näzer!

- Abıy!

Näzer yögerep barıp abıysın koçaklap aldı. Ayrat berüze kilmägän ikän, ätisen, Säfärneñ kartätise Söngatulla babaynı, Rizanıñ ätise Usman abzıynı da utırtıp alıp kilgän ikän. Barsı da eş koralları belän kilgän.

- Sin kaydan beldeñ? – dip soradı Näzer abıysınnan.

- Küñelem sizde. Sezneñ kebek yegetlär tapmıy kalamıni inde.

Ayrat çişmäne kilep karadı da: «Şäp!»- dip kuydı.

- Yegetlär, pritsepnı buşatıgız. Häzer yälpäk taş alıp kilergä kiräk. Monıñ taşları lämgä batıp betkän bit inde, alıştırabız. Yañartkaç, yañartabız inde.

Ber mizgeldä taktalar buşatıldı häm Näzer belän Säfär maşinaga kerep tä utırdı. Karerlarnıñ berse yırak tügel ide, ber şäptä yegetlär taş töyäp kilep tä cittelär. Färiz, Gayan häm başkalar çişmäne kiñäytep, taşların çıgarıp ta ölgergännär ide. Ölkännär ülçäp-ülçäp takta, borıs kisä, bagana utırta. Ayrat ciñ sızganıp taş tezä başladı, başta ul berniçä rätne tügäräk koyı räveşendä tezde, annarı tübän yagın açık kaldırıp daga formasında tezä başladı. Tizdän bu korılma äzer dä buldı, anıñ eçenä su cıyıldı häm ul taş buranıñ açık yagınnan taşıp çıgıp şarlama bulıp aga da başladı.

- Çişmä menä şulay çelteräp agarga tiyeş, - dide Ayrat.

Ürdä tagı da ber maşina kürende. Avıl başlıgı Möcähid abıy bulıp çıktı.

- İsänmesez, sezdä kızu ömä ikän, ä min belmi yörim, - dip isänlek birde ul.

- Yarıy, yarıy, sineñ üz eşeñ küp bit, - dip barsı öçen cavapladı Söngatulla babay.

- Niçek eşlärgä buldıgız inde?

- Ber eşlägäç matur bulsın dip altı poçmaklı çardugan korırga uylagan idek tä, menä, Ayrat ulım alıp kilgän takta citmäs inde.

- Şulaymı? Alaysa, Ayrat, sin tiz genä piloramga çaptırıp barıp kil. Citärlek itep töyä. Hakimiyät isäbennän bulır, mondıy eşkä akça kızganu kileşmi inde.

Ayrat tiz genä maşinasına kerep utırdı da kızulatıp kitep tä bardı. Ä ölkännär inde baganalarga borıslar, borıslarga takta kaga başlagan ide.

Öç-dürt säğat vakıt ütte. Tirmägä oşatıp, altı mögeşle itep eşlängän çatır äzer buldı, tirä-yaktagı çüp-çar cıyılıp Aydarnıñ arbasına töyälde, çişmäne karadılar – suı tongan, töbendäge çuyır taşlar yaltırap kürenep yata ide. Anısın Ayrat ätiseneñ munçaga dip cıygan zapasınnan alıp kilde. İnde häzer çirat Söngatulla babayga citte. Ul çişmä karşına tezlänep, kıybla yagına karap bik ozak ukıdı häm, Allahı äqbär äytep, kuş uçı belän su alıp irennärenä kiterde. Tämläp karadı.

- Häybät su. Bik häybät, yomşak, tatlı su, balalar. Halıkka igelek bulsın, Allahı täğalä rizalıgı belän şuşı sunı eçep yäşe-kartına can asrarga nasıyp kılsın.

Şuşı süzlär belän Söngatulla babay kesäsenä tıgıldı. Annan ber kömeş täñkä alıp çişmäneñ näq urtasın töşerep cibärde.

- İn şää Allah. Avılıbıznıñ İzgelär çişmäse yañadan kayttı. Anı ezlägän, onıtılgan yulların tapkan kollarıña rähmätle bulsañ ide, Allahım. Avılıbıznı bäla-kazalardan saklasañ ide, insannarıbız İzge çişmä yulında, din yulında yörsä ide.

Babaynıñ yola başkaruında tınlık hökem sörde. Annarı kinät barsı da canlanıp kitte, härkem üzeneken söylärgä aşıktı, ber-bersen täbrikläde.

- İrtägä kilep buyıysı kaldı.

- Bez tirä-yakka çäçkälär utırtırbız. Kızlar küp kiler äle.

- Döres, agaçlar da utırtırga kiräk. Tiz üsä torgan tal, muyıl, balan, karlıgan kuakları. Alar su saklıy, östävenä cimeş birer.

- Ya Hoda, iskä töşte bit, min bäläkäy çaklarda monda çınnan da ärämälek ide, bik küp muyıl, karlıgan üsä torgan ide. Kartänilär çiläkläp şomırt tirpep kayta ide. Kuaklar betkäç, suı da nakıslanıp kaldı mikänni çişmäkäyneñ.

- Min dä bernärsä beldem, - dip süzne dävam itte avıl başlıgı. – Bezneñ avılga berençe bulıp kilep utırgan adäm Mostafa atlı bulgan. Ul berniçä iptäşe belän äüvälge mäldä menä şuşı izge çişmägä yakın cirdä nigez korgan. Annarı, ni säbäptänder, häzerge urınga küçengännär, ä avılnıñ iseme üzgäreşsez kalgan. Şulay itep, çişmäsez Çişmäle avılı bulıp yördek bez. Äytegez äle, kemneñ başına kilde mondıy uy, kem kuzgattı bu eşne?

Malaylar Näzergä karadı. Möcähid abıy añladı.

- Rähmät, enem, duslarıñ belän bik zur eş başkargansız. Rähmät, yegetlär, barıgızga da. Sez çın keşe ikänsez, Çişmäle avılınıñ gorurlıgı.

Näzerneñ ätise dä kulın ulınıñ iñbaşına kiterep kuydı: «Sineñ bu yak urmannarda adaşıp yörüeñ yukka bulmagan inde, alaysa, färeştälär eşkärtkänder üzeñne»,- dip pışıldadı ul.

Menä gacäp, avıl başlıgı üsmerlärne yegetlär dip atap rähmät äytkändä, alar safka tezelgändäy buyların töz totıp tip-tigez bulıp basıp toralar, imeş. Küzlärendä gorurlık. Yözlärendä kiçke koyaş kızıllıgı. Koyaş bu mizgeldä çınnan da ür östendä asılınıp tora ide, güyä ul, yarar, malaylar eşlären betersennär, İzgelär çişmäse çarduganına tuygançı karasınnar da, şunnan bayırmın, dip uylap elenep kalgan. Ä kön tämam ide. Zur häm igelekle eş tämam ide.

31 ğıynvar, 2016.


Click or select a word or words to search the definition