Çişelmäs Töyen, Yäki «Nu-Ka»

Hikäyä

I

Ul inde gomerendä dä başka hiçkemne yaratmadı. Säyer häl. Ägär dä keşene mähäbbättän ayırsañ, ul berkem dä tügel. Yarıy äle söyü säğadäte bar ikän diyärgä genä kala. Ä ul çınnan da şulay. Bezneñ ğamällärebez häm korgan hıyallarıbız, mähäbbät bulmasa, berni dä tügel. Keşene yäşätüçe dä, üterüçe dä — mähäbbät! Süzem şul turıda. Häyer, iyäsenä häbärne kuşıp söyläp birsäm, añlarsız! Ämma hakıykatneñ açısı — ul inde gomerendä dä bütän hiçkemgä ğaşıyq bula almadı...

Közneñ salkın könendä kaytıp kergän Hämidi Äzhäreneñ ike küzendä dä yäş börteklärennän boz enceläre ide. Änise isän bulsa:

— İ balam, ällä yıladıñmı?— dip sorar ide.

Kırık yäşlek irneñ bu cäydä hatınsız kaluı anıñ irekkä çıguın dälillärgä tiyeş bulsa da, Äzhär üze monı şulay dip kabul itmäde. Bähet päräncäsen yabınıp gomeren uzdırırga tiyeşle hatını haraplar buldı: uynaşçı ärmän koçagına kerüdä ğayeplände.

Avıl ni söylägänder dä Häbiräse närsälär kiçergänder — aların uk Äzhär belergä telämäde kebek. Üz küzläre belän genä kürep kalsa, şunda betär dä onıtılır ide. Ul Büser Ähäte anda kayan kilep çıkkan, digen?

— Sineñ hatınıñ ärmän belän tipterä!— dip, keşe aldında Äzhärne mıskılladı, hayvan.

Kaya barasıñ andıy vakıtta? Äzhär bireşmäde, büselep çıgarga telämäde. Gomere buyı ciñel eştä genä yörgän, yülärlär barda — akıllılar rähättä yäşi dip laf organ Büser Ähäteneñ süzenä kolak salırga idemeni? Küzeñnän genä tügel, bägıreñnän kaynap çıgar bu yäşlär!..

Bıltır Büser Ähäte uynaşçı Fatıyma belän tavık fermasınıñ karavıl öyendä tiptergändä, öslärenä şul hatınnıñ ire Bädri barıp kergän. Kürä: öyer kuptarıp yatularında ikän bolar. Fatıymasın du kitergän, Ähätneñ bugazınnan algan, annarı ıştansız hälendä anı yulga çıgarıp selkegän. Citmäsä öyer oyatına algan hatının ärli ikän Bädri:

— Monıñ çiklävegenä kızıktıñmı, yülär! — dip.— Keşegä söyläsäñ, adäm kölär!

— Sineke mirgä citä! Bu meskenne ni kire kaktım, itägemnän töşmäde. Anı kerde dip, ni kergäne, ni çıkkanı da sizelmäde...— diyäräk kan yılıy ikän hatını Fatıyma.

Büser Ähäte, tavık fermasınıñ karavıl öye işegen açıp:

— Kiyemnäremne genä birsäñçe?!. Yalgışlık belän buldı, monnan tübän näselegezgä dä kagılmam, başkalardan da tidermäm!— dip, meñ gafular ütenä, bähilleklär sorıy ikän.

Karavılçı Şahter Nasıyr kilep çıkmagan bulsa, bu hällärne hiçkem belep kalmas ide. Nasıybıñnan uzmışıñ yuk şul.

İkençe könne halık Fatıymanıñ yortınnan kuılıp çıgarıluı hakında tellärdän töşermi söyläde. Ämma ire Bädri sabır da keşe ikän!

Äzhär alay uk buldıra almadı. Fatıyma belän Bädri ber yortta yäşäp kaldılar, ä Äzhär, şul Büser Ähäteneñ yalganına ışanıp, hatının yortınnan sörde, açuın yögänli almadı. Bar ikän küräseläre!

II

Ul cäydä dä öçençe yıl rättän kümhuc fermaları tözeleşendä şabaşçı ärmännär bil böktelär. Häbirä alarga peşekçe hezmätendä ide.

— Tatar eşlägänne ärmännär buldıra alalarmı inde?— dip aptıradı kartlar, tau halkınıñ kulga ostalıgın inkar itep.

Alar haklı da ide. Ämma kümhuc räise, şabaşçı ärmännär belän süz kuyışıp, üz kesäsen kalınaytu belän mäşgul buldı. Avıl halkı bu häramçılardan yıraktarak yörde. Häbirä dä barası tügel ide. Ämma ärmännärne aç totarga yaramaganlıgın, tatarlarnıñ kunakçıllıknı kızganuın säbäp itep, brigadirları belän töyäleşep kilgän kümhuc räise üze ütengäç, baş tartunı ädäpsezlekkä sanadı. Anı vakıtlıçaga gına künderä aldılar. Här eştä berençelektä torgan ire Äzhärneñ yözenä dä kızıllık kiteräse kilmäde, yugıysä. Ämma haraplar gına buldı.

Häbirä irtädän kiçkä qadär aş peşerü belän mäşgul ide. Töşlekkä kaytkan ärmännärneñ berse, sabırı kiselepme, anı artınnan kilep tottı. Aş bülep mataşkan Häbiräneñ kulınnan tälinkäse töşep kitte. Ah orırga ölgermäde, kaynar aş anıñ östenä tügelde, ayakların-kulların peşerde. Ütep baruçı Büser Ähäte, tämle rizık isen sizep, açık täräzägä mıştım gına kilgän ikän. Tänen peşermim dip itäk kütärgän Häbiräneñ şärä botlarına küze kadalıp, gayıben tanudan idängä tezlänep, tälinkä vatıkların cıyuçı ärmänneñ mükäläven kürep:

— Ähä, eläktegezme?!— dip avaz salırga ölgergän.

Tukrannıñ eşe tukıldau bulgan kebek, Büser Ähäteneñ dä tamagı tele söyläp torgannan gına da tuya, imeş. Häbiräneñ oyatlı hälen säğate-minutında yartı avıl belep algan. Büser Ähäte avızınnan halıkka kitep, annan kire Büser Ähätenä kaytıp, yañadan da anıñ hıyalları belän bayıtılıp Äzhärgä ireşterelgändä ul häbär tau qadärgä äverelgän ide. Hodaynıñ birmeşennän käcäneñ dä uzmışı yuk şul!

III

Halıkka çıkkan süz, küçä-küçenä yörep, meñ törlegä tuglandı. Kemneñ närsä söylägänen töşenerlek tä akıllar kalmadı.

— Ärmän kolbasası,— di,— suıtkıçınnan çıgargan!

— İ-i, islänep betkän bulgan ikän ul! Şunı kaptırmasa...

— Alarnıkı keşeçä genä tügelder şul.

— Häbiräneñ kızı da şunda ikän. Suıtkıçtan kolbasa urlagan, ärmänneken!

Minem häm iptäş malaylarımnıñ añlavınça, kümhuc tözeleşendä eşläüçe ärmännärneñ suıtkıçlarında ber tayak kolbasa bulgan da, islänep betüenä karamastan, anı Häbirä apanıñ keçe kızı urlagan, imeş.

Avıl malayları arasında bıtbıldık ürdäklär küp bulsalar da, monıñ işe citdi mäsälädä süzne ozınga suzarga teläüçelär alay uk tabılmadılar.

Ölkännär belän balaları da kırlarda eştä idelär. Halık çögender eşkärtte, çüp utadı, bäräñge töplären öyde, peçän çaptı, urman kiste.

Olı häm ilämsez avılnıñ tarkau tıkrıkları, cimerek çitän häm kirtäle bakça başları, büselep yatkan ihataları zamannıñ ciñellege hakında söyli idelär. Tizdän, imeş, avıllarda da şähärçä katlı-katlı yortlar saldırta başlayaçaklar. Kommunizm ireşäçäk. Şundıy ber yortka gına da böten avılıñ belän sıyıp betäseñ!

Ällä bu süzlär döreskä inde? İrlär balta-çükeç totunı onıttılar. Maşina-traktor işe belän genä mäş kilälär. Apalar-tütilär idän yuuların da taşladılar, tuzan suırtkıçı belän genä yögertep çıgalar da — bette-kitte, bar da şäp, hämmä cir yaltıragan. Haktır! Kommunizm kiläder!

IV

Kommunizmga çıkkan keşe itep Äzhärne söyläsälär dä, anıñ häle adämilär karşında oyat ide. Elek cılılıgı häm aş ise belän karşı ala torgan öye dä hatının kuıp çıgargan könennän birle buşap häm tössezlänep kaldı. Caysız ikän bu bolay. Eşeñnän kaytuıña östäldä kaynar samavır da cırlap utırmagaç, kızıgı yuk yäşäüneñ.

Äzhär çöydäge kiyemnärenä karap aldı. Yuk ide, küñelenä-canına yakın keşeseneñ sıñar bişmäte dä kürenmäde. Yarata şul ul anı, yünsezne! Nigä alay eşläde ikän inde? İ Häbirä, Häbirä, bolay kölkegä kalasıñnı belsä, Äzhär sine ul eşkä cibärä ideme inde?

— Allaga tapşırgan, ni bulsa — şul!

Bolay söylänep kuyuı anıñ üzen dä kurkıttı. Küzlärennän büselep çıkkan kaynar yäş güyäki kerfeklären ereterlek ide. İr keşeneñ yalgız yäşäve döres häl tügel. Yaramas bolay, alıp kaytır, ahrısı. İ adäm kölkese!

Häbiräse, kuıp çıgarılgan könennän, öç balasın da itäklärenä tagıp, kaladagı apalarına kitep bardı. İke könnän bacası kilep:

— Kiyemnären sorattı,— dide. Ämma dä anıñ belän kilep kergän Häbiräneñ apası taular işte, tavış çıgardı.

Äzhär süzgä katışmadı. Ni teläsägez — şul, änä kiyemnäre, digändäy ım kaktı da çıgıp kitte. Lapas kıyıgı astına kerep, könneñ şıksızlıgınnan ışıklanırga telägändäy baganaga söyälde, yakasın kütärde, kuırıldı. Berazdan bacası da çıktı. Äzhär yanına kilep, tämäke pıskıtıp cibärde.

— Tartasıñmı?— dip soradı. Belä ide: tartmıy Äzhär, tartmıy, adäm täğanäse!

— Bir äle, bulmasa!

— Mä, baca, yansın!.. Yöräk yangançı, dim.

Äzhärneñ bolay da urının yugaltkan yöräge kayışınnan ıçkıngan tegermän taşı kebek zırıldıy başladı. Tämäke açısı tamagına utırdı. Monısında yul taba almıy cıyılıp torganday ide, tagın küz yäşe tışka bärep çıktı. Barmaklarınnan başlangan kaltıranu kulına häm böten tänenä küçte. Keşene dönyada his yäşätä ikän, keşene dönyada his üterä ikän!..

Äzhär şularnı isenä töşerep aldı. Kiyem elgeçläre yagında kadakka elengän yuka arkan bau küzenä çalındı. Moña qadär ul baunıñ kiräklege başkaçarak ide. Ä häzer — muyınına ürelä, kahär!

V

Salkınga borılıp algan cäy köne ide şul. Bacası töyänep kitep bardı. Olı yök maşinası belän kaytmasa da yaragan bulır ide, alarnıñ bit ciñele dä bar... Ä hatını inde, hatını, Äzhär anı ciñgi dip kenä yöretä ide, süzlären küp tükte, äşäkelände, eçendä kaynaganın audarıp kaldırdı. İnde hämmä äytkännäre dä isendä kalmagan, şulay da berse haman da kolagında yañgırıy:

— Ciläk kebek hatınıñnan kolak kaktıñmı?

Eh, ciläk kebek kenä bulsa ide ul! Ay gına tügel, koyaş! Dönya yözendä andıy zat tagın da barmı? Färeştädäy ide, göldäy!.. Özelde! Keşelär niçek kenä ayırılışalar da ber-bersen ciñel genä onıtalar ikän? Äzhärlär dä ayırılıştılar mikänni? Nişlär inde häzer? Ya Hoda! Buldı mikänni bu hällär? Yazmış digännäre şuşıdır inde, şuşıdır!

Yalgışmasınnar akkan sunı da kiregä borıp bulmıy dip, ä menä yazmışnı, ütep baruçı vakıtnı — yuk! Ber kiselgän ikmäk kire yabışmıy dimäsälär ide dä!

Äzhärneñ küñele kuzgalıp, küzlärenä kabat cıyıla bargan yäşlär menä tagın büselep töşärgä mataştılar. İr keşeneñ yılavı da pıskıp yangan uçak kebek şul anıñ, üzäktän köyä, üzäktän!

Lapas yagına ut kabızıp, arkanın totıp çıktı Äzhär. Tuktalıp tordı. Eçkä taba uzdı. Monda ışık ide. Kulındagı arkan-baunı buınınnan çişep cibärgäç, ber başın lapas örlegenä arkılı saldı, tartıp karadı. Nıklı ide. Taza. Nindi ilämsez yöklärne taratmıy buıp tora algan arkan-bau adäm muyının gına kısarlık ide.

Yuk, gönahı zur! Yaramas!

Niyätennän Äzhär kire kayttı. Moña qadär küñelen biläp izgän meskenlek hisen ışanıç häm nıklık toygısı alıştırdı. Küzlärenä tulgan kaynar yäşlären färeştäme kanatı belän sörtep aldı:

— Yuk!.. Kaytır äle, kaytır!

Tege vakıtta töyänep kitüläre üzlärenä genä adäm mäshäräse yasap yörüläre ikänlegen añlagan Äzhär, arkanın cıyıp alıp, kadagına kabat kertep elde. Nık basıp kapka töbenä çıktı, kümhuc fermaları yagına kitte.

VI

Uylarnıñ ahırı yuk inde ul. İskä töşerä başlasañ, adäm başı nilär kürgänen isäpläsäñ, tuıp ta torası kilmi. Şuşı avır gazaplar häm cäfalar öçen birelä mikänni keşegä yazmış digän kodrät şayartuı?

Gaz plitäsenä utırtılgan çäye kaynap çıkkaç, töşkelek aşınnan kalgan katı ikmäk kisäkläre belän Äzhär tamagın yalgap aldı. Uylarınnan kotılıp, beraz irkenäyep kitkändäy buldı. Yagıp cibärgän miçennän yort eçenä cılı tarala başladı.

«Cimeşle agaçka haman da kul ürelä inde ul!»— dip, niçekter caysız uylap kuyuında käyefe kilep yılmaydı. Yul çitendä üskän yalgız almagaçnıñ almaların yäşel çagında uk koyıp-çüpläp beterälär, közgä ul sıngan-gariplängän botakların cıya almıyça kerä. Kışnı niçek ütkäräder?

Şunda Äzhärneñ küñelen ürtäp, küz aldınnan Häbiräseneñ suräte uzdı. Tulı beläkläre-kükräkläre güyäki canıñnı yüri ürtär öçen yaratılgannar, barlıgıñ belän yuklıgıñnı bergä kuşıp canlandıru köçenä iyälär. Häbiräneñ ayak atlaularına qadär rähätlekkä tulı. Häzer kemnär aldınnan şulay uza ikän inde ul? Yanındagı balaları närsä eşlilär? Citkän kızı — Saniyäse, yegetlärdän oyaladır häzer, äti-äniseneñ ayırılışuların önämider. Ber şulay kaytıp, ätisen et itep açulanıp kitkän ide. Anıñ artınnan Äzhär:

— İ kızım, bähetläreñ bula kürsen, yaratkan keşeñä kiyäügä çıksañ ide!— dip teläklär dä teläp kaldı, orılmadı-bärelmäde. Bala şul älegä Saniyäse, bala gına! Küñelenä kilgänne genä uylıy, şunıñ belän genä eş itä, asıl säbäplärne töşenep citmi.

Matur göllärne özälär,

Sakla üzeñ, cankisäk!

Armiyälärgä kitämen,

İsän kaytırga isäp!..

Äzhär ällä cırladı, ällä yıladı. Söyekle Häbiräse belän yeget çaklarında şulay cırlaşıp ayırılışkan ide ul. Meskenem, suga arkılı basmanıñ argı başında yılap baskan hälendä torıp kaldı Häbiräse, ä Äzhär ere adımnarı belän Sarman rayvoyınkomatına kitep bardı. Arkasına elengän biştärendä nilär bulgandır, anısınıñ ciñellege genä häterendä kalgan, ämma kesäsendä canaşı çikkän kulyaulık ide.

Alar ozaklap yöreşep mäşäqatlänmädelär. Äzhärneñ haman da vakıtı bulmadı, köne-töne eştä ide, ä Häbiräne, ğailä agaçınnan özelep töşärgä torgan citem kıznı, küz-kolaktan yırak bulmasın dip, änise haman da üzenä iyärtte, kiçlärdä dä kapka töplärenä siräk çıgara ide.

— Kötär, kötmi kalmas!— dip uyladı häm ömetlände Äzhär. Başkaça bulırga mömkin dä tügel ide. Çittä, ildän ayırılıp, avır muştra soldat hezmätendä yegetneñ küñelendä Häbiräsenä mähäbbäte Tugan tufraknı sagınu häm yaratu hisläre belän bergä tagın da üste, nıgıdı. Anıñ yöräk türennän bu ike mähäbbätneñ bersen genä dä tartıp alırga yaramıy ide, çönki şunda uk ikençeseneñ dä tamırı korıyaçak...

Häbiräse, balaların gına tügel, Äzhärneñ küñelennän Tugan tufrak cılısın da alıp çıgıp kitte tügelme?

VII

Yaşälgän dä, yäşälmägän dä tösle ide bu tormış digännäre. Mähäbbät isereklegendä gomere ütelep tä kitelep mataşkan. İnde dä aynıdı bugay? Ber dä döres yäşälmägän tügelme? Köne-töne eşlänelgän dä eşlänelgän. Yortın da salgan, abzar-kurasın da, munçasın da... Anıñ här agaçı, taktası-kadagı üz kulınnan ütkän bit! Berkem dä kiterep birmägän, eşläp, köç tügep tapkan. Tiyeşen yullap aluı da ciñel bulmagan.

Ä Häbiräse sabır buldı. Häyer, ber tapkır aşıgulık kürsätte, anısı. Härbi hezmättän kaytkan yılında Äzhär üze dä, borınnı yugarı totıp, yüri genä inde, canaşın ürtäp alıym diyäräk, kürşelärenä kilgän kunak kızın ozata bargan ide. İkençe könne Häbiräse kirägen birde Äzhäreneñ, yañagına yaltırattı.

— Ni öçen?— dip kügärep kattı yeget.

— Üzeñ beläseñ!— Häbiräneñ küz yäşe katış açuı küzlärennän bärep çıktı, ämma yözen yaulık çitenä yäşerde.— Adäm täğanäse!

— Min nişlägän?— küñelendä bulmaganlıktan, Äzhär inde kürşedäge ul kunak kızın onıtkan da ide. Ä Häbiräneñ kolagına alarnıñ bergä klubka çıguları hakında süzlär bik hätär häbär bulıp kilep ireşkän. Halık telendäge gaybät Äzhär belän şul kunak kızınıñ ay yaktısında, oyalmıyça, koçaklaşıp übeşülären, ikençe könne avıllarınıñ kapkasına qadär ük atlı arba belän yegetneñ ozatıp kuyuların, yulda Möşärräfä çişmäsenä tuktaluların centekläp barladı. İmeş, şomırt çäçäk atkan vakıtta balıklar da uynaklıy, kaz-ürdäk tä bäbkä çıgara. Äzhär dä ul kız belän tik yörmägänder, kötüçe Hismetdin, tugarılgan uk bulmasa da, atlarınıñ arkalıgı töşkänlekne aşarına töşke aş kitergän Çülmäk Mönirägä söylägän.

Häbiräneñ ul süzlärdän kolakları kızarıp, yöräge karalıp betsä dä, üze hakında gaybät yöri dip Äzhärneñ başına da kertep karaganı bulmadı. Ni genä disälär dä, ämma tege Möşärräfä çişmäse buyındagı arkalıgı töşerelgänne — Minzäläbaş avılınnan Häkimulla abzıy cigep yöri torgan, kümhucnıñ köndälek eş atı ide. Ul da anda üze genä tügel, hatını Cämilä belän buldılar. Çişmä buyında nişläüläre bilgesez, ämma dä läkin Äzhär alar yanınnan arbada uzıp kitkändä, bit-kulların yuıp mataşa idelär. Mögayın da gozer itep, korbanlık sarık alıp kilgännärder dä, Möşärräfä äüliyä-bikä ruhına atap, Allahıga bagışlap, şunı çala torgannardır... Bu yola hakında Äzhärneñ işetkäne bar ide. Komaçaulap yörmäskä itte, atın aşıktırdı. Şunda kötü kuıp kilüçe Hismetdinneñ üze kebek usal telle ilämsez çıbırkısı, taular arasına yañgıraşı belän sıyışa almıyça, yartı könen yokıda ütkärgän täbänäk urman agaçların da siskänderep bulır, kötelmägändä şartlap kuydı. Äzhärgä artı belän utırgan häm tınıç kına üz avıllarına kaytıp kilgän kunak kızı da dert itte. Bolay kurkuınnan yözenä oyat kızıllıgı yögerde. Şunda uk kolakların ürä torgızgan üşän at, üz sırtı öçen kotın yugaltıp, taralıp kitärdäy bulıp çaba başladı. Äzhär artına borılıp karadı. Alar uzganda avıl başında kalgan kötü, ür artınnan çıkmagan bulırga kiräk, küzgä-sanga çalınmadı. Hismetdin dä çıbırkısın başka şartlatmadı, Äzhär dä, yul belän kilep, urman poçmagınnan sulga borıldılar. Monnan Minzäläbaş avılınıñ takta tübäläre kürenä başladılar. Alar, Kıçıtkanlı sazlıgı yanınnan uzıp, Yahya utarına kilep çıktılar da, borıngı alpavıt häm kulaklarnıñ taşlandıñ ihataların sulda kaldırıp, avıl kapkasınaça cittelär.

— Abıy, min monda töşep kalıym inde, alga taba cäyäü genä kaytırmın,— dide kız.— Kürşelär dä kolak itemne aşap cäfalarlar yugıysä!

Äzhär atın tuktattı. Üzenä «abıy» dip endäşülären yarata ide ul. Ällä kem bulıp kitä.

— Señlem, tagın kunakka kilerseñme soñ?— dide Äzhär, Häbiräseneñ barlıgın ber minutka gına onıtıp torıp.

— Ägär dä kiç klubtan ozata kaytsagız, kötärgä riza bulsagız, kilermen!— dip şayarttı kızıy. İmeş, yeget bulsañ, kunakka kilüemne kötmästän, kiçen bezneñ kapka töbenä koyaş bayıganda üzeñ ük kilep citär ideñ äle!

Äzhär kızıllı-zäñgärle buldı. Şunda uk Häbiräse isenä töşte, yöräge urınınnan kuptı. Kızıy bu ğalämätlärne üzenä bagışlangan dip toydı häm yegetneñ bügen kiçkä hiçşiksez kilep citäçägenä hätere ışanıç belän tuldı, şunlıktan gacäyep tä nık canlanıp, bolan balasıday urınında talpınıp, keçkenä töyençegen kükräk turına kıstı da uramga taba yögerde, küzdän dä yugaldı. Anıñ artınnan Äzhär onıtılıp karap kaldı, dönyalıkta aşau belän eşläüdän artıgın belmägän atı, kuyırıp üsep kilgän ucımga taba suzıla-suzıla, basu yagına taba kerde. Yul kırıyında yatkan olı taşka arba küçäre kilep törtelgäç, siskänüdän aynıgan Äzhär, atın çigerde häm, arbasın bordırıp, üz avıllarına taba aşıktırdı. Büre yılgası yanınnan urmanga kütärelep, alannan kırkıp alır ülänneñ barlıgın-yuklıgın karadı. Peçängä irtä ide äle, çıgıp kına kilä. Urman havasınıñ rähätlege anıñ canın hozurlandırdı.

VIII

Bu tormışta yäşägän dä kebek tügel ikän, gomer ütä dä kitä, bähetle mizgelläre belenmi dä kala. Änä öçençe kön genä Mirsäyäf kartnı kümdelär. Zatlı keşe ide, dilär. Haman da tormış aldında, halıknıñ başında yörde. Kümhuc çıkkanda yokısın tuydıra almagan yeget kenä ide, imeş, avıl bayların talauda häm mullalarnıñ malların aldıruda yörgän, alga kitep, alarnı sörderüdä häm yortların halık milkenä äverelderüdä aldıngı saflarga çıkkan. Keşe küzenä çalıngan, kommunist bulıp ölgergän. Kümhucga räis itep bilgelängän. Gomere buyına balda-mayda gına yözärgä turı kilgän Mirsäyäfkä. Anıñ zamannarında kümhuc ni artta kalmagan, ni alga da çıkmagan. Eşennän barısı da kanäğat bulgannar.

Üz zamanı uzgaç, Äzhärlär yäş vakıtta ul äle kümhucnıñ bazlarına, kelätlärenä mödir ide. Annarı olıgayıp kitte, mullalık käsebenä küçte. Anıñ mäqame kolakka yatışlı buldı. Tik menä, ni hikmät, kızlarga malaylar isemnären, malaylarga kızlar isemnären kuyıp kına aptırattı. Avıllarda Güzäl, Dilbär atın yörtkän yegetlär üsep citep mataşalar...

Äzhär üzeneñ äylänä-tiräsen böyek yalgançılar çornap alganlıgın belmi, keşelärneñ yüri genä dä, şayan süz hakına gına da tel uynatkannarın işetkäne bulsa da, monıñ ni-närsä öçen kiräklegen añlap citkermi ide. Ul Mirsäyäf kartnıñ da äüväle kommunist buluın, soñınnan mullalık itüen — şulay kiräk dip, çın küñelennän kabul itte. Kemnärder bälki şuşı märhümneñ çın üz yözen, anıñ belän yänäşä yäşäp häm yörep tä, açık kına kürmi dä kalgannardır? Äzhär dä şular isemlegendä ide.

Keşe bähetkä omtıla, tormışın köyläüle itep, matur gına yäşäüne, kanäğatlekne hämmä närsädän östen kürä. Mirsäyäf kart ta şundıylardan ideme ikän? Anıñ berär vakıt kabalanganın hätta kümhuc räise çagında da kürmädelär. Mulla bulıp algaç ta, namazınıñ vakıtı çıguga hafalanıp, komganın-tasların şaltıratıp, kilennären cılı su äzerläp kuymauda ğayepläp tavış çıgarmadı. Gomere niçek köyle başlansa, şulay matur gına dävam itte häm tämamlandı. Nindider yullar belänme şähärdä fatir da algan dip söylägän idelär. Döres bulmagan, ahrısı. Anı kartlar yortınnan kaytarıp cirlädelär. Balaları avılda bula torıp, niçek anda barıp eläkte ikän ul?

Häyerlegä inde, häyerlegä! Tormışnıñ üz cayı belän tınıç kına agıp, sine gomereñ azagına ülem digän hökem utravına kaldırıp kitüe beraz ğadelsezräk tä kebek toyıla. Ä menä Mirsäyäf abzıy eşläpä astında haman da tübätäy yörtä ide. Şuşı qadär däräcä häm märtäbälärgä ireşep, kümhuc qadär kümhucnı citäkläp tä, kommunistlarnıñ dinne tuktausız sügülärendä katnaşıp ta, Allahıga ışanıçın yugaltmagan ikän ul. Ällä soñ riya, ikeyözle adäm ideme ikän? Yuktır, Mirsäyäf kart hakında ber dä alay dip söyläüçelär bulmadı. Säbäbe başkadır, añlatması bardır?!.

Hätereneñ bötenläy dä yuktan butaluın, inde dönyalıkta gayıbe barlıgı-yuklıgın hiçkem iskä alırga tiyeş bulmagan Mirsäyäf kartka uylarınıñ oçsız-kırıysız yomgagı uralıp-çornaluın beleştermägän Äzhär, kabat gazga utırtıp kuygannan soñ inde kaynap ta çıgarga ölgergän çäynügen biyetergä mataşkan plitäne sünderde. Nigäder küñele şomlanıp, älege dä bayagı kiyem elgeçläre yagına borılıp karadı. Moña qadär niçämä könnär hiçber kuzgalusız elenep torgan arkan-bau bügen ikençe tapkır kuzgatılırga tiyeş tügel ide, ämma ul, canlanganday, yılan kebek säyer ozınayıp, kadagınnan divar buylap akrın gına şua başlap, kinät dömberdäp işelep töşte. Ägär dä bala çagında şuşındıy tamaşanı ber tapkır üz küze belän kürep säyersenmägän bulsa, soñgı vakıtlarında başına törtelgän uylarına totaşıp kitärlek bu küreneştän anıñ hiçyugı akılı çak-çak zägıyflänep alırga tiyeş ide. Güyäki şuşı mizgeldä böten-barlık dönyalıknıñ barışına nokta kuyıldı. Tuktausız eçkän iserekneñ kanı da arakı belän alışına, imeş. Şunıñ kebek, haman da ber närsä hakında gına uylasañ, ul sineñ yazmışıña, kiläçägeñä äverelä tügelme?

Äzhär avır adımnarı belän kilep iyelde, kalın barmaklarına baunı eläkterde dä, cähät kenä işekne açıp, anı busagadan arı ırgıttı. İşek yabılganda täräzälär güyäki urınnarınnan oçıp çıgarday bulıp zeñläp aldılar.

IH

Çäyeneñ yañartıluı rizıgına täm östämäde. Häyersez buluları şuşı ideme? Ällä rizıgıñ tökängängä şulay bäräkäte dä kitäme?

Gomer kıska bulıp toyıladır gına ul. Niçämä tapkırlar yäşäeş üzeneñ kıyblasın üzgärtä tordı. Ber padişahlarnı ikençeläre alıştırdı, kümhuc räisläre dä biyäläy kebek almaşına, urınnarınnan kolak kakkalıy, koşlar kebek oçıp kitkäli tordılar. Keşelär niçek ber hatınnı ikençesenä almaşadır, Hoday belsen?!.

Äsär bolay yäşi almayaçagın belä ide. Öyeñdä kötep karşılagan balalarıñ, aş äzerläp torgan hatınıñ, cılı urın-cireñ bulmasa, niçeklär yäşämäk kiräk? Ul öylänmiçä, yalgız başlarına gomer sörgän irlär niçeklär kön kürä ikän? Harisnı äyt inde! Hatın-kız rähäten tatıp ta karamıyça dönyadan ütte. Söygän idem dip inde, kem-kemne yaratmagan? Yarıy, küz atıp, can bagışlap yäşägän kızıñ, yuktan gına üpkäläşep, başka keşegä kiyäügä dä çıksın di. Şunnan? Ä ul bälki şulay bähetenä ireşkänder, yazmışıdır? Anı kabat kaytır, irennän-gailäsennän ayırılır da siña hatın bulıp kiler dip köt inde, yä! Yünle hatın ber irdän ikençesenä kitä dimeni ul?!.

Küñele tämam arıgan Äzhärneñ canın bu uyları kabat kuzgattı. «Närsä citmäde inde bu Häbirägä?»— dip, üze belän üze söyläşep, sügenep alırga itkän ide dä, tele kuzgalmadı. Canı oyışa almıy intekte. Ğayepne üzendä dip beläse kilmi ide anıñ. Hatınınıñ hatası — töndäge ay kebek, bolıt pärdäse belän nikadär kaplarga tırışsañ da andıy gönahnı yäşerü mömkinme soñ? Uynaş qadärle oyatsızlık dönyada bardırmı? Närsä citmäde Häbiräsenä? Yahşı tel, diseñme, qader-hörmätme? Bu mal-tuar, yort-cir — kaysı yagı citeşle tügel? Kiyem-salım, tabak-savıt, urın-cir — kaya, kaysı? Häyer, bolar barısı da, artıkmı-kimme, hämmä keşedä dä citärlek. Häzer yuk närsä barmı soñ ul? Äzhären, eçte, disä, alay gına avıl mullasında da bulgalıy. «Cılı aş belän bulganda, canga sihätlek birä!»— dilär äle alar. Eçmässeñ, bar, bu tormışta! Häzer bit arakısız korı salam da yünätep bulmıy. İmeş, «Zämzäm suı», dilär anı. Bik alay ikän, şunı eçülärenä nigä soñ bändälär akılların yugaltalar? İzge su bulsa, adäm balasın sataştırmas ide ul.

Äzhär üzen açulanırga da, aklarga da tırışa ide. Barıp, eç serlären söyläp kiñäşer keşese dä yuk şul anıñ. Niçek inde kemgäder kilep: «Minnän hatınım kitte!»— dip äytäseñ? Ul şunda uk: «Gayıbe bulmasa, yanıñnan adım da çitkä atlamas ide, gayıbe bardır! Kön dä yözeñne kürüdän oyaladır!»— diyär inde. Ya Hodayım, şulay uk ğayeple buldı mikänni soñ Häbirä? Utsız töten çıkmas, cilsez yöremäs! Utı da, cile dä bardır inde anıñ, bardır.

Äzhärneñ küz aldında güyäki böten närsälär dä üz cayına kayttı, akılında moña qadär urık-surık yatkan fiker töyençeläre berdäm cıynaldı, küñele utırdı.

— Ya Hoday,— dip kat-kat kabatladı ul.— Yögergän ikän şul! İ Häbirä, ä min — yülär, keşe süzenä ışanmagan idem. Halıknıkı hak şul ul... Döres ikän!..

Äzhär tagın pıskıp kına yılap cibärde.

H

Tönge yokı keşene sihätländerä, dilär. Şulaydır, şulay bulmıy ni! Kön buyına baş kütärmi eşläp, yonçıp, arıp betäseñ dä kaytıp avasıñ, ayak-kullar, hätta gäüdäñ taralıp kitä almıy gazaplıy-gazaplıy yoklap kitäseñ.

Kışkı irtä tiz genä yaktırıp citä almıy. Äzhär inde çäyen kaynatıp ölgergän, malların karap, utlıklarına peçän salıp, kümhuc fermasına eşkä çıgıp kitärgä tiyeş ide. Aşıkmadı.

İ gomer digännäreñ, kaysı tormış yulına kerep kitsä dä, sazlıkmı anda, tau-taşmı, başkasımı — tägärmäçläre haman tägäri birä. Bara da bara. Güyäki böten dönya tik kenä basıp tora, artıñnan karap kala sıman, ä sineke — bara... Bara, imeş.

Şundıy adämnär bula, dan-däräcä öçen hätta üzlären satu yulına kerüne dä çirkanmıylar. Kaya di ul hatın ayıru gına, anısına isläre dä kitmi. Biyäläy alıştıru hisabında gına alarga bu ğamäl.

Niçek bolay kilep çıktı soñ äle? Sataştı gına mikänni? Bäla bit ul ayak astında gına. Ni yahşı at ta sörlegä. Häbiräse dä Äzhärneñ, yalgışıp, maksat itmiçä sataşmadımı ikän? Ul bit aldan äzerlänep, iren kölkele itep, üzen däräcädä kütärü öçen dip yalgışa, hıyanätkä bara almıy. Äye, almıy, bulmasnı yüri söyli torgannardır!

Bu uyı Äzhärneñ küñel ofıkların kiñäytep cibärgändäy ide. Sagına şul ul, bik sagına Häbiräsen. Yaratıp, aradan ber dip öylände. Häbiräse dä yäş çaklarında hiçkemgä küz salmadı. Hätta yörgän yegete, şuşı Äzhäre härbi hezmätkä alıngaç ta, başka kızlar kebek yäş gomereneñ äräm ütüe hakında häsrät kiçermäde. Bütän beräügä küz salunı uyına kertep karamadı. Döres, kapka töplärenä yegetlär kilmäde tügel, ämma Häbiräneñ süze kıska bulgan:

— Minem yegetem bar!

Häm şul äytkäne yaragan, citä torgan. Kapka baganası sagına basarlık yeget avılda kürenmi başlagan. Ä Äzhärgä cılı, yöräk uçagınnan alıp yazılgan tatlı hatları kilä tordılar. Yegete härbi hezmättän oçınıp kayttı, şul közdä alar nikahlanıştılar, ğailä korıp cibärdelär. Alga taba tormış mäşäqatläre belän üz caylarına par kügärçennär kebek yäşise dä yäşise idelär.

HI

Tormışıñ iñ avır vakıtlarda tugannarıñnıñ qadere arta, dilär. Yarıy la arkañ kuyarlık karendäşeñ, bägıreñne yırtkan häsräteñne urtaklaşır tuganıñ bulsa! Ul bit sine añlarga, canıña teräk bula alırga tiyeş.

Äzhärneñ andıy keşese yuk ide. Anı güyäki barısı da inkar ittelär, yaratmıylar. Häyer, keşe keşene yaratsa, andıylar öyläneşep yäşilär, hatın häm ir bulalar. Ä kemneñder, başkanıñ sine yaratuı mömkin häm kiräkme soñ?

İren hatını söymi başlasa, aña ni kala? Nindi genä ayaz häm yaktı könnär bulmasın, bu ir keşe ul koyaşnı da, cılılıknı da toymıy başlıy. Başı yalgız kala. Ul irlären yaratmagan hatınnarnıñ gına tüşäklären cılıtırga ärsez irlär atlıgıp toralar. Hatını taşlagan ir kemgä kiräk?

Äzhär monı canı-täne belän añladı. Yöräge urınınnan kuzgalıp, başı äylänep kuydı. Ul tagın bu tormışta artık keşe buluın toydı. Aña yäşlek istälekläre dä, kürşe-külänneñ küze dä, kümhucda köne-töne eşläve dä ber mäğnäsez, buş häm ähämiyätsez kebek toyıldı.

Şunda balaları isenä töşte. Olı kızı — çibärlärneñ çibäre, küzgä-başka kürenerlek bulıp citep kilä. Avılnıñ iñ kättä yegetläre, anı kürülärenä, täqatlären yugaltıp, başları äylängänen toymıy da kalalar.

Ä kızları bähetle bulırlar. İñ yahşı yegetlärne saylap alırlar, anısına da ber häyran itmi ätise. Bu ölkäne bigräk tä akıllı kız, saylana da, saylıy da belä. Ällä kaysı yırak avıllardan anı ezläp, ber kürü öçen genä dip niçämä yegetneñ kilep, kapka töplärendä sayraşuların Äzhärneñ üz kolagı belän işetep, tıñlaştırıp yata torgaç, izräp yokıga kitkän çakları az buldımı? Bäheten tabar kızı, tabar! Tik menä äniseneñ hälläre hakında häbärlärne işetkäç, ul yegetlärneñ küñellärendä şıtkan kızıl mähäbbät göllärenä kırau töşmäsme ikän? Agaçınnan alması yırak tägärämi şul! Ya Hodayım, şulay uk bulır mikänni? Yuk-yuk, üzeñ sakla! Bu olı kızı üzenä ohşagan Äzhärneñ! Näq üze — küñele belän dä, halkı belän dä! Yaratsa, berne genä yaratır häm... Mäñgelekkä!

— Ya Hodayım!..

Bu süzlärennän soñ Äzhärneñ yözen ut aldı. Ägär dä şuşı kızı gomere buyına ätise kebek ber genä keşegä gıyşık totıp yäşäsä, anı nikadärle borçular kötär! Yarıy da yaratkanına, söygänenä kiyäügä çıga kalsa, yarıy da anısı da şundıy uk bulsa! Ägär dä eşläre başkaça kitsä, kızı söygänenä çıga almasa, yaratkan keşese: «Agaçınnan alması yırak tägärämi!»— dip, äniseneñ kemlegen iskärtsä, baş borsa?..

— Ya Hodayım!..

Mondıy fikergä töşep batmıy kalu mömkin tügellegen Äzhär añlıy ide, ämma hakıykattä şulay bulıp çıga kalsa nişlär?..

Gomer bulmagannı, ul haman uydan-uyga ütte, küñele yomşargannan yomşardı, cepşeklängännän cepşeklände.

— Ya Hodayım!..

Anıñ bu uftanuları häyerlegä tügel ide. Nigä şunda dulamadı? Hatının, gaybät işetügä, yıgıp salmadı, izep taşlamadı? Närsä, ul ir tügelmeni? Baş birep toralar dimeni? Söyägen sındırsa, tözäler ide äle!

Hatınnan bigräk Äzhär olı kızın sagınuın añladı. Aña niçekter rähät bulıp kitte. Häbiräsen şaytan aldı, yarar, alsın da di, ämma balaları bar bit anıñ, balaları! Alarnıñ äle üsäse, başlı-küzle bulasıları — alda! Keçe kızı bakçaga yöri. Anısı ayagına baskançı un-unbiş yıl ütep kitäçäk. Niçek inde narasıyların, sabıyların, balaların keşe tupsasında yätim itep yörtergä bula?

Äzhärneñ küñelenä kergän uyı, akılın savıktırganday, küñelen-añın biläp aldı. Bulmas bolay, balaların alıp kaytırga kiräk aña. Hatını üzenä karar, yä iyärep kiler, yäisä kalır. Ämma yalınıp torası tügel! Balaları keşe tupsasında zarlar şul, zarlar! Yarıy da aşarlarına bulsa? Şähärgä ük kitep barmasalar ni bulgan? Alar anda bäräñgene dä satıp alalar şul... İ yülärlärdän ikän şul anıñ hatını, ahmaklar isemlegendäge keşe ikän!

Kunak kilsä dä, öç könnän artıgına çıdaşlı tügelmeni? Ä alar, Häbiräse dä, balaları da inde niçänçe ayların keşe östendä yäşilär.

Aliment ta cibärgäne yuk alarga Äzhäreneñ. Anıñ öçen sud kararı belän ayırılışu kiräk, dilär. Kızı yä ulı kaytıp kitkälägän çaklarda häl qadäri alarga akçasın da birä, rizıgın da töyäp cibärä ala inde, anısı... Ämma şularga gına kanäğat itep, keşe östendä kiyerelep yäşäp bulmıy torgandır! Ällä soñ barıp alıp kaytırgamı üzlären? Balalar kızganıç, bigräklär dä çit-yat tupsalar töbendä üsälär şul! Üz yortları bula torıp, şulay alarnı kañgıratalar dimeni?

HII

Älmät yulı takır ide. Maşinalar yörep kenä toralar. Utırtmıy uzuçıları yuk.

Yullar çatına çıgıp basuına, Äzhärne ber olı maşina alıp ta kitte. Şähärgä kilep kergännärendä kışkı kön yaktırıp betep mataşa, yullarnı-sukmaklarnı kardan arçıp kuygannar, aşıguçı halık törkemnäre eş urınnarına señep betep kilä ide. Maşinadan töşep kalgaç, Äzhär yalgız başı beraz aptırabrak basıp tordı. Soñgı vakıtlarında şuşı yalgızlıgı, bägırenäçä ütep, canın öşenderä başlagan ide inde. Şunlıktan üzen hälsez kalganday toydı. Buş eş belän yörmime ikän digän sorau kayan tuarga ölgergänder, busı aña ikençe kotkı buldı. Ayakları güyäki atlap kitär häldä tügel idelär. Ul dönya çitenä kilep çıgıp, yalgızı gına kalgan häm barır cire dä betkän keşe kebek kot çıkkısız hakıykat karşında basıp toradır sıman üzen his itte.

Berazdan soñ aña batırlıgı yañadan kayttı. Tanış uram, tanış yortlar yanınnan uzıp, ike katlı, olı täräzäläre belän uramga tomırılıp karap torgan, Çupay taşınnan salıngan pulat yanına citte. Anıñ monda berençe tapkır gına kilüe tügel. Şuşında kunaklar bulıp, bacasında niçä kat küñelen cuygan ide ul. Änä alarnıñ täräzäse. Utlı. Yaktı.

Şunda Äzhärneñ itäk çabuınnan kotkısı tartıp kuyganday buldı. Küñele cu itte: nişläp aptırap yöri äle ul monda, üz däräcäsen beterep?

Aña täräzä yakınayıp kilgän sıman toyıldı. Pıyala bozları eregän, eçtäge cılılıknı sarı ut yaktısı tagın da hozurlıy, yort cihazların bayırak itep kürsätä ide. Ä östäl artında ber hatın utıra. Aldında krendele, şähär kalaçı, şikäre, känfite, tatlısı häm ballısı, mayı, kaynatması mul itep öyelgän häm tezelgän. Çinayagına kaynar çäy agızıp, anı tälinkäsenä buşatıp, barmak başlarına gına utırtkaç häm kütärgäç, suınsın öçenme, ällä nazlanıpmı, yomşak sulış cibärep, rizıgına ihlas küñel salıp tuklanıp utırgan bu kümäçtäy işelgän hanımnıñ üz hatını ikänlegen tanıp aldı. Anıñ bähetle buluına häyran itep, Äzhär şunda tınsız kaldı. Bu tamaşa irneñ yörägen kıstı, bägıren ukşıttı. Berni sizenmägän häm bu vakıtta aşau-eçü bäräkäteneñ rähätenä çumgan hatını, tezlärendäge ak yomşak sölgene kütärep, anıñ ber başına eledän-äle mañgay häm muyın tirlären sörtkäläp, güyäki cännättä täğam cıyuda ide. İre haman da aptıraşta karap tora birde. İnde anıñ ni eçkä uzarga, ni kire kaytıp kitärgä telägenä kilmäde. Ällä yäşi, ällä üle — şuşımı barlıgıñ, adäm balası?

HIII

Adämdä kaygı betä dimeni? İseñ kitkän ikän, i yülär! Tön artınnan kön kilmi kalmagan kebek, bähet koyaşı, galibanä yaktırıp, böten cihannı üz koçagına alganday, böyek ber padişah sıman, dönyalıgıña gına tügel, küñel yortıña da huca bulırga ölgerer. Üzen mäñge kitmäs dip beler, bu zamanada başka hiçber östennär yuklıktan tantana itär. Gomergä şulay bulgan, başkaça mömkin dä tügel. Yäşäeşne Hoday täğalä üze bu räveşkä kilerlek itep yaratkan. Bütänçä bulırga hiçber mömkinlek kaldırmagan. Anıñ belän bähäs itäse dä tügel, ni barına häm birgänenä söyenep, kiler könnär öçen tırışıp, ğamäldän kalmıy häm käseptä aşkınmıy rähätle buludan gayre yün bardırmı soñ?

Äzhär üzeneñ ni turında häm närsä öçen bolay uylaganına häyran itep, yalgız başı torıp kalgan öyenä kaytıp kerde. İrtän yagıp cılıtıp kitkän yortına elektr utın kabızdı. Küñelen irkenäyep kitkändäy toydı. Gaz plitäsenä kuygan çäye kaynap çıktı. Östäl yanına kilep utırdı, çäyläde häm, abzarlarga çıgıp, mal-tuarın karap kerde dä, tagın tamagın yañartıp, eşenä kitärgä cıyındı. Küz uñına çalınırga tiyeşle bulgan arkan-baunı häterenä aldı. Anı kaya kuyganlıgı hiç isenä töşmäde. «Ällä berär kırın-yarın adäm çäldermeşme?— dip uylap karadı.— Belmässeñ, çıgıp kitkänne genä karap toralar!» Ämma soñınnan, üz aldına söylänep, kölep tä aldı:

— İ yülär, kemgä kiräge bar inde anıñ? Alıp torgan bulsalar, kerterlär äle!

Annarı cırlaganday itep şıñşıp aldı:

— «Aradagınay yullar yırak tügel, nigä kilgälämiseñ?...»

Süzlärenä qadär canına bik tä huş, yatışlı ide, tirän diñgez töplärennän dä tiränräk bulgan küñel töplärennän işelep çıgası ide... Özdelär. Kemder işek kaktı. Ällä bolay gına işeteläme dip Äzhär kolak kuyıp tordı. Dönyalık mıştım kaldı, şulay da işege artında kemder bar sıman, güyäki sulışına qadär işetelgändäy toyıldı.

— Kem yöri anda? Kem ul?— dip, ber-ber artlı kabatladı Äzhär.

Ämma cavap birüçe bulmadı.

Hiçşiksez anda, işek artında, kemder bar, kerergä kıymıy tora — anısı fakt. Äzhär dä barıp açarga aşıkmıy: kilsälär — kererlär, kermäsälär — kitärlär!

Tagın işegen şakıdılar...

HIV

Häsrätläre güyäki hämmäse beryulı yuılıp töştelär. İşek töbendä kerergä röhsät kötep torgan keşe Äzhärneñ üz hatını — Häbiräse ide.

— Menä çäy eçärmen dä eşemä kitärmen dip tora idem. Mallarnı karap kuydım. Kiçkä başak birerbez,— dide Äzhär, hatınınnan isänlek-saulık ta beleşep tormastan. Ul üzen Häbiräse belän inde bügen küreşkän kebek tottı.

— Ällä nişläp küñelem cu itep kitte. Eşlärne beraz beterep kuygaç, kerep, çäy eçärgä utırgan idem, täräzä töbendä karap toruçı şäüläñne kürdem. Äüväle añlıy almadım. Annarı häyran ittem. Menä şähär küçtänäçen aldım da kaytıp kiläse ittem äle! — dide Häbiräse, kauşavın kaya kuyarga belmi, yözendä balkıgan itağat färeştäseneñ kilbäten üzgärtä almıyça.

— Üz öyeñ bit, kayçan kaytsañ da işeklär açık, türdä yör!— dide Äzhär dä, ni äytkänen täğaen gına kolakları belän işetmiçä.

Süzläre şuşında tökände. Alar ber-bersennän yalgız gomer hällären soraşmakçı idelär. Ämma özelgän süzläre yalganıp kitärgä telämäde. Ayırılışu vakıygaları — tıyılgan tema, aña «tabu» kotkısı möherlängän ide. Ägär şunda yalgışılıp ber süz ıçkınsa, ikeseneñ dä küñelläre kiteläçäk ikänlegen ällä akılları, ällä küñelläre belän toyıp, çäy yanına utırdılar.

Äzhär kışkı kızıl koyaş kebek yılmaya birde, aña cavabında hatını da, äle yaña gına kaytıp kerüen, ayırılışu gazapların kiçerülären, adäm mäshäräsenä töşep, avıldan çıgıp kaçuların da ber mälgä onıtıp, bähet nurı tulı yöze belän balkıdı. Ägär dä dönyalıkta bu könne — färeştälär cirgä iñgän çak, disälär, moña ışanmıy mömkin tügel ide. Ya Hoday täğalä, ya Allahı, sin bändäläreñne bälalärgä duçar itep sınıysıñ da, sındırasıñ da, annarı kabat tormışların bötäytep, küñellären kütäräseñ!

Çäy yanında alar süzsez dä ber-bersen añladılar. Häbiräse bütän kitmäyäçäk, Äzhäre dä anı hiçkayçan üzennän ayırmayaçak ide.

— Balalar kayçan kaytırlar soñ?

Bu soravın irennän işetermen dip hatını uylamagan ide, aldan cavabın da ülçäp kuymagan, ämma küñel kıllarında yat ber tibränü kuzgalıp, bötenläy dä kauşap töşte, güyäki akıl ülçäveneñ tälinkäläre yak-yakka kıyşayıp kuydılar. Çaktan gına: «Ähä, balalar kiräkmeni äle siña!»— dip, yözen yaktırtıp nurlandırgan ireneñ küñel täräzälären vatıp taşlamadı.

Çäydän soñ Äzhär eşenä kuzgaldı. İşekne açıp çıguına, küzenä kiçä kiç çıgarıp ırgıtkan bau-arkan çalındı. Anı cıyıp alıp, kire kertep elde. Anı-monı sizenmädeme ikän dip, kırın küzen tabak-savıt cıyıştırıp mataşkan hatınına taşladı. Şiklänerlek häm uftanırlık hiçni dä yuk ide.

— Niçälärgä kaytırsıñ?

Cavap birergä diyäräk Äzhär uyga kalıp tordı. Kulına arkannı cıydı. Mondıy soraunı ul inde küptän işetmägän, şunlık belän dä, hätta şaktıy yagımlı işetelgän tavışka iyärtelgän hatınıñ süzläre nazında akılın cuyarak kaldı. Häbiräse dä cavabın aşıktırmadı.

— Kiçke cidelärdä öydä bulırmın! Bügen eş küp... Şulay da munça yaksak ide, arka da kıçıtıp tora!— dide, ayagındagı olı itekläre belän ber urında taptanıp, buşlat töymäsen äle ıçkındırıp, äle yañadan elep.— Utın da kertep kuygan idem bugay... Suı katıp ölgermägän bulsa... Yagıp kına cibäräse!

— Yarar!— dide Häbiräse, üz munçasın sagınuı isenä töşep.

Yözenä ciñelçä kızıllık yögerde. Anıñ bu vakıtta närsälär hakında uylaganın ire küñelenä kertep tä karıy almıy ide.

— Balalar da kaytırga äytälärme soñ?

Bu yulı hatını cavap birmäde. «Yarar, anısın başka yulı söyläşerbez!»— dip uyına berkette dä, Äzhär eşenä kitep bardı häm... Cidedä digänen, säğat altı da tulmaganda uk kaytıp ta kerde. Anı balkıp Häbiräse karşı alırga tiyeş ide, munçalarnı yagıp, aşlarnı peşerep...

Äzhär önsez kaldı. Aş ta yuk, munçası da yagılmagan, yort-cir kışkı salkınlık eçendä ide.

— Eh sin, hayvan, «nu-ka»!— dip sügenep kuydı yätim ir.— Talap çıgıp kitmäsäñ ni bulgan?! Bolay da birmi idemme bu tüşäk-yastıklarnı, televizornı, samavırnı...

Çöygä ürelde, andagı arkan-baunı almakçı ide, ämma anı taba almadı. Monısınnan da cillär iskän bulıp çıktı. Eh, kulında ide bit, kulında ide, bäyläp salıp, işäse ide üzen, kuzgalmaslık, art sikertmäslek itep!

06.06.00.–11.04.04.