Çiçän Halil

(hikäyä)
SHTZ-NATE buran eçennän, yırtışıp kilep torgan cirennän, ıñgıraşıp poşkırdıda sünde.

Halil zıbınına törengän kileş STZ artına eläktergän ber tärtäle, par at cigä torgan çanada, ike timer buçka kerosinga terälep utırgan kileş, Därgaçtan birle urnınnan kuzgalganı yuk.

Yanvar ahtıkları suık, mömkin qadär cılı kiyengän bulsada, cidençe distägä kitkännege sizelä, yäşräk bulsa çanadan töşep çabarmide, çanada sikergäläner ideme, nindi dä bulsa häräkät yasap, kanın tetep, cılınır ide. Ä kartlık, kartlık inde, köçtä yuk, solda yugala.

Äldä suıgı az bulsa, batraknı uzgaç kuz açkısız buran kuptı. Traktor sünep tuktagaç, torıp çanadan töşärgä turı kilde, traktor yanına barsa, traktorçı üzedä ni bulganın belmi, cilkälären sikertep, ni äytiyem agay, çatkısı yugaldı, şul älegedä—bayagı çatkı tökerä torgan, çakma taşı—magnitı kirelänep eştän çıkkan, küräseñ çatkı yöri torgan ayırgıçlar kapkaçı, lıpım yabılmagan bulıp, kar kergänder, yebengäç alar eşlämi.

Monda avılgada ällä ni yırak tögel, bez häzer kuraylı yılgasında, avıldan ber sırt, iñ kübe çakrım yarım ara.

Min bu buran eçendä, karañgıda traktornı yasıy almım, sunı traktordan agızamda kitäm, ä sin üzeñ uyla, min avılga citkäç kolhoz räisenä äytermen, bälki nindidä olau sineñ artan cibärerlär, ya äydä ikäü kaytabız, üzeñ atlarda kilep alırsıñ kerosinıñnı, anıñ öçen sin cavaplı. Bu süzlärdän soñ16-17 yäşlärendä bulgan traktorçı Şäkür, telegraf baganaların mayak urnın kullanıp, avılga taban yünälep kitte, un—unbiş adımnan soñ, karañgıda buran eçenä kerep yugaldı.

Şulay itep Halil tönne, buran astında, açık dalada, ike iske soldat şinelennän hamıt inäse belän tekkän zıbınnan, yanvar suıgı belän bergä—ber kaldı, äldä zıbınnı sırıganda da , iske yurgan tetep, mäliyät zamanınnan kalgan yon tüşäde, yaña yon yuk, kuylar*kaldırmadılar 30 yıllarnı ük kolhozga tapşırttılar, ya salım diyep tartıp aldılar. Yakasın da, iske, kevä kisep betergän, käcä tiresennän genä kälmäşterde.

Halil traktorçıdan kalmagan bulır ide, tik anarga bu avılga tike bulgan, yırak bulmagan arada, anıñ öçen 64 yäşendä, kışkı buranda kar işep baru ülemgä tiñ, ägärdä bu yanvar 1942 yılnıñ yanvarı bulmasa, ildä faşist ilbasarlarına karşı sugış barmasa, Halil kış könendä, çanaga utırıp, Därgaçka kerosin artınnan yöregän bulırmı ide, bilgele yuk. Anı idarägä , , Başkarma”**çakırtkaç ük, eh karçık yakşıga bulmas bu diyep äbisenä zarlangan bulsada, sugış vahıtı ikänen añgara torıp, bardı. Başkarma Därgaçka barıga keşe tabalmıy kıynalganın söylägäç, barırga buldı.

Anı gomere buyı kulak kaldıgı diyep kolhozga almadılar, malların aldılar, eş koralların, sabannarın, tırmaların, par at yöretä torgan çäçkeçendä aldılar, öydäge cihazlarga qadär kilep taladılar, tik kulak diyep ozatalmadılar.

Anıñ üzedä kötmägän cirdän yaklavıçısı çıktı.

Ul yaklavıçı digännän, gracdannar sugışı däverendä, 1919 yılnıñ közendä 17 yäşlek kızına, Ädiyägä yauçı kilde, yakşı keşlär, ul belgännär, çärkä Sälyahınıñ urtançı malayına Bäşirgä soradılar. Yauçılarda, yegettä öydä, türgä utırgannar, Halil häläl cefetenä, ya anası minem karşılgım yuk, ber—berebezne küptän beläbez, yırak bulsakta kardäş tiyäbez, sin ni äytäseñ ägärdä sin dä rıza ikän, çakır kıznı anardan sorıyık. Kiyäügä barırga teläge barmikän.

Hatın digäne, yaulık çite belän avızın kaplap, cılap cibärde-Min rıza atası, mondı yakşı keşlär belän kodalaşırga, hodayım yazsın gına inde, dide dä cılavınıñ tavışın arttıra töşep, küz yäşlären sörtä—sörtä, tik ni atası, - Ädiyä öydä yuk, arıda çaptım biredä çaptım, ni uylargada belmim, kayda kitkänder, ämän suga señde, tabalmadım.

Halil kaşma östennän, utırgan cirennän sikerep tordıda, -Niçek inde yuk, nik kız artınnan karamadıñ.

Üzeñneke bulsa bakkan bulır ideñ, diyep tavış kütärde.

Çınnanda, Ädiyä Halilnıñ berençe hatınınnan tugan kız, anasınnan 7 yäşennän kalgan, Ädiyäneñ anası Säyra koltamakka sabıp dönya kuydı.

Äsma Halilnıñ ikençe hatını, berençe hatınınıñ tumadan—tuma señele. Hatını vafat bulgaç kardäşläre Äsmanı dimlädelär.

Borınnan borın kilgän ğadät buyınça, balalarga yat keşe bulmasın diyep, Halil Äsmaga öylände.

Küpme şaunasada, yauçılardan ber qadär sabır itülären soralıp, üzem häbärlärmen sezgä şul arada, bu hälne açıklıyık, öy eçendä, süz kuyılmagan kalsada, bulgan süz, ike yaknıñ rızalıgına, torarak tämamlarbız süzebezne diyep, koda bulaçaklarnı ozattı.

Keşlär kitkäç, hatınınıñ kem ikännegen belgän Halil, tavışın kadimgıdan kütärä töşeberäk, -Kil bire, yanıma yakınırak, söylä äle döresen. -İ atası ayıp mindä, yauçılar kilgänen belgäç Ädiyäñ cılarga totındı, birmägez mine çitkä, barmım min, avılda ir miña tabılmas diyep uylısızmı. Şulay äytep—äytep cılagaç cällädem yätimemne, yarıy mäytäm, vanya bezgä ällä ni yırak bulmagan kardäş Sadık, anıñ hatını yaz başın bozdan ineş aşa çıkkanda batıp ülde, ike bala belän cazalana, ägär telägeñ bulsa Sadıkka barıga, boz aşagına gına çıgıp, anarga itäm. Min rıza di, kemgä bulsada, tik avılda gına bulsın, çitkä genä birmägez.

Sälyahlar üzeñ beläseñ Baymit utarında yalçı bulıp eşlilär, toralarda anda, avıldan cähännäm yıraklıgı. Yaman köndä koşta oçmıy, ul yakka.

Mine telä nişlä, ittem Sadıkka, kuştım üzlären, änä Cäläl malayın cibärgännär, bezne çäygä däşkännär. Barıyık atası, yakşı tögel, mullada anda di, bezne genä kötälär di.

Halil tamagın gına kırgaladı da, barıber eş eşlängänen añgarıp, yarıy äydä, alay bulsa Sadıklarga kittek.

Sadıknı kürgälägäne bar ide Halilnıñ, yäşe utızdan artkan bulsada, kürer küzgä 22—23 tiräläre genä birerseñ, selsovetta särkätip bulıp eşli, çittä yörep urısça yazargada, ukırgada öyrängän, üze ukıy- yaza belmägängä, häref tanıgan keşlärgä Halil ihtiram belän karıy ide.

Sadıklarga barıp kergäç ük, Ädiyä atası yanına kilep, äti açulanma inde, äni mine Sadık abıga küptän dimläp yöri ide, Sadık abıy üze bik soralgan bulgan, Ädiyäne miña dimlä zinhar diyep, cäyen peçän östendä kürgännän birle, köñelemnän çıkmıy, anardan başka küzemä ber kem kürenmi. Yaratam min Ädiyägezne, ülep yaratam, anıñ süzlären äni miña citkergän bulsada, cavap birgänem yuk ide.

Yauçılar kilgäç kurktım, çitkä kiyäügä birersez diyep, äni äydä Sadıkka itäm digäç kileştem, äydä it didem.

Ägär fatihañnı birmäsäñ çıkmım, äldä nikah ukıgannarı yuk, mulla abzıy sine kötterde. Atasınnan başka ukımım di, -Savıt vlastı tögel, het şaytan vlastı bulsın. Halil Ädiyäne ber kulı belän koçakladı da, yarıy kızım, şulay bulsın, çık Sadıkka kiyäügä min karşı tögel, anañ märhumım, sau bulsa karşı bulmas ide sineñ bäheteñä, saugına, tatugına torıgız, ir bulaçagıñ tires keşe tögel.

Nikah mäcelese ozakka suzılmadı, tön buluga karamastan, ıru—kardäş tiz arada cıyılıp, çäylädelär, yäşlärgä bähet, mul tormış teläp taraldılar.

Halil ügä kaytkanda, ni genä uylap almadı, tik kızınıñ kiyäügä çıguın yakşı taptı, üz öyennän yırak tögel, kiräk vahıtta yärdäm itä alırlıgına ohşanıp, bu vakiganıñ uñ ikänen belep, köñelen tınıçlandırdı.

Nikahtan soñ atna—un kön ütkänmeder, Halilnı selsovetka çakırıp, sovet vlaste anı cavaplı gracdanin ikänlegen belep, anarga torakka, kış buyına yartı eskadron, härbi caydak kuyaçagın äytep, selsovet räise Halilnı kiñänderde, Halilnıñ çırayı karalgannıgın kürep, -Nik mondıy yahşı häbärgä şat tögelme üzeñ? diyüenä, Halil, -Ya min alarnı kaya sıygıram, alar niçä keşe, alarnı aşatırga kiräk. Atlarga haryumna kiräk, solo kiräk.

-Sin miña antisovetskiy razgovorlar sülämä, peçäneñ dä bar, cimeñ dä bar, ğaskärilärne aşatırgada baylıgıñ citä, härbi caydaklarnı üz öyeñä kert, üzeñ yazga tike yalçılar ızbasında torırsıñ, hatınıñ alarga aşarga peşerer, şul süzlär belän, flanka Şakirı, selsovet räise bularak, süzen tämamladı.

Halil fatir totmagan keşe tögel, tögelgä, anarga kışlarga yıl sayın diyärlek Alaş urdadan, tanış yämäklär kilä idelär, tik alar beleş—tanış keşlär, anıñ belän ber dindä, ber teldä digändäy. Ä bu ğaskärilärne kem belä, il buyınnan mäcburi cıyılgan ,ile ata’.

Yazmıştan uzmış yuk diyep, öyenä kaytıp kitte. Öygä kilgäç hatınına zşneñ niçek ikännegen söyläp birde.

İkäü utırıp, ahtık märtäbä üz öylärendä çäy eçtelär, bu kışlarga kuyıla torgan härbi caydaklar, alarnıñ hucalıklarınıñ äcäle ikänen ikese dä, ire—hatınnı bik yakşı añgardılar.

Karañgı töşkäç Äsması, Ädiyälärgä barıp beleşiyem digän genä ide, işek açılıp Sadık belän Ädiyä kilep kerde. Saulıklaşkaç Sadık, -Äti ozın—ozak süläp torırga vahıt yuk, tik bel, min ul härbilärne üzem siña kuyarga täkdim ittem, nik disäñ baylardan berni dä kaldırmayaçaklar, bar malların, cihazların tartıp alaçaklar, bare ber, ahır çiktä. Sin töşen, käğazlarda sin sovetlar yaklı bulıp kalırga tiyeş, malıñnı, peçäneñne, igeneñne alar aşap beterä, süz dä yuk, tik tora bara sin añgarırsıñ, bu zamanda yarlı bulu yakşırak, kelänçe zamanı kilä. Kem yarlırak şul yakşırak, sovet vlastına yakınırak, bolşeviklar öçen iñ yakşı keşe.

Halil Sadık sülägänneñ ber süzenädä ohşanmadı, niçek inde tırışıp eşlägän keşe hällänmäsen, hoday keşegä eşläp yäşärgä mömkinnek birgän, uz köçe belän eşläp mal tapkan, ihtiramga layık, ä arka östenä yatıp, dönyada torırga avır diyep, korsagın kaşıp zarlanıp yatkan yalkauga, hurlık bulırga tiyeş. Tik karşı ber süzdä äytmäde.

Yarıy balam, yarıy, niçek tiyeş taptıñ şulay bulsın, tik on, it, may, başka aşamlıklarnı, kışlık üzegezgä, bögen tönne at cigep taşıyım, karşı bulmasagız.

-Ya taşıgız, Ädiyädä bulışırga kalsın, min öydä urın anıklıyım diyep, Sadık öygä kitte. Ölgergän qadär tön eçendä azık—tölekne Ädiyälärgä taşıdılar, nindi avır häl bulsada, Halilnı ber närsä şatlandırdı, kızınıñ köñele açık, kiyäüdä yäşävennän rıza ikännege kürenep tora.

Tañ aldında gına, allaga tapşırıp yoklarga yattılar.

İkençe könne töş aldınnan, härbi caydaklar, öy aldına kilep tuktadılar. Halil yortka çıgıp urıs kapkanı açıp, härbilärne karşı aldı.

Kaysı attan töşep, atınıñ yügänennän totıp yortka uzdı, ä kay bere yärdän töşmi, at ostendä kileş yortka kerdelär, alnı yort zur bulsada Halil komandirlarına, atlarnı artkı yortka yabarga kiräklegen äytte. Komandirları az gına bulsada, Halilga tanış bulıp çıktı, balşavıklar fetnäsenä tike, Kurilovkada timerçe yärdämçese bulıp, timerçe Makarıçta eşli ide, isemedä yädendä kalgan Styapan, tik häzer bötenese tovariş Soldatov diyep aña endäşälär.

İptäş Soldatov buyga Halil belän ber tigez bulsada, cilkäläre kiñräk, käsep tamgası, sarık başı tike çükeç belän, timer kıynagannıñ näticäse. Stepan Halilga beraz karap tordıda-Nu, çto tatarin, kurilovskiy hod u tebya yışe civoy, diyep süz başladı. Halil ise kitep, Styapan sin mine çınnapta yädeñdä totasıñmı digäç, totam, nik totmıyım, sin minem üz kulım belän yasagan berençe tägärmäçläremne satıp aluçı ideñ, kulıñ ciñel buldı, satıp aluçı tuktamadı, ägär almannar belän sugış başlangaç, mine soldatka almagan bulsalar, üzemneñ timerçelegemne açkan bulır idem dä şul bulmadı, niçänçe yıl inde eşläü urnına, sugışıp yörim.

Kurilovka tägärmäçläre timerdän genä eşlänä, anı yasaganda agaç matdäse kullanılmıy, tägärmäçneñ tışkı kırşauı, agaç tägärmäçnekennän ikeli diyärlek tar, timere ber yarım märtäbä kalın, satatın hakı agaç tägärmäçtän ikelätä kıybat bulsada, eş däverendä çıgımın kaplıy, İdel artı dalalarınıñ esse tabigate, közge yañgırlarda bälçekkä äverelä torgan tufragı, äytäber kırıs şartları, timer tägärmäçne ışanıçlırak yasıy.

-Ya, dimäk bez sindä tora bulabız?, Halil başı belän ımlagaç, -Yä kürsät bezgä kaya närsä?häm tanış, menä bu yeget minem urınbasarım iptäş Tarakanov, diyep karsak kına gäüdäle, cirän çäçle, tössez genä ber adämgä kürsätte. Tarakanov digäne kara kün tucurka kigän, anarga diyep tegelmägän ikänlege kürenep tora, tucurkanıñ cilkäläre ike yakka salınıp töşkän, ciñnäre bögep—bögep sıgandırgan bulsada, kul bitlären yapkan, aşka—suga tuymı uskän adäm bulgannıgı kürenep tora.

Halil belän saulıklaşırga avızın açkaç, avızında yartı teşe yuk ikännege kürende, bulgannarıda teşkä ohşamagan, karalıp çerep betkän, anıñ zdravstvuy diyep kul birüe yäşüsmerneke kebek bulsada, Halilnı anıñ küzläre häm küz bagışı kauşattı.

Susıl, iserek keşeneke köbek aynıgan, kayadır çitkä töbälgän, mägnäsez karaş, üz däräcäsen döresennän artık kütärgän, bik yavız, akılga say keşlärgä has ikänlegen Halil belä. Ber karauda uk köñelennän ciränep, ni bulgan yamannıklarnı şul Tarakanovtan kötärgä ikännegen sizende.

Soldatov belän öygä kerep kemgä kaya urnaşırga kürsätte, Stepan digän komandir, sin Halil borçılma, min sine kıyırsıtırga birmäm, yegetlärneñ kaysıda aza başlasa miña äyt, min alarnı bik tiz tärtipkä tartırmın digäç, Halilnıñ köñele beraz tınıçlandı, tik komandir berne süläsä, vakıgalar başkaçarak kitte.

İñ berençe atlar abzarına kerep unike atınıñ unısın alıştırdılar, ike kart biyälärgä genä tiyüçe bulmadı, Tarakanov digäne sin barıber kışın atlarda yöremiseñ alar simergän tik toralar, ä bezneñ atlar arık, arıgan, bez sinekelärdä yöreginçe, beznekelärne simertep bir diyep çeregän kara teşlären kürsätep, ırcayıp kölde.

Härbi caydaklarnıñ toruına ike—öç kön ütkäç, kiçke aştan soñ, ğaskärilär arasında iñ yaş bulgan Sergey isemle, Novouzenski malayı, Halilnı yalçılar öyennän, komandir çakıra diyep zur ızbaga alıp kitte.

Öygä kererlek tögel, küm—kümgäk tämäke tötene, karşı ızbada östäl, aşagan artı yıştırılmagan, savıt—saba cıyılmagan. Soldatov öydä berdän—ber bulgan urındıkka türdä östäl artına utırgan kileş, lampa yaktısında nider yazgan bula.

Saulıklaşmıy nitmi, bülengän süzen dävam itkän köbek, sineñ Halil bezgä köñeleñ kalmasın, bez härbilär, bögen bar, irtägä yuk, ildä sugış bara, bez sezne doşmannardan yaklıbız, sin bezneñ öçen bernidä kızganırga tiyeş tögel, atlarıñ turında kaygırma, kitkändä kaldırıp kitärbez, ä aşatırga sin bezne yaman aşatasıñ, irtägädän siña yärdämgä Tarakanov iptäşne biräbez, könenä öç tapkır itle aş bulsın, şäkär, may, çäy, ipi Här vahıt östäldä bulıp torsın, bez sineñ öçen yaktı tormoş tozergä omtılabız, ä sin bezne açtan ütermäk bulasıñ, Halil närsäder äytmäkçe bulgan ide dä, Tarakanov anı bülderep, min irtägädän, aşamlıklar belän täkmin itüne üz östemä alam, min revolyutsiyädän ber nidä kızganmayaçakmın, ni kiräk barısı östäldä bulır, diyep avızın ırcayttı, da Halil sin munçanı bezgä kön sayın yak, mondıy avır şartlarda torıp, munçaga kermäsäk bezneñ betlänübez ihtimal.

Yarıy bar yokla, kalganın irtägä sülärbez diyep Halilga kitärgä röhsät birgän genä ide, Tarakanov Saldatovnıñ kolagına nider pışıldadı, komandir başın Halilga taba borıp, sin huca bezgä ber niçä şeşä ya arakı, ya kömeşkä, tabıp kiter, yegetlär öşep kaytkannar, Halil aptırap kaldı, min anı kayan alıyım, avılda berkemdä dä yuk, avılda ber kemdä arakı eçmi, kibettä berkemdä satmıy. -Nu ladno togda, idi spi diyep cibärsädä, Halil tön kata yoklamadı.

İkençe könne irtän, atlarnı yärläp, unike härbi caydak kayadır kittelär, öydä Tarakanov belän ike yaş kavalerist kına kaldı.

İrtä yortta eşlären beterep, Tarakanovka ber ni dä kiräkmime diyep, zur öygä kersä, hatını üze belän alıp kilgän sandık açık, anıñ eçennän selkep—selkep törle kiyem salım, tastımal—yaulık, çıgarıp karap toruçı Tarakanov, rızasızlıgın belderep, - Nu, ni çego mucskogo net diyep, yıfäk şällärne saylap alıp, üz biştärenä tiyäp mataşa, Halilnıñ kergänen kürsädä, kürmämeşkä salınıp talavın dävam itte. Halil kıyulana töşeberäk, -Tovariş Tarakanov eto cenı moyıy pridannoyı disädä, komandir urınbasarı, -Zaçem vam stolko dobra, vseravno skoro bogatıh ne budet, diyep zatlı äyberlärne biştärenä tii birde.

Halil monda bulgan çınbarlıknı üzgärtälmägännegen añgarıp çıgıp kitte.

Äsmasına barıp süläde, anarga avızıñnı açma diyep, kisätep kuydı. Äsma irenä, ätiyem hacga bargaç, altın alkalar miña kitergän ide, alar kul yaulıgına bäylägän sandık poçmagında, bälki tabalmas, ul kitkäç kerep kararmın.

Bak sak bul anası, alsın, başına katsın, bez tagın eşläp alırbız, berençe genä talauları tögel. Baş sau bulsın, mal tabılır.

Bu härbi caydaklar, Novouzenskiy öyäzendä närsä eşläp yörilärder Halil belmi, ä aşarga öç tapkır utıralar, kayçan—kayçan dürtençe märtäbädä aşılar.

Yanvar urtasına Halilnıñ hucalıgınnan ike kart biyä, öç sarık bäräne, ber bozau häm biş tavık kına kaldı, ätäçnedä şul kahär sukkırı tovariş Tarakanov kılıç belän başın yözep taşladı, -Vsyu noç oret, spat ne dayıt diyep. Halil gomerendä törlesen kürde, tik ber kayçanda mondı häyerçelekkä kalmadı.

Ul yanvar irtäsendä komandirga süz kuşarga diyep niyätläp kerde, başınnan büregen salıp, -Tovariş Styapan aşarga öydä berni kalmadı, onda, igendä, malda kalmadı, orloklık igennedä atlarga aşatıp beterdek.

Üzlärenä aşargada, alarnı aşatırgada, ber ni yuklıgın Soldatovka süläde, Soldatov Halilnı büldermiçä tıñladı, närsädä töşengänmeder yukmıdır, iserek baştan, kiçä yartı töngä tike arakı eçtelär, kay berläre äldä tañ aldında da, yort buyında cırlap yöredelär.

Stepan kulın seltäp, bar äle Halil torarak kilerseñ, yokım tuymadı, kiçä küberäk eşlänelgän dide dä, kire tüşäkkä yatıp gırlarga totındı.

Halil tışka çıktı, niçek bu ğaskärilär öydä yoklılar ikän, anda şul hätle, köçle tonçu, keşe karınında sasıgan kämeşkä ise, tämäke töteneneñ iske ise, keşe tireneñ ise, alar gına az bulsa, karşı ızbaga kuygan yärlär häm kaşmalar ise, sulagaç üpkälärdän kire çıkmıy, anda yagılıp kala kebek toyıla.

Halilnıñ biş minut eçendä köñele butaldı, başı avırta başladı.

Töşkä tike zur öydän çıguçı bulmadı, kön kiçkä taba avışkaç komandir urınbasarı Tarakanov çıgıp, yortta yöregän Halilga, -Nik sin bezne aşatmısıñ diyep soravına, min sezgä närsä aşatıyım, öydä rızık kalmadı, min irtän iptäş Soldatovka äyttem, -Sin üzeñ tıgıngansıñdır ekspluatator diyep, Halilga yakın ük kilep, mägnäsez karaşın anarga töbäp, nider äytergä avızın açkan ide, işektän Soldatov çıgıp, Tarakanov kil bire, keşeneñ mıyın sasıtma, anarda aşıtın rızık çında yuk. Utarlarga barıga kiräk, alarnı beraz selketkäliyek.

Tañ şäüläse belenä başlagaç ük, Soldatov härbi caydaklarnı torgozıp atlarnı yärlätte, Halilga çanaga par at cigärgä kuşıp, anıñ alar belän barasın äytte, öydä ni barı öç ğaskäri genä kaldırdı, härbilär kitärgä dip uramga çıksalarda, selsovettan salımnar tülägänen tikşerüçe väkilne köttelär, nihayat ul da kilep citte.

Halil küzlärenä ohşanırgamı, ällä ohşanmaskamı diyep, şak kattı, salımnar tülägänen tikşerüçe mörtät Kamile bulıp çıktı, anıñ urısça ukıy—yaza belmägännegen, Halil bik yakşı belä, ul tatarçada ukıyda, yazada belmi, urısça sülidä belmi, biş—altı süzdän artık gomere buyına öyränälmägän.

Kultık astında ambar kenägäse, östendä yäşel hätfä belän tışlagan, ırkauça baynıñ tolıbı, ul tolıpnı bay yurga biyägä alıştırıp Kazan sävdägäre, Kanafiyädän algannıgın böten İdel artı belä, tolıp biyä hakı tormasada, Kanafiyädän ırkauça bay sat miña östeñdäge tolobıñnı, nindi bäyä bilgeliseñ şunı biräm digäç, pesi tavışı kebek yagımlı tavış belän, eh ahirät bu tolobım üzemädä bik ohşıy, tik soraluıñnı kire kakmıyım, dönya bulgaç bärelergä turı kiler, alışam şul kara biyäñä diyep äytkändi, säüdägär süze, säüdägär danı, biyäne tuarıp birgän, tolıpnı algan.

Kamilga tolıpnı bilgele selsovet birgänder, eşkä barır öçen.

Halilnıñ çanası turısına citkäç mörtät Kamil, -Täk, sin znaçitsya mine yöretäseñ, sin bel min, bötenegez östennän näçälnek, Halil yarıy—yarıy diyep başın ide. Ahrısı çınnanda ahırzaman alnısı, çi nadan keşe näçälnek. Ul nadan gına tögel, köl tipkän tile diyep äytergä bula, sigez yıl Välşen mulla mäçete karşındagı mäktäpkä yöresädä, älham belän kölhu allanı öyränälmägän.

Ahırda häzrät Kamilnıñ atası Abkadirga , sin malayıñnı öyländer, ukırga artık cibärmä, ul bolayda küp belä, anarga artık ukırga kiräge yuk, diyep ätkändi imeş.

Kuzgalıp kittelär, avılnı çıkkaç kala yulına töştelär, yul yakşı taptalgan, çana tabanı ezläre yaltırap tora. Härbi caydaklar alda, Halil mörtät Kamil belän alar artınnan kalışmaska tırışıp par atnı kua.

Tirän yılganı ütkäç, beraz bara töşkäç, kala yulınnan suñga borıldılar, Halil Yırofey Karpıçnıñ utarına bargannı añladı.

Soldatov üze belän öç caydak alıp Novouzenskiga kitte, ä kalgan härbilär Tarakanov citäkçelegendä, Yırofey Karpıçnıñ utarına taba yul totılar.

Utar sırt bitenä urnaşkan, sırttan astarak şaktıy zurlıktagı buma, artkı yort ber yagı belän buma suı belän çiklänä.

Öylär , ambarlar, abzarlar barısı totaş bulıp, yort eçenä, alnı yäki artkı kabaktan gına, kerep bula. Halil Karpıçnıñ, yäşelçä bakçası häm cimeş agaçları bakçası barlıgın belä, ä öylär, hucanıñ üz öyedä, yalçılar öyedä, törle—törle tallardan torgan tal bakçasında urnaşkan.

Barıp cittelär utarga, kabaklar yapkan, kabaklar aldında koş kungan ezdä yuk. Tarakanov kabakka yakın kilep, kamçı sabı belän şakagan buldı, nider, kemgäder, kıçkırganı işetelde, Halil yaña kilep tuktaganga, atlarnı yuldan çitkäräk alıp mataşkanga, anıñ ni kıçkırganın işetmäde.

Ozak köttermädelär, kabaknı açtılar, Karpıç üze, külmäk östenä tun kigän kileş kenä, sädäflärendä eläktermägän, mondıy kunaklar kürgäç ällä ni şatlanmadı, şulayda yortka uzıgız, atlarnı tışta kaldırmagız, büre yöri, atlarnı kurkıtır diyep bötenese yortka ütkinçä kabak yanında basıp tordı.

Härbi caydaklar häm par at belän Halilda yortka uzgaç kabaknı yabıp, bastırıp kuydı.

-Zahodite v dom diyep, atap ber kemgädä äytminçä, bu süz bötenese öçen äytelgän bulganga, üze berençe öygä üzdı. Tarakanov ike härbine yortta kaldırıp, mörtät Kamilne üze belän iyärtep, kalgan caydaklar belän öygä kerde. Yortta Halil häm ike kızıl kavaleris kına kaldı.

Ber nikadär vahıt ütkäç öydän Fidul digän härbi çıgıp Halilnı öygä kerergä çakırdı, Fidul aralarında iñ kartları, kayandır udmurt yagınnan, 1914 yılnı sugışka alıngan bulgan, äldädä öyenä kaytalmıy sugışıp yöri. Küpne kürgän keşegä ohşıy. Öy cılı itep yagılgan, barısıda, kilgän keşlärdä, hucalar üzläredä külmäkçän yörilär. Öydä kunaklardan başka Karpıçnıñ hatını, Yelezoveta Petrovna miç yagalıy baskan, anıñ yanında Tarakanov nider añgartırga tırışıp kıçkırına, Tarakanov Yelizaveta Petrovanıñ kultık astınnan gına bulır, Halilga Petrovnanıñ kük kükrägän tavş belän, ahtık äytkän süzläre genä işetelde, -Skazala net, mı vse vıpolnili 70% ot urocaya sdali v Novouzensk, vse dokumentı imeyutsya. (prodrazverstka şartları, 70%uñış däülätkä) Karpıç hatının beraz sabır itärgä soralıp, üze süz başladı.

İptäş komandir, bezgä nindi täläpläregez bar, süläp biregez, bez tiz añgara torgan keşlär, mömkin bula ikän, ike yaknıñ rızalıgına kileşerbez, Karpıç mäsäläne tınıçkına çişärgä telägäne toyıla, çönki ul hezmättän kalgan härbi bula torıp, ber ızba tulı kızıl ğaskärle buşka kilmägännären añgara.

Tarakanov Halil kergäç böten açuın anarga çäpçergä tırışıp, nik sin bezgä bu salım inspektorı urısça belmägänen äytmädeñ.

Halil eşneñ kayda barganın bik tiz añgarıp aldı, iptäş komandirga ayıplı keşe kiräk, ul ayıplı bulırga aşıkmadı. Tovariş Tarakanov min Kamil belän berkayçanda urısça sülägänem yuk , bez anıñ belän gel tatarça gına sülibez, urısça anıñ belän sülämägäç kaydan beliyem sülime ul urısça yukmı. Tarakanovka Halilnıñ cavabı oşap betmäsädä, cavap bik añlayışlı bulganga süzne başkaga bordı.

-Änä al ambar kenägäsen, çagıştır kvitantsiyälär belän, barlık yöklämänedä ütägännärme, utar hucaları, Karpıçka bälänergä säbäp ezlägännäre açıklandı.

-Min iptäş komandir urısça da, tatarça da, ukıy da, yaza da belmim, kıskası hucalardan başka ukıy-yaza belüçe, yuk bulıp çıktı.

Öydä şomlı tınlık urnaştı, aradan ber akıllı keşe tabılıp, bu tınlıknı bozdı.

Hozyain, bezneñ komandir kiler dä, anıñ belän añlaşırsız, ul bezdä gramotnıy. Bezne, ägär mömkinnegeñ bar ikän, aşat, kiçädän birle aşaganıbız yuk diyep, Fidul Karpıçtan soraldı.

Karpıç, şul aşatu belän kotolırga niyät itep , hatınına borolıp, soldatlarnı aç cibärergä yaramıy diyep, töşke aş hästärlärgä kuştı.

Karşı ızbadagı östälgä Halil belän mörtät Kamilnı sanasañ, un keşe utırdı, huca üze, anıñ hatını, älegä qadär kürenmägän, Saratovta tora torgan olonıñ 14 yäşlär tiräsendä bulgan malayı östäl tözergä kereştelär, tabınga ni genä kuymadılar, kübese duñgız itennän häzerlängän aşamlıklar, çi kileş tozlagan çüçkäneñ sırt mayı, kaklagan çil duñgız botı, duñgız ayaklarınnan tarı yarması kuşıp äzerlägän holodets, östäl başına miçtä narvap peşkän çama belän 10—15 kadak avırlıgında bulgan çüçkä balası, zur bakır tabakta, boronı tabaktan salınıp torganga, bu hayvan yokıga gına talgan diyärseñ.

Çiläklek çuyın belän miçtän çıgarıp käbestä şurbası kiterep kuydılar. Östäl kürke itep Karpıç ike zur şeşä kömeşkä utırttı.

Halil östäl çitenä utırdı, anıñ aldına Karpıç üze yasmık botkası kiterep kuydı, -İzvini znakom, vse ostalnoyı na svinine, annarı kolagına yatıbırak -Tı parenka moyıgo, kak nibud otprav, na zadnem dvore s boku kalitka yıst, day yımu loşad, on horoşıy nayızdnik, sam uydet diyep yalvargan tavış belän Halildan soraldı.

Botkanı aşagaç, nindider säbäp tabıp Halil tışka çıktı, yortta kaldırgan , , karavıl”suıkta tuñgan—Nu, çto tam, menya kto zamenit.

-Ya ne znayu, vse tam samogon pyut, myaso kuşayut diyep äytkäne citte, çasovoy öygä kerep kitte. Kolka digän Karpıçnıñ Saratov onıkası tunın kiyä—kiyä tışka çıktı, çittä torgan, kara ak kaşkalı Halildan härbilär vahıtlıça algan aygırın, yärlägän kileş yorta bäyläp kuygan cirennän, tişep alıp yügänennän totıp, artkı yortka çıgarıp, urıs malayga yärgä menärgä yärdäm itep, kapkadan çıgarıp cibärde.

Kara anı Novouzenski yulı belän barma, kızıllar kaytarga tiyeşlär, karşı buluları mömkin diyep, Kolyanı kisätep kuydı.

Üze kapkalarnı yabıp öygä kerep utırdı, Karpıç şul uk minutta yanına kilep, -Nu çto Halil?Halil başı belän ımlap küzen kıstı.

Erofey Karpıç cannanıp kittkän buldı, , , kunaklar”üz eşlären tırışıp—tırışıp dävam ittelär, Tarakanov stakannarnı tutırıp, revolyutsiyä öçendä, böten proletariyätneñ yul başçısı bulgan Lenin öçendä, komandirları Soldatov öçendä beterep eçte.

Şeşälär buşadı, üz gomerendä arakı eçmägän mörtät Kamilda eçte, ber—ike öleş algaç, başın duñgız başı gına kalgan, bakır tabak yanına kuyıp yokıga kitte, eçkän kömeşkädän mörtätneñ bite kızarıp, bürselep çıkkan, çuçka başına ohşap kitkän, äyterseñ ike tugan agay—ene yänäşä yoklılar.

Vahıt kiçkä avıştı, kızıllar urınnarınnan torıp, tışka çıga başladılar, çıgalgannarı, Fedul kay aradır sandık östenä barıp yatkan, sandık yagalıy Feduldan berdä ayırılmıy torgan Novouzenskiy malayı Sergey yoklıy, karavılda tororga tiyeş kizüçe, miçkä terälep utırgan kileş, üz töşenä nider süli.

Kalgannarı ayak östä yörerlek häldä, şaunaşa-şaunaşa yortka çıktılar, iserek bulsada Tarakanov üzeneñ atı yuk ikänen kürep aldı.

Karavılda torgan härbine tartıp çıgarsalarda, keşe köbek, ber rätle süzdä avızınnan çıgaralmadı.

Tarakanov, Yırofey Karpıçka bäylände, kaya minem atım, bu sineñ şähärdän kaytkan onıkañ urlap kaçtı atımnı, häzer atıp uteräm üzeñne diyep, naganın çıgarıp Karpıçnıñ bitenä köpşäsen töbäp yanıy başladı, Karpıç anarga, komandir nindi at kiräk üzeñä, atlar abzarınnan saylada al, diyep äytsädä, Tarakanov anı tıñlamadı , bäylägez üzen diyep boyrık birde, Karpıçnı cirgä yıgıp bäylägäç, änä tege abzarga itep yabıgız üzen, tege abzar digäne sarıklar abzarı bulıp çıktı.

Hucanı abzarga kertep salam östenä bärgän genä idelär, hatını kilep çıktı, -Çto vı delayıte irodı? diyep Tarakanovnıñ kükrägennän totıp selkte, kaysıdır kavalerist hatınnı başına sugıp yıgıttı, hatın torırga mataşsada torırga birmädelär, kulların bäyläp, ire yanına taşladılar, abzarda sarıklar küp bulganga abzar eçe ällä ni salkın tögel, tañga tike öşemslär diyep çamaladı Halil.

Kiç citte, karañgılattı, lampı kabızdılar, karşı ızbadagı tavışka, älgä qadär kürenmägän, kaysıdır artkı bülmädän, alsu atlas külmäktän, yalan baş, buyga Yelizaveta Petrovnadan ber dä kalmagan, çibär genä, 17—18 yäşlär tiräse bulır, ber kız, kilep çıktı, ul äkeren genä, saulıklaşsada anarga karşı däşüçe bulmadı, mäceles halkı şeşädä az gına kalgan komeşkäne bülep mataşa, Tarakanov utırgan cirennän torop basıp, başkalarga kulı belän seltäp bu bezgä citmi, bu kontranıkın ezläp kararga kiräk, bulırga tiyeş diyep işekkä taba başın bordı, küzenä işek yagalıy basıp torgan matur kız kürengäç, küzenä genä kürenä diyep, uñga—sulga başın selkededä -Tı kto takaya? diyep kızga endäşte, kız—Ya Sofya, doç Yırofeya Karpıça i Yelezavetı Petrovnı digäç, Tarakanov häm ayak östä kalgan öç kavaleris, kız yanına kildelär.

Kız tirä yakka bakkalanıp, -A gde papa i mama? Tarakanov, kızga yakın uk kilep-Mı ih aristovali, kak banditov, belogvardeysov. Sofya kuzlären kısa töşep, uñ kulın böyerenä kuyıp, -Kakoyı vı imeli pravo ih trogat?, oni u sebya doma i vı unih obcirayıtes i pyanstvuyıte, a ne oni u vas, i vedete vı sebya, kak banditı.

Bu süzlärdän soñ, Tarakanovnıñ äz poçık bulgan akılıda yukka çıktı kebek, baskan urnınnan ıntılıp, kilep Sofyane kükrägennän tibärep, miç zıvıtına terädedä, duñgız ite aşagan pıçırak kulların, kıznıñ külmäk izüenä tıgıp, -A mı seyças posmotrim, kto iz nas bandit diyep, külmägen bilenä tike yırtıp töşerde.

Keşe küze tögel, koyaş nurıda töşmägän ap—pak täne, külmäk astında bernidä bulmaganga, ike yakka tırpayıp kalgan alnıları, iserek härbilärne tämam keşe rätennän çıgardı, öyerläre belän, şärä kalgan kızga taşlandılar, kaysı kayan totıp, österäp başka bülmägä alıp kittelär, kız –Ne trogayte menya, otpustite diyep kıçkırsada, anıñ süzenä kolak saluçı bulmadı.

Halil bu mäshärädän, oyatınnan, bu vähşilekne tuktatalmaganıgınıñ garlegennän, öydän yortka çabıp çıktı. Sofyaneñ irelgän tavışı yorttada iştelä, anarga kalsa bu Sofya kıçkırmıy, anıñ kızı kıçkıra, kızı gına tögel, kabähät cannı, şakşı küñelle adämnär köçlägängä , , il ana” irelä köbek toyıldı.

Halilnıñ tugan ilendä, mondıy kara eşlär eşlängänenä kem ğayeple?, kem mondıy kabahätlekne tuktatırga tiyeş?. Cavabı ber, halık üze, tik kayçan bulır ul izge eş?

Çasovoy yarım iserek, arlı birle nider mıgırdap yort buyında yöri. Halil karañgıda bulsada, munçanı tabıp alıp, işek aldısına kerep tayandı, yoklı almasada bire Sofyaneñ yöräk ärnetkeç kıçkıruları işetelmi. Azmı küpme vahıt uzgaç, salkın, tun astınada kerä başlagaç, Halil torıp tışka çıktı, avırgına bulsada yaktırta, öygä kerde, bötenese östäl artına utırgan, baş tözätälär, ber çokır kvas kına eçtedä, bersedä kürmägändä artkı bülmäneñ işegen açıp ber ike adım uzgaç, karavatta yurgan astında, kuçalanıp yatkan Sofyaneñ ınçıgan tavışın iştedä kire çıktı.

Halil urınına uzgaç, Tarakanov anarga-, Budeş ças nam barana rezat, svecego myasa hoçu. Halil anarga-Da myasa gotovogo polnıy ambar, digäç, eto mı domoy zaberem, a barana zdes zacarim.

Halilnı mörtät Kamil belän, sarık suyarga cibärde.

Çasovoy işekne açtıda, kakoy nado takoy reşte didedä çıktı.

Ber yaş yarımnık kuçkarnı totıp aldılarda, anı bugazlagaç, mörtätneñ başı avırtkanlıgın belep, bar Kämıl min ayakların yebärginçä, başıñnı tözätep kil, annan kilerseñ digän genä ide, Kamil sikerteştän çabıp öygä kitte.

Çasavoy kürenmägän arada, Halil anarga yakınırak yatkan Yıkaterina Petrovanıñ, artka kayırıp bälägän kullarınıñ ceben, bögelep, kulındagı pıçagı belän kiste, yatıp torıgız, bez itne alıp kitkäç torıp kitärsez, häzäyka başın selkep ımladı, hatınnıñ köçle öşegänlege kürenä, şulayda torıp kaçarlık köçe kalgan bulırga tiyeş diyep çamaladı Halil.

Mörtät Kamil, kuynı tunap betergäç kenä, Tarakanov belän kilde, -Nu, çto zakonçil rezat, davay nesite domoy diyep boyrık birde.

Üze, salam östenä çalkan yatkan Yelizoveta Petrovna yanına kilep, nu kızıñnı üzebezçä yarlılarça sıladık, äle sineñ çirat citte, başta üzem sine tatıp karıyım digäç, hatın östenä bögelep külmäk itägen kütärgänen, itne alıp kitep barganda, Halil kürep aldı.

Mörtät Kämıl adya—adya tizeräk, kamandirları kilginçä, peşerep aşıyık, nindi simez sarık, bötenebezgä citärlek, ügädä berär kisäk alsañ, yakşı bulır ide dä, birmäslär. Halil öygä kerep utırdı da, artık çıkmadı. Barısıda uyangan, östälne yıştıruçı yuk, kem ni teli, şunı eşli, ni teli şunı aşıy, kömeşkä östäldä, kıskası, kızıl härbilär bäyräme.

Töş aldınnan iptäş Soldatov kilep citte, ul kilgänçe miçne yaktılar, kuy ite peşte, yägni bäyräm dävam itte.

Soldatov işektän kergäçük monda ni bulgannıgın añgardı, kaya minem urınbasarım, iptäş Tarakanov, diyep soradı, çında Tarakanov öydä yuk bulıp çıktı, mörtät Kamil, -Mänä znayıt kaya iptäş Tarakanov, diyep äytte, Stepan kulı belän işaräläp barıp kürsätergä kiräklegen añgarttı. Kamil kamandirnı sarıklar abzarına alıp kitte, alar artınnan başkalarda iyärde, iñ arttan Halil da alarga kuşıldı.

İşekne açıp kersälär anda kot oçkıç küreneş, Tarakanov arka östendä yatkan, çalbarı tezenä tike töşergän, muynınıñ bugaz bazınnan, sarıklar kırka torgan kayçı sabı pultayıp tora, tirä yak, kanga batkan, döyä bugazlagannar diyärseñ.

Soldatov başınnan täväkkäl büregen salıp, eh Miron, Miron ismen kabatlap, başın selkte dä, kulın izäp, närsägädä çırgap çanaga kuyıgız üzen diyep boyrık birde.

Fedulnı yanına çakırıp, sin bögennän minem urınbasarım, kara ni kuşkannı eşläsennär. Üze öygä kerde.

Bötenese tiz genä cıyınıp, ni bar aşamlıknı tiyäp kitärgä tırışıp, Yırofey Karpıçnıñ ber par atın, anıñ çanasına ük cigep, ni barnı ambardan tiyädelär.

Halilnıñ çanasınada sıygınça iten, onın, yarmasın tiyädelär, hättä gramofonda kuydılar.

Tarakanov ülegen itärgä ayırım çanaga, ber at ciktelär. Säğat eçendä cıyılıp kuzgaldılar, kaytkanda Novo—İvanovka yanınnan üzganda Soldatov ike kavalerist belän avılga Tarakanovnıñ ülegen çana belän alıp kerde, selsovet räisen tabıp, anarga kızıl kavaleristnı cirlärgä kuşıp kitkännär.

Ozak yıllar buyına Baymit belän İvanovka arasında, kızıl yoldızlı gracdannar sugışı geroyı, kızıl kavalerist kabere tordı, nik anı İvanovka halkı üz ziratlarına kümmägännärder ulsı bilgesez.

Öygä kaytkaç barlık aşamlıklarnı Halilnıñ kelätenä*** buşattılar, mörtät Kamil, kenägäsen totıp min näçälnek diyep yöresädä, anı Fedul, etne kugan kebek kuıp cibärde.

Fedul belän Halil urtak tel tiz taptı, yazga tike tormoş tınıç ütte. Mart ahırında härbi caydaklar, Novouzenskiga kitte, kitkändä Fedul Halilga sin ber—ike atnı kayada vahıtlıça yäşer, eskadron komandirı. sindäge bezneñ atlarnı aldıra, ul şulay bulıpta çıktı, atlarnı kilep aldılar, Halilnıñ atların kaytaruçı bulmadı. Ul zamanda kızıllar kemgä närsä kaytardı, tere kalganına da meñ rıza. Dönyanıñ astı- öskä kilgän zaman.

Ellar ütü belän, härbi caydaklarda, Karpıçnıñ utarında bulgan vakigalarda, yıllar pärdäse artına kalıp, onıtıla başlagan bulsada.

Kolhozlar tözi başlagaç, kulaklarnı avıldan ozatırga totıngaç, fevralnıñ ahırında, berdä—ber tönne, Halilnıñ täräzäsen şakadılar, yılı tüşäktän torgısı kelämäsädä, kat-kat şakıgaç torıp tiräzägä bardı, ber genä kat pıyala bulganga, Halil kem diyep soragaç, -Otkrıvay dyadya Halil diyep kemder däşte, -Kto tam stuçit digäç—Eto ya Nikolay, vnuk Karpıça otkrıvay dyadya Halil, Halil işekne barıp açtı.

Öydä lampa kabızdı, Nikolay härbi kiyemnän, gäüdägä Karpıçtanda zur, Kolkanı atka atlandırıp cibärgänenä un yıl utte, şul vakigadan soñ anı kürgäne yuk ide, anı gına tögel, ul tohımnan berkemnedä kürgäne yuk ide.

Nikolay süzen kıska gına sülärgä tırıştı, dyadya Halil uramıñda çanaga cikkän at, hatınıñnı alda bar Novouzenskiga, anda militsiyägä barırsıñ, menä siña konvert anda kemgä ikäne yazgan, siña yärdäm itärlär.

Min sezneñ Därgaç rayonına Saratovtan, kulaklarnı, antisovetski elementlarnı ozatuların tikşerep karap torırga cibäreldem, kiçä karañgı töşkäç, sezneñ avıldan ozatırga tiyeşle keşlärneñ spisogın, naroçnıy kiterde, anda sin ğailäñ belän berençelärdän ozatırga yazılgan.

Bar Novouzenskiga militsiyädä siña dokument yasap birerlär, atka da dokument birerlär, kalada tanışlarıñ bar, un kön anda tor, avılga kaytma, un könnän soñ yasagan käğazlär belän avılga kaytırga yarıy.

Sin un könnän soñ kaytkaç min bulmam, babam siña rähmät äytergä kuştı, Saratovta bulsañ, , Krıtıy rınoktan”erak tögel artelda zavhoz bulıp eşli, tik familyabıznıñ baş härefe äle üzgä, kara yalgışıp äytä kürmä.

Halil öyen bikläp, ber kemgä äytmi çanaga utırıp hatını belän çıgıp kitte. Barıda Nikolay äytkänçä buldı, nindi käğaz birgännärder kaladan, käğazne karagaç anarga tiyüçe bulmadı.

Halil at tire isennän, atlar poşkıruınnan isenä kilde, töne buyı yoklamaska tırışıp başınnan ütkännärne isenä töşerde, tik aç karınga, zälämä zıbınnan, yanvar salkınında, üz—üzeñne uyau totarga kıyın, tañ atkan, traktornı da, çananı da kar tulayım diyärlek baskan, traktor kabinasına terälgän Halilda kükrägenä tike kar astında kalgan, üzeneñ selkenerlek häle dä yuk, kul—ayakları tıñlamıy, köräk belän karnı arçıp, traktorçı belän atçı, üz ara süli—süli Halilnı çanaga saldılar. Häzer ülmäsädä, ozak tormas, avıl çiçänses kalır ahrısı, yäşlärdän monıñ kebek tarihnı, bäyetlärne, äkiyätlärne belüçedä, süli belüçedä yuk.

Halilga alar sülägän, kayandır yıraktan işetelgän buldı, süzlärneñ mägnäsenä töşenep betmäsädä, süz anıñ turında buluın añladı.

İskärmä.

1. kuy*-sarıknıñ dala tokımı, kübendä kara töstä, bätisennän karakul(kara kuy)citeşterälär.

2. Başkarma**-sovet predsedatelenä äytä idelär(golovgada şulay äytälär).

3. Kelät—samannan salgan ambar, igen orlıgı saklau öçen tözelä.

Verhazovka 2011el 12. 09.

Click or select a word or words to search the definition