Çeterekle Sınau

(hikäyä)
Göliyä bügen tagın şul ber uk töşne kürep uyanıp kitte. Önendä Gölüsne uylamaska üzendä köç taba alsa da, kızganıçka karşı, töşlärenä huca tügel şul ul. Niçä yıllar ütte bit inde yugıysä. Ä Gölüs kilä dä kerä kıznıñ töşenä.

... Tik bügen ul üze genä tügel ide. Bödrä çäçle näni kızçıknı citäkläp, alar öçäüläp kayadır bardılar da bardılar... Kızçık, alarnıñ kulına asılınıp, çırık-çırık kölde... Äle Göliyägä, äle Gölüskä borılıp yılmaydı... Göliyä anıñ küzläreneñ zäp-zäñgär ikänen dä açık häterli, barmaklarınıñ yomşak cılısı uçlarında kaldı ...

Uyangaç, küzlären tüşämgä töbäp, şaktıy yattı ul.

Ya Hoda! Tüşäm küzläp yatkan kön häm tönnärneñ hisabın yugaltıp, sannarında adaşırlık gomer uzgan la!

... Alar kürşe yortlarda üste. Göliyä belän Gölüs... Gölüs belän Göliyä... Göliyälärneñ ber täräzäläre Gölüslärneñ işek aldına karıy ide. Kızıy tavıklar kuıp yörgän sipkelle malaynı berençe tapkır şunnan kürde. Kürde dä anı telen çıgarıp ürtäde. Malay da cavapsız kalmadı: ul da telen kürsätte. Şulay tanıştılar.

Balalar bakçasında da alarnıñ karavatları yänäşä turı kilde. Köndezge yokı säğatendä gel-gel pışıldap serläşälär ide.

— Göliyä belän Gölüs! Tagın «çış-pış» kiläsezme?

Küzlären «yalt» yomalar da tınıp kalalar. Tik bik azga ...

Mäktäptä dä alar ber partada utırdı. Citäkläşep ukırga bardılar, citäkläşep bergä kayttılar. «Kiyäü belän käläş» dip üçekläşü çorı alarga kagılmadı da diyärlek. Haman da şulay «Göliyä belän Gölüs», «Gölüs belän Göliyä» bulıp kala birdelär. Bilgene dä alar bertöslene ala ide: ya ikesenä dä—«bişle», ya ikesenä dä — «dürtle» eläkte. Ber ük institutka ukırga kergäç tä gacäplänüçe bulmadı:

— Göliyä belän Gölüs, Gölüs belän Göliyä bit alar, — dip rizalaştılar ...

Gomergä şulay bulır kebek toyılgan ide ...

Toyılgan ide şul ...

... — Göliyä, äydä, bergä bulıyk... — dip pışıldadı yeget ul çakta, kıznı koçagında kısıp.

Ä Göliyä isä bähetle çırkıldadı. Yegetneñ bödrä çäçlären tuzdırıp, yöz dä berençe tapkır ber süzne kabatladı:

— Diplom algan könne ük ZAGSka gariza biräbez, yäme ...

— Kötärgä dä kötärgä ikän äle ...

— Kötep algan bähet qaderleräk bula, dilär ...

Di̇yüen dilär dä bit ...

Tik Göliyä bäheten kötep citkerä almadı şul.

Diplom algaç, Gölüs ZAGSka başka kız belän bardı. Döresräge, barırga mäcbür buldı.

Başta ul Göliyä yanına kilde. Yegetneñ kat-kat gafu ütenüläre, yalınu-yalvaruları da cavapsız kaldı: kız taş sın kebek önsez ide. Şulay da kaltıravık irennärdän hökem kararın sıtıp çıgardı:

— Yätimlekneñ närsä ikänen beläm min ... Äle tumagan da sabıynı üksez itärgäme? Yuk!

Ällä şunda yalgıştımı Göliyä? Totnaksız kızga üzeneñ söygän yegeten nigä şulay ciñel genä birep cibärde soñ ul? Bälki, küzne yomıp, kolaklarnı tomalap, Gölüsneñ suzılgan kulına çıtırdatıp yabışırga kiräk bulgandır? Yuk bit, yuk... Alay itsä, Göliyä bulmıy şul inde ul ...

Menä häzer dä, inde un yıl ütügä karamastan, Göliyä üzen «hatalandım» dip sanamıy. Vakıygalar kabatlanıp, şul sınaunı kabat uzarga turı kilgän oçrakta da, ul, mögayın, berençe yulnı saylar ide.

Tik menä töşlär genä anı gel bimazalıy ...

Ä bügenge tege bödrä çäçle zäñgär küzle kızçık? Niçä yıllar Göliyä üzenä hätta anıñ turında hıyallanırga da röhsät itmäde. Ä näni kızçık anıñ röhsäten sorap ta tormadı: ireksezläp töşlärenä kilde dä kerde. Ul çakta Gölüsne kiçergän bulsa... Äye, kiçergän bulsa... Bälki alarnıñ da şundıy kızları bulır ide ...

Göliyä kaltırap kuydı. Utız ike yäşenä citep tä, ir läzzäten tatıp karamagan tänneñ här küzänäge sıkrap sulkıldadı ...

Kız äle haman yalgız ide. Ä ul çakta Gölüs turındagı sagışlı uyların kırık kat çarşaularga urap, küñeleneñ iñ-iñ yırak poçmagına kırık katlı zıncırlar belän bogaulap kuydı. Ukuın aspiranturada dävam itep, ike yıl digändä, dissertatsiyäsen yazıp tämamladı, yaklap ta çıktı ...

Berençe tapkır tege töşne kayçan kürde soñ ul? İsendä... Bik yahşı isendä... Dissertatsiyä mäşäqatlärennän arınıp, tınıçlanıp, irkenläp kalgan çagı ide. Gölüssez tormış üzeneñ çınlıgın, ifrat ta moñsulıgın änä şulçak iğlan itte.

Küñel nikadär gorur, täkäbber kılansa da, töşlärne ciñep bulmıy ikän. Öndäge täväkkällek, kıyulıklar isä yokı patşalıgı ruhında uala da töşä. Gölüsle kadrlar, çiksez serial kebek, ber-ber artlı tezelä genä ...

Ä bügen tege kız - bödrä çäçle, zäñgär küzle mölayım näni kız — can türendä davıl kuptardı. Üz-üzenä tanırga da cörät itmägän tabigıy instinktına tereklek örep, bala tudırunı tansıklap sulkıldadı.

Bala tudıru? Tege çakta çit-yat ber kıznı irsez bala tabudan kotkarıp kalgan ruhi köçe bügen üze ük bala tansıklıy tügelme?

«Miña bala tabarga kiräk!»

Bala tabarga? Tıyınkı gına kaltıravık här küzänäktän yögerep uzdı. Küpme kötärgä bula? Kötmäde tügel, kötte bit ul! Küpmelär kötte! Yazmışında Gölüskä dip täğaenlängän urın şulay gel buş kalsa? Başka ber ir-eget tä ul urınnı yaulıy almasa? Gomere gel yalgız ütsä? Tagın ber yıldan, un, yegerme yıldan soñ da yalgız bulsa? Äni bulu bäheten şulay kuldan ıçkındırsa? Yugaltsa? Bötenläygä cuysa?»

Ä gomer uza bara... Uza bara bit!.. Aña häzer utız ike yäş ...

... — Yarıy äle sin bar, kızım ...

Änise anı gel-gel şulay dip söyä ide. Kaygısı bulamı, şatlıgımı, Göliyäne kükrägenä kısa da:

— Yarıy äle sin bar, kızım, — dip pışıldıy.

Ä Göliyä kem belän yuanır? Nazın kemgä birer dä, can türennän çıkkan süzläre belän kemne irkälär? Canı ürsälängän çakta kemne yörägenä kısar?

Göliyä ätisen bötenläy häterlämi diyärlek. Ällä kayda uk, bik yırakta şäylängän, tomanga törengän ul qaderle häm bilgesez yöz çalımnarın kız açık kını häterendä yañarta almıy. Yänäşäsenä basıp, räsemdäge ak külmäkle, börkänçekle änine bilennän koçkan kara mıyıklı ul «ätineñ» bügengese — yuk, ul «äti» — ütkändä genä. Tomannar artındagı serle ütkändä ...

... Klasslarında ätisez kızlar ikäü ide: berse Göliyä bulsa, ikençese — Nuriyä. Gel «bişkä» genä ukuçı, ut borçasıday tere ul kızga kayçakta Göliyä kızıgıp ta kuya ide. Kızıkmaslıkmı soñ? İñ matur külmäk, tüfli, başlıklar — Nuriyädä! Portfelen açsa, bizäkle penal, yegerme dürt tösle flomaster, multfilm geroyları töşkän yaltıravık tışlı köndälek-däftärlär... Sanap betererlek tügel! Kız üze äbise yanında tora, ä änise Kazanda eşli ide. Nuriyä, avıl balası televizordan gına kürep ımsıngan, kızıktırgıç berär närsägä bayıy ikän, dimäk, änise kaytkan.

İñ berençe «Tetris»nı da Nuriyädä kürdelär. Dönyada şundıy moğcizalı uyınçık ta bula ikän! Ul könne däres däres bulmadı. Tänäfesne köçkä-köçkä genä kötep citkerälär dä, Nuriyäne sırıp ta alalar. Härkaysınıñ tügäräk töymälärgä basıp karıysı, keçkenä ekrandagı surätlärneñ häräkäten yakınnanrak küräse kilä. Färit digän malay barısın da uzdırıp cibärde. «Tetris»ka gel huca buldı bit äy! Şunda Nuriyä tüzmäde, malay kulınnan uyınçıknı tartıp aldı.

— Gel siña gına uynarga dimägän!

Färit, avızın çalşaytıp, Nuriyägä mıskıllı karaş taşladı:

— Ätisez başı belän... Ällä kem bulgan ...

Kız däşmäde. Malay tagın da açırak süz ezläde häm taptı da:

— Uynaştan tugan kileş ...

Bu süzne ul ällä ni kıçkırıp ta äytmäde yugıysä. Ämma kız işette. İşetüe buldı, kırt borıldı da klasstan çıgıp yögerde.

Göliyä anı baskıç astındagı bülmädän ezläp taptı. Yılıy-elıy şeşenep betkän kıznı yuatırlık süzlär ezläde:

— Bez ikebez dä — ätisez şul... Yılama inde ...

«Uynaştan tugan» süzeneñ mäğnäsen Göliyä äle añlap citkermi ide.

Ämma küz yäşläreneñ iñ- iñ açısın Nuriyägä soñrak tügärgä yazgan ikän ...

... Mäktäp betergän yılnı bolınga ciläkkä töşkännär ide. Nuriyä dustına şunda seren açtı: Färit här kiçne anı ozata kayta ikän bit! Yeget belän übeşüläre turında da oyala-oyala pışıldadı kız. Serläşä-serläşä, başka ciläkçelär yanına kilep çıguların sizmi dä kalgannar labasa. Aralarında Färitneñ änisen dä kürgäç, Nuriyä nigäder bik uñaysızlandı. Hatın bolay da kızarınıp basıp torgan Nuriyägä yämsez itep sözep karadı. Başkalar da işetsen digändäy, şaktıy kıçkıra töşep äytep kuydı.

— Minem malayga yukka ömetlänä bu kızıy! Uynaştan tugan başı belän... Aralaşıp yäşärdäy koda-kodagıyıñ da bulmasa, malay üsterüneñ ni kızıgı bar di!

Nuriyä dert itte, şunnan, kırt borılıp, üksi-üksi ärämälekkä yögerde. Mölderämä çiläge avıp, börtekläp cıygan ciläge yäşel çirämgä tügelep kaldı.

Dustın yuatırlık süzlär tabalmadı Göliyä. «Uynaştan tugan» süzeneñ çirkanıç mäğnäsen ul añlıy ide inde ...

... Tege çakta, söygän yegete Gölüstän baş tartıp, äle tumagan da sabıynı şul şıksız isemnän aralap kaldı tügelme soñ üze? Ul çakta köç taptı... Ä häzer... Älegä börelänmägän dä, ämma kiläçäktä dönyaga tuaçak sabıyın «uynaştan tugan» dip kimsetüçelär tabılsa? Ul çakta Göliyä nişlär? Sabıyın yaklarlık köçne kaydan alır? Tabılırmı andıy köç?

Ya Hoda! Nindi sınaular karşında sınap karıysıñ sin kız balanı!? Küñele barı tik çistalıkta, izgelektä bulgan hatın artınnan: «Uynaşçı!»dip pıçrak atsalar? Ul çakta nişlärgä?

Bilgele, ul tüzär, barısın da kütärergä tırışır. Tik ul bit yapa-yalgız tügel. Anıñ änise dä bar bit! Änisenä... änisenä niçek añlatırga? Kızı bäheten haklap, gomeren parsız ütkärgän, kartayıp kilüçe änkäse ni diyär? Menä monısı sınaularnıñ iñ-iñ çeterekleseder, mögayın. Bu mäsäläne yalgızı gına häl itä almıy ikän bit ul! Änise belän kiñäşergä, anıñ rizalıgın da alırga kiräk bulaçak ...

... Avılda yalgızı gına gomer kiçerep yatkan ana yaña häbärne bik tınıç kabul itte kebek toyıldı aña. Ällä toyıldı gınamı? Göliyä, butala-butala, süzen tögällägäç tä, änise cavap birergä aşıkmadı, ipläp kenä urınınnan kuzgaldı, paqlänep, külmäk-yaulıgın almaştırdı. Ap-ak oyıkbaşları belän kıyblaga karap baskaç kına, kızı äsärenep tınıp kaldı. Änisen bötenläy belmi tügelme soñ Göliyä! Ällä namazga basuın da sizmi kalganmı?

Karçık namazlık östendä şaktıy ozak utırdı. Aşıkmadı, kabalanmadı... Yuka irennären meker-meker kiterep, ukıdı da ukıdı. Namazlıgın cıyıp-törep urnaştırgaç kına, ul kızın üzenä tartıp kiterde, kıtırşı uçları belän başınnan sıypap:

— Yarıy äle sin bar, kızım, — dip pışıldadı.

Göliyä yöze belän äniseneñ arık kükrägenä kaplandı.

* * *

Menä şulay çeterekle mäsälä dä häl itelde.

Äniseneñ rizalıgın algaç, küñelendäge şik-şöbhäläre, ömet-borçuları belän yalgızı kaldı kız... Hıyalında ul bala söyde, bala irkäläde. Cırlıy- cırlıy bäbi tirbätäçäk bişek cırların küñelendä kat-kat barladı. Tik bik avır aña, ay-hay avır! «Miña bala kiräk!» — dip, berençe oçragan irneñ muyınına kilep sarılmassıñ bit inde! Bigräk katlaulı häm çiten halättä ul.

Sabıyınıñ dönyaga tuuı barı tik şatlık-kuanıçlar belän genä ürelep baruın teli Göliyä. Küñele şulay kuşa... Ul şulay bulırga tiyeş tä! Ber genä ğailägä dä borçu kitermiçä, ber hatın-kız küñelendä dä şik-şöbhä uyatmıyça dönyaga kilsen ide anıñ sabıyı!

Küñel däryasınıñ iñ çualçık tıkrıklarına poskan yäşeren teläk, änä şulay, täväkkällek daulap, baş kalkıtıp-kalkıtıp kuya ...

* * *

Köz başlarında avıldan borçulı häbär kilep ireşte: änise çirläp kitkän. Göliyä ah itte. Tiz-tiz cıyındı da, kön kiçkä avışuga da karamastan, yulga çıktı. Bähetkä karşı, ozak kötärgä dä turı kilmäde: tuktatkan maşinası alar avılı yanınnan uza ikän. Olı yuldan tagın öç çakrım täpilise bulsa da, yulda buluıñ häyerleräk.

Rul artındagı ir-eget belän alar bötenläy söyläşmädelär diyärlek. Göliyä, üz uylarına çumıp, tön karasına töbälgän kileş bardı da bardı. Böten kükräge yalkınga uralıp, yöräge «äni!» dip sulkıldadı. Maşina üz uramnarına borılıp, yortları karşında tuktagaç ta, gacäplänü beldermäde ul. Küñele başka uylar belän mölderämä ide. Aşıga-kabalana kapkadan kerep kiteşli genä yegetneñ:

— Tınıç yokı, Göliyä, — di̇yüe anı uyatıp cibärde kebek. Başında ber uy sızılıp ütte: «İsememne kayan belä?» Uylap kına aldı da, şunda uk onıttı da.

Äniseneñ yabık gäüdäsen şaktıy ozak koçaklap tordı ul.

— Yarıy äle sin bar, äni... Yarıy äle sin bar ...

... İrtän yulga cıyına başladılar. Änisen bolay kaldırırga hiç tä yaramıy, şähärgä alıp kitep, yahşı tabiblarga kürsätergä uyladı. Tik menä avıru änine öç çakrım cäyäülätmäs bit inde. Dimäk, maşina ezlärgä kiräk.

Telefon çıltıravı uyların bülde.

— Allo... Häyerle irtä, Göliyä!

— Äye, min... İsänmesez ...

— Min — Kamil... Kiçä bez bergä kayttık... Nigäder bik moñsu, borçulı kürendeñ... Hälläreñ niçek?

Kız däşmägäç, östäp kuydı:

— Tanımadıñ ahrı... Bez parallel klasslarda ukıdık... Unınçı «b»dan min ...

Göliyä kiçäge maşina hucasınıñ üzenä iseme belän däşüen häterendä yañarttı.

«Ä-ä-ä...Menä kem ikän ul... Kamil, dimäk ...»

Kürşe avıldan yörep ukıgan ozın buylı oyalçan malay tomanlı ütkännän bügengegä atladı. Tanımavına beraz gına uñaysızlanıp ta kuydı ...

— Sin kayçan kitärgä cıyınasıñ, Göliyä? Teläsäñ, kerep alam... Rizamı?

— Äye ...

... Änisen bolnitsaga urnaştırırga da yärdäm itte Kamil.

Töskä-bitkä üzgärsä dä, holkı-figıle gel elekkeçä kalgan ikän. Aşıkmas, kabalanmas, här süzen uylap, ülçäp kenä äyter. Üze gacäp sizger tagın: küñel kıllarıña tupas kagılmas ta, küñel däryalarıña ärsezlänep tıkşınmas.

Şulay kilep çıktı inde: oçraşu-küreşüläre yışaya bardı. Tik ikese dä ber-bersenä: «Sin nigä kiyäügä çıkmadıñ?», «Ä sin nik öylänmädeñ?» - kebek soraular birep borçımadı. Ni gomer şulay ber-bersennän ayırım yäşi alularına ikese dä gacäpsende, ikese dä häyran kaldı.

Änisen bolnitsadan alırga da Göliyä belän Kamil bergä kilde. Bu ikäüneñ küzendä kabıngan serle utnı ana küñele sizmi diseñme? İren çitlärendäge sizeler-sizelmäs yılmayuları, ber-bersenä sak kına küz salıp aluları karçıknı şatlandıra da, şul uk vakıtta poşındırdı da ide.

Kamil bu bilgesezlekkä nokta kuyunı kiräk taptı, ahrı. Karçıknıñ kulın yomşak kına kıstı da:

— Monnan soñ min sezgä «äni» dip däşermen inde, — dide.

Küñeldäge tege poşınu, irtänge çıktay kütärelep, ananıñ kerfek oçında elenep kaldı...