Çempion

Hikäyä

1
Bezne ozata baruçı çal çäçle, möläyem yözle, buyga-sınga ällä ni kalku bulmagan, ak kinder çalbarlı, kıska ciñle kızıl külmäkle, ayaklarına sandali kigän äfände çirattagı häykäl belän tanıştırdı:
— Busı — bezneñ maktanıçıbız, avılıbıznıñ isemen dönya yözenä tanıtkan böyek şähes — çempion!
Sagayıp kaldık. Esse koyaştan niçek tä külägälänergä teläp baş oçlarına cäyep gäcit totkan abzıylar: “Yöze tanış tügelme ikän?”— digändäy, häykälgä suzılıp-suzılıp karadılar. Poşık borınlı, çıtık yözle, kiñ cilkäle, keçkenä ayaklı ber tatar malayı, taşka äverelgän hälendä, cınsız häm cılısız kıyafätendä kükkä tekälep basıp tora ide. Anı sınçı şulkadär osta yasagan bulıp çıktı, böten tırışlıgın kuygan, dönyalıknıñ barlık maturlıgın şuşı eşenä birergä omtılgan.
Häykälneñ astında yazulı takta hiçşiksez bulırga tiyeş ide. Ämma ul kırşılgan ikän, berni ukıp-añlap kalu mömkinlege yılmaymadı.
— Bu — bezneñ çempion!— dip dävam itte, gorurlıgın yäşerä almıyça, beraz sikergäläp, güyäki şulay ozınayıp kitäçägenä şiklänmägän ozata kilüçebez.— Välişin Gali Väliyeviç!
Bik tanış keşeneñ isemen işetkän kebek, hörmätle halık “äye” dip baş kaktı, soklanuların hiçkem yäşerergä telämiçä:
— Çibär bulgan ikän! Hay güzäl!— dip söyende.
Şuşı köndä genä citmeş berençe häykälne karavıbızga kürä, başlarıbız äylängän, isemnäre genä tügel, alarnıñ yözläre dä ber-bersenekenä ohşaş kebek toyıla ide. Çitkäräk çıktım.

2
Eraktan basu-kırlarnıñ kiñlege häm maturlıgı küzlärne soklandırıp, şuşı güzälleklär avılga taba işelep kilgän kebek ide. İkençe tarafta, koyaş çıgışı yagında mäğrur kalkulıklar berse östenä ikençese kütärelep, annan arırak urman häm agaçlıklar kürenep torganlıktan, bu manzaraga da küñel huşlandı. Avılnıñ könbatışında da şulay uk taular ide. Ämma aları totaş ber sırt hasil itep, güyäki olı-zur dönyadan bu tirälärne ışıklap häm yäşerep toralar kebek toyıldı.
Min bolarnı häryaklap tamaşa itkän çagımda, ber malay kayandır kilep çıktı da, yäşel hätfä ülännän yalanayak yögerep uzdı. Kıska balaklı çalbarı, olı sıman toyılgan başı, arık gäüdäse, tetelep betkän külmäge anıñ yäki ber-ber usal ettän, yäisä yaman iptäşläreneñ örketüennän kaçıp baruına işarä kebek ide. Anıñ küzläre belän oçraşkaç, beraz artka çigenep kuydım. Ul güyäki menä häzer:
— Abıy, bir unbiş tiyen? Hoda siña sihäteñ kaytarır!— dip, kulın suzıp ütener sıman ide.
Artınnan karap kaldım. Malay, niçek kinät kilep çıksa, şulay uk yuk ta buldı. Cir tişegenä kerep kitkän, diyärseñ. Anı küzdän yugalttırgan uramnıñ şul urınında mögayın ber-ber tıkrık yäki kapka bardır? Belmim inde, belmim...
Tagın da çitkäräk kitep, kızıksınuımnı yäşermiçä, tıkrık yäki kapka yuktır bit dip karaşım belän ezlädem. Kürenmäde. Totaş koyma ide.
Ul da tügel, bu malay tagın kilep çıktı. Koymanı kuzgatıp, äüväle ber kırşaunı uram yakka kuydı, annan soñ tämam üze kürende. “Bolay ikän bu!”— dip yılmaydım. Malay, kırşavın tägärätep, uramnan tübän taba eldertte. Artınnan ozak kına karap tordım. Bütän etle can da kürenmäde.
— Sez kaya?
Bu soraunı miña atap tege kıska buylı ozatıp yörüçe birgän ikän. Çitkä çıguımnı yaratıp betermägän.
— Bire kilegez! İşetmi-belmi kalasız!
— Gafu itegez!— Min şunda uk halık arasına barıp bastım.
Hämmäse dä taştan yasalgan ber olı sıyır sını yanında basıp tora idelär. Här imçäge çiläk qadär, ä cileme yartı gäüdäsennän çak kına zurrak ide. Täğaen dä söt yılgasınıñ başlangıçı bulırga tiyeşter inde bu!
Sıyır dimäktän, asılında cimerek traktorga ohşaganrak ber nämärsä ide bu. Bütännär kurkınıp kuysalar da, min kölep kenä karadım — sınçılar talantına bäyä birep beterü mömkin tügel!
— Bu sıyır yılına biş meñ litr söt birep, böten Räsäy häm illär aldında tanılu aldı!— dip, gorurlanıp söyli tordı ozatıp yörüçebez. Ak eşläpäsen salıp, tirlägän mañgayın sörtte. Yañadan kide, kultık astındagı artıgı belän kırıluı säbäple kızıllıgı sizelmi başlagan keçkenä häm yuka portfelen ber yaktan ikençesenä küçerep. Anıñ süzsez toruınnan faydalanu cayın karagan bezneñ tamaşaçı kavemennän ozın buylıbız, algarak çıgıp, sın kuyılgan urında kalkıp-kalkıp torgan toyak kebek dürt närsägä törtep kürsätte häm:
— Boları närsä?— dip soradı.
Ozatıp yörüçebez anı işetmäde. Ällä iğtibar birergä telämädeme, anısın uk sizdermäde. Eşläpäsen kabat salıp, bu yulı korı mañgayın yüeş kulyaulıgı belän sörtte dä tege söt yılgası bulgan sıyırı hakında söylävendä buldı. Sorau birüçeneñ süzläre ul arada tämam onıtılırga tiyeş idelär. Ekskursovodıbız:
— Ul sıyırnı ni öçen şuşı urınga kuyarga buldık, çönki dä bu, rähmät yaugırı mal, kimendä biş meñ litr söt birä torgan ide!— dip, ber äytkänen ikençe tapkır kabatladı. Ämma bu yulı tuktalıp kalırga telämäde:— Anıñ iseme “Maşka” ide, yıl sayın bozau kiterde. Kümhuc ügezeneñ, yağni, üz kuşamatı ilä äytsäk, “Baybäk”neñ yaratkan niye... niye...— digänendä, arabızdan beräü:
— Hatını!— diyäräk yarıp saldı.
Ämma ozata kilüçebez:
— İptäşe ide!— dip, ahırıl-ämer, süze belän bergä cömläsen tämamladı.
Tege kakça ir tagın da soravın yañarttı:
— Ä boları närsälär?
Bu yulı ul şul toyak başlarına ike kullap yabışkan ide. Güyäki: “Äytmäsägez, üpkälim!”— digän kıyafät çıgarıp, monnan cähäträk kuzgalu cayın karagan ozatıp yörüçebez ekskursovodnı tuktalırga mäcbür itte.
— Nigä cavap birmisez? Nigä yäşeräsez? Bozavımı?
Ozata yörüçebez tagın eşläpäsen saldı, korı mañgayın sörtte, butalıp, başı östenä portfelen kuydı, eşläpäsen kultık astına kıstırdı.
— Busı...
Nigäder cavabı yuk ide.
— Busı?!.— Tege adäm haman da bäylänä birde.
— Busı, ni, anıñ...
— Busı?— Bu yulı hämmäbez dä bergä sorau birdek.
Ozatıp yörüçebez başı östenä kuygan portfelen töşerde, mañgayın sörtte, kultık astında izelgän eşläpäsen kide. Portfelen sıyırga taba suzdı:
— Busı...
— Sıyır yanına bäyläp kuyılgan tanamı?— dide tege adäm, mäsäläne tagın da katlaulandırıp häm çişeleşenä artıgı belän taläpçän kilep. Ul bireşergä telämi ide.
— Bozavınıkı!— dip, ozatuçıbız şunda uk karşıga suktırıp kuydı.— Sez kaydan beldegez?
Bu yulı tege adäm üze süzsez kaldı. Halık isä, ozatıp yörüçebez yagına taba kabat töbälep:
— Şunnan?— dip sorau birdelär. İmeş, tana bulsa ni dä, bozau bulsa ni?
— Halık küze hak kürä!— dip äytep kuydı ozatıp yörüçebez, eşläpäsen ber salıp, ber kiyep, ber salıp, ber kiyep. Uçındagı kulyaulıgınnan şıbırdap su aga, güyäki essedän kar eri kebek ide.— Halıktan yäşerep bulmıy!
Anıñ ni äytergä telägänen bütännär kebek min dä belmi häm añlamıy kaldım. Tik ozın sıyrak kına, äytälär bit: “Kalança keşeneñ ber buını buş, keçkenä keşeneñ ber buını kim!”— dip. Bolar ikese — ozata yörüçebez häm ütä artık kızıksınuçıbız — üzara karaşıp, küzlären ber-bersenä tekäştelär. Alar öçen bezneñ barlıgıbız-yuklıgıbıznıñ ähämiyäte sukır tiyen dä tügel, imeş! Ozın sıyragı buş buının akıl üzäge itep his kılıp, bazıgı kim buının bar kürep, şuşında üzara äytkäläşep kitärgä äzer idelär. Şunda arabızdan ber apa,— ul mögayın da ber äbi keşe bulırga kiräk, tös-kıyafäte ük äytep tora,— bolarnıñ urtasına kerde. Kalançabız tagın da ozınayıp, ozata yörüçebez tabigıy hälennän yuanayıp häm cäyelebräk kitkändäy toyıldılar.
— Cämäğat,— dide, yodrıgın yugarı çöygän äbiyebez,— cämäğat!
Bu süzlärne işetkäç, barçabıznıñ dikqate aña yünälde. Mäktäp balaları kebek ber safka tezeleşep basudan çak tıyılıp kaldık. Kaysılarıbız berär adım artka çigende, ämma äbiyebezneñ süze şunıñ belän tökände. Tagın närsä äytergä isenä töşerergä tırışıp, ul kaşların cıyırdı. Çeben oçkan tavışlar, çiläklärenä bal tutırıp kaytıp kilüçe umarta kortlarınıñ vıcıldauları işetelä başladı. Şunda et örep kuydı. Ul kaydan kilgän äle dip borılsak, öne çıkkan yakta, yäşel kalkulıkta basıp tora ikän. Bu yolkış etneñ ber urında taptanıp örgäläve bezneñ küñellärgä şom saldı. Üzara ber-berebezgä yılıştık.
Allahınıñ rähmäte, bu bäladän niçek kotılırga belmiçä torganda, et, örüennän tuktap, bezgä karap tordı-tordı da, şomlanuıbızga käyefe kitep, başın salındırgan kileş üz yulına atladı. Şul kileş olakkan da bulır ide. Ämma, gönah şomlıgına karşı, tege äbiyebez kultık astındagı keçkenä redikyulennän näni prännek kisäge çıgardı häm:
— Mä, maemay!.. Anıñ aşıysı kiläder!— dide dä etkä taba bara başladı.
Ozın tırnaklı, kakça tänle, çirkangıç kıyafätle, başına olı kolakçınlı cämşäygän bürek çäpägän tösle kürengän bu mähluknıñ rizık tämen sizenep aluı häm, bargan yulınnan borılıp, bezgä taba kilä başlavı tagın da kotıbıznı yırakkarak aşırdı.
— Taşla tizräk, prännegeñne aldına ırgıt, yuksa kabıp yota, çäynäp taşlıy!— dip çäreldäştek, hatın-kızlar belän bergä.
Äbi keşe alarnıñ süzlären ällä işetmäde, ällä üz uyı bar ide, kilep citkän etkä prännegen suza tordı. İnde teşlär kebek ide. Ämma maemay, tagın da meskenräk häm çarasızrak kıyafätkä kerep, zarlılıkta şıñşıp kuydı. Äbineñ kulına borının suzdı. Prännek kisäge cirgä töşkäç kenä, anı isnäp kaptı häm çäynäp tä tormastan yottı. Tagın da soranıp şıñşıp aldı. Bu hälne kürgän barçalar kesä töplären häm sumkaların aktarırga totındılar. Halıknıñ et belän mavıguın kürgäç, ozatıp yörüçebez forsattan faydalanıp kalırga aşıktı. Süzen sıyırdan aña küçerde häm:
— Monıñ iseme — Sarbay, kötüçe Kamalineñ ete. Hucası — märhüm, gür iyäse bulgannan birle şulay adaşıp yöri inde!— dide.
— Niçek Sarbay?— dip, äbiyebez aptırap kaldı.— Bu bit — kara, sarı tügel!
Bez dä anıñ belän kileştek:
— Sarı tügel şul, Sarbay bulırga!
Ozatıp yörüçebez, serlär belgän adäm kıyafätenä kerep, avızın yırdı häm:
— Eleklär sarı ide, olıgaya-olıgaya karaldı,— dide.— Yuınganı yuk!
— Fu, şakşı!— dide gavam, annan çirkanıp.
Ämma Sarbay bezneñ küñellärneñ kiñlegenä künegep algan, ber dä yatsınmıy başlagan, hätta ayak aslarıbızda tufrak bulıp irkälänergä, ışkınırga da totıngan ide. Çitkä kuıp karadık häşärätne, kitärgä uylap ta birmäde.
— Yarar, iyärep yörsen inde!— didem, bütän çara yuklıkka oftanıp.
— Üzeñä iyärt, bezgä kilmäsen!— didelär yatsıngan halık.
Sarbay ällä adäm telen añlıy ide, ällä minem üz-üzemne tınıç totuımnı oşattı, yanıma kilep, kulıma karap tora başladı.
— Utır!— didem aña. Utırdı. Tıñlauçan et ikän.
Bu hälne kürep, halık tınıçlanırga ölgermäde, ozın torıgıbız kabat üz tälinkäsen äyländerä başladı:
— Ä bu toyaklar närsäneke äle?
Hämmäbez dä kabat şul yakka borılıp karadık. Ozatıp yörüçebez yulnı dävam ittermäkçe ide, tuktalırga mäcbür buldı. Anıñ açuı kabargan, yözenä kaynar kızıllık iñärgä ölgergän ide.
— Sez närsä, toyak ta toyak, toyak ta toyak?!. Kem soñ äle sez?— dip, ozın torıkka, keçkenä buylı buluına karamastan, bäylänergä totındı. Anıñ sayın tegeneñ dä gayräte kuzgaldı:
— Min... min-min-min...— dip üçeklände ul.— Elekke... Elekke... Kümhuc räise Safsata... Äye, Safin Samat Taliboviç bulam!
Halıknıñ yöräge, “kümhuc” häm “räis” süzlären işetkäç, cu itep kitte. Alarnıñ işetüläre buyınça, elekkege zamannarda halık tänenä kandala kebek kadalgan kommunizm kaldıkları — räislär, alar kot çıkkısız adämnär bulgannar! Keçkenä başlı, zur korsaklı, üz kesälärenä genä çumırırga torgan dürt uçlı, olı avızlı, kızıl yözle, iserek häm äşäke gıyfrit tokımınnan, imeşlär. Ä bezneñ Samat Taliboviç, küz timäsen, tfü-tfü, karap toruga näq keşe kıyafätle, citmäsä — arık, ämma dä ütä üzsüzle ide.
— Yuktır la!— didek, aña ışanmıyça.
— Billähigazıym!— dide ul, bezneñ aptıraşularnı kürep.
— Sin räis bulgansıñ ikän, üzeñ äyt! Bu toyaklar närsäneke?— dide ozatıp yörüçebez, zur bäladän kotılganı surättä eçe-tışı şatlık belän tulıp.
— Bu,— dide Samat Taliboviç, üz tuksanın tugılap, cegerlägän uyınıñ cebenä çornalıp betep, ämma oçın tabarga ölgerep: — Kabatlap äytäm, sıyır yanına bäyläp kuyılgan tananıñ toyakları!..
Zur serne açkan kebek ul söyenep cavap birde. Tantanalı töstä borının yugarı çöyde. Ä bezneñ öçen tanamı ul, bozaumı — barıber ide. Anıñ närsäse bar? Bergä bäylägännärme, ayırımmı? Ällä soñ, şundıy danlıklı sıyır yanına bäyläp kuygaç, anıñ tanası da biş meñ litr söt birergä öyränäme? Äytälär bit: “Dusnıñ holkı duska yoga, üzeneke yukka çıga!”— dip, hak mikänni?
— Şunnan närsä?— didek ber avızdan.
— Şunnan şul...— dide ul, äytep betermiçä, ürtägän kıyafättä.
— Närsä şunnan şul?
— Bu — tana!— dide Samat Taliboviç, inde niçänçe tapkırın, haman şul toyaklarga äle yabışıp, äle törtep kürsätep: — Bernindi bozavınıkı tügel! Utlık yanına bäyläp kuyılgan tananıkı! Yuksa anı monnan aldırtmaslar ide. Sınçısı döres yasagan bulgan. Realist bulgan!..
Ul tezep-tezep kitte. Ul toyaklarnıñ tananıkı ikänlegen inde niçänçe tapkır işetkänlektän, hiç tä häyran itmädek. Çönki monda hiçber ser häm mäğnä kürmi idek. Ämma kayberäülärebez, hikmät toyaklarda bulırga kiräk dip, alarnı barıp-barıp totkalap karadılar. Katı häm nıklı berketelgän idelär. Äye, hiçber şik yuk, alar çınnan da toyaklar bulırga tiyeş idelär.
— Bu närsä digän süz? — Elektäge ğadäte buyınçadır inde, Samat äfände bezne yüri üçeklider kebek toyıldı. Şulay da kabatlanıp:
— Ä närsä digän süz?— didek.
— Eleklärne bez, däülät zakazların ütär öçen, kükräklärebezgä orden-medallär tagasılarına ömetlänep, här sıyırdan mul söt savıp alu maksatında, hisapka kertmi genä, savım sıyırı yanına bäyläp, ikeseneñ söten bergä kuşıp tapşırta idek. Şulay sıyırlarıbıznıñ söte biş meñ litrga citä ide!— dip Samat Taliboviç kızıp-kızıp söyläp aldı. Ämma barıber berni dä añlamadık. Häyerlegä bulsın!
Bu vakıtta bezne şuşı sıyır yanında akayıp häm kañgırıp, tıñlap häm häräkätsez basıp toru tämam tuydırgan, küñelebezdä yulnı dävam itü teläge artkan ide inde. Cähäträk söyläsä närsä bulgan?
Häzer kuzgalabız dip niyätlänergä ölgermädek, Samat Taliboviç kinät kıçkırıp cibärde:
— Ä busı närsä?
Ul mäğrur ide, ul afärin ide, ul ällä kem ide. Närsägä yabışsa, şunı äyländerep taşlar kodräte bar!
— Berni dä tügel!— didem, açuım çıgıp.
— Alay dimägez! Alay dimägez!— Samat Taliboviçnıñ süzlärenä iyärep kilep ireşkän karaşı da yözemä kadaluga, kurkınıp tuktalıp, kotım çıkmasınga kükrägemne tottım. Äle dä yarıy küzlären başkalarga taba bordı. Yuksa tänemne şul usal karaşı ütäli tişep çıkkan bulır ide.
— Ä busı närsä?
Törtep kürsätkän Samat Taliboviçnıñ barmak yünäleşennän hiçni çamalıy almadık. Älege dä bayagı tege äbi, kemgä dä timiçä, beraz gına başın igän kebek basıp torgan sıyırnıñ pedestalına sul yaktan kilep yabıştı, şulkadär biyektägene niçek kürep algandır, kıçkırıp cibärde:
— Toyaklar!
Häyer, alarnı bez dä ällä kayçan tanıgan inde!
Yañarak kına bik täfsilläp ul toyaklar mäsäläsen çişkän idek tügelme soñ? Alarga küpme bäylänep bula, cämäğat! Nu bu keşe digäneñ, çäynäp kenä kalmıy, yotarga tiyeş çagında tökerergä ük kiräk aña!
Borılıp kitmäkçe idek, Samat Taliboviçnıñ süzläre kotlarıbıznı aldı:
— Bu — toyaklar tügel, bu — tayaklar!— dide ul.
— Bik yahşı!— didem min, güyäki isem dä kitmi, imeş.
Häyer bu çınnan da şulay ide. Ägär dä här taş sıyır sını yanında ozaklap basıp tora başlasak, häryaktan aña bäylänsäk, änä alar alda äle nikadär — ber kötü, avılnıñ tege başınaça çıga, aşhanälärenä dä kerep avız itä almayaçakbız. Ä monda, korsakta, aç bürelär yöräk tamırların tırnap ulaşa başladılar bugay inde.
Äye, kön esse ide. Mineke kebek ük hisläre taşıp çıkkan halık törkeme Samat Taliboviçtan yıraklaşa başladılar. Ul anda, bezne üzenä iyärgännär dip belep, kulların cäyä-cäyä nilärder söylänä-añlata. Tavışı gına işetelä. Kürmi ikän şul, bezgä artı belän baskan.
Häm ul borılıp karadı. Kitep baruçı halıknı kürep şım kaldı häm, kötmägändä sikerenep aldı da, yögerergä totındı. Bezne kuıp ta tottı, uzıp ta kitte.

3
— Min sezne hucagızga äytäm! Min sezne akılga utırtam! Min sezne... Min sezne!..
Samat Taliboviçnıñ “utırtam” digän süzen işetep, halık der kaltıranıp aldı. Beräülär “ästäğfirullah”nı ukındılar, ikençelär “lähäülä”gä ük kerep kittelär. Bu qadär ukınularınnan soñ, Samat Taliboviç, moña hiçber şik yuk, şaytan kaveme kebek yanarga tiyeş ide, yugıysä!
Telämäsäk tä şul älege dä bayagı sıyır sını yanına kabat kilep basarga mäcbür idek.
— Sez kem bulasız äle?— Samat Taliboviç şunda ozatıp yörüçebezne tagın şomlandırıp aldı.
“Sez kem bulasız äle?”— digän soraunı bezneñ tatar üzenä kiräkçä itep añlıy. Monısı miña ser tügel. Bervakıtnı şulay, yäş çaklarım, institutta ukıp yörim, dönyada ni bar häm närsä yuk, is kitä torgan tügel, täräzä yanına kilep, çiksez zäñgär küklärneñ bihisap biyekleklärenä tekälep karap tora idem, yanıma ber äfände kilep, aşıkmıy gına söyläşterä başladı. Ämma bik vakçıl keşe ikän, ällä närsälär belän başımnı vatarga totındı. Citmäsä, haman: “Mine beläsezder!.. Mine beläsezder!”— digän süzlär kıstırgalap söyläşä. Yatıp kalmadım: “Sez kem bulasız?”— dip isemen, däräcäsen soradım. Kürgän-belgän keşem tügel bit, bälki yazgan hezmätlären ukıganım bardır! Ä ul, bu süzläremne “sez kem äle şulkadär” dip añlaptır inde, üpkäläp kitep bardı. Anıñ artınnan min: “Alay ikän!”— diyäräk aptırap karap kaldım. Onıttım. Ämma şuşı soraganım berkönne başıma küsäk bulıp ordı.
Utırış vakıtı ide. Minem yazmışka bäyle mäsälä tikşerelä. Tege äfände dä monda ikän. Sikerep tordı da, miña barmagı belän törtep:
— Ul miña “sez kem äle” dide! Tärbiyäsez, ahmak, nadan!..— dip, bik tä dulkınlanıp, üzen kulında çak totıp söylänep aldı.
Şulay harap itep taşladı.
Baksam, ul çınnan da ällä kem bulmagan ikän: säyäsät belän tarih fänen butap, hakıykatne ideologiyä belän bozıp harap itkän ğalim kisäkçege. Menä närsä eşli şul alar! Häyer, “sez kem bulasız äle” digän tezmä dä ike yaklı pıçak kebek, suya da sala. Annarı soñ, min alay äytmädem, bolay söylädem dip aklanıp kara, barıber ışanmaslar!
Häm menä monda da, Samat Taliboviçtan şundıy süzlär işetkäç, iyärçen äheleneñ dä “äye” diyäräk baş kaguları kürengäç, ozatıp yörüçebezneñ tös-kıyafäte kitärgä tiyeş ide. Ä ul:
— Äyttem bit inde, min — Safsata Stalinov, didem. Ä sin, yüri bolgatıp, süz kuzgatu cayın karıysıñ!— dip, üpkälägän kıyafättä irenen tursayttı. Anıñ bolay borçıluı bezneñ dä küñelebezgä tide.
— Sez närsä inde, sez närsä?— didek, äle bersenä, äle ikençesenä karap. Ämma alar bil alışıp kitärgä cıyınmıylar ide bulırga kiräk. Samat Taliboviç ta, Safsata Stalinov ta ber-bersenä küzlären tekäşep tora birdelär. Kayan kilep çıkkandır, tege yolkış Sarbay bolarnıñ ikeseneñ urtalarına kilep baskan, bezneñ kebek ük äle anısına kütärelep, äle busına koyırıgın bolgap aptırap karap aldı. Häzer örä başlayaçak, läñ-läñ kilep, kabat kotlarıbıznı alaçak ide.
— Busı närsä? — Samat Taliboviç yolkış etkä karagan hälendä soradı.
— Äyttem bit inde!— dip cavap birde Safsata Stalinov.— Bezneñ avılnıñ iñ ozın gomerle can iyäse — Sarbay!
— Yuk!— dide, aña karşı kilep Samat Taliboviç.— Boları — katkan kirza iteklär! Sıyır savuçınıkılar!
— Ä alarmı? — Safsata süzneñ närsä hakında barganlıgın añlap ölgerde.— Döres äytäsez!
— Ä savuçısı kaya?
Äye, bu sorau häzer bezne dä kızıksındıra ide:
— Adäme kaya kitkän?
— Bez anı alıp taşladık! Änä tege kuaklar artında yata!
Çınnan da anda ber baş kürenä ide. Nigä moñarçı iğtibar itmägänbez?
Hämmäbez dä şul aunap yatkan sınnıñ äylänäsenä kilep bastık.
— Matur yözle bulgan ikän, kürkäm!— dip, Samat Taliboviç şunda uk taş sın savuçıga bäyä birergä mataştı, berazdan soñ kabat olı fikergä kilergä ölgergän Safsata Stalinov ta:
— Äye!— dip möher suktı, eşläpäsen salıp, mañgayın ällä kayçan yüeşlänep betkän kulyaulıgına sörtergä äzerlänep. Ämma ul minutta bez anı döres añlamadık, hämmäbez dä şulay uk baş kiyemnärebezne saldık, külägäläp totkan gäcitlärebezne töşerdek, matämgä tezelgändäy saf-saf bulıp bastık.
— Harap itkännär ikän!
— Kürşe kümhucga küçte ul!— dide, berazdan mäsälägä açıklık kertep Safsata Stalinov.— Açuınnan räisebez anıñ sının alıp taşlattırdı!
— Alay ikän!
Döresen genä äytkändä, bez bernärsä dä añlamıy idek. Nigä şulay mıskıllagannar? Nindi gönahı öçen? Taş sınnarnı da kiyäügä alalar mikänni? Alaysa nigä monda yata ul? Närsä, kürşe hucalıkka kitüdän genä danlıklı ğamälläreñneñ töse uñamıni?
Bolarnı uylap başlarıbız katıp bette, şunlıktan barı tik:
— Alay ikän!— digän süzlärebezdän uza almadık.
4
Alga aba tamaşa kılıp yörüneñ kızıgı kalmagan kebek ide. Bez inde kabat, esselektän älseräp, baş oçlarıbızga “Hakıykat” gäciten kütärdek. Anıñ külägäse genä kotkarırlık bulmaganlıktan, kaysılarıbız agaçlıklar arasına kaçu cayın karadılar. Tagın yugarırak kütärelä bargan koyaş kızıl äläm kebek yandıra, ötä häm hällärebezne ala ide. Safsata belän Samat haman da şul sıyır sınnarı arasında laf orıp bähäsläşä, yakalaşa, teşläşä kaldılar. Kürep torabız, ozata yörüçebez küptän inde bezdän tuyıp bette, anıñ da täqate çiklände.
Başıma börkägän katlı-katlı kalın häm kuyı häreflär belän bastırılgan “Hakıykat” gäciteneñ ber sähifäse, taralıp, aldıma töşte. Min utırgan taş, könneñ esselegenä karamastan, salkın kebek ide.
Gäcitneñ aldımdagı sähifäsendä “İptäş prezidentıbıznıñ olug notıgı uñayınnan” digän ere härefle baş astında şaktıy ozın häm täfsille mäqalä urnaştırılgan ikän. Andıy yazmalarnıñ hämmäseneñ dä eçtälekläre ber ük sıyfatta bulganlıktan, saruım kaynap, ukşıta uk başladı. Sähifäneñ yugarıgı poçmagındagı bihisap küp geroy yoldızlarınıñ sanına iğtibar itep tä tormastan, kayçandır SSSR belän idarä itkän häm min yäşlegemdä kıyafäten kürep kalgan Leonid İliç Brecnevkä ohşaganrak ber mäğrur surätkä küz töbädem. Ul uñ küzen yomıp kuyganday itte. “İ häsis,— dip uyladım, üzemne ällä kemgä kuyıp,— ürtäp tormasañ! Sineñ olaguıña bişbıltır tügelme soñ? Kayçan äle monda kire kayttıñ? Kemnär sine şulay sagıngannar?”
— Cämäğat!— dip endäşte ozatıp yörüçebez. Ul Samat Taliboviçnıñ tırnagınnan ıçkınırga ölgergän, tözätenep mataşa ide. Anıñ yanında ber murkırgırı fäqıyr käcä basıp tora, avızında olı ärekmän yafragı, şunı çäynäşterä. Ämma, nigäder anıñ belän genä kanäğat itmiçä, ozatıp yörüçebezneñ çalbar balagına ürelde. Tegese, añlamıyça häm iğtibar itep tormastan, aña tibenep aldı.
Käcä kitä belmäde. Tagın da monıñ çabar balagın tartıp mataştı. Ärekmän yafragın kaldırıp, tatlırak toyılgan balagın caylap çäynärgä kereşte. Safsata anı kua başladı. Ä käcä — sikerde, oçındı. Ya Hoda, bolar kuışıp uk kittelär häm harap buldılar. Bezneñ küz aldıbızdagı basular, kırlar, bolınnar, alarda yörüçe kötülär çaykalıp kuydılar. Cir teträve buldımıni, tözek häm matur yortlar çaykala häm cimerelä başladılar.
İnde dä sataşammı dip toram, tege murkırgırı fäqıyr käcä, suga çumganday, näq bolın urtasına sikerde häm yuk buldı. Zaman ahırı citkändäy dönyalık haman çaykaldı da çaykaldı häm, urınına kayta almıyça, ilämsez hälendä östebezgä audı.
Kütärelep karasak, aldıbızda bötenläy başka manzara açıldı: vatık ihatalar, cimerek yortlar, yalangaç basular... Östebezgä auganı barı tik yalgan surät, küz buyau gına bulıp çıktı. Kiräk bit şulkadär räsemnärne yasatıp, alarnı allarıbızga elderep, halıknı aldau ämälen uylap çıgarırga! Menä ul bähetle tormış!
Bayadan birle bez äylänep yörgän ike-öç sınnan gayre hiçnärsäse bulmagan cimerek häm karañgı avıldan tämam käyefsez hälebezdä avtobusta kaytıp kittek. Min tege çempionnıñ sının ezlädem. Ul yöztübän kilep töşkän ide. Anıñ äylänä-tiräse kaberlekne häterlätte. Ozatıp yörüçebez artıbızdan yılap kaldı:
— Alıgız mine dä üzegez belän! Alıgız!..
Aña borılıp ta karauçılar bulmadı. Ä arabızda Samat Taliboviçnıñ yuklıgın älegä iskärmägän idek.

Sentyabr 1999 – aprel 2000.