Çäçäklär Ul Al Da Göl Bula

Hikäyä
I

Hämidä belän araları bozılu Rifatnıñ bägıren tişte. Ämma bar ul Hodaynıñ rähmäte, bik bar: şul uk kiçne ozın çäçle Näfisä isemle kızga küze töşte! Ul da üze kebek ük mişär ide. Häyer, Hämidä dä Aksubaydan, şulay bulgaç, anısı da mişär kızı tügel ideme soñ?

Rifat üze dä «tsıkıldap» torgan mişär yegete, bähetenä kürä genä az süzle, yugıysä sıbızgılı tele belän adäm kölkesendä genä yöriyäçäk, kazannar anıñ küzen dä açtırtmayaçaklar.

Rifatnı oçratıp:

— Sez kaydan?— dip soragız äle, ul bügen dä:

— Dırcanaudan!— diyäçäk, «Çüpräle dip äytterä almassız. Häyer, ul yaklar üzläre dä «Tsüpräle» dip tel sındırıp azaplanmıylar, «rayon» dip kenä cibärälär. «Çüprälegä barabız»,— dip tä cäfalanmıylar, «Rayonga kittek äle»,— dilär. Här yaknıñ üz ğadätläre bulgan kebek, söyläşü cayları da üzlärençä. Şulay bulgan, şulay bulaçak, imeş.

Ä Näfisä — yäş, çibär, tınıç holıklı, aña yeget keşeneñ kulı da tiyep karamagan, berär ücäte bäylänep, koçagın da cäydermägän, mähäbbätneñ dä ni-närsä ikänlegen romannardan gına ukıp belgän kız bulıp çıktı. Moña qadär Hämidä belän yoklap yörülärenä ükenep, Rifat tämam berkatlı bozauga äverelep ölgergän ikän bit. Därte Näfisägä suzılganda, ser birmäskä, arkasına sarık tirese yabıngan büreneke kebek küzläre uynaganın sizdermäskä tırıştı.

Näfisä belän yöri başlauları Hämidägä hiçşiksez işeteläçäk ide. Menä ürle-kırlı sikerer, menä canı köyär. Şul kiräk aña, utlı kisäügä äverelsen! Nişläde bit, ah nişläde!

Şulay da Hämidä, korı kaşık belän yotarlık çibärkäylärdän bulmasa da, başka ide şul, başka! Rifatnı kaynar koçaklarında balavız kebek kenä eretä ide. Ämma kotıñ çıgar, suıta da belä ikän, menä taş urınına katırdı da kuydı. Yuk, taş kına tügel, salkın korıçka äverelde Rifatnıñ yöräge, katı timergä. Näfisä, biçarakay, äle dä yarıy yegetneñ yulına oçradı, äle dä yarıy şayartıp äytkän süzlärenä cavap birde.

— Bu Gölçäçäk, kaya barıp, kaydan kaytıp kilä?— dide aña, ak karnı şıgırdatıp kilüçe, avızı älegä büselep torgan Rifat, sukmak kırınnan gına oyalçan surättä atlap bargan kıznıñ küñelen şayartırga itep, şunnan canına yäm tabarga teläp. Ällä avazlarınıñ mişärçä buluı fayda itte, ällä çınnan da nasıyp säğate ide — näümiz bala kebek:

— Minem isemem Gölçäçäk tügel!— dide kız, yak-yagına karanıp, süzlärneñ başka keşegä adreslanmaganlıgın, yegetneñ üzenä karap endäşüen tögäl belep ölgerep.

Rifat anıñ belägennän totıp alırga ölgerde. Ul bolay eşlämäs tä ide bälki, ämma kıznıñ kötelmägänçä çibärlege, citmäsä berençe süzgä ük cavap birüe küpne väğdä itmäsä dä, tanışuga yul aça ide. Rifat nider äytergä, söyläşüne tämam canlandırıp cibärergä tiyeş häzer. Uçak ta akrın kabına, tiz ürmäli.

— Gafu itä küregez, zinhar,— digän buldı ul.— Ayagım tayıp kitte, yarıy äle sez totıp kaldıgız, Näfisä tutaş!

— Kayan? Sez mine beläsezmeni? — dide kız, belägen irkenäytep, güyäki: «Yardäm itärgä bez härvakıt pionerlarça äzer!»— digändäy sının nıgıtıp.

Ä Rifatnıñ küñelenä söyeneç tuldı: anıñ ikençe avız süze, bigräk tä tutaşnı Näfisä dip atavı tögäl kilde. «Suydı da kapladı» dilärme tatarlar? Näq şulay bulıp çıktı. Aña avız ilägen armıyça-kuymıyça selketergä mömkin ide. Şıñşıp torası tügel. Yukkamı Rifat «abzagız» curnalistika bülegendä ukıp yöri? Aña tuganda uk Hoday täğalä tel tagıp kuygan. Äye, beraz tınıçrak torganda da yarar ide dä, caysızrak şul. Kolakları keçkenäräk, keşeneñ ber süzen tıñlap ölgergänçe, avızıñnan bişen beryulı çıgaruı meñ öleş ciñelräk.

Kızlar kolak belän yarata. Avızda tämle rizık niçek eresä, alarnıñ da barı tik küñel azıgı bulırlık süzlärne genä işetäseläre kilä. Bu mäsälädä Rifattan meñ törle däres alırga mömkin. Karagız äle, yukka ul korı söyäk Hämidäneñ kuyınında erep yörgän. Menä bit nindi çibär kıznıñ küñel bakçasındagı çäçäklärgä bal kortı kebek kenä cay belep kundı. Niçek açılıp kitte Näfisägez!

— Maturım, ni öçen bu karlarnıñ bügen şuşılay ak mamık bulıp yauganın beläsezme?

Dönyalıkka, yaponnar äytmeşli, küklär bakçasınnan çäçäklär koyıla ide. Şuşı ak karlarnıñ sihri täesire köçle. Alar çınnan da adäm balasına cännätneñ hiçşiksez barlıgınnan, rähät tormışnıñ şunda gına bula aluınnan häbär birälärder tösle yılmaep yavalar da yavalar. Ä Rifat, şuşı cännät bakçasınıñ bal kortı gına bula aluın onıtıp, sandugaçına uk äverelä bara tügelme? Näfisägä «maturım» dip kenä tügel, «çibärem», hätta ki «güzälem» dip äytep kuyganında da şäp bulası ide dä bit, häyer, monısı da yaragan ikän!

— Minem öçen yava!— dide Näfisä, ällä çınnan da şulay uylap, ällä inde yüri genä ürtäp.

Rifatnıñ, mondıy häl vakıygasına nisbättä äytelgänçä, «bäräñgese peşte». Ul hätta: «Buldı gına!»— dip kuanıp ta kuydımı, avızı uk yırılıp kitte. Ä tel tegermäne üzençä tarta birde:

— Belmädegez dip üzemne dä kıstırmakçı idem. Yalgışkanmın. Äye, bu bäräkät barı tik sezneñ öçen genä! Sezneñ öçen! Güzälem!

Ämma kız citdilänmäde, süzne tagın da uyınga taba bordı. Ägär dä tutaşlar şuşılay itä ikän, dimäk, yäşeren-batırın tügel, sine oşatıp aluı, äñgämäne hup kürüe inde bu!

— Äle genä mine Näfisä digän idegez. Işanıp ta ölgergän idem. Ä häzer Güzäl dip äytäsez!

Kız şuklanıp kölde.

— Yarar, ul vakıtta maturım Näfisä genä diyärmen!

Rifat ta üze başlagan uyınga rähätlänep kuşıldı.

— Kileştek!— dide Näfisä, güyäki yegetne üz yanınnan cibärergä telämiçä, belägennän totkan kulın, tayıp kitkändäy itep, totnagı itep faydalanuın sizdergändäy adımnarın çalıştırıp alıp, tagın da üzenä taba kısıbrak kuyıp.

Bu uyın Rifat öçen rähät häl ide. Häyer, kız da çibär. Kayda yörgän ul moñarçı? İ sukır ätäç! Yuk-yuk, «sukır ätäç» digändä — başka mäğnä bar. Mondıy vakıtta «sukır tavık» dip äytelä!

Ä Näfisäneñ tut yöze, zatlı bürege astınnan bödrälänep çıgıp torgan kara çäçläre, bit oçı almaları, irennäre inde, irennäre — kızıl kümäçlär... He, ul kızıl kümäç digännäre çınlıkta bula mikänni? Kızık ikän, ak kümäç — bar, ä kızılı — yuk. Bälki kızıl bille prännek diyärgäder? Anısın aşaganı bar-barın Rifatnıñ, bala çagında uk. Häzer andıylarnı peşermilär. Tämle bula torgannar ide. Näq Hämidäneñ irennäre kebek yuka da... Fu, kayan isenä töşep ölgerde tagın? Onıtılmasa da onıtılmas ikän!..

Ä Näfisäneñ çibärlege çınlıkta kaläm yazıp, tel söyläp beterä torgan gına tügel ide!

II

Studentlar toragında canlanu bermä-ber genä tügel, distäläp arttı. Yaña uku semestrı, çirattagı yartıellık uku könnäre başlanıp kitüneñ täüge berençe atnası ide. Zaçet-imtihan sessiyäse artta kaldı, kiläsenä şaktıy yırak. Härhäldä yäşlärneñ rähät bäyräm könnäre. Hävefsez vakıtları. Kiçke diskotekalarda rähätlänä studentlar. Äti-änidän kütärep-töyäp alıp kilgän biştär-savıtlar tulı rizıklar, kesädä — akçalar. Sanap totkanda — yartı yılga citärlek yugıysä, aşap kalganda — ber ayda tökänäçäk.

Ä Rifatnıñ kesäsendä akçanıñ betäse yuk. Gazeta-curnallarda, radiolarda yazmaları haman urın ala tora. Gonorar tülilär. Äybät itep. Talantlı keşe kim-hur yäşärgä tiyeş tügel! Bolar yanına äle kiçke karavılda torıp eşlägän akçası kuşıla. Ä menä stipendiyä digän gaziz nämärsä tätemäde añarga. Mögayın ukıtuçı professor häm dotsentları anıñ teoretik belem däräcäsen yaratıp, bäyäläp betermägännärder? Bulgalıy torgan häl. Häyer, anıñ mondıy möşkelleklären hätta tugannarı, ata-anaları da belmi. Yäşi Rifat rähätlänep, kesädä akça kabartıp, küñeldä käyef biyetep.

Ä menä Näfisä çınnan da çibär kız ikän. Üzeneñ süze dä, tele dä, holkı da yomşak. Kürenep tora! Ägär dä yullarında Hämidä oçraştırgalamasa, matur gına şulay yöri torır idelär.

— Rähätländeräseñme?

İ yünsez Hämidä! Nişläp äle sin Rifatnı keşe allarında şulay mıskıl itäseñ?

— Rähätlänäbez!

Rifatnıñ tele dä süzlärne tabıp kına tora bit! Eh Hämidä, Hämidä! Ägär dä üzeñ gauga çıgarmasañ, Rifat sineñ ul Möhämmät Gäräy belän çualuıñnı, ise dä kitmiçä, keşe avızlarınnan işetkän çaklarında da kolak artınnan gına uzdırıp cibäräçäk ide. Yazuçı bulam digäç tä, Yazuçılar Berlegeneñ İdarä äğzası dip inde, şul tuymas cannıñ kolı, «täti koşı» sıyfatına kerergä rizasıñmı? Öç hatın alıştırgan kozgın bit inde ul! Siña nindi väğdälär birde? Osta keşe kulın tıymayaçak, anısı, añlaşıla: üz digänenä ireşäçäk!

Zäñgär küzle, asıl börket borınlı, kiñ mañgaylı, sabır süzle häm gomumän dä barı tik kitaplardagıça şäp yegetlärdän sanalgan Rifat yarata ide Hämidäne. Hätta ki mögayın, äle häzer dä ülep kitep yaratadır?

Yuk-yuk, onıtılsın! Betkän di kızlar tatar kalası Kazanda! Hämmäse asıl söyäk, çibär zat. Menä, nasıybı bulgaç, yulına Näfisäne çıgardı bit. Büre aç yöri dimeni, bulmagannı!

Ä Rifat Näfisäne ul könne ük tulay toraktagı bülmäseneñ işege töbenä qadär ozatıp kuydı. Ämma koçaklamadı-üpmäde. Näfisä bişençe katta gına, iptäş kızları belän yäşi ikän. Rifatka da yırak yörise tügel. Elek öçençe katka töşsä, häzer bişençegä genä kütäreläse ikän. Ul yegetlär yäşi torgan «blok»nıñ dürtençe katında gına bit.

Näfisä anı çäygä çakırdı. Ber säğattän, dide. Eh şul ber säğat vakıtnı, kaz bulsa, muyınınnan gına borıp taşlar ideñ, ütmi aptıratuın äyt äle. Sekundlap kına yöri bit!

Yuk, Rifat ber tiyenlek tişek akça tügel, çäygä soñarıp kerde. Monı çibär Näfisä yaratmadı:

— Sez kayda yöredegez inde?— dip, tavışın rähätle tibrätep kenä, yegetkä kanäğatsezlegen belderde.— Çäyebez suınıp betä, sezne kötä-kötä!

Rifatnı kızlarnıñ üzlärenä bolay uk tiz yabıştırıp kuygannarı yuk ide älegä.

— Gafu, gafu!.. Meñ gafu!— digän buldı yeget, şunda uk: «Onıtıp cibärgänmen!»— dip tä östämäkçe ide, telen kısıp kaldı. Bu süzlären dorfa bularak kabul itüläre bar. Ällä şayartuların añlarlar, ällä yuk?

Bülmädäş kızlarınıñ isemnäre Gölfiyä, İlsöyä häm Kamilä ikän. Kaysı kara, kaysı sarı, kaysı bödrä, digändäy, bolarnıñ bersen dä ikençesenä oşatıp butap bulmıy. Ä menä Näfisä, ah Näfisä, arada tavis koşı kebek iñ çibäre ikän! Bu yäşel mamık külmägen äyter ideñ inde, tänenä şundıy itep ülçäp tekkännär, här sızıkları ayırım-ayırım da, bergä-bergä dä ällä nindi hislärne kuzgatalar. Ä ul kara tolım çäçlärne, sızılıp kitkän kaşlarnı, ozın kerfeklärne äytkän dä yuk inde. Muyın, iyäk, irennär ul Hämidä dä bar, anısı. Ä çibärlek mäsäläsendä?.. Çeterekleräk! Yağni dä mäsälän, şul danlıklı yazuçı Möhämmät Gäräyneñ kapkaçına taç kilerlek çiläk inde! Nigä anıñ belän Rifatnıñ küñele butalgan bulgan?

Äye, adämdä küñel küze kürgändä — mañgay küze botak tişege hälendä genä kala şul! Ällä başkaçarakmı? Küñel küze kürmäsä, mañgay küze — botak tişege! Yuk, bolay döres bula almıy. Küñel küze kürmäsä, mañgay küze dä sukıraya, yağni botak tişegenä äverelä. Ä Rifat Hämidäne küñele belän yarattı, mañgay küzläre belän tügel. Menä Näfisäne — başkaça, mañgay küzläre aña karap tuymıylar!

Rifat, bar akılın başına tuplap, böten belgän ädäp toygısın mäydanga çıgardı. İñ aldan — artık süz söylämäde, küñel töben kaynatıp utırgan tel çişmäsenä yul birmäde. Annarı, tırışa torgaç, kızlarga ärsez küzlär belän karamadı. Telägänençä barıp çıktı: itağat häm ädäp iyäse yeget sıyfatına kerep tanıldı.

— Sez härbi hezmättä bulganmı?— dide bödrä çäç İlsöyä.

— Bulgan,— dide tel kazanın suık totarga tırışuçı Rifat, yegetlärçä başın-muyının töz totkan häldä tämle çäy suırıp.

— Kızık, bezgä bik kızık!— dide sarı salam çäç Kamilä, fevral başlanuga uk sipkel bakçasına törengän yözenä kızıllık çıgarıp.— Söylägez äle, kayda hezmät ittegez?

— Germaniyädä!— dide yeget, şunda üzeneñ härbi hezmättä çakta «Tatarstan yäşläre» gazetasına tuktausız cibärep häm bastırgalap torgan soldat hezmäte turındagı yarım romantik mäqalälären isenä töşerep häm: «Sez alarnı ukımagan inde»,— dip uylap, yözenä salkınlık çıgarırga ölgerep.

— Tege Rifat Biktaşev sezmeni inde ul?— dide siräk çäç, baka küz Gölfiyä, nik äyttem, yalgışkan bulsam digändäy avızın uçı belän kaplap. Anıñ kızlarga has mondıy tabigıy häräkätläre Rifatnı da oyaltırga citä kaldılar. Ämma yeget cavap birergä ölgermäde, salam çäç Kamilä:

— Min sezneñ ul mäqaläläregezne yaratıp ukıy idem,— dip söyläp alıp ta kitte.— Änkäy tıñlarga yarata ide, min ukıganda. Ul armiyädän hatlar algan. Şularnı iskä töşerälär di torgan ide. Çormada ul gazetalar äle dä saklana bezneñ! Üzegezdä barmı?

— Bar,— dide Rifat, bolay oyalganı bulmaganday ädäp toygısı yätmälärendä maktançık süz kügärçennären gazaplap.— «Dembilskiy albom»ga yabıştırılgan hämmä unikese dä!

— Abau, unike ük idelärmeni?

Gölfiyäneñ avız-borın da irkennärdän ikän, Rifat anıñ surätenä mökibbän kitä almadı. İlsöyäse dä, Kamiläse dä bolay yarıysı ikännär, mişärçäläp äytmeşli — «niçavalar», ämma da Näfisägä citmilär şul. Anı gomer buyı yaratırga bula. Tik menä Hämidä genä...

Ä Hämidä, çıgımçı sıyır sıman, anıñ küñel bolınına kilä dä kerä, kilä dä kerä, yünsez! Näfisäneñ surätennän oyalsın ide beraz. Änä anıñ kara tolım çäçläre kızıl bant belän niçek bilenäçä ürep töşerelgännär, ozın kara kerfekläre ni räveşle sihri tibränep kuyalar, kaynar kızıl kümäç irennäre bähet väğdä itälär!

— Ul «Dembilskiy albom»nı ber kürerbez äle, şät?

Bu İlsöyäneñ süzläre ide. Üzen totışı, basımlı söyläşe anıñ bülmädä huca ikänlegen däğvaladılar. Başka kızlarga iyärep Näfisä dä:

— Äye!— dide.

Çäyneñ başınnan ahırınaça utırışta bu anıñ berençe süze buldı. Ällä ni küp söyläşenmäsä dä, inde dürt säğat bergä bulgannar, tönge unikene tutırgannar. İnde aşyaulık cıynalırga, savıt-saba yuılırga tiyeş ide.

— Bügenge decurlıgın Näfisä betersen!— dide İlsöyä, ämeren citkerep.— Rifat äfände dä «bulışamız» dip tora, şulay bit!

— Bula ul!

Eget sikerep tä tordı, tabak-savıt öyemen kuhnya başına iltergä dä totındı. Anıñ artınnan Näfisä iyärde. Kulına kübekle gubka totkan ikän, ul kızıl buyau belän yahşırtılgan tırnaklı barmakların suga çumdırırga mäcbür buldı. Yeget belän kız tizdän ikese genä kaldılar. Kuhnya yagına çıgıp-kerep yörüçelär bette. Rifatnıñ kulları suda balık kebek uynadı häm, Näfisäneken kısıp, taştay katılanıp kaldılar. İnde yöräkläre berdäy tibä başladı. Niçek irengä-iren berençe übeşülären sizenmiçä dä kaldılar diyärlek.

III

Näfisäneñ Rifatka karata bulgan mähäbbäte şulay yaralıp, könnän-köngä zuraya gına bardı. Fevral uzıp, martka da kererlär kebek. «Sovet Armiyäse köne»nä Rifat üzeneñ «Dembilskiy albom»ın kütärep kilde, Näfisä anı tämle rizıklı östäl häm büläkkä dip satıp alıngan muyın galstugı belän karşı aldı. Artıgı kiräk tä tügel ide.

— Min dä munçaklı buldım!— dip şayarttı Rifat, Näfisäneñ küñelen küptän yaulavına işarä itärgä teläp.

Süzläre kızga da oşadılar.

— Bu siña ilebezgä tugırı hezmäteñ öçen büläk itep birelä! — dide Näfisä. Ämma anıñ äytkänennän: «Sine üzemneke itärgä telävem bilgese!»— diyärgä isäbendä barı da añlaşılıp tora ide.

Rifat muyınına galstuk tagıp yörüne meşanlıkka sanıy ide. Şulay da, däräcä iyäse keşelärçä, ak yakaga galstuk elüne ürnäk itärgä isäbendä yuk tügel. İmtihannarga ul şulay yörmime? Bu bit äle citdilek bilgese dä!

Alar kiç buyı bülmäläre belän anıñ albomın aktardılar. Anda nilär genä yuk ide: surätlär belän bergä kuldan töşerelgän räsemnär dä, kanatlı süzlär dä, täbriklär dä... Ä iñ möhime — mäqaläläre. Bolar hämmäse dikqat belän karaldılar, ukıldılar, söyläneldelär. Kızlarga mondıy albomnarnı kürgälärgä turı kilgän, ämma Rifatnıkı hämmälärnekennän dä yahşıragı ikän. Bu hakta kat-kat işetkäç, yegetneñ küñelenä kanatlar üste. Ul üzen olug ber general itep toymasa da, ike yıllık soldat hezmäteneñ buşka ütmägänlegen menä şuşı kiçtä ikençe tapkır añladı. Berençese — universitetka kergänendä, curnalistika buyınça konkursta bulgan ide. Anı ukırga bersüzsez alırga uyladılar bit. Ä mondıy bähet kemgä tätegän äle? Tik menä uku gına aña ciñeldän birelmi. Häyer, Näfisä dä «otliçnitsa» tügel ikän. Filolog, ukıtuçı bulası. Bu yaktan da ul Rifatnıñ küñelenä huş kilep tora. İre curnalist bulıp eşläp, komandirovkalardan kaytıp kermäyäçäk, köne-töne yazaçak, uylanaçak, ä hatını balaların kararga da, mäktäptä ukıtırga da ölgeräçäk. Dönya isäpsez-hisapsız gına oyışmagan häm barmagan. Monı Rifat ta yahşı belä, Näfisä dä töşenä torgandır, şät. Annarı, curnalist eşe märtäbäleräk tä, cämgıyättä ähämiyätleräk tä urında bit äle ul. İr keşeneñ şundıy professiyä väkile buluı şart. Bu yaktan Rifat älbättä östen.

Eget inde bolar hakında uylangan ide. Yarıy äle Hämidäne taşlarga ölgergän — şuşınıñ öçen söyenep yörde. Ul da curnalistika buyınça ukıy bit. Hatın-kız eşeme inde, diyärseñ. İkeñ dä komandirovka yulların taptıy başlasañ, ğailä, yort kemgä kalaçak? Dönyañ tarkalaçakmı?

Rifat inde ir keşe bula barganlıgın toya başladı. Yalgızak baş bulu, buydak gomer anı häzer kuandırmıy ide. Tik menä meñ isäptän bersen uylap citkermägän: Näfisägä älegä untugız gına yäş ikän. İkençe kursta gına ukıy. Yañadan öç yıl buyına kötärgäme üzen? Bıyıl Rifat üze bişençedä ük bit inde. Gomerläreñ niçek şäp cilderä, ä çit keşeneke aşıga da belmi.

Här kiçen diyärlek şuşı bülmä kızları belän bergä uzdırırga tämam künegep citkän Rifat bügen dä Näfisäne ğadätlärençä tönge uramda yörep kerergä çakırmakçı ide. Ä kızları hämmäse bergä Gorkiy isemendäge yal parkına barmakçılar ikän. Anda bäyräm tantanasınıñ kiçke uyınnarı bulası, di. Hiçşiksez tamaşa kılırga kiräk!

Rifat kiyenergä dip üz bülmäsenä töşep kitte. Tiz yörde. Äylänep kilsä, Näfisä:

— Başım avırtıp tora, kızlar,— dip, bülmädä kalaçagın belderde.

Egetneñ dä añardan başka ber adım da atlamayaçagın äytep biräsen kötteme, ällä sınargamı isäbe — boları turında Rifat başına da kitermäde. Kızlar, berdäm şayarışıp-köleşep, parkka yul aldılar, Näfisä isä, yegeteneñ tezlärenä başın salgan hälendä, karavatında yatıp kaldı.

Kiyem belän esse ide.

— Sal ösläreñne,— dide kız, başın kütärep,— hälem beraz yahşırdı bugay...

— Bälki kızlarnı kuıp totarbız?— dide Rifat.— Kiyenep alasıñ da!..

— Ägär dä tagın başım avırtıp kitsä?

Näfisä haman da agarıngan tösle ide.

— Sineñ küptänme şulay?— dide yeget, beraz şiklänep.

— Yuk,— dide kız,— berençe tapkır. Min monıñ säbäben kızıl şärabtan küräm. Ber dä eçep karaganım yuk ide.

Rifatnıñ yözenä çıgarga ölgergän karalıgınıñ äsäre dä kalmadı, barça şikläre taraldılar da bettelär. Ul hätta balkıp kitte:

— Alay gına bulsa, ütär,— dide dä, öske kiyemen salıp, inde bu yulı külmäkçän, pincäksez hälendä kız yanına utırdı. Anısı añarga kabat başın kuydı. Rifatnıñ tezläre buylap barça buınnarına da ut bu yulı yögerde.

Berazdan übeşep aldılar. Hislären almaşu tagın-tagın kabatlandı. İnde übeşüläreneñ ahırı kıznıñ tämam diyärlek çişenderelüe belän tämamlandı. Ämma Näfisä aynıp ölgerde häm:

— Rifat, canım, kiräkmi!— dip ütende.

Kızgan yeget akılsız tügel ide. Ömetlängän adımınnan çigende. Yarıy äle kabat kiyenergä ölgerdelär, şunda Gölfiyä, İlsöyä, Kamilä häm alar belän tagın da ber yeget, gruppadaşları Samat kaytıp kerdelär.

— Menä, bezneñ auga ber kiyek eläkte äle!— dide, şayartunıñ tämen belgän sarı Kamilä.— Kar belän batırıp, çumdırıp beterde, çukınçık!

Anıñ bu süzläre: «Çur, Samat mineke!»— dip kıçkırgan kebek añlaşıldılar. Şuñadır İlsöyä irennären tursaytırga ölgerde:

— Ul bit mine dä kar belän batırdı!— dide ul, üpkäläven yäşermiçä.

— Min berençe äyttem!— dide Kamilä, kiyemnärenä yabışıp kalgan karlarnı kagıp töşerep.

Ä Samatka, kürenep tora, kızlarnıñ bu tartkalaşuları rähätlek birgän ide. Avızı il kürke bulıp yırılgan, bürege başına kırın yatkan, izüläre açık, ak külmäge, zatlı galstugı gına tügel, kileş-kilbäte dä şäplegenä dälil ikänlegen yahşı toygan bu yeget güyäki Rifatnı kısrıklar sıman kürende. Ul şulay bulıp ta çıktı. Samat tiz arada çäy östälen yañartırga bulıştı, küñelle vakıygalar söyläp kölderüdän tuktamadı. Ämma kulları äle Kamiläneñ neçkä bile yagına, äle İlsöyäneñ tıgız tänenä ürelde. Küñele çuar ide biçaranıñ. Ägär dä, saylap alıp, kızlarnıñ bersenä genä küzlären töbäsä, hiçşiksez anı bügen ul suırıp übäçäk yugıysä. Ä bolay, kara İlsöyä belän sarı Kamiläne tämam sataştırıp, hätta ber-berlärenä karata saksız süzlär ıçkındırıp kuyularına qadär citkerde. Annarı, çäy östäle cıyıştırılır vakıt citkäç, berni dä bulmaganday huşlaştı da çıgıp kitte.

— Yülär dä inde bu bezneñ Samat!— dide anıñ artınnan uk usal Gölfiyä.— Meditsina institutında ukuçı mähäbbäten onıta almıy. Äle dä şularnıñ tulay toragınnan kaytıp kilä ide, kızlar! Oçraşmagannar küräseñ. Yarıy äle bezneñ şayartular küñelen taratıp cibärde.

Anıñ bu süzlärennän Kamilä dä, İlsöyä dä kızarışıp kuydılar. Alarnıñ elektän Samatnı büleşergä teläklärendä bar ikänlegen Näfisä dä belä ideme — «äye» digändäy, Rifatka karap, baş izäp kuydı.

Şunıñ belän kiçä tämamlandı. Östäl äzerlänep beterelmiçä kaldırıldı. Urınnar cäyelä başladı. Übeşü-koçışunıñ inde bügengä citkänlegen añlatkanday:

— Min dä yoklıym!— digän Näfisäne bülmädäş kızları yegeten ozatırga kuıp uk çıgardılar.

Rifat öske kiyemnän ide. Kız külmäkçän genä bulıp, kuhnya täräzäse yanında basıp torudan tuña başlap, yegetneñ koçagına üze ük kısrıklanıp kerep bastı. Anıñ bolay ärsezlänergä hakı bar ide, anısı. Bügen alar ber-berseneñ yalangaç tännären kürdelär bit. Rifat, küzlären yomuga, häzer kıznıñ buy-sının häterendä yañarta: neçkä bil, tulı bädännär, zatlı kükräklär! Härhäldä salam sıyrak, biyäläy tüş Hämidä tügel!

Bu räveşle bergä, kuhnya utın sünderep, kiçen basıp toru-utıruları alarnıñ ğadätlärenä äylänep kitte. Ul hällärendä küplärneñ küzlärenä çalınıp ölgerdelär. Dimäk, il buylap süz kuzgatırga säbäp bar ide.

Şuşı räveşle fevral ayı ütep, mart ta başlandı. İrtägä, berse köngä hatın-kızlar bäyräme dä kilep citäçäk. Ä şır yalangaç kiştäle sovet kibetlärennän yahşı büläk tabu bik tä zur mäşäqat inde.

IV

8–Mart bäyräme aldı kiçendä Rifat eştä — tönge karavılında ide. İrtän kaytışlıy, tramvaydan töşep, «Çäçäk» kibetenä tuktalmakçı ide, halıknıñ demonstratsiyägä cıyılganday küplegenä häyran kalıp tordı. Anıñ uyı barıp çıkmas sıman toyıldı. Tulay torakka buş kileş kenä kaytıp kerergä isäplägän ide, yortlar artınnan mimoza buketları totıp çıgıp kilüçe ike kalın irne kürep:

— Kayda satalar?— dip sorarga aşıktı.

Alar, döres barasıñ digändäy, artka taba ım belän baş kaktılar, köleşep tä aldılar. İke-öç ir keşe akça suzıp toralar, käğaz tartmalardan alarga ak halatlı hanım tiz-tiz buketlar satıp mataşa. Rifat ta alar yanına akçasın suzıp kilep bastı. Sovetnıñ kızıl unlıgı anı da mimozalı itte. Yegetkä bu zur söyeneç ide. Unbiş minuttan ul cankayı Näfisäneñ işegen kaktı.

— Bäyrämdä dä yokı yuk!— dip açulanıp, aña Gölfiyä açtı.— Yä, ni kiräk siña?

Äüväle açu belän äytte, annarı gına kulına çäçäk totkan Rifatnı tanıp aldı häm:

— Näfisä!— dip, şatlıgın yäşermiçä kıçkırıp cibärde.

Tulay toraknıñ timer karavatları şıgırdıy başladılar. Näfisä dä işekkä kilde. Rifatnımı, ällä mimozalarnı kürüeme anı da söyenderdelär, ul da:

— Abau!— dip kıçkırıp cibärde.

Gölfiyä artka çigende, yugaldı.

Näfisägä yeget çäçäklären tottırdı. Kıznı koçaklarına aldı. Ämma bülmädän İlsöyä:

— Ä bezgä?— dip avaz saldı.

Bähetle Näfisä, Rifatnıñ irken koçaklarınnan çıgıp, yegeten iptäş kızlarınıñ ärsezlegennän kotkarırga aşıktı:

— Kızlar, bu çäçäklär bezneñ barıbızga da bulır!— dide.

Annarı işek yabıldı. Rifat, üz bülmäsenä töşep, karavatına yattı. Anda bülmädäşläre buket häm bäyräm häsrätlärennän irekle häldä hafasız yokıda idelär. Rifat ta alarga kuşıldı.

Kiçkä genä uyanıp, Näfisäne kürergä dip alar katına mende. Kız, yegeteneñ bähetenä, bu yulı yalgızı gına ide. Rifat, gacäplänep:

— Kaya kittelär?— dip soradı.

— Kinoga!— dide Näfisä.— Bügenge bäyräm uñayınnan.

— Yegetlär belänme?

— Üzläre genä!

— Ä sin nigä kaldıñ?

Näfisä cavap birüne kiräkkä sanamadı. «Üzeñ niçek uylıysıñ soñ?»— digändäy, aña matur küzläre belän tutırıp karap kına kuydı. Älbättä Rifat, bik yahşı bulgan, mine kötkänseñ dip, şunda uk uylap alganlıgın belderer öçen anıñ yanına taba ürelde. Ämma kız çigenä başlagan ide, kesäsennän altın baldak çıgarıp, yeget aña taba suzdı häm:

— Bäyräm belän, maturım minem, Näfisäm!— dide.

Kızga mondıy büläkne gomergä dä täqdim itkän keşe bulmaganga, ul äüväle kurka kaldı, annarı, añına kilep:

— Bu närsä?— dip soradı.

Älbättä anıñ: «Miña täqdimegezme?»— diyäse kilä ide. Büläkneñ çamasız kıymmät, citmäsä baldak buluı kıznıñ yörägenä ut saldı.

— Minem siña 8-Mart büläge!— dide Rifat, ber dä ser birergä telämiçä.— Kiyep kara äle, yarıymı ikän?

Ä yözek Näfisäneñ atsız barmagına taman bulıp çıktı. Kız kide ki̇yüen, ämma sala almadı. Zarlanıp:

— Çıkmıy!— dide.

— Nigä kuzgatasıñ? Kiyep yör!— dide Rifat, tämam käyefe kilep.— Bu bit büläk! Minnän — siña!

Näfisä kabul itte häm, kauşap kına bulsa da, aña taba, übep alırga dip, kuanıçın yäşermiçä ürelde. Rifat şunda uk anıñ telägen kabul itte.

Bu räveşle bik tiz kavışırbız dip yeget başına da kitermägän ide. Büläk ezläp yörep, tämam gaciz kalgaç, oçraklı räveştä genä «Yahont» dip atalgan altın-kömeş kibetenä kergän ide. Ni gacäp, keşe az bulıp çıktı. Ä tovarı — tulıp tora. Barıber kayçan da bulsa satıp alırga turı kiläçägen uylap, çänçä barmagına yaraşlı neçkä sınlı altın baldakka akça tüläde. Kassa çegı belän kibetçe karşısına barıp baskançı da aşıkmıy uylanıp tordı. Kızı öçen yözek saylaganda yeget keşeneñ baldaknı üz çänçä barmagına kiyep karap alu ğadäte barlıgın ul belä ide. Ägär Näfisäneñ atsız barmagına yözek yarasa, dimäk ul anıñ hatını bulaçak! Şuşı räveşle fiker yörtü dä küñelenä huş kilde.

Şunnan soñ gına Rifat täväkkäl itte. Häm menä döres eşlägän ikän bit. Näfisä dä anıñ uyların kiräkçä añlagan ikän bit!

V

Şuşı 8-Mart kiçendä Rifat, täqdirennän hökem citep, Näfisä belän enägä cep bulıp kavıştı. Ul inde Hämidäneñ «cimeşenä» öyrängän, ike ayga yakın buş yörüen näfese kütärä almıy başlagan könnäre ide. Näfisäneñ mendär çiten teşläp ıñgıraşuı aña tagın da yaña därt kenä östäde. Su kiterep, buyalgan cäymäsen yuıp yörgännärendä dä hiçnärsä turında uylamadı. Bülmädäş kızları kaytıp kermägäyläre dip kurıktı, anısı. Ämma alar tagın ike säğatsez dä kürenmädelär. Dimäk, kinoga kerü öçen seans başlangannı kötkännär, annarı, mondıy bäyräm könendä ike seriyäle filmnar kürsätelälär. Kaytır öçen dä küpme vakıt kiräk bit!

Näfisä belän gönahasız balalar kebek üzlären his itep, ämma yäşlärçä koçaklaşıp-söyeşep utırgançı, äüväle-äüväle, aşıga-aşıga diyärlek, kaynar ütük belän bastırıp, ak cäymäne kipterdelär. Ezlär tämam yuılgan, bilgelär yäşerelgän, küñelläre kanäğatlektä idelär.

Rifatnıñ kinät aşıysı kilä başladı. Alar ike rät komsızlanıp çäy eçtelär. Näfisä aña turı kararga oyala ide. Şulay da, yegetneñ koçagına kerep:

— Sin mine taşlamassıñmı, canım?— dip soradı. Ul güyäki kurıkkan häm şiklängän sıman kaltıranıp ta aldı.

— Bervakıtta da!— dide şunda süz birep Rifat.— Hätta östemä taş yausa da, karşımda ut çıksa da, dönyamnı su bassa da min sine taşlamam!

Eh Näfisä, şunda ni öçen, anıñ yörägenä kagılıp, tagın da sorıysı itte ikän:

— Ä Hämidä?

Rifatnıñ bugazına töyer utırdı. Ul bit anı bügen ber genä tapkır da isenä töşermägän ide. Hätta töşendä dä Näfisäne ak çäçäkle bolında yöri ikän dip kürep uyandı. «Ä Hämidä?»

Yarıy äle şunda kızlar kaytıp kerdelär. Säğat tönge unikençe kitkän ide. Tramvay da bulmagan, cäyäüläp kaytkannar. Yözlärendä bäyräm äsäre dä yuk. Citmäsä monda Näfisä belän Rifat kinodagıça söyeşep-söyeneşep utıralar.

Bigräk tä Gölfiyä dorfa kılandı. Yegeten yaklap Näfisä süz dä äytä almadı. Rifat çıgıp kitärgä mäcbür buldı.

Bülmäsenä kaytıp, karavatına çumgaç kına ul, bu kiçädä olı hata yasaganlıgın añlap, tämam sızlana başladı. Aşıktı yeget, aşıktı! Menä häzer nişli inde? Ägär dä Näfisä kömängä kalsa? Ul bit Hämidä kebek saklana belmi, andıy serlärdän häbärdar tügel!

Eh, niçeklär yalgıştı Rifat, näfesen tıyıp kala almadı! Näfisä kebek ence börtegen bit, çibärneñ çibären, zatlınıñ zatlısın!

Rifat şuşı häldä, bägıre kiselgän kileş, irtängäçä ni uyaulı, ni yokılı yattı. Vakıt-vakıt yörägennän çıkkan ah yalkını bülmädäşlären uyattı. Alar äle berse, äle ikençese:

— Citte inde siña, Rifat! İtegeñne tondıram üzeñä, ıñgıraşma!— dip, sataşulı häldä ärläp algaladılar.

Eget irtänge yakta gına yokıga kitte häm şabır tirgä batıp uyandı. Anı güyäki kılgan gönahı yakalap algan da, bugazınnan buarga mataşa ide. Hälsez hälendä ul, yuıngıçka barıp, salkın su belän çaykanıp kilde. Ämma ukşıdı. Tänen bizgäk aldı. Kabat yatagına suzılıp yattı. Bu yulı bik ciñel genä yokıga kitte. Şulay ul lektsiyälärenä dä barmıy kaldı. Kiçä Näfisä yanına menäsen isenä töşergäç, üzen berni dä bulmadı dip yuatkaç, kabat küñele üz urınına utırdı. Tagın da yoklap aldı. Bu yulı ozın kara tırnaklı kulların suzıp, tuzgıgan ozın sarı kamış çäçle, yäşelsıman küzle, yuka kızıl irenle Hämidäneñ kuıp yörüen, añardan kaçuın töşendä kürde. Kurkıp bette. Uyangaç, inde şul turıda uylanıp yattı.

Student halkı lektsiyälärdän şaulaşıp kayta başladılar.

VI

Hämidä turında törle häbärlär yörde. Bülmädäşläre häm dusları alarnı asılda Rifat kolagı işetsen öçen söyli torgannar ide. Möhämmät Gäräyevnıñ dä Hämidä tupsasına taba salıngan sukmagı nidänder suınuı bilgele buldı. Anı bötenläy ük Älmätkä küçenep kitkän ikän, didelär. Aprel başlarında ul Kazannı yazmaları belän şaulatıp aldı da, çınnan da «yugaldı», keşe küzenä kürenmäs buldı. Äle studentlar arasında şaulı kölkele şiğırlären söyläp yöri, äle «kuyı çäy» belän kızlarnı mähäbbättä häyran itä torgaç, bolay kötmägändä eze suınu, äüväle, halıknı poşamanga salırga tiyeş ide, annarı, hiçşiksez sagınu sagışına. Anıñ şuşı yörülärendä Rifat niçä tapkır yözgä-yöz kilde. Hämidä belän bergä dä şayarışıp bargannarında yegetneñ aldına çıktılar. Hätta sizmägän-kürmägän kebeklär dä ide. Hämidä torataş kebek häldä kalgalagaç, Möhämmät Gäräyev añarga:

— Şuşımı inde ul sineñ niyeñ?— digän sorau birde.

Bu süzlären işetergä ölgergän Rifat ğarlände, tizräk alar karşısınnan olagu yagın karadı. İkençe oçrakta,— anısı da köndezge vakıtta buldı,— alar anı yıraktan uk kürep, tınıç kına ütep kittelär. İsänläşergä dä mömkin ide üzläre belän, ämma yeget batırçılık itmäde.

Şuşı vakıygalardan soñ Hämidägä karata Rifatnıñ küñele suınırga tiyeş bulsa da, nigäder kıznı onıta almıyça gacizlänüe, berdänber yuanıçı Näfisägä karata izge hisläreneñ tämam yalkınlanıp çäçäk atuına da komaçaulık tudırdılar. Yeget barıber dä üz kemlegen saklap kalırga tırıştı. Añlaganı şul ide: Näfisägä mähäbbäte anıñ küñelen niçekter saflandırdı, çistarttı. Ul moñarçı andıy hälneñ bulırga mömkinlegen küz aldına da kitermi ide. Yukka äytälär ikän cir yözendä tängä genä munça bar, canga yuk dip. Tukay da yalgışkan. Menä bit, üze tatıdı, Näfisäneñ saflıgı, ışanıçlı häm çista mähäbbäte anıñ da canına «munça» buldı. Ul şuşı saflıknıñ rähäten toyıp yäşi başladı. Tän dä kerlänä, anısı. Ä menä canın Möhämmät Gäräy belän Hämidäneñ ber oçrap aluı da kara köydergän ide, şul uk kiçne Näfisäneñ hörmätle häm izge mönäsäbäte anı yañadan paqländerde. Bolarnı keşegä söyläsäñ, añlap ta betermäslär inde. Ä bälki alar da yahşı belä torgannardır? Yukkamıni saf hislär, saf mähäbbät turında il eçendä genä tügel, dönya buylap häbärlär yöri? Anı danlıylar häm olılıylar!

Rifatnıñ hisläre Hämidä öçen uyın gına bulgannar tügelme soñ? Häyer, anıñ üze belän dä Möhämmät Gäräye şayarudan uzmagan ikän bit. Häzer taşlagan da, ikençe beräügä öylängän, imeş. Dürtençe hatını uk bula tügelme? Häm ul keşe halıkka ädäp, ählak turında şiğırlär takıldıy, romannar yazıp añlatmakçı! Rifatnıñ da alarnı ukıganı buldı. Ah bu adäm ul äsärlärendä niçeklär köyä, yana! Alay da bula ala mikänni? Ni öçen ul ukuçısı belän ihlas tügel?

Yazuçılarga şuşındıy holık has buluı hakında Näfisä belän ike arada süz çıkkaç, Rifat üzeneñ küñelendägene söyläp birgän ide dä, canaşı aña:

— Tormışnı töbenä ük töşep citmiçä öyränep, añlap, belep bulmıy. Yazuçılar başkaça niçek material tapsınnar? Bu alarnıñ eşe — tormış töbenä töşü, bezgä, ukuçılarına, şul tormışnı kürsätep birü,— digän ide.

Eget häyran itte. Äüväle bolarnı Rifat lektsiyädän alıngan berär professornıñ süzläre genä bulırga kiräklegen uyladı. Annarı, Näfisäneñ başka süzlären işetkäç, üz akılı da kamil ikänlegenä soklana başladı. Añarga ul çakta kız:

— Yarıy äle curnalistlarga tormışnı töbenäçä töşep öyränü kiräk tügel!— dip äytkän ide.— Bügenge barlık belän genä yäşilär. Bügengene yazalar!

Bu süzläre Rifatnı artıgı belän dulkınlandırdı. Ul «döres tügel» dip laf ormakçı ide. Annarı, soñgı sessiyädä «curnalist eşçänlege» digän fän buyınça imtihan birgänendä,— kafedra citäkçese dotsent Äğzamov üze algan ide,— menä şuşı «niçek yazarga» digän sorauga açık häm añlı itep cavap birä almavı öçen «kanäğatlänerlek» bilgese genä aldı tügelme soñ? Häzer şul isenä töşte häm yazuçıdan curnalistnıñ töp ayırmasın añlap ölgerde. Näfisägä karşı süz äytä almavı da şunnan ide. Söyenep:

— Äye şul,— dide, hätta kıznı übep alıp, tämam söyenderep äytte: — Sin professorlar birä almagannı da biräseñ!

Anıñ şuşı «biräseñ» digän süzen Näfisäneñ bülmädäşläre ğayepkä alganday, beraz kızarıngan yöz belän, ukıgan kitaplarınnan ayırılıp, usal küzlären sözep karap, inkar itkändäy kılandılar. Häyer, canaşınıñ Rifat yanında üzen inde irken tota başlauları da alarga küptörle mäğlümat kiterergä tiyeş ide. Añsızlardan tügel alar, barısın da belälär, sizenälär! İñ kiräge, mähäbbätlärenä karşı tügellär.

Ägär dä Rifat belän Näfisä aprel yırganaklarında yalanayak yörep kaytsalar da, yülärländegezme ällä sez, tilelär, dimäyäçäklär. Keşene keşelär şulay üz itälär, yakın kürerlär dip başıña da kertep karıy almas ideñ, üzeñ şundıy bähetkä duçar bulmasañ.

VII

Rifatnı may bäyrämnärenä avılına çakırdılar. Enese Haris härbi hezmätkä alınası ikän. Közdä kitmi kaldı. Kolhozda mehanizator. Tuñga sörüdä eşläde. Şuña kürä dä anı soldatka dip kuzgatuçı bulmadı. İnde häzer alasılar. Kolhoz räise ike kulsız kalam dip äytä, di. Ämma Haris härbi hezmätkä barırga tiyeş. Ul anda çın yeget bulıp ölgeräçäk, tärtipkä, buysınırga, ämer itärgä öyränäçäk. Ägär dä torıp kalsa, kötä bir: yegetneñ başbaştak adämgä äverelüe bar.

Hay avır armiyädä başbaştaklar belän. Üzlären ällä kemgä kuyuları ber häl, ämma da buş kuık buluların añlamauları gacäp. Komandirları gına tügel, iptäşläre dä andıylar belän izalana. Şulay da barıber cayı çıga, havalıgı suına. Menä hikmäte närsädä härbi hezmät ütüneñ yeget keşe öçen.

Rifat yäştän ük kündäm bulıp üste. Ätise anı haman üze belän ferma eşenä, bozaular kararga alıp yörtte, arbasınnan ber dä töşerep kaldırmadı. Sänäk belän peçän, salam kayırıp, Rifatnıñ iñ başları avırtır ide, ämma zarlanıp hiçber süz äytä belmäde. Ul utın kisü, koş-kort, mal-tuar karau yortta tulısı belän anıñ karamagında ide.

Alar ike malay üstelär. Haris, şaktıy keçe bulıp, beraz yalkaurak malay, änkäse tärbiyäsen kübräk üz itte. Rifat usalrak ide, enese yomşaklıknı söyde.

Ämma yazmışnı Hoday täğalä alarga butabrak birgän ikän şul: Haris keçkenädän traktorist bulam dip üste, ä abıysı kübräk «kaläm tibrätü» eşenä tartıldı. Bälki döres süzder: kemgä närsä citmi, ul şunı ezli bit!

Häm menä Harisnı da härbi hezmätkä alalar ikän şul! Bäyrämnär arasında kitäse, di. Abıysı kebek çit ildä hezmät itär mikänni? Andıylarnı irtäräk çakırtalar bit.

Ozatu digännäre mäşäqatle inde ul. Ber tuylık östäl äzerlise bar. Mişär ile ul andıy-mondıy gına tügel, anda barısı, hätta çäy kalagı da zatlıraktan da zatlırak bulırga tiyeş. Häyer, kürşe-ülän bulışmıyça kaldırmıy. Östälne Rifatka alıp bardırırga uylap kuygannar ikän. Üzen kürsätergä kiräk bulaçak äle. Ämma da Rifattan artistlık kötmäsennär, ul çın abıy keşelärçä bulaçak häm tärtäne kırıs totaçak. Östäldäge taba-kaşık ta vakıtsız şaltıramas. Belep torsınnar. Tik menä aş-su äzerläü mäşäqate?

Bu hakta işetkäç, Näfisä, ike dä uylap tormastan:

— Rifat, canım, üzem kaytam! Üzem bulışam!— dide.— Kiräksälär, bülmädäş kızlarnı da alıyk!

— Dürtegez ük küp bulmassızmı?— dide Rifat, yul çıgımnarın da isenä alıp, başkası hakında da uylap.

— İsäpli tor!— dide Näfisä, ämma üzeneñ hiçşiksez kaytaçagın häm bulışaçagın tagın ber kat kisätte: — Mine kaldırmassıñ! Äti-äniyeñ belän dä tanışırbız! Barıber kiräk bulaçak bit inde!

Eşneñ kaysı yakka taba barganlıgın añlarga ölgergän Rifat: «Şuşılay uk tizlätik mikänni? Ukuın beterü turında uylarga isäbe yuk, ahrısı?»— dip, eçennän beraz häsrätkä dä birelde, şulay da bu urınsız dulkınlanuın yözenä çıgarmaska tırıştı. Aña bu uyı berazdan, ni gacäp, üz yagınnan namussızlık sıman toyıldı. Mondıy hisne ul Hämidä belän bulgan çagında kiçergäne yuk ide. Ägär dä alga taba da şuşı räveşle toygılana başlasa, yörägenä avırga kiläsen ul älegä başına da kiterä almadı. Rifatnıñ bolay çistarınuı, küñele saflanu ğalämäte älegäçä täcribäsendä bulmaganlıktan, beraz kıyıngarak ta kilä, çönki dönyalık ğalämätlärenä karaşı barıp, yäşäeş töşençäläre belän küñel kiçereşläre häm hisläre karşılık itä başladılar. Mondıy çakta adämneñ hätere butaluçan bula. Namus töşençäse dä bar ikänlegen añlap, ul hätta lektsiyälärgä salkın karavı kebek gadi häm ğadäti mäsälälärdä dä fiker üzgäreşen kiçerde. Mömkin qadär buş vakıtın kitapka, gıylem öyränügä sarıf itü teläge uyandı. Bu keşe inde başka Rifat, bütän ber adäm balası sıman ide. Yeget ul hislärenä karşı torıp karışırga da belmäde, älegä mondıy hällärenä anıñ rizalaşası da kilmi ide kebek.

Alar may bäyrämenä bülmädäş kızların alıp kaytmaska buldılar. Bilgele tügel, bälki 9-May bäyrämenäçä kalırga turı kilüe bar ide. Harisnı soldatka ozatıp cibärmiçä bulmıy şul, keşelär aldında oyatka töşsäñ, anı kaya kuyarsıñ?

VIII

Çüpräle rayonınıñ Şäymorza avılına kaytu öçen äüväle alar poyızdga kildelär. Zur elevatorlı Borındık stantsiyäsendä töşep kaldılar. Ul yıllarda «Kazan–Ufa poyızdı» Ulyanovski şähäre aşa yöri, tizlektä dä güyäki kala tramvayların häterlätä ide.

Poyızdda kilgändä Näfisäneñ başı äylände. Ul da Rifat kebek mişär kızı, ämma Çistay yagı güzäle ide. Aña tik nigäder mondagı halıknıñ ärsezlege oşap citmäde. Bu hakta äytkäç, yeget aptırap ta aldı. Anıñ uyında mişärneñ holkı — ärsezlek ürnägeneñ-ürnäge ide. Näfisäneñ ukıtuçı balası buluına da sıltamadı, bälki hikmät kömän kütärüendäder dip häveflände. Ägär dä şulay ikän, aña bıyıl öylänü yagın karau häyerle. Başka yahşırak fiker başına kerä almadı.

Alarnı borınına qadär keşe belän tutırılgan «PAZ» avtobusı, taşlı yuldan sikertä-sikertä alıp kitep, Şäymorza avılı başında ber säğatlärdän soñ gına töşerep kaldırdı. Näfisä üze dä şuşı räveşleräk yörep künekkänlektän, moña ällä ni ise kitmäde. Tik başı gına äylände, ukşuı da betkäläp aldı. Rähmät töşkere, yarıy äle avtobus isennän zarlanmadı, kiresençä, küñele bolganu ğalämäte berazga betep, Rifatka şayan süzlär dä äytkäläde. Hätta hıyalga da birelep aldı:

— Alla boyırsa, bezneñ dä maşinabız bulır. «Ciguli» dä yarıy. Anıñ belän kaytıp-kitep yörüläre rähät kenä!— dide.

Rifatka da mondıy fiker oşıy ide. Tik kayçan bula äle ul? Ätiläre, burıçka bata-bata, soñgı biş yıl buyı yaña yort citkerdelär. Rifattan barı tik akçalata yärdäm genä köttelär. Şuña kürä dä yeget, cäylären dä Kazanda kalıp, äle radioda, äle gazeta-curnallarda yalga kitkän curnalistlar urınında utırgalap, kiçlären barcalar buşatıp, karavıl torıp akça tuplıy, ayına hätta bişär yöz sumnar da poçta aşa avılga cibärgäli tordı. Bu akçalar tözeleş materiallarına da, ostalarga tülärgä dä citä bardı. Şäymorzada olı süz taraldı: «Samat abzıynıñ häsräte yuk anıñ, ulı kalada zur eştä, akçalarnı kapçık-kapçık cibärep kenä tora», imeş. Häyer, ata-anası da Rifatnı kimgä kuyuçılardan tügel idelär. «Yortnı ulıbız akçasına citkerdek!»— dip söyli tordılar. Alarnıñ fermada kolhoz bozauların simertep-tärbiyäläp kazangan hezmät hakları ikesenä bergä yöz dä siksän täñkädän artmıy ide. Citmäsä, ostalarga bulışu öçen, ike cäy rättän Samat abzıyga eşen taşlap torırga turı kilde. Hatını Hädiçä tüti dä şulay itte. Aş-suga osta Fatıyma abıstaynı da berençe atnalarında ostalarga östäl äzerläşergä däşärgä, añarga da akça çıgarırga mäcbür idelär. Ämma da Hädiçä tüti añardan peşekçe serlären otıp kaldı. Döres, kulı alay uk tämle bulmadı, ä menä Samat abzıy elekkeçä tabagınnan kısır öre kuıp utırudan tuktadı, bitenä-tänenä it kundı. Hädiçä tütineñ qadere dä ber başka üste. Aşnı anı maylırak ta, nıklırak ta — ike törle kalca belän peşerergä kiräk ikän, söyäkneñ dä cileklese mäslihät, di. Tokmaçnı da dürt yomırka belä basuıñ, yahşılap izep, vaklap turap, kipterep aşka saluıñ döres. «İkençe»gä bäräñgene dä tämam yuıp ärçesäñ, annarı kabat öç rät çaykap, turap salsañ — äybät, başlı sugannı vaklap, bergä peşersäñ, tämam sözep alıp, stakanı-stakanı belän söt sala-sala izgändä, annarı, ber kat izep betergäç, ikençe katına tagın şulay tugılarlık bulgançı bolgatkanda — şäp çıga. Barıber dä kuyırıp citä. Ä tavık iten kazanda tügel, aldan berär säğat tozlı-maylı suda totıp, annarı sarkıtıp turap, tabaga tezep, östenä ikençe tabanı kaplap, kaynar miçtä ber säğatläp totsañ, cilek kebek bula. Belsennär Fatıyma abıstaynıñ kulın, Hädiçä tütineñ uñganlıgın!

Bervakıt Samat abzıy şulay da zarlanası itte:

— Kartsık, itne küp totasıñ, maynı yetkerer häl yuk!— dide, ostalarga atap suydırgan yäş bozau iten tabakka tutırıp kertkän uñayında. Ämma Fatıyma abıstay kulı belän hatını Hädiçä tütineñ dä üzgärep aluın isäbennän çıgargan ikän. Ul aña:

— Monnan tübän ukınıp torası bulma!— dip kenä cavap birde.— Dönyada adäm mal öçen yäşämi, mal adäm öçen yäşi!

Samat abzıynıñ mondıy süzne işetkäne yuk ide. Gomere buyı yort-cir häsräte belän can attı. Bar kazanganın iske öye belän ihatısı yota tordı. Kayan kilep bu Hädiçäse şulay bayıp kitärgä ölgergän äle? Mal — keşe öçen, imeş!

Bu uyı anıñ başınnan çıkmadı. Fiker itä torgaç, üzeneñ dä kıyblası üzgärde. Ostalar matçanıñ bersen yaratmıyça süz katıp ölgerügä, şunda uk säbäben beleşte, käsebenä kerde, kolhoz idaräsenä yögerde. Pilorama torgan park yagına mende. Taba almadı. Ä matçalık kalın narat kürşelärendä bulgan ikän. Bäyäsennän tormadı, satıp aldı. Ostalar anı eş itep tä kuydılar. Alga taba da gel şulay «atlıy» bardı. Başlaganda «bezgä yarıy»ga cırlap kitkän eş, yortnı tözetkändä «bulgaç — bulsın»ga äverelä bardı. Busı da şul Fatıyma abıstay kulınıñ üz hatını aşa arkasına «ti̇yüennän» ide tügelme?

Alarnıñ sap-sarı ere narattan, biyek itep, altı poçmaklap citkergän öyläre, eşlänä torgaç, kalay tübäle dä bulıp çıktı. Öyaldı häm verandasın da beryulı bar ittelär. Tös cibärep tormasınnar dip, terlek abzarları, kara munça, iske saraylar da tuzdırılıp, utınga kiseldelär, alar urınına yañaları kalkıp çıktı. Öy kıyıgına digän şifr da şunda kerep bette. Äle yañadan yegerme tabak satıp aldılar. Uyın eş tügel, bersen-bersen täñkä yarımnan, cämgısın utız sum bäyä belän. Ul vakıtlarda bu qadär summalar zur akçalardan isäplänä ide. Şäymorza halkı:

— Samat tserep bayıp yata! Rifatı zur eştä bulgats, häsräte yuk!— dip söylädelär.

Mondıy süz kolakka naz ide. Kalada Rifat soñgı ike yılda dürt eşne beryulı alıp bardı. Ul tönge karavılçı da, uram seberüçe dä, şäp radio-curnalist ta häm barca buşatuçı burlak ta ide. Ara häm tala belmäde. Ämma häylägä dä öyrände. Uramnı sebersä — seberde, sebermäsä — yuk. Ä karavılnı yokı urını itte. Häyer, yazu-sızunı da şunda gına äpäläde. İñ avırı barca buşatu ide. Anı barıber taşlamadı: akçasın könendä uç tutırıp birä torgannar ide. Kayber könnärdä yöz illeşär sumnı eşli aldı.

Menä şul Rifat üz akçasına saldırgan öyenä kaytıp kilä. Aña halık zurlap endäşä. Kütäreneşep kaytkan Näfisäsen kübräk küzlilär. «Alay, bigräk tä tsibär nästä tapkan bu!»— digän süzläre Rifatnıñ kolagına işetelä. Kürep tora, artınnan avıl soklanuda «egılıp kala» bara!

Änä ul sap-sarı narat yortı — uramnıñ iñ biyek başında koyaşka kukrayıp karap basıp tora. Elekkege kıyış başlı iske öylärennän tuygan ide. Monısın sagınıp kayta. Näfisäse kebek ük saf häm çista, zatka ber bit ul!

Menä kapka töbe. Eşkä dip vakıtında alıp kuygan taktaları tezep kaplap kuyılgan. Boların satsalar da bula. Tik ätiseneñ näfese kuzgaldı, koymalarnı «krugom» yañarttıram dip hıyallana.

Rifat bolarınnan häbärdar, ämma Fatıyma abıstay kulınıñ alarga «yokkanın» gına belmi ide. Ätilären şul säbäple açulanırga da itä. Süz genä başlanganı yuk!

— Şuşımı sezneñ yort?— dide Näfisä, talçıkkan kulındagı sumkaların kapka töbendäge utırgıçka kuyıp, beraz tın alıştırıp, ämma da süzlären ahırınaça citkerep: — Yort kına tügel, altın saray ahrısı bu! Abau yäşilär ikän sezdä!

Rifat anıñ bu süzlärennän soñ ällä kemgä äylände dä kuydı. Gäüdäse dä turılandı, uyları da utırıp citte.

— Şulay bulmıy ni!— dip kenä cibärde.

IH

Öyneñ eçke yagı gacäyep ide. Ör-yaña biyek tüşämnär, ap-ak miçlär, östäl, urındık, keläm häm başka yort cihazları. Monda kolhoz fermasında mal karauçı skotnik ğailäse tügel, şähär meşannarı yäşilärder tösle toygı hasil itä idelär. Näfisäne iyärtep kilep kergän Rifatnı kütärep alırday bulıp yögerep kilsälär dä, anıñ yanındagı kızdan oyalıp kaldılar. Cildän aşatudan, salkın tigän häldä dä fermada eşläp yörüdän, tires, tizäk arasında köne-töne buludan Hädiçä tütineñ küzlärenä zähmät tiyep, kürke kitkänlegen ire Samat abzıy da belä ide. Hatınınıñ artka çigenep, güyäki çarşau korma artına kerep kaçarga urın ezlägändäy itenüenä gacäplänmi kalmadı. Ämma üzenä mul häm yahşı rizıknıñ faydası tigänlektän, küz-borınga elektän ise dä kitmäü säbäple, silos ise añkıp torgan kulların alga irkenlek belän suzıp:

— Ällä kız alıp kayttıñ inde?— dip, ulı Rifat belän küreşte. Üze haman Näfisä yagın küzläde. Anıñ kulındagı avır sumkalarnı kütärep alırga da onıttı. Kilen diyärgä dä älegä tele äylänmäde.

— Bu — Näfisä!— dide Rifat, avılça gadi itep.— İsänläşegez!

Ata-ana, ayaklarına urın taba almıyça, tämam cäfalana idelär. Şulay da Samat abzıynıñ akılı eşläp ölgerde:

— Näfisä... Näfisä... Näfisä kızım, kaya äle, sumkalarıñ avır bugay!— dip, alarnı kulınnan alırga ürelde. Kızga ciñel bulıp kaldı.

— Kuna kaytkansızdır bit?— dide annarı Samat abzıy, süzne yüri şayartuga taba borıp, oyalunıñ çitkä tibärgä omtılış yasap.— Şişenä, ösläregezne sala torgansızdırmı? Tsäy dä yetkän. Änäñneñ dä irtännän bügen borını kıtsıta ide. Kütstänätskä bula ikän!

Hädiçä tütineñ oyaluı bolar belän genä betmäde. Ul haman da, süz dä äytä almıyça, yäşerener cir dä tabu mömkinlegenä ireşmiçä, küzläreneñ yartısı belän Näfisäne küzläde. Çibär ide genä tügel, kilen bulası kız bik tä güzäl ide. Ägär dä bu bala anıñ ulına karagan ikän, dimäk şul — Rifatı andıy-mondıy gına tügel, zur keşe bulırga tiyeş, olı däräcäle eş iyäse! Ä nigä äle haman da ukıp yöri ikän?

Ananıñ bu uyları oyaludan akılı kitü kebek äyle-şäyle ğalämät sıman bulıp çıktılar. Yarıy äle ul alarnı işeterlek itep söylämäde, yugıysä, iñ täüdä, ire Samat anı kahärläp taşlar ide. Ulı Rifat ta artık küp soraştırgannı yaratmıy. Samat, yarım-yortı süzlärennän cıyıp, ber vakıyga rätenä kertep añlata-söyli belä, anısı. İrtägä irtän barısın da bäyän itär äle. Yäşlär yoklaganda, mal karap alganda ällä nilärne kiñäşep ölgerälär alar. Fermasınnan irtäräk kaytır, eşläre tıgız, Harisınıñ ozatu kiçäsenä hästärlänäseläre bar.

Östäl yanına Näfisä zatlı yon külmäk kiyep çıktı. Yäşel tukımadan, ak yakalı, neçkä bilgä buılgan näzek kayıştan. Ul alsu yöz, kara kaşlar, kerfeklär, küzlär, tolım çäçläre — bolar bu yaklarda adäm balasınıñ kayçan kürke bulganı bar? Hay bähetläre bar ikän şul ulları Rifatnıñ, hay bar ikän! Hatını kürkäm ikän, ire dä üsäçäk! Änä, cıyın «naçalstvo»nıñ hatınnarın kara, kür! Rayonga saban tuyına gına barasıñ, ah itep kaytasıñ. Ämma bu bala alar işe genä tügel, ildä-dönyada berdänber, täğaen! Döres, kalada, şul Kazan digän şähärdä kız-kırkın bik çibär, di, anısı!

Näfisä oyalunı çitkä kuyarga buldı. Mişärçäläp «tsäy» dip tä cibärde, söylämen dä kolaklarına yatış yasap köyläp äytte. Samat abzıynıñ bu ğalämättän täqate kitte. Küzlärendä yäşen taşları uynap alırga ölgerde. Anıñ bu käyefe bik kilüdän ide. Üzeneñ tele:

— Guy, bu bezneñ kız!— dip, ni söylägänen onıtıp cibärä yazdı.

— Äye,— dide Rifat,— Çistay mişäre! Üzebezneke!

— Çistaynıkı şul!— dide Näfisä, bu yulı kazançaga küçep. Matur kıznıñ telne vatıp mişärçä söyläşmäve tagın da tabigıy häl sıman kabul itelde. Samat abzıy anıñ menä şulay gına söyläven küñele belän teli başladı. Şuña kürä äytep kuyarga aşıktı:

— Üzebezneñ Çohım teltsäse dä bik tsibär ikän!— dide. Büselep tä kitä yazdı.

Anıñ «Çohım» digäne mişärçädä Kazan ikänlegen Näfisä belä ide inde. Çistayda andıy süzne kullanmıylar, ä monda — yäşi. Ämma süzgä bäylänü kebek yakka kerep kitmiçä, ul fikeren tämam tögäl tottı:

— Rifat ulıgız da kazança sülänergä bik yarata!— dide. «Sülänüe» mahsus räveştä mişärçä äytelde. Ämma tözäter keşe tabılmadı. Moña Näfisäneñ käyefe kilde.

Çäyne ozaklap eçtelär. Yul keşese dip, ulı kaytu hörmätenä Samat abzıy ak arakıdan häm kızıl şärabtan şeşälär açtı. Näfisäneñ eçärgä telämävenä açulanıp aldı. Ämma ulı da ber ryumkadan artıgın totmadı. Samat abzıyga bu yaktan küñelle bulmadı. Tik açılgan şeşäneñ häzer töbenäçä üzeneke iteläçägen, irtäme-soñmı barıber buşatılıp kuyılasın ul belä ide. Şunlıktan:

— Priborlarnı ziyıp alayım alayıntsa!— dip, häylä korıp, «şışalarnı» üze belgän «yirena şıldırttı». Annarı:

— Kızım, ayıp itma, bezneñ tel şılay katı inde!— dip, ämma da «katı» süzen näq kazançaga kiterep äytep, nider söyli başlamakçı ide, ulı östäl artınnan tordı.

— Bez abzar-kura, ızbalarnı karap keräbez äle!— dide.

Ämma Samat abzıy:

— Näfisägä, kızıbızga änäñ küstäter, sin üzeñ genä bar!— dip, ulınnan kotılu yagın karagan ide dä, barıp çıkmadı.

— Min Rifat belän bulam!— dip, güzällek iyäse şunda uk sikerep tä tordı.

Bu mögayın yahşı fal ide. Ämma Rifat bötenläy kiresen kırt kisep äytep taşladı:

— Näfisä, änigä bulışasıñ bulır. Östälne bolay kaldırırga siña...— dide.

Monısı yeget yagınnan dorfalık ide. Hädiçä tüti akıl birergä, kızga yul kürsätergä teläsä dä, oyalu ğalämätennän çıga almagan kileş utıra birde. Çınayaklarnı yua başlasa da, töşep kitep vatılırlar dip kurıktı. «Sülä, başka vakıtta tsabalay itasıñ!»— dip äytep, irenä keşe kürmäslek kenä itep törtkän ide dä, süzläre tel astında ukmaşıp kaldılar. Samat abzıy, yüri üç itkändäy, Rifat çıgıp kitügä, üz urınında kattı da kaldı. Näfisä anıñ çın mäğnäsendä huşın algan ide. Hatını öçençeme törtkändä genä añına kilde, säğate citkänlegen abaylap ölgerep:

— Eşkä soñga kalam kana!— dip, tizräk çıgıp yögerde.

Ana häm bulaçak kilen Näfisä östäl yanında yalgızları utırıp kaldılar. Küp tügelder, mizgel genä uzgandır, ämma tagın da ber-bersen bäyäläp ölgerdelär. Näfisägä Hädiçä tüti oşamadı, nindider mäkerle uyı bardır sıman toydı ul bu hatınnı. Anıñ karavı ana da: «Ägär ulım bıyıl öylänsä, üz ğailäsen karıy başlar da, bezdän akçasın özär. Bu güzälkäygä şul kiräkter, ulım tügelder!»— dip baş vattı. Ämma akılın çibärlek täesire barıber ciñde. Tabak-savıtlarnı tiz-tiz cıyıp, kazannan-çiläktän esse-salkın su kiterep, aş cihazların yalt yasap, Näfisäneñ minut eçendä östälne cıyıştırıp kuyuı da canına huş kilde yugıysä. Bu balanı çınnan da yaratmaslık tügel ide.

H

Harisnı dürtençe mayda uk härbi hezmätkä ozattılar. Bäyräme mul häm köçle buldı. Bay keşelär bolar dip, böten Şäymorza avılı yegetläre-kızlarınnan tış, kürşe salalardan da «käyefle» törkemnär äzergä-bäzer kilep cittelär. Arada tanış-beleşläre dä citärlek ide. Kolhoz räise mahsus üze kilgän ide. Yuka külmäktän genä aş häm sıy taşıp yörgän Näfisäne kabıp yotarday bulıp, küzläre belän «başınnan ayagınaça aşadı». Yarıy äle, onıtılıp kitep, tavış kuptarmadı, ämma tämam iserergä dä ölgerde. Samat abzıyga ällä nindi ordennar väğdä itep, büselep citep tostlar äytte. «Kıznıñnı minnän yäşerep üstergänseñ!»— dip däğvalap, beraz sataşıp ta aldı. Anı yegetläre, kütärep alıp, kapka töbendä kötep torgan şoferlı maşinasına çıgarıp saldılar. Şunnan soñ da, ikençe könne dä ällä kaylarda, asıl kızlarda sataşıp yörgänlekläre turında halık arasında niçämä tapkır süzlär buldı. Yarıy äle yaz, basular yomşak, yırak kitü mömkin tügel ikän. Sazga batıp betkän, biçarakay.

Ämma da Hariska kırıngıç priborı büläk itüe hak ide. Elektr belän eşli torgan ul caylanma soldat keşegä kiräk bulaçak, imeş. Kolhoz idaräse, partkom häm komsomol oyışması isemennän birelgän ul büläkne Harisnıñ üze belän alası kilmäde. Anıñ älegä sakal-mıyık dip äyterlek bala yonnarı da çıkmagan ide. Ä Samat abzıy söyende, «ulımnı iskä ala-ala kön dä kırınırmın» dip, tizräk küz uñınnan yäşerep kuyu yagın karadı.

Haris holıkka tınıç häm sabır yeget ide. Näfisä apasın ber kürüdä yarattı. Yäşläre turı kilüen häterenä dä almadı. Abıynıkın üzeneke itü uyı başına da kermäs häldä ide ul.

Töskä-bitkä änisenä tartım Haris. Ämma da Rifat belän urtaklıgı bötenläy dä yuk sıman. Abıysın alar babalarına ohşagan dip söylädelär. Şulay bulırga da bik mömkin ide. Rifatnıñ yöze-bite, bädäne-señere eredän, ä alarnıkı — vagrak. Rifat taş kebek nıktır sıman, ä alar — tal agaçı kebek sıgılmalı kebek. Rifat küp süzlärne kolak artına cibärüçän, eredän kubu ğalämätendäge sıyfatta, ä alar — kelt itkängä dä çelt itep cavap birüçän, vaklıknı kübräk söyälärder şikelle.

Harisnı rayon härbi komissariatına qadär ozatıp kuygaç, bälki şunda Kazanga baruçı maşinalar bulır dip, Rifat yul äyberlären üzläre belän aldırgan ide. Näq äytkänençä bulıp çıktı. Alar Şäymorzaga kire kaytıp tormadılar, şunnan gına kitep bardılar. Ruldäge şofer süzsez keşe bulıp çıktı. Anıñ yaña «KamAZ»ı eldertte dä eldertte. Ul maşinalarnıñ äle çıga gına başlagan vakıtı ide. Monı da Näfisä yahşı fal bularak kabul itte.

Ämma Kazanda kötelmägän häldän vakıygalar başkaça yul belän kitep bardılar. Monıñ şulay bulasın Näfisä başına da kiterä almagan ide. Ul yarık tagarak yanında utırıp kalgan äbi hälenä töşte. Beräülär bu vakıygalar tezmäsennän yülärlänerlär ide. Näfisä dä üzen şulayrak toya başlap, yarıy äle vakıtında akılın cıyarga ölgerde.

HI

Kazanga kaytkan könnän Rifat kinät yugaldı. Döresräge, Näfisägä ber genä tapkır da kerep, hälen genä dä beleşep çıkmadı. 9-May bäyräme uñayınnan kız aña büläkkä dip mahsus kulyaulık ta çigep kuygan ide. Anı niçä tapkırlar aldan birergä itte, ämma aşıkmaska uyladı. Menä-menä Rifatı kilep kerer sıman ide.

Ä berkönne, 9-Maydan soñ ideme ikän, bülmädäşe «baka küz» Gölfiyä kotsız häbär alıp kayttı: Rifat Hämidädä kuna-tönä yäşäp yata ikän! Bügen ul anıñ şäüläsen genä kürep kalgan. Alarnıñ «blog»ına kerep çıkkanında, Rifatnıñ çäynek kütärep yörüen, ul arada yuk ta buluın abaylap ölgergän.

Bu bähetsez kara häbär Näfisäneñ hälen aldı. Şul kiçne ul kinät avırıy başladı. Vraç çakırttılar. Diagnoznı kuya almıy aptıragaç, küp ukudan nervları kakşagan, «nervnıy srıv» dip, darular yazıp kaldırıp, kitep tä bardılar. Anıñ hälen bülmädäş kızları bik tiz añlap, Gölfiyäneñ cäyenke avızı çitenä yodrık belän kuydılar. Anısı, üpkäläp, pır tuzınıp çıgıp kitte. Artınnan yalınıp baruçı tabılmadı.

Kızlarnıñ kalgannarı dävalau eşenä kereştelär. Darular ezläp taptılar, aşatu-eçertü yagın kaygırttılar. Tämam ut yanıp yatkan Näfisäneñ häle yahşırsın öçen barısın da eşlädelär. Tınıçlıknı bozmaska ütenep, kürşe bülmälärgä dä häbär salındı. Öç kön häm tön rättän şuşı häl dävam itte. Näfisä lektsiyälärgä yöri almadı. Ämma dürtençe könne töşendä kara yılannıñ çagarga kilüen kürep uyandı. Şuşı yaman töşe aña yärdäm itte. Küñele urınına utırdı. Dönyanıñ agın häm karasın ayırır hälgä kayttı. Şuşınıñ arkasında akılı da şaşudan tuktadı. Darularnıñ faydası, kızlarınıñ kaygırtuı säbäbennän dä ide bu. Näfisä alarga meñ rähmätle bulıp kaldı. Gölfiyä dä başka üpkälämäs häm üpkälätmäs sıyfatka kilgändäy ide. Näfisä anı da kızganıp aldı. Üz häsräte çigenep, keşelär turında kaygırta başlavın ul tagın da küñelendä nıgıtırga tiyeş ikänlegen añlap eş itte. Monıñ faydası iskitkeç zur ide.

Şulay ayakka baskan könnäreneñ ikençesendä, bülmädäş kızlarınıñ lektsiyädä çagında, ul kuhnya yagına çäy kuyarga çıgamın digänendä, kötmägändä bülmälärenä Hämidä kilep kerde häm:

— Kaya Rifatnıñ altın yözege? Ul anı siña almagan! Ul — mineke! Siherçe täre! Kaya «Dembilskiy albomı»? Kiter monda barısın da!— dip akıra, hätta tırnakların-teşlären kürsätep, östenä kilä başladı.— Siherçe täre sin! Kara siherçe! Anıñ akılın suırırga mataşkansıñ! Kiter monda!

Şunda Näfisä, üzen dä beleştermi, barmagınnan altın yözekne tartıp aldı da Hämidäneñ yözenä taba tomırdı:

— Mä, çukınıp kit!

Yözek şaltırap idängä töşte, Hämidä, anı totam dip, mäçe kebek artınnan sikerde. Eläkterep ölgerde. Kuanıçı eçenä sıymadı. Näfisä Rifatnıñ «Dembilskiy albom»ın ezli başladı. Ämma küzenä hiçkayda çalınmadı. Hämidä cikerä birde:

— Albom kaya? Albom! Tap!

— Kızlar yäşerep kuygannardır,— dide Näfisä, artka taba çigenep.— Lektsiyädän kaytırlar, tabarlar, bülmägezgä töşerep birerlär.

Ämma kotırgan Hämidä bu süzlärne işetergä dä telämäde, karavat aslarınnan kızlarnıñ, Näfisäneñ çemodannarın tartıp çıgarıp, alarnı yolkıp-kayırıp açıp, tämam tuzdırıp taşladı. Anı tuktatu mömkin tügel ide. Näfisä karavatına hälsezlänep utırdı. Hämidä kotırınıp ezli birde. Karavatlardagı cäymä, matras häm mendärlärne tuzdırdı, kiyem şkaflarınnan närsä bar — şunı yolkıp idängä attı. Ä albom divardagı kitap şkafınnan kilep çıktı. Anı berkem dä yäşerergä uylamagan ikän.

Hämidä şabır tirgä batkan hälendä ırcayıp:

— Menä siña Rifat!— dip «käcä toyagın kürsätep, üzeneñ fälän cirlären totarga kuşıp, katı-katı äytep, siherdä, kabahätlektä, keşe yegeten üzläşterüdä ğayepläp, işekne ahırda bärep yabıp çıgıp kitte.

Aña karap Näfisäneñ äüväle ber genä dä käyefe kırılmagan tösle ide, ä annarı ul üksep-üksep, kaynar küz yäşlärenä mendären tämam çılatıp beterep, kaplangan kileş bik ozak yıladı, şulay häle betep, yokıga kitte. Kiç belän genä, sabıy bala niçek gönahasız hälendä yokısınnan uyana, şulay bu mäğnäsez dönyaga ışanıç häm ömet belän küzlären açtı. Ni hikmät, bülmädäş kızları kaytkannar, hämmä tuzdırılgan närsälär cıyılgan idelär. Alar ni-närsä bulganlıgı turında soramadılar, güyäki barısı da sataşu gına kebek toyılsın öçender:

— Uyandıñmı, Näfisä?— dip yılmaep soradılar.

Annarı alar, çäy kaynatıp, dürtese bergä utırıp eçtelär. Lektsiyälär, seminar däreslär turında söyläştelär. İlsöyä hätta cırlıy uk başladı. Ämma anısı uk barıp çıkmadı, kızlar aña kuşılmadılar. Gölfiyä dä, Kamilä dä tırışıp karaganday itkännär ide, köylären kiterä almadılar. Küñellärendä başka moñnar ikänlegen yäşerergä tırışuları ide bu. Şunda Näfisäneñ küñelenä cır kilde häm ul, salmak häm tınıç agımda:

— Çäçäklär ul al da göl bula!..— dip cırlap cibärde.

Anı kız härbi hezmätkä kitkän Harisnıñ huşlaşıp cırlavınnan otıp kalgan ide. Ämma, kinät özelep:

— Ä monısın yolkıp alalmassız!— dip äytep kuydı.

Şunda anıñ karaşı kurkıngan iptäşläreneñ yözenä töşte häm ul, alarga yılmaydı da:

— Närsä buldı, borçılgansız?— dide.

Yarıy äle şulay eşläde. Bülmädäşläreneñ yöze yahşıga taba üzgärde. Alar inde cır turında da soramadılar, üzläre dä kabat köy başlarga telämädelär. Haman da şul uk seminarlar, lektsiyälär, uyın-kölkelär hakında süz kitte. Tıñlap utırganında Näfisä üz häteren dä yañartırga, yaktırtırga mataşıp karadı. Ämma anıñ küñelennän soñgı ike-öç aylık mähäbbät vakıygaları sızılıp taşlanganday toyıldılar. Ul barı tik Samat abzıynı, Hädiçä tütine, Harisnıñ soldat hezmätenä kitüen, annarı Rifatnı, anıñ Hämidäsen iskä aldı. Añlıy gına almadı: yeget ni öçen anıñ belän şulay kılandı, olı väğdälär birep söyläşte ikän dä, häzer tugan avılı Şäymorzaga karaçkı Hämidäsen niçek iyärtep kaytır ikän — şularnı uylap aptıradı. «Karaçkı Hämidä» digäne anıñ küñelenä huş kilde häm ul tagın:

— Çäçäklär ul al da göl bula!— dip, bu yulı cırlamıyça gına äytep kuydı häm kölep cibärde. Ämma bu kölüe kahkahalı yülär kölü tügel, akıllı kölü, hätta söyeneç kölkese ide. Ä Hämidä hiç tä çäçäk tügel şul!

«Rifatnı närsäse belän karata aldı ikän?»— dip, üz aldına sorau kuya başlauga, Näfisä üzeneñ yukka bolay borçıluın añlap aldı. Aña üzen kulda totarga, akılın häm zihenen yugaltmaska, canın butaldırmaska kiräk ide. Ul şuña dip tırıştı. Üz aldına katgıy kagıydälär kuya başladı: «Ägär dä asılınsam yäki agu eçsäm, söygän keşem monı işetep kaygırır digän uyga birelmäskä! Andıy yulga keşelär yalgışlık belän baralar! Asılınıp, agu eçep, ülep kenä üç alıp bulmıy! Ägär dä yılap kına utırsam da — şulay uk ahmaklık eşlim, yülärgä çıgam!.. Bulmıy! Rifatnıñ miña kiräge yuk! Annan kotıluım meñ öleş häyerleräk!»

Şunda yöräge sızlap kuydı. Ah, yarata şul ul Rifatnı, şul hıyanätçene bik tä yarattı, üzeneñ bäheten dä kızganmıy añarga birde! Menä şuşı mähäbbät digän närsä bigräklär dä avır şul. Anı gomere buyına kütärep yäşäp, närsälär genä eşläp betär?

Yuk, berni dä eşlämäs! Ser dä birmäs! Yäşär! Kitaplardan ukıganı yukmıni: keşelär nindi genä hällärgä kalmıylar! Uku gına tügel, gıybrät tä ala belergä kiräk! Ul bit töşep kalgan kızlardan tügel. Añamı yegetlär karamas? İnde häzer üzen tagın da çibärlätep, maturlatıp kına yörtäçäk Näfisä. Asıl külmäklären genä kiyep, yegetlärneñ küzlärendä dä, yöräklärendä dä, teläklärendä dä ut kabızıp. Ä anıñ eşe häzer yar ezläü, tabu tügel, bälki uku, belemnären arttıru! Tırışaçak, «bişle»gä kütäreläçäk. Nindi akıl yugaltu di ul bu qadärle?

Näfisä şuşı uyları belän kızlarınnan lektsiyä däftärlären sorap aldı. Anıñ barıber yokısı kilmi ide. Ä däresläre küp kaldırılgan. Semestr buyı ukımagan, alda, borın töbendä genä katlaulı zaçetlar häm imtihannar sessiyäse. Äzerleksez bulırga yaramıy! Siherçe, imeş! Kem siherçe äle, belerbez!

Näfisäneñ küñelen, ukıy torgaç, gıylem nurı yaktırta başladı. Ul üzeneñ kemlegen añlıy töşte. Ni hikmät, elek katlaulı toyılgan fänni mäsälälär aña häzer bik ciñel häm gadi kebek bula başladılar. Ukıganı sayın aña rähät häm küñelleräk ide. Kolagına yıraktan cır işetelgändäy toyıldı: «Çäçäklär ul al da göl bula...» Bu yulı ul cırnı aña kiläçäge cırlıydır kebek añlaşıldı. Şunda Näfisäneñ kükrägen tibrätep, tänenä can kergän niçä aylık kömän balası berençe tapkır üzeneñ dä barlıgınnan häm Cirdä hiçşiksez bulaçagınnan häbär birep törtenep aldı.

Noyabr, 2007 – fevral 2008.