Buranlı yullar

Bıyıl Fähimä tugan avılına ozakka kayttı. Sagınıp, tugan yagınıñ havasın tansıklap kayttı. Agıydel buyların buylarga, komnarında kızınırga...
Tañ atıp, yıraktagı taulardan yäşel üzängä koyaş üzeneñ berençe nurların sibä başlau belän, Fähimä yalanayak tanış sukmaktan Agıydelenä atladı. Uçma-uçma sakalların tirbänderep yardan toman kütärelä, käcä talı botaklarına kagılıp-kagılıp, ak kisiyä şäl kebek yar buylap şuışa. Tirä-yündä can äsäre kürenmi, Agıydelneñ tege yagındagı yögänsez taylar gına äkiyäti canvarlar bulıp toyıla.
Agıydelkäy elekkeçä tonık tügel ikän... Yar buyında da gäräbädäy sarı kom tügel, nindider yat kara balçık, sılançık batkak. Kaya soñ mondagı kiñ-kiñ komlıklar? Fähimä bala çakta yomşak kaynar komga bata-bata çabulıy torgan ide. Kaya soñ monda çi-çi kilep bertuktausız ärle-birle oça torgan keräşälär? Bolarnıñ barısı yukka çıkkan. Agıydel dä elekke Agıydel tügel, ul Fähimägä kiñräk tä, şomlırak ta bulıp kürende.
—Nişlädeñ, Agıydelem? Nik sin bik üzgärdeñ?
—Sin dä üzgärgänseñ. Kalınaygansıñ, çäçläreñä çal töşkän, küzläreñ dä naçar kürä başlagan—borın östeñdä küzlek. äye, zaman cilläre yılgalarnı gına tügel, keşelärne dä üzgärtä. Küpme yıllar ütkän bit! Yä, söyläp cibär, sin soñ niçek gomer itteñ? Minem yannan kitkäç niçek yäşädeñ? Hisap bir!..
—Niçek yäşävem turında hisap, diseñ inde sin...
...Fähimäneñ üz gomerendä kaylarda, kemnär aldında niçämä-niçä märtäbälär hisap totkanın ber Hoday üze genä beläder inde. ämma tugan cire, söyekle Agıydele aldında hisap totu, ay-hay, ciñel bulır mikän? Nilär genä baştan uzmagan da, nindi genä keşelär belän oçraşılmagan!
Ukıgan yıllarında açlıktan tilmergän könnärneñ, ber kıyırçık ipekäy öçen uçına akça yomarlap, çiratlarda basıp torgan säğatlärneñ sanın kem isäpkä algan?!
Şähär belän tugan avılı arasın niçä tapkır çabata kiyep cäyäüläp ütülärne kem sanagan?! Niçä kitap ukılgan, niçäse ukılmıy kalgan, niçä inşa yazılgan, şiğır yatlangan, cır cırlangan, niçä märtäbä söyü, mähäbbät kilgän, hat yazılgan, niçäse küz yäşlärenä mançılgan? Alarnı kem sanap bargan soñ?!
Boları—yäşlektä...
Ä eş, hezmät yulı—üze yartı ğasırlık çor gayät sikältäle, avır bulıp, sırlı-sırlı karşılıklar, uñışlar häm uñışsızlıklar, üterep maktalular häm kara gaybätlär, biyek-biyek taularga avırlıklar belän menülär häm mätälep töşülär, ciñülär häm ciñelülär, agarular häm kızarular, gorurlanu häm ränceşlär—ber-bersen tuktausız alıştırıp torgan.
Anısı—tormış dip atalgan, Hoday yazgan, berkemnekenä dä ohşamagan olı yul.
Aña tulı hisapnı niçek birergä?
Fähimä küzlären yomdı. Şunda kemneñder bik moñlı itep cırlaganı işetelde:
Agıydelkäy alkın,
Suı salkın,
Kaz-ürdäklär karşı yözalmıy...
Agıydel östendä dulkınnar şaulaştılar, yarga kilep-kilep bäreldelär.
—Bu sineñ änkäñ cırı. Häterlim, sineñ gaziz änkäñ dä, gaziz ätkäñ dä mindä, şuşı dulkınnarda tibrälep üstelär. Tormış yulları minem küz aldımda ütte. Yazmışları minem belän bäyle buldı. Min alarnı aç ülemnän kotkardım, balıgımnı birdem, malları öçen peçänne mul üsterdem. Sineñ dä balaçagıñ şuşı dulkınnar koçagında ütte. Niçä märtäbä mindä su koyındıñ, ätkäñ köymäsendä niçä märtäbä minem dulkınnarnı yarıp ütteñ—barı da isemdä. Sineñ cırlagan cırlarıñnı da häterlim:
Aklı külmäk bik küp kidem,
Kimädem aylıların.
Agıydelgä salıym mikän
Başımnıñ kaygıların?..
Bu cırnı sin änkäñ Bibiäsmadan otıp algan ideñ. Ul bik küp mönäcätlär, cırlar belä ide, yaratıp, moñlanıp cırlıy ide. Şuña da ul bik ozın gomerle buldı...

* * *
Küpne kürde Bibiäsma. Urtaça gına tormışlı, küp balalı ğailädä baş bala bulıp dönyaga kilde. Tukmak buyı bulu belän enelären, señellären karadı, bişek tibrätte. Çiläk biyeklege bulu belän, iñenä köyäntä salıp su taşıdı. Uncidese tulır-tulmas, Agıydel aryagındagı ber avılga, kürmägän-belmägän, kolga ozınlıgı yabık ber yegetkä dimläp kiyäügä birdelär. Yaratmadı, yarata almadı Bibiäsma anı.
Açlık ide, avır yıllar ide. İre German sugışında yukka çıktı, hatı-häbäre bulmadı. Bibiäsma ike balası belän yätim kaldı. Yäşlektä algan az-maz belemen cigep, ul kışnıñ ozın kiçlärendä kız balalarga sabak birde. Biata-biana belän yäşäde, alarga hezmät itte.
1920 yılnıñ cäye ide. Kızu urak öste. Bik ozak arış urıp, yal itärgä utırgan cirendä, Bibiäsma költägä başın kuyıp, yokıga taldı. Kızu koyaş anıñ biten irkäläde, küz töbendege yäşen kipterde. Citkän arış ise belän talgın cil anıñ ak yaulıgı astınnan mañgayına töşkän çäçenä kagıldı. Şulçak bitendä kemneñder cılı barmakların toyıp, Bibiäsma uyanıp kitte, läkin küzlären açarga aşıkmadı. Gomerendä berençe tapkır üz bitendä toygan ul cılı barmaklarnıñ rähätenä, tın aludan tuktap, ıñgıraşıp kuydı, kulların küzenä kiterep, koyaşnı kapladı.
—Koyaş bärmäsen üzeñne, Bibiäsma...
Bu kürşese Särbicamal tavışı ide.
Bibiäsma, küzlären açıp, zäp-zäñgär kük yözenä karadı. Biyektä-biyektä kabarışkan ap-ak bolıtlar sibelgän. Bibiäsma bu maturlıknı kürep şakkattı. Ya, Hoda! Nindi maturlık, nindi biyeklek! Ul süzsez genä urınınnan tordı, külmäk itägen, oyıgın kakkaladı.
—Närsä bar, kürşe?
—Koyaş suga kürmäsen, dim.
Särbicamal tirä-yagına karanıp aldı. Berkem dä yuklıgına ışangaç, ul Bibiäsmaga yakınrak kilep, bik möhim süze buluın sizderep, küzlärenä karadı.
—Bibiäsma,—dide hatın pışıldap häm serle itep.—Ciña äytäse süzem bar ide. Yakın itep, serdäş itep kenä. Açulanmasañ... Üpkälämäsäñ... Sine yaratıp... Kızganıp...
—Yä, närsä, suzma, kürşe, äyt süzeñne.
—Sine kiyäügä sorauçı bar...
Bu kötelmägän süzdän Bibiäsmanıñ çigäläre tartışıp kuydı, täne çımırdadı! Yalgış işetmimme, digändäy, kürşesenä ber süz dä äytä almıyça, tup-turı aña karadı. Öndäme bu, ällä töştäme?
...Söyläşü, dimläü, kiñäşläşülär ozakka suzıldı. Bibiäsma kisäk kenä kire dä kakmadı, aşık-poşık rizalıgın da birmäde. Çigäsen yarırday bulıp, başında uylar çaypaldı. Anıñ avır yazmışında yuldaş bulırga teläüçe—kem ul? Akılı? Figıle? Yöze-kıyafäte? Näsel-näsäbe? Olımı-yäşme? Bibiäsma anı yarata, üz itä alırmı? Balaları ni äyter? Biana-biata bu häbärne niçek kabul itär? Kargamaslarmı? Räncemäslärme? Yaña cirdä Ўcäber-zolımga duçar bulmasmı? Soraular, soraular...
Bibiäsmanı tormış yuldaşı itärgä teläüçe ir alardan yırak bulmagan Naratlı avılınnan ikän. Yze soldat hezmätendä çakta hatını vafat bulıp, ike balası yätim kalgan, yegerme tugız yäşlek, holkı-figıle yahşı, kürkäm genä keşe ikän. Särbicamal irne şulay bäyän itte. Tik ber genä kimçelege bar—gracdannar sugışında kontuziyä alıp, kolagı katılangan.

* * *
Ozaklamıy, kaynata-kaynana rizalıgı belän, öç canga tiyär öleşen alıp, Bibiäsma tugan öyenä, ata-anası kuışına kaytıp töşte. Atası Kahirnıñ bolay da zur ğailäse tagın işäyde. Artık kaşıklar da, mäşäqatlär dä arttı.
Yatimnär bik yabık, söyäkçel balalar ide. Käcä söte eçerep, munçada mätrüşkäle kayın seberkese belän çabıp, balalarnı beraz ayakka bastırdılar.
El başında, olı kırlaçta, Bibiäsma, ike yätimen iyärtep, Naratlı avılına, Gıymadelislamga kiyäügä çıktı. Anda anı, küzlären yätimlek pärdäse kaplagan, yuaş häm hälsez öç-dürt yäşlek ike ir bala karşıladı. Alarnıñ moñsu küzläre, mölderämä yäş aşa, bulaçak änilärenä ilerep töbälgännär ide. İke malay—Mähiyän häm Barıy. Üzenekelär ber-ike yäşkä olırak—Sälimcan häm Häsancan.
Bibiäsma yaña yortka bik tiz iyäläşte. Köçe-kuäte citärlek, Hoday birgän sälamätlege, ere söyäkle gäüdäse, yuan beläkläre—kim-hur bulırlık tügel. Ul seberde, yudı, kırdı—Gıymadelislamnıñ dönyasın berniçä köndä göl itep kuydı. Balalar da östäl tiräli utırıp, bersennän ikençese könläşep, yarışa-yarışa, kısır umaç aşadılar, çamalap kına kiselgän arış ipekäyen valçıgın da kaldırmıy aşap beterä başladılar. Baş kalkıttılar, üsep, isäyep kitkändäy buldılar.
Egerme berneñ yazı bik irtä başlandı, gayät kızu könnär tordı. Koyaş bertuktausız kızdırganlıktan, kar bik tiz erep bette. Aprel urtalarında uk agaçlar yafrak yardı, cir öste yäşellekkä kümelde. Moñarçı kürelmägän, bik irtä kilgän yaz gayät ayanıçlı buldı. Açlık kilde. Ambarda çäçülek orlıktan başka berni kalmadı. Yua, kuzgalak, at kuzgalagı sabıylarnıñ eçenä yaramadı. Eç kitüen tuktatu öçen Bibiäsma nindi genä ämällär kürsä dä, tämam hälsezlänep, söyäkkä kalıp, malaylar berse artınnan berse dönya kuydılar.
Ber-bersenä iyäläşep tä ölgermägän ir belän hatın arası beraz suına töşte. Bibiäsma üzen bik bähetsez toydı, balalarnıñ bolay buluına üzen ğayeple sanadı: karıy almadı, saklıy almadı, balalarnı kara gürgä tıktı. Gıymadelislam da üzenä urın tapmadı, işek aldına çıksa, kulı eşkä yatmadı. Citmäsä, niçä aylar inde ber tamçı yañgır töşmi. Çäçkän ikmäge borın törtü belän kipte, köyde. Acgırıp açlık kilüen sizde irneñ küñele.
Ul yış kına üzeneñ berençe hatını Mädinäne iskä aldı, anı isenä töşerep toruçı häpbep äyberne totıp-totıp karıy torgan buldı, tuzannarın sörtkäläp yahşırak urınga kuydı. Menä lapas poçmagına kadap kuyılgan urak. Ul Mädinäneñ yögerek kullarında bik citez ide. Menä çitängä söyälgän kul tırması, Mädinäneñ utırıp süs erli torgan kabası. Kaba töbe ikegä yarılgan, poçmakta aunap yata. Gıymadelislam yarılgan kaba töben kulına aldı. Ber-bersenä yakın kiterep karadı. Yarılgan agaçnı yalgap bulmıy şul. Ul üzeneñ yazmışın şuşı ikegä yarılgan agaç kisägenä ohşattı. Açu belän alarnı atıp bärde.
Tatar öye kabasız bulmas, Bibiäsmanıñ kulı eşkä yatışıp tora, erläsen, bäyläsen, kinder suksın, bälki küñele açılıp kitär, ciñellek alır, dip uyladı Gıymadelislam. Yaña kaba töbe yasarga kiräk, dip, agaçlar arasınnan elmä agaçı tabıp, kulına ütken baltasın aldı. Utın tümäre yanına cay gına çügäläp, agaçnı yunırga, taslarga totındı. Eç poşunıñ dävası—eş. Ul, bu eşe belän mavıgıp, beraz tınıçlana töşte. Täräş tayagı tıgu öçen borau alıp, tişegen tişte, tagın beraz maturladı, şomarttı. Annan kulında äyländergäläp, eşennän kanäğat kalıp, iske kabanıñ täräş taragın yaña kaba töbenä sıydıru öçen ber sukkan ide, yaña kaba töbe kinät yarılıp kitte. Yarılgan kaba töbenä karap ozak kına utırgannan soñ, Gıymadelislam anı öygä alıp kerep kitte. Hatınınıñ küñelen kütärerlek süz äytä almadı, şulay da yılmaep endäşte:
—Menä, hatın, siña kaba töbe yasadım,—dip şayarttı häm kaba töben Bibiäsmaga suzdı.
Bibiäsmanıñ üzen-üze kaya kuyarga belmi, küñele bärgälängän, balaların iskä töşerep, yılap ta algan, bik avır hislär belän öy eşlären karaştırıp yörgän çagı ide.
Yarık kaba töben kürep, ul şaşına yazdı:
—Häy, çukrak! Mıskıl itep torgan bulasıñ! Kölmä, yäme! Eneläremä äytep, eçeñne izderermen,—dip kıçkırdı.
—Närsä dideñ? İzderermen, dideñme?
Gıymadelislam, yarık kaba töbe belän nık kına kizänep, Bibiäsmanıñ cilkäsenä tondırdı häm kızulap öydän çıgıp kitte. Utınlık yanına bardı, cirdä aunap yatkan baltasın alıp açu belän utın tümärenä çaptı. Arlı-birle yörep, küñelen tınıçlandırırga tırıştı. Anda sugıldı, monda sugıldı.
Yuk, kulı kıçıtmagan ide Gıymadelislamnıñ. Talaşu, hatınına kul kütärü, ara bozu tügel ide anıñ uyında. Balalar vafatınnan soñ ike arada hasıyl bulgan salkınlıktan kotılıp bulmasmı, dip şayartıp almakçı bulgan ide. Mädinäse bulsa, şayaruın añlar ide, koçaklap kölgän bulır ide, küzenä karap: sinkäyem, şayartma! dip, oyalçan gına kızarır ide. Yuk şul, mölayımlıgın da, yomşak tabigaten dä üze belän kara cir astına alıp kitte anıñ söygän hatını. Busı köysezräk tä, telleräk tä bulır, ahrı, dip uyladı Gıymadelislam. Bu utlı kisäüne berençe kabınuında uk sünderüenä üze dä kuanıp kuydı, yugıysä, yöz kızıllıgı buluı bar, dip uyladı.
Katı agaç töşkän cilkäneñ avırtuınnanmı, bulıp algan kötelmägän cäncaldan aynıy almıyçamı, Bibiäsma kaynar küz yäşlärenä töyelep, bik ozak yıladı. Täräzädän uramga karap ta, säke yözlegenä utırıp ta, üzen-üze kaya kuyarga belmi avır yazmışına açınıp yıladı ul, yöräge kaltıradı. Beraz tınıçlana töşkäç, üzeneñ kızulık belän irenä äytkän süzlären kabat-kabat isenä töşerde häm bu gaugaga üzeneñ töp ğayeple keşe ikänen añladı. İ Hodayım, nigä bu minutta minem sabırlıgımnı aldıñ? dip açırgalandı. Orış-talaş öçen kildemeni ul bu yortka? Häsräten urtaklaşır keşe bulır dip, tatu ğailä koru öçen, tıynak, sabır keşe bulganga rizalaştı bit ul.
Bibiäsma tür säkeneñ yözlegenä utırıp, başın tübän ide. Başka bervakıtta da ireneñ çukraklıgın telgä almaska, dip küñelenä kirtläp kuydı. Gomer buyı tatu yäşägän ata-anasın küz aldına kiterde. İr hakı—täñre hakı, diyä ide bit änise Gaynikamal, irne tübänsetmäskä, anıñ irlek däräcäsen saklıy belergä, olılarga, diyä ide. ägär Gıymadelislam anıñ bu duamallıgın gafu itsä, başka berkayçan da tavış çıgarmaska üz-üzenä ant itte, näzer äytte.
Öylä citep kilä ide. Komganga cılı su salıp, täharätlänep kerde, ap-ak namazlıgın cäyep, öylä namazın niyätläde.
Ul arada Gıymädelislam art bakçadan äylänep kilde, aña-moña kagılıp yöri torgaç, beraz tınıçlana töşte. Şulay da Mädinäsen hiç kenä küñelennän cibärä almadı. Sigez yıl bergä gomer ittelär bit, yaratışıp yäşädelär. Tik tormış digän iske bizmän genä Gıymadelislam belän Mädinäne ike tälinkäsenä salıp selkette, gomerlekkä ayırdı. Gıymadelislam söygäneneñ soñgı minutların küz aldına kiterergä tırıştı. Menä anıñ Mädinäse çerep tarkalgan üpkälärenä tın ala almıy gazap çigä. Anıñ şomırt kara küzlärennän ülem açısı belän soñgı küz yäşläre tägärägänder, ul alarnı hälsez kulları belän sörtep algandır. Şunda da ul Gıymadelislamnıñ isemen kabatlagandır. Bähil bul, canım, balalarımnıñ gaziz ätkäse. Soñgı sulışımda sine kürä almıy kitäm. Balalarımnı yätim itmä, sakla, digänder. Öylänerseñ, üzeñä tiñne tabarga tırış, digänder. Tele belän äytä almasa, küñele belän äytkänder. Saklıy almadı şul ul söygän hatınınnan tugan balaların, saklıy almadı.
Gıymadelislam öygä taba atladı. Ul öy işegen açıp kergändä, Bibiäsma säke urtasında, namazlıgın cäyep, oyıp disbe tartıp utıra ide. Bibiäsma ozak kına doga ukıdı häm, namazın tämamlap, namazlıgın cıyıp aldı.
—Çäy kaynatkan idem, sin, çäy eçäbezme?—dide Bibiäsma irenä karap, güyä alar arasında berni bulmagan, güyä aña ire yarık kaba töbe belän sukmagan.
Ul citez genä yon oyıkların kiyep aldı, östäl östenä samavırnı kiterep kuydı, agaç camayak belän bäräñge, telem-telem kisep ipekäy kuydı.
Gıymadelislam östälgä yakınlaşıp, küñelennän: "Östäldäge rizık karañgı könne dä yaktırta",—dip uyladı häm hatınına karap yılmaydı.
Gıymadeliclamnıñ öye, Bibiäsma kilgäç, kölep tora torgan cännätkä äverelde. Öy eçe çip-çista, cıynak, öy büränäläre kırılıp yuılgan, gäräbädäy sap-sarı, ozın säkegä kuldan sugılgan cäymä cäyelgän, tür poçmakta biyek itep tüşäk-yastık, mendärlär öyep kuyılgan. Avıl öyeneñ bar baylıgı, maturlıgı—şul. Täräzä kaşagalarına Bibiäsma alıp kilgän kicele sölgelär elengän. Östäl östendä ciz samavır.
Gıymadelislam süzne avırdan başladı.
—Bulgan eş bulgan, ütkän eşkä salavat, sin miña räncemä inde, teleñne ozaytmasañ, min berkayçan da kul kütärmäm,—dide.
Bibiäsma däşmäde.
İkençe könne Gıymadelislam başka köndägedän irtäräk uyandı. Bibiäsma küz kamaştırırlık itep çistartılgan ciz komganga cılı su salıp, iren yuındırdı. Süz küp bulmadı.
—Ni genä disäñ dä, hatın, tatu yäşäügä berni dä citmi, açulanışmıyk, avır süz äyteşmik. Dönyalar ciñel tügel, yañgırlar yuk, basuda kom buranı uynıy, ucımnar korıp bara. Nilär küräse bardır? Süzle öydä cil uynar, dilär bit,—dide Gıymadelislam.
Bibiäsma tagın däşmäde. Oyatınnan bit oçları uttay yanuın toydı häm ätkäseneñ: "Tavışlı yorttan färeştälär kaçar",—digän süzlären isenä töşerde. İre haklı, hiçşiksez, haklı ide.

* * *
...äye, bu cäydä Agıydel dä—kayçan gına mul sulı yılga ide—bik sayıktı, azık citmägännän yabıkkan yätim bala kebek, näümizlänep, meskenlänep kalganday buldı. Peçänlek bolınnar sargaydı, cir öste yargalanıp bette, koşlar sayramas buldı. Avıllar ülek çıkkan öyne häterlätte, uram buylap häsrät cile yörde. Halık munça yagarga kurıktı. Şırpı sızmasañ da kabınırga torgan cimerek karaltı-kura, mal-tuar—barısı da havaga karap yañgır ömet itte, Hodaynıñ märhämätennän taşlamavın soradı. Çerek baganalı koyı sirtmäläre tınıp kaldı, koyılarda su bette. Ya, Hoda! Yañgır bir! Bir! Bir! Bir!
Yäş-cilkençäk kön sayın avıl çitendäge buadan çiläk belän su alıp kaytıp, uramnan ütkän häp keşegä su sipte, borıngıdan kalgan halık yolasın ütäp, yañgırga ömet bagladı. Ul da yärdäm itmäde. Korılıktan gaciz bulgan halıknıñ tınıçlıgı kitte.
Ber könne avıl kartları mäçet yanına cıyıldı, yañgır sorap namaz ukırga kiräk, dip kiñäş ittelär. İkençe könne irtä tañnan täharätlänep, kartlar avıl belän bua arasındagı yalanga cıyıldılar. Alarga bala-çaga iyärde.
Häzrät ozak kına väğaz ukıdı.
—Agaylar! Şuşında istiska namazı ukırbız. Härkaysıgız uñaylı urın saylap urnaşıgız, sabıylarnı üz yanıgızga alıgız,—dip başladı ul süzen.
—Allahı täğalä üzeneñ iñ yaratkan vä östen kürgän kollarına gına bäla cibärä, diyelgän Korän kärimdä, bu bäladän çıgu yulları kürsätelgän. Allahı täğalägä sıyınırga, yalvarırga, teläklär telärgä tiyeşbez. Bez härkayusıbız beläbez: dönyalıkta birelgän avırlıklar Ahirättägedän ciñelräkter. Gönahlarıbız küp, cämäğat, ildä nikadär kan koyıldı, bändä bändägä doşman buldı. Şul gönahlarıbızdan arınu öçen birelgän cäzadır bu. Şunlıktan, adäm balası, bäla kilsä, anı sabırlık belän karşı alırga, Allahı täğalädän yärdäm kötärgä, ömet özmäskä tiyeş. "Häsäbellähu vä niğmäl—väkil" diyärgä tiyeş. Gönahlarıbızdan täübä vä istiğfar kılıyk. Doşmanlaşkan bändälär, menä şuşında mönäsäbätläregezne açıklagız, ber-beregez belän bähilläşegez, tatulanışıgız!
Ul arada kartlar arasında beraz güläşep alu buldı. Kaysıları urınnarınnan kubıp, nizaglı kürşese yäki açulanışkan tuganı yanına kilep, turı karaşıp, gafu soradılar, kullar bireşteler.
—Cämäğat!—dide häzrät,—başlıybız. İzge, çista küñelegezne namazga bagışlap, Kıybla tarafka karap basıgız! İke räkäğat istiska namazı ukırbız.
Namaz uku ozak bulmadı. Agaylar cirdän kütärelep bastılar häm häzrätneñ süzen köttelär.
—Menä, Hoday kuşıp, barıbız berdäm namaz ukıdık. Hoday, inşalla, rähmätennän taşlamas. İnde doga!
Häzrät matur moñlı mäqame belän ğadättägedän beraz kıçkırıbrak:
"Allahumä äski gıybädäkä..." dip doga ukıy başladı.
Kartlar häm balalar kulların kükräklärenä kuşırıp, başların tübän iyep, häzrätneñ süzen tıñladılar.
—Yä Rabbi, kollarıñnı sugargıl, hayvannarga rähmät kıylgıl. Yä Rabbi, bezgä doga kıylmak ilä boyırdıñ vä häm kabul itmäkne väğdä kıyldıñ. İnde bez Siña Üzeñ boyırgança doga kılabız. Bäs, imdi, Sin, väğdäñ buyınça, bezneñ dogalarıbıznı kabul kıylgıl. Yä Rabbi, ägär dä gönahlarıbız küplege säbäple üzemezgä rähmät kıylmasañ, gönahsız sabıylarımızga vä hayvannarıña rähmät kıylgıl...
ämma yañgır yaumadı.
Koyaş rähimsez kızdırdı.
İkençe häm öçençe könne avıl kartları istiska namazın çäçü cirenä, kırga çıgıp ukıdılar.
Öçençe könne, barısın gacäp-häyran itep, zäp-zäñgär bolıtsız kük yözennän keçkenä genä bolıt hasıyl bulıp, berniçä tamçı yañgır sibäläde.
Kartlar başlarınnan käläpüşlären salıp yañgır tamçıların kabul ittelär. Hodayga rähmät süzläre äytep, täkbir äytep avılga taba atladılar. Buldımı ul öç-dürt tamçı yañgır, ällä yukmı. Kartlar hıyalında ul bar ide... ämma cirne tuyındırırlık yañgır ul yazda da, cäydä dä ber genä märtäbä dä yaumadı.

* * *
Utızınçı yıllar ide.
Kolhozlaşu başlangaç, Gıymadelislam karşılık kürsätmi genä, berdänber kola biyäsen häm kamıt-ıñgırçagı belän arbasın tapşırıp, kolhozga kerde, yaña tärtiplärdä yañaça, baş iyep, kaya kuşsalar şunda eşli başladı. Yazın saban sörde, muyınına tubal asıp, sörgän cirgä aşlık çäçte, peçän östendä peçän çaptı, kibän kuydı, urak östendä aşlık suktı, eskert öyde, kışın balık totu brigadasında katıp-kalçayıp boz tişte, cılım tarttı.
Bibiäsma da eşne batırıp eşli torgannardan ide.
Kolhoz oyışunıñ ikençe yılında kayırılıp arış uñdı. Avılnıñ yäşe-kartı tañnan kiçke şäfäkqa çaklı basuda buldı. Yäş balası bulsa, balanı kabık arbaga salıp, täpi kitkännären täpilätep, üzläre belän alıp, hatınnar kırda urak urdılar.
Bibiäsma ul yılnı buyga uzgan ide. Kişärlekläp bülengän arış cirendä hatınnar, bersen-berse kürä-kürä, aşıkmıy-kabalanmıy gına urak uralar, költä bäyläp soslan kuyalar.
—Avıl yana tügelme soñ?—dip kıçkırıp cibärde kinät ber hatın.
Bibiäsma sızlagan bilenä kulın kuyıp, avırtınıp kına turaydı da avıl yagına borıldı.
—İ Hodayım, öylär yana bit!—dip kıçkırdı häm uragın cirgä taşlap, anı-monı karamıy, yögerä-atlıy olı yulga çıktı.
Urakçılar kamıl yırıp, kaysı kayan avılga taba ırgıldılar. Bibiäsma yögerä almadı, altınçı ayın tutırıp kilgän kömänle hatın ike-öç adım atlap karadı da tuktap kaldı, tını kısıldı, korsagı kasıgına kilep tıgıldı. Bik avırlık belän bulsa da, kabına yazıp, atladı, aşkındı, üze bertuktausız kabatladı:
—İ Hodayım, i Hodayım! Öyebez yana bit! Harap kına bulabız bit!
Kük yözen kotoçkıç kuyı kara töten kaplap algan, kızıl ut yalkınnarı kükkä ürmäli. Bibiäsma avılga yakınlaştı. Korı büränälärneñ şart ta şort yanu tavışı ayırım-açık işetelde.
Yangın sünderüçelär küptännän eşsez yatıp üşänlänep betkän atların urınnarınnan kuzgata almıy, kuzgatkaç tärtä arasına kertä almıy azaplandılar, kauşaudan häm aşıgudan tuzanlı kamıt-dilbegälärneñ rätenä çıga almıy ävärä kilgän arada, yalkın inde cide-sigez öyne yalmap algan ide.
Bibiäsma tıkrık aşa uramga töşte. Uramnıñ alar öyenä karşı yagında berniçä öy ut eçendä, keçe uram aşa tıkrıktagı Soltangäräylärneñ salam tübäsenä ut kapkan. Yalkın sikerä-sikerä, küz açıp yomgançı tagın berniçä lapas, munça häm yort tübäsenä küçte.
Yangınnı kürep, kürşe avıllardan yangın miçkäläre belän atlar kilep citkän. Ut-yalkınga çıdıy almıyça atlar çıgımçılıy, ber urında taptana, küzlären akaytıp keşnäp cibärä. Su miçkäläre nıgıtılgan arbalar östendä irlär su nasosın eşlätälär, kıçkırışu, çır-çu, küzlär şaşıngan, berkem-berkemne añlamıy.
Koe sirtmäläre, aşıgıp su algan keşelär kulında, urınınnan yolkınıp çıgarday bulıp şıgırdıy, çıyıldıy, sirtmä baganaları çaykala, koyıdan kütärelgän çiläkneñ yartısı çäçräp cirgä tügelä. Yalkınga sibelgän su tökerek kebek çıclap yukka çıga. Ut şaşıngannan-şaşına bara. Kalgan öylärgä ut kapmasın öçen aşıga-kabalana alarga da su sipterälär. Şulay da bu könne avılnıñ unber öye karaltı-kurası belän utırıp yandı, kara kümergä äylände.

* * *
Köz citte. Almalar ölgerde. Bakçalar tulı alma. Almagaç botakları alma küplektän sıgılıp-sıgılıp tora. Botakları sına kürmäsen dip, Gıymadelislam teräülär kuyıp yöri.
Bibiäsma vakıt citkänen sizep, sigez yäşlek kızı Zäynäpne avılda tanılgan kendekçe Kamilä karçıkka yögertte.
—Äni tiz genä kilep citärgä kuştı, digen, äbekäyeñ üze añlar. Aña birerseñ,—dip yartı takta çäy tottırdı.
Bibiäsma kız taptı.
—Bismillahir-rahmanir-rahim!—dip Kamilä äbi balanı kulına aldı. Balanıñ berençe avazın işetep irennären oçlaytıp, "ät-tä-nä-nä-ne!" dip, cıyırçıklı irennären börep, görgeldäp aldı.
—Söbhanalla! Cännät isläre belän tudı sabıyıñ, dönyaña yaña nur östäsen, atalı-analı, altın kanatlı, bay, şäfkatle, imanlı bala bulsın!
Kulındagı ak çüpräkkä salgan balanı cılı su belän yuındırdı, annan sak kına yöztübän äyländerep, çüpräk belän bik äybätläp sörtte häm:
—Suı sarıksın, üze kalıksın! Bähetle, täüfıyklı bulsın!—dip, ak biläügä biläde häm Bibiäsmanıñ uñ yagına, keçkenä mendärgä saldı.
Annarı täräzägä kilep:
—Gıymadelislam!—dip kıçkırdı.
Kolagı katı bulganlıktan, ir karçıknıñ tavışın işetmäde.
Ul inde küptän hatınınıñ baladan kotıluın kötep yöri ide. Küñele sizenep, işekkä taba yakınlaştı. Karçık isä täräzädän kul izäde:
—Gıymadelislam! Kızıñ bar! Söyençe!
Ata dulkınlanıp, aşıga-aşıga öygä kerde. Hatınınıñ hälsezlängän gäüdäsen, kanı kaçkan yabık yözen kürep, kauşıy töşte. Anıñ yözenä yakın uk kilep:
—Hoday rähmäte belän buşanuıñ öçen min bik şat, täbrik itäm!—dip pışıldadı.
Bibiäsma aña karap yılmaydı häm täbriklävenä ımlap kına rähmäten belderde.
Gıymadelislam sabıyı yanına kilep, uñ kolagına sak kına pışıldap azan äytte, sul kolagına "Kad-kamät-is-salavat!"—dide. Säke yözlegenä utırıp, "Allahumä äcgalhü bärran..." dip doga ukıdı.
İr belän hatın, balaları vafatınnan soñ dönyaga kilgän häp balanı halıknıñ borıngı yolalarınnan berse bulgan "satıp alu" yolasın ütärgä süz kuyışkannar ide.
Aldan söyläşü buyınça, Kamilä äbi balanı biläü östennän şakmaklı käşmir şälgä törde dä, işek aldına çıgıp kitte. Öyneñ yan täräzäsen açıp:
—Bala satam! Kız bala satam! Aluçılar yukmı?—dip däşte.
Anıñ tavışı yäşlärçä şayan, cıyırçıklar tulı yöze, yäşärep, alsulanıp kitkän ide.
Gıymadelislam täräzägä taba suzılıp:
—Miña näni kız kiräk! Küpmegä satasıñ, äbekäyem? Satıp alam!—dide şayan tavış belän.
—Birgäneñne az digen, alganıñnı zur digen. Küpme birsäñ, şuña riza!
Karçık täräzädän töyenne Gıymadelislamga suzdı. Ata keşe sabıyın sak kına uñ kulına aldı da, Bibiäsmanıñ al käşmir külmägen karçıknıñ belägenä saldı.
—Alış-bireş tämam, birgäneñne alam, kotlı bulsın balañ, täräzäne yabam,—dip takmaklıy-takmaklıy, karçık täräzäne yabıp kuydı häm, yögerä-atlıy öygä kerep, keçkenä kalakka bal häm may elep, "äguze-bismilla"sın äytep, sak kına balanıñ irennärenä tigezde.
—Balday şirbätle bulsın,
Süze hikmätle bulsın,
Duslarına çordaş bulsın,
Hozer-İlyas yuldaş bulsın.
Tagın izge dogalar ukıldı, teläklär telände. Şulçak sabıy avaz saldı, äkren genä kız balalarga has näzek tavış belän yılap cibärde.
—Söbhanalla!—dip şatlandı kendek äbi.—Sabıy Allahı täğaläne iske töşerde, işetäseñme, Gıymadelislam, "Lä ilaha ilallahi!"—dide, tählil äytte, gomere ozın bulır, Allahı boyırsa, sabıyıñ Hak täğaläne maktap avaz saldı.
Balanıñ cidençe köne aldınnan Gıymadelislam, din kuşkança cirenä citkerep, korban çaldırdı. İke yaktan ike kürşesen häm tugannarın mäcleskä cıydı. Korän ukıttı, söyeneç sädakaları öläşte. Cidençe könne sabıynıñ çäçen kayçı belän sak kına kırkıp, utka yaktı.
İsem saylau, isem kuşu da ozakka suzılmadı. Kızına ata isemne üze taptı.
—Ulım bulsa, Möhämmät dip atarmın digän idem, kızıma fähämle, añlı-belemle buluın teläp, Fähimä dip kuyarbız,—dide.
Bibiäsma da moña bik kuandı.
Gıymadelislam, aşyaulıkka törep kuyılgan kitaplar arasınnan bersen aldı da, kaläm alıp, "193... nçı yılnıñ öçençe sentyabrendä Fähimä isemle kızım dönyaga kilde. Bähete belän üssen"—dip yazıp kuydı.

* * *
Fähimä bik irtä täpi kitte, tele irtä açıldı. Tele açılır-açılmastan, änisenä kuşılıp köylär köyläde, cırlaganday kılandı.
—Töpçegebez cırçı bulmagayı,—dide Bibiäsma irenä.
—Birsen Hoday, birsen Hoday. Cır da bik kiräk, keşegä gel eş belän çerü genä dimägän.
—Mönäcätlärne bik yarata, miña kuşılıp cırlıy.
Keçkenä Fähimäneñ küñele bik neçkä. äniseneñ kitap ukıganın tın da almıy tıñlap utıra.
—Mullaciñgi, kitap ukımassıñ mikän?—dip kiç utırırga kayçak kürşeläre dä kerä.
Bar eşne taşlap, Bibiäsma kitap ukırga äzerlänä. İñ elek sabınlap kulların yua, bismillasın äytep, bik qaderle äyber kebek, kiştä östennän ak kindergä törelgän kitaplarnı ala.
—Yahşılap utırıgız. Bismilla-hir-rähmanir-rahim,—dip bik caylap izge kitapnı kulına ala.
Küzlegen kiyep, matur mäqam belän ukıy başlıy. Kızları Zäynäp belän ulları Gabdelhäy bu kitapnı inde niçänçe tapkır tıñlasalar da, haman alar öçen ul şundıy kızık. Çönki äniläre köyläp ukıy, anıñ tavışında tabiğatneñ böten bizäkläre çagıla.
Keçkenä Fähimäneñ küñele tula. Ul äniseneñ äkren genä kıymıldagan irennärenä yäşle küzlären töbägän, küñele belän bik yırak cirlärgä kitkän. Menä ul Yosıf isemle bäläkäy malaynı küz aldına kiterä. Anı ätise tezlärenä utırtıp söyä, anıñ töşen tıñlıy, anı übä-übä, bik zur keşe bulırsıñ, dip äytä. ä abıyları bik usallar, yavızlar ikän. Alar anı kayadır alıp kitep, koyıga salalar,
Bilenä ber bau tagıp kiterdelär,
Yosıfnı şul tar koyıga töşerdelär,
Şäfkat itmi, yözen çitke çöyerdelär,—
Urak belän berse baunı kisär imdi.
Östäl östendä cidele lampa tonık kına yaktılık sibä. Gıymadelislam, cЎaylap utırıp, tavışsız-tınsız gına cätmä ürä. ä Fähimä Yosıf belän bergä kagıla, sugıla, alcıp häldän taya, abıylarına yalvara, yılıy, koyıga töşep kitä...
İzge kitaplar ak kiñdergä törelep kabat kiştegä kuyıla—koyaştan sargaymasın, tuzan kunmasın.
—Kitap—izge närsä ul,—di Fähimäneñ änise.

* * *
Cide yäşe tular-tulmas Fähimä berençe sıynıfka ukırga kerde. Ul küptän ukırga häm yazarga, sanarga öyrände. Yış kına aña därestä küñelsez bulıp kitä ide. Yazuın tiz genä yazıp, eşen beterä dä, tirä-yagına karanıp tik utıra birä.
Berkönne, niçekter, därestä aña bik küñelsez bulıp kitte, tik utıru yalkıttı, cırlıysı kilä başladı. Söyläşer ide—yaramıy, ukıtuçı açulana. Ul äkren genä şuışıp parta astına töşep kitte, idängä utırıp, dustı Sägıyräneñ çabatasına küz töşerde. Kızık berni dä tapmagaç, cırlap cibärde:
—İman belmägän keşe,
Haraptır barça eşe,
Kabul bulmas hiç eşe,
Allah!—digel Bädävam.
Ukıtuçı Cihan apa urınınnan torıp bastı.
—Kem cırlıy?
Balalar kıçkırıp kölep cibärdelär.
—Fähimä ul! änä, parta astında!
Fähimä äkren genä parta astınnan çıktı, urınına utırıp, başın tübän ide.
Cihan apa anıñ yanına kilep bastı.
—Närsä dip cırladıñ, Fähimä? Tagın cırlap kürsät äle.
—Yuk, apa, bütän cırlamıym.
—Cırla inde, Fähimä.
—Cır tügel lä ul—mönäcät.
—Kemnän öyrändeñ?
—Öyränmädem, äni cırlıy bit anı.
—Tagın berne genä cırla inde.
—İman belmägän—ülär,
Şöylä imansız kitär,
Tämugta urının kürer,
Allah!—digel Bädävam.
—Bu mönäcäteñne başka berkem aldında da cırlama, yäme,—dip, ukıtuçı Fähimäneñ başınnan sıypadı.

* * *
İkençe sıynıfka küçep, ukıy başlagan könnär ide.
—Fähimä! Närsä buldı, nik yılıysıñ?
Ukıtuçı apa Fähimä yanına kilep, aptırap kaldı. Balanıñ külmägenä, tüşennän itägenä qadär, hätta ayaklarına da şämähä kara çäçräp betkän ide.
—Närsä buldı, üskänem? Niçek bolay karaga mançıldıñ?
Balanıñ sul kulı da karaga buyalgan, vatılgan pıyala kara savıtı idändä aunap yata ide.
—Fäväsim etep cibärde dä, kulımdagı kara savıtım menä monda bärelep vatıldı-ı-ı.
Bala "monda" dip östäl poçmagın kürsätte. Yze tagı da katırak itep, sulkıldap yılap cibärde.
—Närsä belän yazarmın inde min? Apam apkaytkan ide bit anı. Bütän kalmadı. Min närsä belän yazarmın inde? Kara savıtı kayan alırmın?—dip takmakladı, ber-ber artlı sabıy başına töşkän kaygısın tezde.—änigä ni dip cavap birermen? Närsä kiyärmen? Külmägem da äräm buldı. Bütän külmägem yuk bit minem.
Kızlar, Fähimäne kızganıp, äle ukıtuçı apaga, äle Fähimäneñ kızganıç kıyafätenä karap, üzläre dä menä-menä yılap cibärerdäy bulıp, ber süzsez basıp tordılar. Dus kızı Sägıyrä Fähimägä yakın uk kilep, anıñ kara tügelgän külmägenä kagılırga kurkıp, dustına balalarça berkatlılık belän:
—Elama inde, äniyeñ yuar äle, karası da betär,—dip yuatırga tırıştı.
Balanıñ külmägen Bibiäsma kayın seltese belän kazanda da kaynatıp karadı, ämma aksıl zäñgär külmäkneñ üz töse tagı da sıyıgaydı, ä şämähä kara kice-mamıkka şulkadär señgän ide, yuılıp töşü tügel, anıñ cete şämähä töse üzgärep tä karamadı.
Sugışnıñ ikençe yılı ide. Kibetlärdä satıp alırga äyber yuk, häyerçelekneñ çige çamasız. Bibiäsma kızın yuattı:
—Kaygırma, balam, beraz şuşı bizäkle külmägeñne kiyep yörergä turı kiler, eşlär beraz ciñeläysen, süs erlärbez, kiñder sugıp, üzeñä ör-yaña cılı külmäk tegep birermen.
Beraz eşlär sayıkkaç, kön sayın kiçlären Bibiäsma arkau ceplek erläde. Fähimä orçıktan cepne yomgaklarga uradı.
—Selte belän kaynatıp agartırbız, bik yahşılap buada çaykarbız,—dip kızın kuandıra tordı.
Gıymadelislam bazardan kiñder tuku öçen buylık cep satıp alıp kayttı.
—Menä nindi näzek, ap-ak cep aldım. Töpçegebezgä bik matur külmäk bulır,—dide, kaytıp ceplärne säkegä salgaç, sakalın sıpırıp. Kiläple buylık ceplärne tagın yomgakka çornadılar.
—Sin miña yomgak yasarga yärdäm itärseñ,—dip, Bibiäsma kiläpne Fähimäneñ kullarına kiderde,—menä şulay ike kullap, tartıbrak tot.
Bibiäsma cepneñ oçın ezläp tabıp, yomgak yasıy başladı. Fähimä kullarına elengän cep kiläben äle uñga, äle sulga taba yörtä-yörtä, änisenä yärdäm itte. Şulay, äni belän kız sukır lampa yaktısında tön urtasına qadär cep çornadılar. Här yomgak Fähimä öçen ör-yaña cılı külmäk bulıp kürende. Ul alarnı kullarında sikertep aldı, avırlıgın ülçägändäy, keçkenä näzek barmaklarında selketkäläde. Kuana-kuana ätise ürgän kärcingä sala bardı. Cep yomgaklarga uralıp betkäç, işekle-türle suzıp, bik ozın kiläp yasadılar, annan änise anı urta ber cirennän tigez genä itep kisep, at koyrıgın töynägän kebek töyenläp kuydı.
Berniçä könnän kinder sugu öçen äzerlek başlandı. ätise öy türendäge säkeneñ berniçä taktasın alıp, ozın-ozın agaç caylanmalar nıgıtıp kuydı.
—Busı kiñder sugu stanogı bulır,—dide, töpçegenä küz kısıp.
Bibiäsma, çolan divarında ozak elenep torıp, tuzanlanıp betkän körele kılıçnı kakkalap öygä alıp kerde. Körelärne ber-bersenä kaznıñ bot söyäge belän totaştırıp, tüşämgä berketelgän bauga elep, stanga tigezläde.
Annan kızına köre aşa cepne algı yakka niçek suırıp çıgarırga öyrätte. Fähimä keçkenä barmakları belän köreneñ elmäkläre aşa änise birgän cepne beräm-beräm alıp tordı. Bu katlaulı eş kızga bik kızık, mavıktırgıç buldı. Ul anı därtlänep, böten iğtibarın cigep, änise belän şayan süzlär äyteşä-äyteşä, cırlıy-cırlıy başkardı.
—Cebeñne beraz tarta töş, salpılanıp tormasın,—di änise.
—Menä şulaymı? Buldımı?
—Buldı, buldı. Yä, tartma, tigez bulsın. Özä kürmä.
—Yuk, yuk, ipläp kenä tartam.
Teşle kılıçnı köreneñ algı yagına eldelär. Teşle kılıç aşa cepne suıru bik ansat buldı. Ceplär teşlär arasınnan gına çıgarıldı.
Eş bätkäç, änise ceplärneñ barısın bergä cıyıp töyenläde dä, stannıñ algı agaçına berketep kuydı.
—Menä häzer suga başlarga da bula,—dide.—Allah boyırsa, minem töpçek kızıma matur külmäk tegärbez. Tügäräk yakalı, börmä bille itep tegärmen, yäme.
—Putası da bulırmı, äni?
—Putası da bulır, kızım, zur kızlarnıkı kebek bileñne buıp torır. Tüşenä matur sädäf tagarmın.
—Ozın ciñle, beläzekle itärseñme, äniyem?
—äye, beläzekle itep tegärmen, cılı bulır.
Fähimä börmä itäkle, matur sädäfle külmäkne töşlärendä kürep kuandı. Kız äniseneñ kiñder sukkanın säke yözlegen utırıp bik ozak küzätte. Şop-şoma agaç coca eçendä arkau cebe uralgan şüre kelter-kelter äylänä. İkegä ayırılıp kitkän ceplär tasması arasınnan änise sosanı äle ber, äle ikençe yakka şudırıp cibärä. Kelter-kelter, kelter-kelter. Şundıy kızık! Coca ber yakka ütü belän änise ayagı belän astagı taktaga basuı bula, ceplär tagın ikegä ayırılıp kitälär. änise teşle kılıçnı üzenä taba tartıp, kindergä şap itep bärä, tagın ber märtäbä ciñelçä genä kagıp kuya. Annan tagın şürele sosanı ceplär arasınnan yögertep cibärä. Kelter-kelter!
Fähimä, kiñder stanogına tayanıp, äniseneñ eşläven, citez häräkätlären bik ozak küzätte. Anıñ küz aldında ak tukıma üste dä üste. änise, stanok eçennän çıgıp, samavır kuyarga kitkäç, üze dä änise urınına utırıp, tege taktalarga basmakçı bulıp karadı—ayagı gına citmäde.
Şulay, Fähimäneñ änise ällä niçä kiç utırıp kinder suktı. Öy öçendä bertuktausız kelter-kelter, şap-şop itkän tavış işetelep tordı. Bik ozın tigez ak tukıma barlıkka kilde...

* * *
Fähimä bişektän ük moñlı cırlar, mönäcätlär, Korän süräläre tıñlap üste. Söyläşä başlagançı uk ul matur moñlı tavış çıgara başladı, cırlaganday itte.
Ycä töşkäç, moñlı cır, anıñ yäşerenep yatkan hisläreneñ ilahi sere bulıp, yöräge türendä yäşäde. Anıñ cırın işetep, änise Bibiäsma, ber yaktan üze kebek matur tavışlı bulır, dip kuansa, ikençe yaktan, moñlı keşe bähetsez bula ul, dip häsrätlände.
Sugış betkän yıl ide. Bibiäsma belän Gıymadelislam kön-tön kolhoz eşendä. Un yäşlek Fähimä üze genä, öy cıyıştıra. Öy öçendä tayak bolgasañ, berni eläkmäs, şır-yalangaç. Agaç karavat östendä kinder cäymä, mendär, yastık. Fähimä cırlıy-cırlıy täräzä pıyalaların yua, öy şıñgırdap yañgırap tora:
—Öy artımda şomırtım la,
Yannarında çiyälär...
Çiyä kuakları artında koymaga ışıklanıp, ike hatın-kız anıñ cırın tınlıy. Fähimäneñ moñlı tavışın işetep, hatınnar siherlängännär. "Şomırtım" cırınnan soñ, ul "Ramay"ga küçä:
—...Kemnär bezgä teläk teläde ikän,
Ayırılışıp gomer itsen, dip...
Kürşe Käşifä apa cırdan äsärlänep, yaulık oçı belän küzlären sörtep ala. Anıñ ire sugışta başın salgan, cır anıñ iñ neçkä kılların tibrätkän.
Fähimäneñ tavışında täräzä karşındagı çiyä kuaklarınıñ kıştırdavı da, zifa kamışlar serläşüe dä, yoldızlarnıñ cem-cem itüe dä—barısı da bar.
Fähimä cırlaganda anıñ küñele kübäläkkä äylänep, kayadır oçıp kitärdäy bula. Tugan avılı Naratlınıñ kül buyları yalannarın iñläp-buylap bozau ezlägändä dä, börlegän citeşkäç, Agıydelneñ tekä yarına ayakların salındırıp utırıp, dusları belän yal itkändä dä cır suza. Dusları anıñ tavışın bozarga telämilär, aña kuşılmıylar, hiskä birelep barı tıñlıylar gına.
—...Kitäm inde, kitäm inde,
Taldan küper salırsız.
Tal küperlär bik tar bulır,
Sagınsagız, barırsız...
Bu cırnı da duslarına Agıydel buyında peçän cıyganda cırladı. Ul bıyıl Minzälägä ukırga kitäçäk. Ukıtuçı bulırga ukıyaçak.
Avıl balasınıñ bar kürgäne—şul ukıtuçı inde. Avılda ukıtuçıdan da ıspayrak, ukıtuçıdan da maturrak, çistarak kiyenep yörüçene kürmägängäme, ul mäktäptä ukıganda uk ukıtuçı bulırga hıyallandı. Änä, Galiyä apa kebek, Sähiyä apa kebek. Kulları nindi näfis, ap-ak, çäçlären genä kür: niçek matur alarnıñ. Fähimä dä ukıtuçı bulırga dip küñelen nıgıttı. Ukıtuçılıkka ukırga. Minzälägä kitärgä, pedagogiyä uçilişesına...

* * *
—Rähmät, Agıydelem! Sin minem turıda da, izge atam-anam turında da bik küp närsälär bäyän itteñ. Rähmät siña! Tagın nilär söyliseñ bar? Kötäm.
Agıydel dulkınnarı tın kaldılar. Häm pışıldap diyärlek yarga irkä tınnarın ördelär. Çal Agıydel tagın telgä kilde:
—Yuk, bala, sin cirgä kildeñ, tabiğat koçagında üsteñ. ä tabiğat ul—elga, küllär genä tügel, ul cir östendäge borma-borma yullar, ciläkle yalannar, kara urmannar, niçä märtäbälär sine adaştırgan burannar. Kullarıñnı yargalagan cillär, ul sineñ yözeñä nur birgän, alsulık büläk itkän koyaş. Gomereñ buyı alar siña yuldaş bulırlar. Alar söyläsennär, alar ütkäneñne iseñä töşersennär. Alarnı tıñla.
Şunda yırak-eraktan ber ilahi tavış işetelde:
—Agaçlarnıñ başın kissäñ, töbe kala,
Kız balakay üze kitsä, moñı kala...
Bu moñlı tavışnı Agıydel genä tügel, tallar, küllär, kül östendege kır kazları, kamışlar—böten dönya tın kalıp tıñladı. Bu mönäcätne ällä Fähimäneñ änise, ällä Cir-ana üze äytte, bu tanış ahäñ Fähimäneñ sagış häm ayanıç katış küz yäşlärenä säbäp buldı.
Sikältäle dä, biyek-biyek kirtäläre dä bulgan, avır häm ozın gıylem yulları süz aldı, alar söyläde.

* * *
Cide sıynıfnı gel "biş"kä genä tämamlap, kulga "Maktau käğaze" algaç, cäy buyı Fähimä bolında peçän östendä kübä töbe cıydı. Tırmanıñ kıtırşı sabınnan alga-artka tartkalap—kulları, koyaşnıñ rähimsez kızdıruınnan yanıp-peşep, irennäre yarılıp, ul tämam häldän taydı. Ä avgust urtalarında kürşe kızı Cämilä belän Minzälägä cäyäüläp yul tottılar. Alarnı Cämiläneñ bertugan apası—ukıtuçı Yäzilä apa ozata bardı. Tapşırılaçak dokumentlarnı da ul tottı.
äle ber kul yassuı gına kütärelgän koyaş nurları cir östen kıp-kızıl töskä kümgän. Fähimä berençe tapkır tugan avılınnan kayadır, moñarçı kürmägän-belmägän cirlärgä kitep bara. Aña unöç yäş. Kiçä genä ätkäse belän änkäse arasında, alar cılısına izräp yoklagan sabıy bügen ällä kaylarga säfär çıga.
—Yulıgız uñ bulsın, balalar, isän-imin yörep kaytıgız!—dip kaldılar ätise belän änise, avıl başındagı bua yanında.
Öç kız cil-cil atlap kitep bardılar. Fähimägä bu ayırılışu änise ukıgan "Yosıf kıyssası"ndagı Yakubnıñ söygän ulı belän ayırılışu vakıtındagı gazaplı minutlar kebek toyıldı. Fähimäneñ tamak töbenä katı töyer tıgıldı, küzlärennän atılıp yäş çıktı. Yäşlären kürsätmäs öçen, ul başın iyep arttanrak atladı. Kulında çüpräk bukça, bukça eçendä ber kıyırçık ipekäy. Ayagında ör-yaña çabata, östendä ber kat külmäk häm keçeräyep bara torgan bişmät. (Bişmätne apası Zäynäp tekkän ide.) İke tolımga ürelgän kalın çäçen artka cibärep, ak yaulık bäylägän.
Kütärelgän taşlı yuldan üz külägäsenä basa-basa atlau başta Fähimägä bik kızık toyıldı. Yul takır, ayakta şıgırdavık sap-sarı çabatalar. Menä ber-ber artlı erele-vaklı avıllar üttelär. Ber avılga kergändä, Yäzilä kızlarnı kisätergä kiräk taptı:
—Unike çakırım kildek. Artık çabulamagız, arırsız, yul bik ozın, salmak kına atlagız,—dide, beraz şayarışıp yögereşep algan kızlarga.
İrtänge ciläs havada unike çakırım yul älläni avır toyılmadı. Avıl uramın ütkändä, Fähimä üzläreneñ öyenä ohşagan öy ezläde, uñga-sulga karandı. Alarnıkı kebek ike täräzäse belän uramga karagan iske öylär küp küben, tik ul üstergän alsu çäçäkle kına gölläre dä, ak pärdäläre dä yuk şul. İske bulsa da, Fähimälärneñ öye biyek, täräzä karşısında räşätkäle bakça, çiyä kuakları. Ul tugan yılnı ätise öç töp çiyä utırtkan. Alar yıl sayın Fähimägä eçkeltem cimeş birälär.
—Bu avılda öylär bik täbänäk ikän, täräzäläre başın tübän igän keşe kebek, cirgä töbälgännär, gölläre dä yuk,—dide Fähimä telgä kilep.
Fähimä üzläreneñ täräzälären dä, şıgırdap açıla torgan, kayçandır ätkäse üz kulları belän yasagan "urıs kapka"ların sagınıp ölgerde. Suıksu avılın çıgıp, tuzanlı yomşak basu yulınnan bara başlagaç, apaları:
—ällä ayak kiyemnären salabızmı?—dide.
Fähimä oyık-çabatasın tiz genä salıp, kinderälären bergä bäyläp, allı-artlı cilkäsenä elde. Yäzilä apa belän Cämilä dä çüäklären salıp kullarına tottılar. Bu yuldan atlau rähät, adımnar da ozınrak, ayaklar citezräk bulıp kitte.
Fähimä tirä-yagına karana-karana arttan atladı. Sul yakta sözäk tau, arış basuı, költälär tezelep kitkän, ä uñ yakta yıraklarga suzılgan iksez-çiksez urman. Yul tup-turı nindider avılga alıp bara.
—Menä busı Aday bula, tagın sigez çakırım üttek.
—Barısı yegerme buldı,—di tiz genä ЎCämilä.
—Tagın utız biş çakırım gına kaldımıni?—di gacäplänep Fähimä, kuanganday itep.
Avılga kerep ber-ike tıkrık ütkäç, alar keçkenä ineş agıp sazlıklangan uram aşa avıl artındagı urmanga yul tottılar. Sarkıp torgan vak-vak çişmälärne sikerep ütä-ütä, yükä, karama, şomırt, öyänke kebek vak agaçlı ärämäleklär belän bülgälängän bolın aşa atladılar.
İnde koyaş töşlekkä avışkan, bik nık kızdıra, cilneñ äsäre dä yuk. Közgä taba atlauçı koyaş cäyneñ soñgı könnärendä kızdırıp kalıym, dip tırışa ahrı, Fähimäneñ irennäre çatnap yarıldı, tamagı kipte, aşıysı kilä başladı.
—Balalar, arıgansızdır, beraz bargaç, çişmä bulır, şunıñ yanında utırıp, tamak yalgarbız, tuygançı çişmä suı eçärbez,—dip yuattı Yäzila apa kızlarnı, alarnıñ häldän taya baruların çamalap.
Fähimä, añkavına berekkän telen äyländerep, kanäğatlek belderep baş kaktı, süz äytergä häle citmäde. Ak may yakkan ipiyen aşıysı kilep, irennären yalap aldı. Sagınu ber häl, karın açıp, tamak kibü hälläre bik avır ikän şul.
Arba tägärmäçläre ezendä cıyılgan su kürep Fähimä, kilep citäbez, ahrı, dip uyladı, yal itärbez, ipekäy aşarbız, dip kuandı.
—Menä çişmägä kilep cittek, ülännän, yul çitennän atlagız,—dip kiñäş birde Yäzilä apa.
Kızlar, çabıp alıngan bolınnıñ yäm-yaşel kurpısına basıp, ber çokırdan tibep çıkkan kömeştäy saf sulı çişmä yanına kilep tuktaldılar.
Bolın tıp-tın. Kibännärne sanap, yalannarnı aykap, talların irkäläp, kömeş çişmädän çıkkan sulı çokır eçennän koyaş yılmaep tora. Nik ber koş tavışı işetelsen. Çişmä genä şul tınlıkka sihri ber moñ östäp çelter-çelter aga.
—İseme barmı bu çişmäneñ?—dip soradı Fähimä Yäzilä apasınnan.
—İsemen min belmim, bolın çişmäseder.
—Yuk, äydägez, bu çişmäne Koyaşlı çişmä dip atıyk,—dide Fähimä.
—Yulda başka çişmä yuk, tuygançı suın eçärbez, yal itärbez,—dide ukıtuçı apa häm közgedä üzen kürgän kebek, Koyaşlı çişmäneñ suına beraz karap tordı da, tigez öslekne vatıp, uçları belän çumırıp su aldı, tämle itep suın eçep cibärde.
Kızlar da teş sındırırlık salkın sunı ozaklap, yotımlap-yotımlap, tämläp kenä eçtelär.
—Bu qadär tämle sulı çişmä bu bolın urtasında niçek hasıyl buldı ikän?
—Yulçılar öçen, bolınçılar öçen, bezneñ öçen Hoday täğalä bülägeder,—dide Fähimä.
—Eçegez, rähätlänegez.
Kızlar çişmä suın tuygançı eçep, salkın sunı bitlärenä siptelär, köleştelär. Tännäre rähätlänep, cannarı saflanıp kitte, häl kerde, yañadan tuganday buldılar. Annan yäşel kuyı kurpı östenä ayakların suzıp utırdılar, bik tämläp maylı ipi aşadılar. Ukıtuçı apa çişmälär, cir astı suları turında nider söyläp aldı. Annan kızlarnıñ balçık katkan ayak barmaklarına karap:
—Bolın yulı bik katı, tabanıgız kabarır, ayaklarnı yuıp, kiyenerbez,—dide.
Fähimä kurpı östenä çalkan töşep, beraz zäñgär kük yözenä karap yattı. Kükne bizäp kaurıy bolıtlar äkren genä selkengäläp tora, ara-tirä kabarınkı bolıtlar kürengäli. Alar bügen gel Fähimäneñ avılına taba agılalar. änä tege kuyanga ohşaganın anıñ änise kürer mikän? Kızınıñ bu bolıtka karap kaluın añlar mikän? äniseneñ ak külmäge menä şuşı bolıtlar şikelle ap-ak ide, cilfer-cilfer itä ide. Ul kızına yul dogaların ukıdı. "Bolıtlar! Minem äniyem belän ätiyemä sälam äytegez! Avılıbız östenä berniçä genä tamçı yañgır sibegez!"—dip uyladı Fähimä. Kıçkırıp äyter ide, kölerlär, anı añlamaslar.
—Yal itü, utırıp toru bik rähät, yägez ayaklarıgıznı yuıgız, kiyenegez, yulıbız äle yırak,—dide ukıtuçı apa.
Alar yulnı dävam ittelär. Äle uñga, äle sulga borgalanıp, tal kuakların äylänep ütkän bolın yulınnan bik ozak atlagaç, tagın ber avılga yakınlaştılar.
"Baram äle Minzälägä, yulları takır dilär",—dip cırlıylar, yulı ber dä takır tügel ikän, bolın yulı, kara balçıgı katı. Şul uylar belän Fähimä başın tübän iyep atladı da atladı.
İgezäk balalar kebek ber-bersenä ohşagan keçkenä-keçkenä avıllarnı ütep beraz bargaç, Yäzilä apa:
—Menä bu—Ik yılgası,—dide.
Alar kiñ genä ber yılga yarına yakınlaştılar. Yılga buyında suga salınıp töşkän kuyı tallık, kamışlık. Yılgada arba köç-häl belän ütep kitärlek agaç tüşälgän tar gına ozın küper. Agaçları yomıçkalanıp, suyılıp, aşalıp betkän, kayberse hätta sıngan. Agaçtan-agaçka basa-basa, azaplanıp argı yakka yakınlaştılar.
Citez genä yurtıp, küpergä taba atlı arba uzıp kitte. Tik at küper aldında kinät tuktap kaldı. Arbadagı agay, çıbırkısın baş östendä ber kat äyländerep, atka bik katı sıdırıp cibärde. Atnıñ küzläre kiyerelep açıldı, ul urınında beraz gına tıpırdap aldı da, ırgılıp küpergä barıp kerde. Arba tägärmäçläre arkılı agaçlarda ozak kına doñgır-doñgır kildelär. Fähimä, artına äylänep, küper aşa sikerä-atlıy, titaklap atlauçı atnı kızganıp, beraz tuktap tordı. äle siña argı yaktan arbañnı tutırıp yä peçän, yä utın söyriseñ bar, bahırkayım, dip uyladı. Küñele tuldı, yılıysı kilde.
Sözäk taudan kızlar avılga kütäreldelär. Avıl urtasında ozın manaralı, alar avılınıkı kebek cıynak kına agaç mäçet. Uramnarı tar, yäm-yaşel çiräm, anda-monda koyı sirtmäläre.
—Bu Dusay avılı dip atala, aldagısı—Mälkän, keräşen avılı,—dide Yäzilä apa.
Fähimä añlamadı, nindi avıl ul keräşen avılı? Kemnär alar—keräşennär? Moñarçı aña bu turıda berkemneñ dä äytkäne bulmadı.
—Keräşennär kemnär alar, Yäzilä apa?—dip soradı Fähimä, kıyınsınıp kına.
Güyä aña kemder, cide klass tämamlap, şunı da belmiseñme, diyär tösle toyıldı.
—Berniçä ğasırlar elek tatarlarnı urıslar köçläp çukındırgannar, muyınnarına täre takkannar. Çukındırılgan tatarlarnı "kreşen", yağni çukındırılgan dip atagannar. Şulay bezneñ halık ikegä bülengän. Çukındırılgan häm çukındırılmagan. änä şul "kreşen" digännärenä keräşen ataması tagılgan. Alar tatarça söyläşälär, urıs kebek çukınalar.
Fähimägä bik kurkınıç bulıp kitte, anıñ täne çımırdadı, küz aldı karañgılandı.
Bu ike avıl arasındagı ilämsez tirän çokırlarnı ürmäli-ürmäli, berniçä çakırımga suzılgan Mälkän uramnarın üttelär. Çiräme korıgan yalannar aşa çıgıp, igene cıyılgan basu yulınnan atladılar. İnde tämam hälsezlänep, ayakların köçkä söyräp, tuzanlı yuldan bardılar da bardılar. Beraz gına utırıp yal itäse, kalgan ipine aşap alası ide, tamak ta kipte. Yuk şul, bu bolın tügel, çişmä dä yuk, ciläs külägäle kuaklar da.
—İnde, maturlarım, küp kalmadı, barı unike çakırım atlıysıbız bar,—dide Yäzilä apa.—Menä bu basu betkäç, Minzälä kürenep kenä tora.
Kemnärder bu yuldan atka utırıp kına cildergännär. änä tägärmäç ezlärenä äle tuzan da kunmagan, dip uyladı Fähimä.
Yul ürgä taba kütärelä ide, atlavı tagın da avırlaştı. Bara torgaç, yıraklarga suzılgan güzäl ber manzara aldında häyran bulıp, Fähimä tuktap kaldı. Güyä ul biyek tau başına mengän dä yıraklarga küzen tekäp, cir östen küzätä.
Bayıp baruçı koyaşnıñ sülpän nurlarına koyınıp, sibep taşlagan terekömeş börtekläre kebek küllär, kibänle bolınnar, bormalanıp-bormalanıp akkan tar gına yılga häm ap-ak taş öyläre belän şähär alsu-kızgılt nurga çumgan ide.
Şular urtasında yılga aşa salıngan salavat küpere kebek timer küper nindider sihri ber moğciza bulıp kürende.
Hodayım! Nindi güzällek! Närsä bu? Önme? Töşme? Fähimä yokısınnan uyanıp kitkändäy buldı. Aruın onıtıp, yotılıp karap tordı.
—Ä-änä, küräsezme? Minzälä şul inde. Barası öç çakırım yulıbız kaldı,—dide Yäzilä apa.
Fähimä ciñel sulap kuydı: cittek bit! Täki cittek bit!
Belem çişmäläreneñ başı şundadır. Minzälädäder.
Alar, yul kırıyına utırıp, kalgan ipi kıyırçıgın vak-vak kına teşläp, tamak yalgadılar.

* * *
Sentyabrdä ukular başlandı. Minzälä peduçilişesı kızıl kirpeçtän tözelgän mähabät yortka urnaşkan. Nigäder ul Fähimägä berençe kürüdä oşamadı. Çırayın sıtkan karañgı yözle keşe tösle, kaşın cıyırıp karşı aldı. Eçenä kergäç, bu fikere tagın da kuätlände. Taş suıgı Fähimäneñ tänen genä tügel, canın öşetkändäy buldı.
ämma, ukular başlanıp, anda ukıta torgan zatlar belän yakınnan aralaşa torgaç, Fähimäneñ fikerläre üzgärde, uçilişenıñ binası da koyaşka yılmaep dustanä karşılıy başladı. Avıl balası öçen andagı belem iyäläre güyä gadi keşelär tügel, ä änise ukıy torgan izge kitaptagı färeştälär bulıp toyıldı.
Fatirda Sılucan isemle hatında yäşi başladılar. İke täräzäse uramga karap torgan keçkenä öy. İşek aldı çiräm, kapkadan işekkä çaklı suzılgan tar sukmak, abzar-kura yuk, barı taktalardan koramalap yasalgan bädräf.
İşektän kerü belän sul yakta zur miç, tür başında ozın säke, işek aldına karagan täräzä karşında östäl, işek katında taktadan yasalgan karavat.
Öyneñ bar cihazı şul.
Kiçlären östäl urtasına sukır lampa kuyıp, şunıñ yaktısında däres äzerlädelär. Söreme çıkmasın öçen ut tele östenä käkre kadak atlandırıp kuydılar. Lampa ike telle bulıp yaktırak yana.
Ukular avır, taläplär zur. Ukunıñ berençe könnärennän ük diktantlar, kontrol eşlär belän belemnären tikşerdelär. Küplär koyılıp töşep kaldı häm sözelep kalgan töple belemle ukuçılar belän oktyabr ayınnan nıklı ukular başlandı.
Däresleklär, yazu äsbapları az bulsa da, Fähimä däres vakıtında ukıtuçılarnı tıñlap utırıp, belemne üzläşterä bardı, ul ukıtuçılarnıñ mölayımlıgına, kıyafätenä soklanıp, därtlänep häm yaratıp däreslärgä yörde.
Menä Fähimäneñ iñ yaratkan urıs tele ukıtuçısı Galina Fedotovna Knyazeva, akkoş kebek näzäkätle genä atlap, sıynıf bülmäsenä kilep kerä, bülmägä ciñelçä genä huşbuy ise tarala. Ul balalar östenä küz taşlap yılmaya da, böten barlıgınnan zatlılık börkep torgan iskitkeç kileşle gäüdäsen turı totıp, ukıtuçı östälenä yakınlaşa. Anıñ tavışı yomşak, süzläre caylı. Çibär biten bizäp, kaşı-küze nurlana, ap-ak batist kulyaulıgın näfis borını astına yüri genä tiderep ala da:
—Tak, rebyata, naçnem,—di.
Bülmädä çeben oçkan tavış ta yuk. Fähimäneñ urıs tele çamalı. Ukıtuçı söylägenne añlar-añlamas. Anıñ yagımlı, yomşak tavışına, söylägändä innek sörtkän näzek irene östendäge ence börtegedäy keçkenä miñeneñ cay gına kıymıldavına, ak yıfäk koftası astında kalku kükrägeneñ tın alganda kütärelep-kütärelep kuyuına soklanıp, Fähimä dönyada yäşäven onıta. Säğat ütüe sizelmi da kala. Oyıp tıñlap utırganda çıltıragan kıñgırau siskänderep cibärä.
Kızu-kızu adımnar belän cıynak gäüdäle geografiyä ukıtuçısı Säyet Malikoviç Säübänov däreskä kerä. Kürsätkeç tayagın östäl kırıyına kuyıp, curnaldan ukuçılarnı barlıy, yılt kına ike kulı belän çalbarın kütärep alganday ber häräkät yasap ala.
—Fähimä, karta yanına bügen sine çakıram,—dip, aña karap yılmaya. Kürsätkeç tayagın aña suzıp:—Murmanskidan Kamçatkaga qadär "säyähät itärseñ",—di.
Bu—Murmanskidan Kamçatkaga qadär şul arada oçragan diñgezlär, utraular, yarımutraular, bugazlarnı atau häm alarnıñ tabigate, flora-faunası h.b. turında söyläp çıgu, digän süz.
Ukuçısınıñ tükmi-çäçmi bu marşrutnı söyläp çıgaçagın ukıtuçı belä. Fähimä anıñ iñ yaratkan ukuçısı. Ul anıñ belän gorurlana.
Annan ukıtuçı tagın başka beräüne çakıra. Kartaga artı belän bastıra.
—Skagerrak häm Kattegat bugazların kürsät,—di.
Ukuçı, kartaga art belän basıp, ul atagan bugazlarnı yakınça kürsätergä tiyeş.
—Alar turında söylä. Kaya urnaşkannar? Urının açıkla.
Ukuçı cavap birä:
—Skagerrak häm Kattegat bugazları Tönyak häm Baltik diñgezen ayırıp, Yutlandiyä häm Skandinaviyä yarımutrauların ayırıp toralar,—di häm tayagı belän törtep kürsätä.
—Ayırması närsädä?
—Skagerrak tönyaktarak, Kattegat könyaktarak.
—Döres tügel. Kem döresli?
—Skagerrak Yutlandiyäneñ tönyak-könbatış yarın, ä Kattegat Yutlandiyäneñ könçıgış yarın yua.
Ukıtuçı kanäğat.
—Sumatra, Borneo utrauların kürsät.
Ukuçılar säğatlär buyı kartada "säyähät" yasıylar. Geografiyä—alarnıñ iñ yaratkan fäne.
Annan tarih ukıtuçısı Nägıymä Gabdrahmanovna Çurmantayıva kerä. Kıska itep kiselgän şomırt-kara çäçen käkre taragı belän tarap, artka kadap kuya da, tıñkışrak tavışı belän ukuçılarnı barlıy, kitek teşen kürsätep, kiñ itep yılmaya. Ul däres aldınnan sorau birgänne bik yarata. Şul sorauga cäyelep kitep söyli başlıy, däres uzıp kitä, zvonok bula. Ukuçılar kayvakıt ukıtuçınıñ bu yomşak yagınnan bik osta faydalanalar.
Menä kakça ozın gäüdäle fizika ukıtuçısı Gıyzzät Rähmätulloviç Galiyev däreskä kerä. Ul barınnan da kartrak kürensä dä, şayan süze belän yäşärä dä kuya. Kayvakıt balalarça samimi, kayvakıt vaklanuçan, usal. Anı kızlarnıñ çibärlege dä, yegetlärneñ kiñ cilkäse dä kızıksındırmıy. Belem davay! Belem!
Fizika därese bara. Takta yanında kileşle genä kiyemle, zur zäñgär küzle, çibär Fäniyä cavap birä. Nider söyli.
Kinät ukıtuçı anı tuktata.
—Mıştıd-mıştıd kiteddeñ, utıd, ikele!—di ukıtuçı. (Ul "R"avazın tele belän öske irennären yalap algan kebek itep äytä.)
—Söylädem bit inde, abıy!—dip suza Fäniyä yılarday bulıp.
—Utıd, utıd, avızıñda tadı botkası peşeddeñ, min bedni añlamadım. İkele, yahşılap ukıp kil, yadıymı.
Annan, ukuçılar östennän şayan küzläre belän tiz genä karaşın yörtep ala:
—Yä, kem açık itep, bulaçak ukıtuçıladça, añlayışlı itep söyläp bidä?
Kullar kütärelä.
—Küdäsezme, nindi ğalimnäd üsä bezdä!—dip kuya ukıtuçı.
Fizika ukıtuçısınıñ ukuçı halkı yaratmıy torgan ber şayan ğadäte bar: dürtleme, bişleme alsañ, ikençe därestä yäki öçençesendä tagın sorıy, bastırıp sorıy, belmäsäñ ikele çäpi.
Tıynak, çibär häm yegetlärçä ciñel gäüdäle matematika ukıtuçısı Yäsävi Hadiyeviç Hadiyev Fähimäneñ ayıruça yaratkan ukıtuçısı. Şuña kürä, ul bu fännän gel bişlegä genä ukıy häm, uçilişenı tämamlagaç, matematika ukıtuçısı bulıp yullama alu turında hıyallana.
Ä Saniyä Gomärovna Gobäydullina—mañgay östendä dulkın-dulkın bulıp yatkan yıfäktäy cirän çäçle, sirägräk vak teşle, bik taläpçän himiyä ukıtuçısı. Ul küz karaşı belän gipnozlaganday, ukuçılarnı bik tiz tınıçlandıra häm üzeneñ bik matur söyläm tele belän äsir itä.
Menä tärbiyä däreslärenä klass citäkçese, logika fäne ukıtuçısı Nurvisan İbrahimovna Täldäyeva kerä. Yartı biten alıp torgan zur sorı küzlären ukuçılar östennän yörtep çıga da, yılmaya töşep, ğadäti bulmagan söyläm tele belän (ul urısça ukıgan, şuña tatarça naçarrak söyläşä ide bugay) kızlar tege yäki bu urında üzlären niçek totarga tiyeş, niçek utırırga, söyläşergä, kölärgä kiräk ikänen misallarda añlata.
—Sin, Fähimä, başıñnı tübän iyep, artıñnı suza töşep yöriseñ, alay yörgäç, kızlar kartrak bulıp kürenälär, menä bolay, menä bolay yörergä kiräk,—dip, yörep kürsätä.
—Ä sin, Rämziyä, artık kıçkırıp, avızıñnı yırıp köläseñ, yaramıy, yaramıy. Ukıtuçı keşe üz däräcäsen belep kenä kölärgä tiyeş. Ukıtuçınıñ alay çäçelep tügelergä hakı yuk...

* * *
Yullar äle istäleklär söyläüdän tuktamadı, yärdämgä burannı çakırdı.
—Buran, buran! Fähimäneñ bu yulında bez ikäü idek. Sin dä min. U-u! Ul ozın yullar! Anda balanı zur sınay kötä ide. Bulu yäki bulmau, yäşäü yäki yäşäüdän tuktau, isänlek yäki ülem arasında köräş bardı. Sin, buran, aña karşı isteñ, anıñ yulın butarga tırıştıñ. Ul köräştä bu keçkenä buylı, köçsez bala ciñep çıktı.
—Yuk, min anı kiläçäkkä äzerlädem. äle alda burannar bulır, berse artınnan bersen ciñärgä tırış, sınma, kauşama, nık tor,—didem.

* * *
Ul yılnı avıldaşı Cämilä ukuın dävam itä almadı, sınaularda ciñelde.
Ä huca hatın yäş, çibär Sılucan üzenä yortka öydäş itep ber irne kertte. Torır urın kalmadı. Fähimä dustı Läzidä belän ikençe fatirda yäşi başladı. Dusları kübäyde, belem nıgıdı, kışkı sınaularnı bik yahşı birde.
Fähimäne Läzidä kışkı kanikulga üzlärenä, yäğni avıllarına kaytırga öndi başladı. Fähimäneñ ätiseneñ olı abıysı—dürätkäse düränkäse belän şul avılda yäşilär. Läzidä artınnan küçtänäçlär cibärälär. Kunakka çakıralar. Fähimäneñ alarnı da bik küräse kilä, öygä dä küñele tarta. Hatlar aşa ätise belän änise anıñ bu telägen üz ihtıyarına kuydılar.
Şulay itep, Fähimä kanikulda kunakka barırga karar kıldı. Kızlar yulga tañ aldınnan kuzgaldılar. İke telem kara ipine Fähimä tuñmasın öçen sırma tüşenä tıktı, kiräk-yaraknı kara sumkaga salıp tottı. Könçıgıştan iskän tañ cile cılı öydän kuzgalgan bu ike sabıyga älläni kurkınıç tügel ide. Kızu-kızu atladılar.
—Çulman yarına qadär yegerme ber çakırım,—dide Läzidä.
—Egerme ber küp tügel,—dide Fähimä.
—Annan İsänbay, annan... Yırak tügel, ille genä çakırım. Barısı citmeş.
—Citmeş! Kiçkä barıp citep bulırmı?
—Kiçkä citärbez, töngä kalmasak...
Alar äle kultıklaşıp, äle allı-artlı atladılar. Sızılıp tañ ata başladı. Allanıp kına kilüçe tañ yaktısına taba atlau Fähimägä bik kızık toyıldı. Anıñ äle ber dä tañga taba bolay äsärlänep, därtlänep atlaganı yuk ide. ällä şul uñışlı tapşırılgan imtihannar kuanıçı, dürtle-bişle bilgeläre canga rähät, tängä kuät birde. Stipendiyä bulaçak, ätkäse-änkäse kuanaçak. Şuñamı, atlau ciñel, küñelle ide. Ayak astında korı kar şıgır-şıgır kilep, adımga kuät östi, bitne salkın cil çemetä. Cırlap ta cibäräse kilä, kar şıgırdavına kuşılıp, Fähimä eçennän genä cırlaganday itä:
—Kitäm inde, kitäm inde,
Kürenep tora yullarım.
Taular aşa, sular aşa
Suzsañ, citmäs kullarıñ...
Bu anıñ änise cırlıy torgan cır.
Çulman yanına kilep citkändä, koyaş cir östennän öç ille çaması kütärelgän ide. Çulman östendä cilleräk tä, salkınrak ta toyıldı. Kızlar urını belän şoma bozda şua-şua, urını belän yögerä-atlıy uzdılar. Annan tigez çana yulı başlandı. İlle çakırım kaldı, dip uyladı Fähimä, Läzidäneñ süzen isenä töşerep. Atlarga da atlarga. Tüştäge ipekäyneñ ber kisägen aşap, kar kapkalap tamak yalgadılar.
İsänbay avılı digännäre karga kümelgän, cirgä iñgän täbänäk öyläre, morcalardan kükkä aşkan tötennäre belän uñ yakta kaldı. Yul avıl çitennän genä uzdı.
Fähimä ätiseneñ süzlären isenä töşerde: suık könne töten havaga turı kütärelä, ä cılırak könnärdä cirgä sarıla, diyä ide. Tötennär turı havaga kütärelä, dimäk, kön suık. Cäyäüläp kızu atlaganga gına älläni sizelmi.
Nik ber yulçı oçrasın! Bulganı da, kaya baralardır, gel karşıga oçrıy. Arttan berär atlı kuıp citsä, bälki, atına utırtır ide. Az gına bulsa da ayaklarga yal bulır ide.
Kiçkä taba kinät kenä buran başlandı. Uñ yañakka bärep kar yava, cil yuka şäl aşa muyınga, itäk astınnan bilgä, arkaga ürmäli. Atlau avıraya, ayaklarnıñ häle betä başladı. Kön karañgılana bardı. Kışkı kıska kön sizelmi uzdı da kitte.
Yuantık gäüdäle Läzidä ällä çınnan da nık arıdı, arttan bara, yış-eş sulış ala, "uf!" dip kuya. Bara torgaç:
—Fähimä! Küräseñme, sul yakta salam eskerte! äydä, şunda kerep burannan ışıklanıp utırabız, beraz yal itärbez!—dide.
—Yuk!—dip kıçkırdı aşıgıp Fähimä, buran tavışın ciñärlek köçle tavış belän,—Yuk! Yuk!! Anda kerep utırsak, katıp üläbez bez.
Şunda Fähimäneñ küz aldına kaysıdır yılnı buranda tuñıp ülgän tugannan tugan Rauza isemle apası kilde. Ul unike genä çakırım yıraklıktagı avılda ukıgan. Kaytkanda adaşıp, salam eskertendä katıp ülgän ide.
—Yuk, uylama da ul turıda! Nıgrak bul! Atlarga! Atlarga! Tuktarga yaramıy!
Cil tagı da katırak sızgırdı, bitkä bärep yaugan kar üzäkkä ütte.
Kinät Fähimägä kayandır näzek kenä tavış, cır işetelgändäy buldı. ällä äniseneñ moñlı tavışı, ällä cil sızgıra, ällä kemder mönäcät äytä. Nindi moñ!
Balam sineñ yıraklıgıñ
Yandıra sagış-utlarda.
Alam kaläm, yazam sälam
Özgälängän minutlarda...
Bu äniseneñ yazgan hatındagı cırı ikän bit. Şunda kotırıngan buran eçennän äniseneñ yöze päyda buldı. Ğadätençä yaratıp yılmaymadı, ä bälki şeltälägän kebek tup-turı kıznıñ küzlärenä karadı. Kulların suzdı.
—Balam, bigräklär dä yırak säfärgä çıkkansıñ bit! Adaşmassıñmı? Avılga gına kaytırga kiñäş birgän idek bit. Ätkäñ bik sagındı üzeñne, dus kızlarıñ da kerep, kaytmadımı, dip sorıylar.
—Yuk, äniyem, min dürätkäylärdä ozak tormam, alarnı da bik küräsem kilde. Säğadät apanı, Mädinä apanı. Alar bit bezneñ bik yakın tugannar. Räncemägez miña, izge teläktä torıgız. Kötegez. Min kaytırmın,—dide Fähimä küñelennän.
—Sagındık bit, kızım, bik sagındık. Sıyırıbız da bozauladı. Ugız eremçeklären siña da kuydım. Avız itärgä tizräk kayt.
Fähimä änise yazgan hattagı süzlärne iskä töşerde. Üze buranga karşı, aruın ciñärgä tırışıp, atladı da atladı. Yarıy yul takır, kütärelgän taş yulnı buran artık kaplamagan. Mondıy yulda keşe adaşamıni?
Bara torgaç, Läzidä tagın telgä kilde:
—Bezneñ avıl olı yuldan ike çakırım eçtä. Avılga kergän yulnı taba alsak yarar ide,—dide.
Takır yulda berözleksez şuışıp torgan cäyäüle buran başnı äyländergändäy itte. Cilgä bireşmäskä tırışıp, kızlar atladılar da atladılar.
Kinät bik yırakta, alda tıçkan küzedäy genä ike yaktılık päyda buldı. Ul ike küz ber balkıp aldı, ber yukka çıktı, tagın kalkulık artınnan kinät kenä hasıyl buldı, ozak kına balkıp tordı. "Sünä kürmäsen! Sünä kürmäsen! Şul utlarda bezneñ yazmış",—dip uyladı Fähimä.
—Fähimä! Küräseñme? Bu yä traktor, yä maşina,—dide Läzidä kuanıp.
—Ur-ra!—dip kıçkırdı Fähimä häm soñgı köçen cıyıp, alga ırgıldı. Tınına kabındı, yöräge döp-döp itte. Balkısın, yugalmasın, yugalmasın! Kışkı açı buranda, canga ütkän bu suıkta älege yaktılık aña can örde, köç kertep cibärde. Küñele tınıçlanganday buldı.
Tizdän bu köçle yaktılık, döber-şatır acgırıp alar karşısına kilep tuktadı. İke yaktan yaktılık astınnan küklärge aşkan ike kara şäülä kilep çıktı, annan ike keşe gäüdäse kürende.
—Sez kemnär? Şaytan balalarımı ällä? Urıs öyennän eten çıgarmas buranda kaya barasız? Nişläp yörisez?
Läzidä, kıyulanıp, sırgan çalbarlı, fufaykalı bu irlär yanına yakın kilde häm üzläreneñ kem buluın, kaya baruın añlattı.
—Änä, beraz bargaç, tegendäräk, Tornaga kerä torgan yul bulır. Çit-çitenä narat botakları kadalgan, kürersez. Şul mayaklar arasınnan çitkä taypılmagız. Kaytıp citäsez inde,—dide berse, kızlarnı yuatkanday.
Yul dävam itte. Traktor ütep kitkäç, böten dönya döm-karañgı bulıp kaldı. Beraz bargaç:
—Menä, menä mayaklar!—dip kıçkırıp cibärde Läzidä.
Güyä ul inde üzeneñ cılı öyeneñ işegen açıp, qaderle änisen kürde.
Alar mayaklar urtasınnan tez tiñelte tirän kar yırıp atlıy başladılar. Yulga buran şıplap kar tutırgan ide. Kar yarıp baru bik avır, tämam hälne aldı, ä atlarga kiräk. Monda inde yul hucası bulıp Läzidä aldan atladı. Fähimä anıñ artınnan, ezenä basa-basa, başın tübän iyep, soñgı köçen cıyıp kar yırdı.
Kinät Fähimäneñ cilkäsenä güyä kemder kiterep ordı häm ul yul kırına çalkan barıp töşte. Karşında kotoçkıç zur, küklärgä aşkan ber närsä: ällä kibän, ällä morca, ällä maşina—Fähimä añlıy almadı. Çıtırdatıp küzen yomdı, tagın açtı: ällä cenme, öräkme, albastımı? Ul urınınnan kuzgalırga kurıktı. Närsä soñ bu? Kaya başı? Kaya koyrıgı? Nindider torbasıman närsä abayladı kız.
—Tpru! Tpru!
"Atlı keşe bugay",—dip uyladı Fähimä.
Çanalı at. Yuk, çana tügel, biyek koşevka, anıñ östendä tolıplı keşe. Tolıp yakasın torgızıp kigän. Yata torgaç, Fähimä üz-üzenä şunı açıkladı. At tıpırçındı, poşkırdı, ni öçender algı ayakların kütärep aldı.
—Tpru! Tpru!—dide attagı keşe häm kar östendä yatkan Fähimägä endäşte.—Kem sin? Nik tormıysıñ? ällä imgändeñme?
Fähimä äkren genä torıp bastı, bil tiñelte karga çumdı häm katı gına:
—Läzidä!—dip kıçkırdı.
Läzidä isä, anı-monı abaylamıy, buranga karşı atlap, beraz alga kitkän ide. Fähimäneñ tavışına borılıp, üz küzlärenä ışanmıy tordı, annan kiregä, at yanına kilde.
—Gali abıy? ällä sinme?—dip däşte.
Bu çınnan da kolhoz räise Gali Kadıyrov ide.
Avılga çaklı çakırım yarım yulnı kızlar koşevkaga utırıp kayttılar.
Fähimäneñ dürätkäse Gabdrahman kart kakça ozın gäüdäle, siräk ak sakallı namazlık kartı ide. Ul Fähimäneñ ätkäsenä hiç tä ohşamagan, kulları köräktäy zur, arkası beraz bökräyä töşkän, karaşı kırıs. Bökräyä töşüneñ säbäben Fähimä tiz añladı: öyläre keçkenä, işekläre bik täbänäk ikän, dürätkäse, mesken, işektän kergändä dä, çıkkanda da başın bärmäs öçen bik nık bökräyergä mäcbür. Öy eçe Fähimäneñ moñarçı kergän bik küp öylärneñ igezäge kebek: öy türendä ber stenadan ikençesenä ozın säke, türdä ike täräzä, ber poçmakta mendär-yastık öyeme. Miç karşında lägän belän ciz komgan.
Dürätkäse bik az süzle keşeder, ahrı, küp söyläşmi, endäşmi-nitmi bik ozak ber noktaga karap utıra. Şulay da ul ikençe könne irtän:
—Ätkäñnär sau-sälamätme soñ, olan?—dip süz başladı.
—Küptän kaytkanım yuk,—dide Fähimä,—hatlarında isän-sau, dip yazalar.
—Nigä kaytmadıñ? Kayan kaytmadıñ? Ata-ana yanına yış kaytırga kiräk,—dide kart beraz moñsulangan kıyafät belän.
—Min bit ukıym. Minzälädä. İmtihannar birdem.
—Ukıysıñ?! Mädräsädä ukıysıñmıni? Nindi hannar belän?
—Hannar tügel, imtihan. Mädräsädä tügel, uçilişeda.
—Ä-ä, nindi çöşledä?
—Çöşle tügel, uçilişe.
—Yä, yarar, sineñçä inde, olan, sineñçä. Siña soñ—niçä yäş?
—Undürt tuldı, unbişençe.
—Unbişençe, diseñ inde sin. Min avıldan kitkändä äle sin bulmagansıñ ikän... Apañ Zäynäpne häterläyem, bik şayan bala ide... ätkäñ balık tota torgandır inde.
—Äye.
—Häy, bezneñ avılnıñ külläre! Balıknı kul belän tota idek bez yäş çaklarda!—dip bik tirän körsende Gabdrahman kart.
—Häzer au belän, cätmä belän totalar.
—Bez dä au belän dä, cätmä belän dä sözä idek, karmakka da kaptıra idek, murdaga da eläkterä idek. Hay, ülgänçe ber tugan ilkäylärgä kaytıp bulırmı?
Kartnıñ nurı sünep bara torgan keçkenä küzlärennän ber-ike genä tamçı yäş tägäräde. Ul kul arkası belän genä yäşen sörtep aldı da, tagın süzen dävam itte:
—Gıymadelislam bähetle ul, tugan ildä yäşäy, yäşläy aunap üskän yalannarda min yörmäs idemme?—dide ul üz-üzenä söylängändäy.—Küllärdän balık tota, urmannan utın taşıy torgandır...
—Urmannan utın taşımıylar,—dip kuydı Fähimä,—utınga kül buyınnan käcä talı gına kisärgä röhsät itälär.
—Kem röhsät itmäy?
—Avıl sovetı.
—Avıl sävite kem soñ ul?
—Kem bulsın, predsedatel inde.
—Häy! Şul kül buyınıñ käcä talın gına yagarga da riza bulır idem äle min, sıyır tizäge yagıp bulsa da yäşär idem. Yuk şul, kartaydım... Tufragım da şuşında, çit-yat cirdä bulır kebek...—dip körsende kart.
Fähimägä bik yamansu bulıp kitte. Ul dürätkäsen bolay uk karttır dip belmi ide şul.
Ul anı üzeneñ ätkäse kebek şayan süzle, uyınçak keşe dip uylıy ide. ätisen küz aldına kiterde. Niçä yäştä bulgandır Fähimä, bik keçkenä ide, ätise aña kuırgan borçak çäynäp aşata ide. Kiç citsä, cidele lampa yaktısında alar kiç utıralar. änise lampa yaktısında kitap ukıy, Zäynäp apası, Gabdelhäy abıysı häm Fähimä östäl tiräsendä utıralar.
Gabdrahman kartnıñ karçıgı da anıñ änise kebek tügel. Yuan häm zur gäüdäle tupas karçık, yöze bik cıyırçıklı, kayçandır sörmäle bulgan yäşkelt küzläre inde moñsulangan, menä-menä küz yäşläre tägäräp kitär tösle, sagışlı. Düränkäse dä tugan yagın bik sagınadır.
Ul şulay uyladı.
—Kortka, siña äytäm, samavır kuyıp cibär, çäyläp alayık, kunak kızın sıylayık äle, närsäñ bar anda?—di dürätkäse.
Küp tä ütmi, bu keçkenä öyneñ dä eçe zurayıp, yaktırıp kitkändäy buldı. Miç eçennän düränkäse bäleş tartıp aldı. Sıy digäne arış kamırı eçendä peşkän balan ikän. Balan bäleşe. Ul tön buyı cılı miçtä mämrägän. Balannıñ töşe dä yomşap betkän. Fähimä bik tämläp balan bäleşe aşap, tışı belän çäy eçte. Şikär şakmagın teş arasında kitep kenä alıp, sötle çäy çömergändä, Fähimägä bik tä küñelle bulıp kitte. Kunak şulay bula ikän ul. Aña kıstıy-kıstıy çäy eçerdelär, anıñ akıllı, zur üskän kız buluı turında ällä niçä tapkır äyttelär. Maktadılar...

* * *
Gabdrahman Naratlı avılında hälle genä krästiyän Gallämneñ olı ulı bula. Öylängäç, atasınnan barı ber cigüle at-arba alıp, taşlandık ber yortka başka çıga. Berniçä yıl ul cäy buyı udmurt yaklarında baylarga bil bögep, urak urıp, ber at yöge boday alıp, küpmeder öleşen şunda uk satıp, hatınına kiyem-salım alıp kayta. Berniçä yıldan, şulay at kebek eşläp, yaña öy salırga agaç-taş yünätä. Nihayät, öylänüenä biş-altı yıl digändä kış buyı bura burap, yazga keşe könläşerlek itep, uramga öç täräzäse belän yalt itep torgan öy salıp çıga. Şul yılnı tugan dürtençe kızına Säğadät (bähet) iseme kuya. Tagın udmurt yaklarında kara tirgä batıp eşläp, közgä olau-olau ikmäk töyäp kayta. Tik tir tügep tapkan ikmäk alarga rizık bulmıy. Kürşe Fäthelbayan hatını Märfuga ikmäk töyäp tönlä kaytıp kergän Gabdrahmannı yan täräzäsennän küzätep tora. Eçe kübä, külmägenä sıya almıy, askı irene çabırıp çıga, kolagı çıñlıy, tele avızı eçendä üskändäy bula. Tañ atar-atmas ul avıl sovetına barıp, tükmi-çäçmi Gabdrahmannıñ işek aldına küpme ikmäk kaytkanın söyläp birä.
—Kayan algan? Ambarın aşlık belän tutırdı.
Şul könne ük nindider komissiyä kilä. Tentilär, ambarlarnıñ işege şärran açıp taşlana. İkmäkne atlarga töyäp, alıp çıgıp kitälär. Dürt balalı ğailäne öyennän kuıp çıgaralar. Berniçä könnän öyne sütep, kayadır alıp kitälär.
Gabdrahman dürt balalı ğailäse belän kara munçada yäşi. Yazga taba çitkä çıgıp kitä. Udmurt yaklarında küptänge ber tanışın oçratıp, üz yazmışınnan zarlana. Tanışı aña üz avılına küçep kilergä kiñäş birä. Şulay itep, Gabdrahman Torna avılına kilep töplänä. Kolhozlaşu başlangaç, kolhozga kerä, gomere buyı at karauçı bulıp eşli. Kızların kiyäügä birep, öydä kart belän karçık kına gomer itälär ikän...

* * *
Berniçä kön kunak itkännän soñ, kartlar Fähimäne äti-änisenä iltep tapşırırga dip kiñäş ittelär.
Ul könne Fähimä tañ belän uyandı. Karañgıdan uk torıp, miçkä utın tutırıp, miç kabızırga cıyıngan düränkäse belän olı keşelärçä saubullaştı, kunakçıllıgı öçen rähmät äytte.
—Rähmät sezgä, düränkäy, kunak ittegez,—dide.
—Kunak, dip, balam, kayan kilsen inde kunak itü! Närsä belän kunak itmäk kiräk?! Kartaydık. ätkäñ belän änkäñä bezdän küptin-küp sälamnär äyterseñ. Sine Mädinä apañ ozatıp kuyar,—dide.
Ul arada miçneñ kümere töşep, düränkäse tabada karaboday koymagı peşerep aldı. Çäy eçep, Mädinä apası belän yulga kuzgaldılar. Mädinä ciñel çana aldı.
—Arısañ, utırtıp tartırmın,—dide.
Fähimä başta cäyäü terkeldäde.
Avılga! Avılga! änkäse-ätkäse yanına! Yögerep tä aldı. Bara-bara Mädinä apası anı, arıgansındır, dip, çanaga utırtıp ta tarttı. Şulay köne buyı tagın cäyäüläp Fähimä tugan avılına kayttı...

* * *
Fähimäneñ tugan avılı belän Minzälä arası artık ta tügel, kim dä tügel—ille biş çakırım. Atna sayın bulmasa da, ul bik yış avılına kayta. Sagınuın basar öçen yäki änkäse peşergän koymaknı aşar öçen genä tügel, ä bälki hökümät birgän akça citmägängä, öydän kütärä algança kipterelgän bäräñge, on, yarma, may kebek rizık alıp kitär öçen kayta Fähimä.
Şimbä könnärdä yaktaşlar bergä cıyılıp, yulga çıgalar. Yul avır, ozın bulsa da, öygä kaytu bik küñelle. Fähimä bazardan ike kiyem çabata satıp ala. Ber kiyeme yulnıñ yartısında "çäçäk ata", utırıp yal itkändä, iskesen salıp taşlap, öp-yañasın kiyep ala. Yazların yulga cäyelgän taşu suın, közge yañgırlarda uysu cirgä cıyılgan, öste yuka boz belän kaplangan sunı arkılı çıkkanda, oyık-çabatanı salıp kulına tota. Yalan ayak boz vata-vata sunı yırıp ikençe yakka çıgalar. Suıknı kuar öçen ayak kızışkançı, uzışa-uzışa, barısı bergä yögerälär. Zurraklar ere-ere adımnar belän aldan elderä. Fähimäneñ bik yış häle betä, artta kala. Başkalar utırıp yal itkän arada ul da kuıp citä, tik aña yal itärgä vakıt kalmıy, tegelär därräü kuzgalalar. Kayvakıt Fähimäne ike yaktan kultıklap alıp kaytalar. Alay ciñelräk, tik ul bähet yış eläkmi.
Öçençe yılnı Fähimäneñ dustı, avıldaşı Zifa da uçilişega ukırga kerde. Avgust ahırında Zifanıñ ätise Asılgäräy, kolhozdan at sorap alıp, alarnı at belän alıp bardı. Urını-urını belän kızlar atka utırıp ta bardılar, arba artınnan da cäyäülädelär. Arbada ike kapçık bäräñge, beraz azık-tölek, kiräk-yaraklar. Iknı çıgıp, Dusay avılın ütkäç, urman aşa uzganda, kola biyä atlamas buldı.
—Na, malkay, unike genä çakırım kaldı, barıp citik,—dip, Asılgäräy niçek kenä atnı äydäkläp karasa da, at barırga telämäde, başın tübän iyep, çıbırkı oçı tigän sayın täne tartışıp, baskan cirennän kupmadı.
—Kilep cittek, balalar, şuşında kunarga turı kiler, at arıdı,—dide Zifanıñ ätise.
—At arıdı,—dip kabatladı Fähimä, bu süzgä tirän mäğnä birep.
Üze eçennän: "Min attan nıgrak mikänni? Min arısam da haman atlıy idem. At akıllı hayvan şul ul, üz hälen üze belä. ä keşe üzen saklıy, yaklıy belmider. Keşe et kayışınnandır, nıktır, çıdam, çırıştır",—dip uyladı.
Alar urman eçendä, yuldan çittäräk ber agaç töbendä kunarga tuktadılar, Asılgäräy atnı arkanlap, urman eçendäge siräk kenä ülän eçenä cibärde. Közge karañgı töndä urman eçendä kalu Fähimägä bik kurkınıç toyılsa da, arbaga utırıp, andagı äyberlärgä başnı törtü belän ul tirän yokıga taldı. Koyaş çıgar-çıkmas, salkın tañ havasınnan ul tuñıp uyanıp kitte...

* * *
Fähimä muzıka däreslärenä ayıruça yaratıp yörde. Mandolinada, dumbrada uynarga öyrände. Cır däreslärendä ukıtuçı yış kına anı klass aldında yalgızın cırlata, öyränelgän härber cırnı Fähimä böten neçkälekläre belän kabul itä häm başkarıp çıga.
Ukıtuçı yış kına:
—Siña, kügärçenkäyem, muzıkal belem alırga, ukuıñnı Kazandagı muzıka uku yortında dävam itärgä kiräk. Sindä siräk oçrıy torgan muzıkal näfis sizemläü, işetü häm matur moñlı tavış,—diyä ide.
Fähimäne ukıtuçı kıllı muzıka koralları orkestrında alt partiyäsenä utırttı. Kamil isemle malay belän alar üz partiyälären bik tiz öyrändelär. Üzäk özgeç tatar muzıkası anı härçak bala çagına, avılına kaytara. änä, ul tugan avılnıñ su buylarında, toman baskan kiñ yalannarda, Agıydel buylarında yöri...
Orkestrda berençe akkordlar yañgırau belän, kıznı därtle ber his biläp ala, çäç börtekläre arasında nindider añlatıp bulmıy torgan kımırcu hasıyl bula, küzläre därtle yana başlıy. Ul alt-dumbranıñ muyının sul kulı belän totıp, nota bitlärennän üzläre uynayaçak notalarga kilep citä. Diricer küzläre belän genä Fähimägä karap ala. Başla, yänäse. Fähimä muzıkanıñ därtle dulkını belän kalkınıp, kanatlanıp kuya häm kul barmakları mediatrnı caylabrak tota, uynap cibärä.
Tonıgrak, kuyı, yomşak tavışlı alt-dumbra telgä kilä. Minut eçendä Fähimä gadi kız tügel, ä muzıkant Fähimägä äylänä. Orkestr gör kilep zalnı yañgırata. İh, änise kürsen ide! Duslar kürsen ide!
Dumbra kıznıñ kullarında cırlıy, moñlana. Orkestrga anıñ dumbrası üzenä ber törle kuyı, lirik tavışı belän moñ, cılılık östi. İh kürsennär ide avıldaşları! Kilep karasınnar ide ber genä!
Orkestrnıñ soñgı tantanalı avazlarınnan soñ zal gör kilep kul çaba, ukıtuçı, kulındagı neçkä tayakçıgı belän ımlap, orkestrda uynauçılarnı ayak öste basarga kuşa. Keçkenä gäüdäle, yabık Fähimä başkalar arasında yugalıp kala, kürenmi. Ä anıñ barısına da kürenäse, yılmaep baş iyäse kilä. Alkışlar tämam bulgaç, alar urınnarına utıralar. Diricer, dikqat digänne añlatıp, tayak totkan uñ kulın kütärä, tayaknı seltäp cibärä, orkestr därräü yaña köy başlıy.
Ah, bu muzıka dönyası! Moñ däryası! Fähimä kebek ük eçke ber kiyerenkelek belän, his belän anı kabul itüçe tagın bar mikän? Mögayın, yuktır.

* * *
Peduçilişenıñ soñgı kursında Fähimä Misbah isemle keşelärdä yäşäde. Misbah bronhlar astması belän cäfalana. Hatını isä bik çibär. Ap-ak yözle, tüp-tügäräk kırık biş yäşlek hatın. Alarda Fähimä olı balaları kebek, üz keşe buldı. Atna sayın pıçak belän kırıp, kaynar su belän idän yudı, kön sayın ike tapkır köyäntä-çiläk belän kolonkadan su kaytardı. Balalar belän uynadı, şayardı, cırlar cırladı. Misbah belän Kamilä anıñ cırlavın bik yaratalar, kunak bulıp tanışları kilsä:
—Tıñlagız äle, bezdä nindi sandugaç yäşi,—diyärgä yaratalar ide.
Görlävekle aprel ide. Uramnar tulıp şarlap su aga. Fähimä sular epa-era ukuga yörde. Ayagında bazardan satıp algan ükçäle rezin butıy, tik nikter kön dä uñ ayagı dımlana. Ul, üze dä sizmästän, ber könne avırıy başladı.
Başı avırtıp, Fähimä ike därestän soñ öygä kaytıp kitte.
—Ni buldı? Nik irtä kayttıñ?—dip karşıladı fatir hucası Kamilä,—Fähimäneñ hälsezlänep kaytıp kerüen kürgäç.
—Avırıym, bugay, ana, başım yarıla.
Kamilä Fähimäneñ başına kulın tiderde, küzlärenä karadı. Fähimäneñ küzlären tonık pärdä kaplagan, bite uttay yana ide.
—Sin bit yanasıñ, bala. Kaya, yat, änä urınıña yat, häzer temperaturañnı ülçim.
Fähimäneñ kultık astına gradusniknı tıktı.
—Yanasıñ, bala, temperaturañ kırık gradus,—dide gradusniknı kulına alıp.—Kayda salkın tiderdeñ sin, bala? Ayagıñda yon oyık, yugıysä, butıyıñnı da yaña algan ideñ bit.
—Tişek bulgan ul, Kamilä apa, niçä kön inde ayagım manma su bula.
—Kahäp genä ikän, aldap satkannarmıni? Karap almagan ideñmeni?—dip açırgalandı huca hatın.
Fähimäneñ uñ ayagındagı oyıkbaşı lıç su, ayagı boz kebek salkın ide. Kamilä grelka alıp, aña cılı su agızdı, odeal astına kıznıñ ayakları yanına kuydı, kaynar çäy yasap eçertte.
ämma Fähimäneñ häle avıraygannan avıraya bardı, ul sataşa başladı.
—Häle naçar, hastahanägä alıp barırga kiräk,—dide fatir hucası Misbah.
Ul arada tugızınçıda ukuçı ulları Ramil kaytıp kerde. Kamilä anı borçılıp karşı aldı:
—Fähimä bik katı avırıy, ulım, bez anı ikäü hastahanägä alıp barırbız, öydä kaldırırga yaramıy, yana, kırık gradus.
Alar Fähimäne balalar çanasına yatkırıp, ikäüläp tartıp hastahanägä alıp kittelär.
Fähimäneñ ike yagınnan kultıklap tabib bülmäsenä alıp kerdelär. Tabib anıñ hälen tiz añladı, palataga kertergä kuştı. Palataga kerep karavatka yatu belän, Fähimä añın yugalttı.
Küpme yatkandır, añına kilep küzen açuı buldı, bik katı ukşıp, kosıp cibärde. Anıñ koykasın ak halatlı hanımnar äyländerep algan ide.
—Kan basımı tübän, tın aluı avır, üpkäse ike yaklap ta şeşkän,—digän süzlären işette.
Ul tagın huşın yugalttı. Belägenä kadagan ukol avırtuınnan berazdan tagın küzlären açtı.
Olı yäşlärdäge ak halatlı şäfkat tutaşı anıñ baş astındagı mendären rätli-rätli:
—Uyandıñmı?—dide bik yomşak yagımlı tavış belän.—Kayda bolay salkın tiderdeñ soñ sin, kızım?
—Belmim.
Dusları, ukıtuçıları Fähimäneñ sälamätlege öçen borçılıp, hastahanä yulın taptadılar, tabiblar kuldan kilgänneñ barın da eşlädelär. Yahşı uk terelä başlagaç, inde Fähimä ayakka basam dip torganda, anıñ küñelen teträndergän ber häl buldı.
Anıñ yanına ber ukıtuçı kilde. Mayda gına kızdırıp koymak alıp kilgän. Fähimäneñ neçkä yabık barmakların totıp-totıp karıy, üze söylänä:
—Bigräk yabık şul sin. Yahşırak tuklanırga kiräk,—di.
Başta caylı gına söyläşsä dä, ukıtuçı çäreldäp anı açulana başladı.
—Kayda bu qadär suık tiderergä mömkin? Yegetlär belän tön kata uramda tordıñmı? Üpkä şeşe—tuberkuleznıñ başı inde ul. Sin üzeñä gomerlek çir aldıñ...
Ukıtuçısı kitkäç, Fähimä huşın cıya almıy bik ozak utırdı. Bu süzlärne äytkänçe, mıltıktan atıp ütergän bulsa soñ, ciñelräk bulır ide. Yöräkneñ dä yarası beryulı yukka çıgar ide. Ul anıñ alıp kilgän bik tämle tösle, sap-sarı, tişekle-tişekle koymaklarına kagılmadı, kulın da suzmadı.
—Kaygırma, kızım,—dide şunda kürşe karavattagı apa,—üpkä şeşen häzer bik yahşı tözätälär. Yaña darular, antibiotiklar bar häzer. Tıñlama, onıt ul apañnıñ süzlären. Akılsız hatın ul. Aña ukıtuçı bulırga tügel, terleklär belän eş itär öçen ukırga kiräk bulgan,—dide.
Bu hatınnıñ şuşı süze citä kaldı, Fähimäneñ küñele tulıp, yılap cibärde.
İke atna digändä, Fähimä, çınnan da, savıgıp hastahanädän çıktı.
Tagın ber aydan däülät imtihannarı başlandı. Sälamätlege bik kakşagan bulsa da, ul imtihannarnı ciñel birde. Yıl dävamında yahşı ukuı da aña bu avır sınaunı ciñep çıgarga yärdäm itte.
Uçilişenı tämamlagan ille ukuçı arasınnan iñ yahşı altı yeget häm kıznı mäktäp öçen matematika ukıtuçısı äzerli torgan ike aylık kurslarga Kazanga cibärdelär. Alar arasında Fähimä dä bar ide.

* * *
Avgust. Fähimä matematiklar äzerli torgan ike aylık kurslarda bulıp, avılga kaytıp töşte. Ozaklamıy mäğarif bülegenä cibärelgän yullama belän, kaysı avılga ukıtırga barırga tiyeşlegen açıklayaçak. Diplom kulda, yullama bar. Anıñ kiläçäge, bähete şuşı ike käğazdä, ul şulay dip uyladı. Ozaklamıy sentyabr. ä avgust—cäyneñ soñgı, iñ qaderle, iñ yämle ayı. Ul mullık, baylık ayı, ciläk-cimeş ayı. Cäy irtänge çıkları, yäm-yaşel peçännäre, çellä kızuları belän kayadır könyakka ere-ere adımnar yasıy. Avgustta äle ülännär yäm-yaşel, çäçäklär dä kerfek kagalar, bakçalarda çiyä, alma citeşä. Altınday basu-kırlar süränlänep baruçı koyaşka bagalar, arış, boday ise, citlekkän ärem ise borınnı kıtıklıy.
Rayon üzägennän avılına kaytkanda, Fähimä şulay hozurlanıp atladı. Anı Akkül dip atalgan zur ber avılga matematika-fizika ukıtuçısı itep bilgelädelär. Ul irtän-irtük yulga çıgaçak. Akkül alardan kırık çakırım yıraklıkta. Yulga çıgası bar.
Fähimä tañ aldınnan avır bastırılıp uyandı.
Kap-karañgı tön, imeş. Kükneñ ber kırıyında gına yırakta nindider yaktılık sirpelä. Yañgır yava. Fähimä yañgır astında kayadır atlıy, şäbärgän, kaltırana. Kinät şak-şok at toyakları tavışı işetelä başlıy, anı kemder atka atlanıp kua. Ul arada et tavışları yakınaya, etlär örä, teşlären şakıldata, ırıldıy. Şulçak ällä kayan kara külägälär aña yabırıla. Ul häldän taya, bik nık yögerä başlıy, kürmäsennär, totıp almasınnar. Şunda ul ber yuan agaçka kilep sarıla, agaçnı koçaklap, barmakların anıñ kabıgına batıra.
—A-a-a!—Fähimä açı tavış belän kıçkırıp, küzlären açıp cibärde.
Fu! Närsä bu? Nindi kotoçkıç yämsez töş! Urın-cir köysez buldımı? Mendär katımı?
Şundıy uylar belän ul urınınnan tordı. Yuk, anıñ bu kuanıçların berkem dä, bernindi yaman töş tä, hätta kük kükräp katı yañgır yava başlasa da, yukka çıgara almayaçak.
Bik matur ciläs ayaz irtä. Fähimä olı yulga çıgıp bastı. änise anı izge yullar teläp tagın ozatıp kaldı. Östendä zäñgär çäçäkle ak yakalı yaña külmäk, anıñ östennän kuyı zäñgär yon kofta. İkmäk taşuçı maşinalar tız da bız ütep kenä toralar. Fähimä kulın kütärep ber maşinanı tuktattı.
—Kaya?
—Akkülgä.
—äydä, min dä şunda.
Yul avır bulmadı. Kırık çakırım sizelmi dä kaldı. Bara torgaç, süz iyärä süz çıgıp, Fähimä üzeneñ bıyıl gına peduçilişe tämamlap, Akkül avılı mäktäbenä matematika ukıtuçısı itep bilgelägännären äytte.
—O-o! Bezneñ mäktäp direktorı bik korı keşe, ämma yahşı tarih ukıtuçısı. Abruy zur, atna sayın lektsiyä ukıy.
Fähimäneñ küz aldına zur kara kısalı küzlek kigän, çal çäçle, ni öçender käkre borınlı keşe kilep bastı. Ul yılmaep kuydı.
—Abruylı, diseñ inde, yahşı ukıtuçı.
—Ukıtuçılarnı da ul saylap kına ala, dilär. Ukıtuçılar bezdä bik modnıylar, biyek ükçäle tüfli kiyep, kert-kert kenä atlıylar. Elek bezneñ avıl rayon üzäge ide bit, şähärdän kim tügel, kön dä kino, klub zur, mäktäp... Mäktäp zur, balalar bik küp.
Fähimä utırgan maşinanıñ şoferı telgä bik osta, hätta artık telçän bulıp çıktı, anekdotlar, kızık hällär söyläde.
Fähimä gayät kütärenke ruh belän mäktäp yanında maşinadan töşep kaldı. Mäktäp direktorı küzlekle dä, zur käkre borınlı da tügel, kakça gäüdäle, täbänäk kenä, ütken kap-kara küzle, citez häräkätle, tele sakaurak, peläş başlı, olı yäştäge keşe ide. Ul iñ elek Fähimäneñ ayaklarına küz töşerde, anıñ ayaklarındagı çüpräk çüäklärne kürep, çırayı sıtıldı. Annan külmägenä, ak yakasına, annan gına küzlärenä turı karadı. Güyä anıñ aldında diplomlı ukıtuçı tügel, ä ul satıp alaçak mal—toyakların tikşerä, teşlären sanıy.
Yarıy äle metr alıp buyımnı ülçämäde, dip uyladı Fähimä. Aña ällä niçek bik oyat bulıp kitte, keçeräyep kalganday buldı.
—Diplomıgız, yullamagız,—dide direktor.
Fähimäneñ diplomın ul bik ozak ukıdı. Diplomda bilgelär dä bik yahşı, barı berniçä genä dürtle. İsem-familiyäse dä matur gına ikän. Ğalimova Fähimä. Fähemledäder...
Läkin Fähimä direktorga oşamadı, keçkenä gäüdä, özelep kitärlek neçkä bil, başkort yaklarınnan kilgän kızlarnıkı kebek kiñçäräk bit, hätta kıznıñ özelep töşärgä torgan karlıganday kara küzläre dä anı cälep itmäde.
—Bezdä matematika ukıtuçıları citärlek, señelem, yaña ukıtuçı taläp itelmi,—dide.
Almadı Fähimäne eşkä mäktäp direktorı.
Fähimä tanış bulmagan bu avıl uramınnan salmak kına olı yulga taba atladı. Sul yakta zur işekle kibet kürep, anda kerde. Kulında podemnıy akçası bar ide. änisenä çuklı yäşel şälyaulık, ätisenä yaltırap torgan kün itek satıp aldı. Büläklärne pöhtäläp çüpräk sumkasına salıp, avıldan çittäräk ütüçe kütärelgän taş yulga çıgıp bastı.
Avır yöklär taşuçı zur maşinanıñ biyek kabinasına kerep utırgaç, Fähimä tın kaldı. Yul sikältälärendä selkenä-selkenä ul niçekter oyıp kitkändäy buldı, uyları çualdı.
Maşina rülenä ike kullap yabışkan yuantık gäüdäle, çigäläre çalara başlagan agay da läm-lim berni däşmäde. Fähimä abzıy keşeneñ borın töbennän genä köy köyläp baruına da gacäplänmäde. Yulda şulay yalgız köyläü dä, cırlau da kiräkter. Bu abzıynıñ da yuldaşı cır ikän, dip uyladı Fähimä, änise dä härçak aña, cır yöräkkä yal ul, diyä ide. Abzıy cırlap cibärde. Tavışı yomşak, köye tanış ide:
—Baylar gına elä ikän
Täräzägä pärdäne.
Yullar tügel, yazmış yörtä
Bu dönyada bändäne...
Agay cırlagan bu cır Fähimäne ällä nişlätte, miyenä sarıldı, yörägen cilketep cibärde. Köye genä nindi bit! Nindi moñ! Fähimäneñ änise dä şuşı köygä cırlarga yarata, suzıp-suzıp cırlıy, Fähimäneñ üzeneñ dä abzıy keşegä kuşılıp cırlap cibäräse kilde. Tik anıñ haläte cırlarlık tügel, yılarlık ide. Şulay uk ul ukıtuçı bulıp eşlärlek keşe tügelmeni?! Ä diplom? Gel bişlelärdän genä torgan diplom aña bu hokuknı birmimeni?
Ä Akkül mäktäbe direktorı aña ışanmadı. Fähimä anıñ küz karşında: "Sin, kızçık-çıpçık, tugızınçı, unınçı sıynıftagı örlektäy yegetlärne tıñlata almassıñ",—digän fikerne ukıdı. Direktor, avız çite belän genä yılmayganday itep, yomşagrak tavış belän hätta "señelem" dip tä kuydı. Yılarsıñ da! Berençe adım bit! Zur plannar, ömetlär çelpärämä kilde. Şulay uylap bara torgaç, äniseneñ ber cırı isenä töşte:
Täräzäge karıy-karıy
Kistem barmagım,—kanıy.
Bügenge avır häsrättän
Ülmiçä kalsam yarıy.
Cırlamadı, isenä genä töşerde. Bu cırnı änise bik yış cırlıy ide.
Häsräte küp şul anıñ äniseneñ. Unike bala tapkan, barı ikese isän. ä anıñ nindi häsräte bar soñ? Balaları ber-ber artlı ülgänme? Yätimme? Bu häsrätmeni?!
Yuk, yuk! Fähimä, başıñnı imä! Alda berböten gomer, ozın gomer. Baş iyärgä yaramıy. Yaramıy!
Ul uyanıp kitkändäy buldı, tugan avılına borıla torgan tarrak yulnı kürep:
—Abıy, canım! Min kaytıp cittem. Tuktatıgız maşinanı. Sezgä bik zur rähmät,—dip, ällä kayçannan kulında yomarlap kilgän käğaz akçanı aña suzdı.
—Akça almıym, señelem! Yulıñ uñ bulsın!
Maşina kızu gına kitep tä bardı.
Ul basu yulınnan atladı. Aşlıgı suktırıp alıngan salam öyemnäre, kırkıp alıngan çäç kebek, tip-tigez tırpayıp toruçı arış kamılı anıñ karşılıklı uylar tulı küñelen ällä nişlätte. İkmäge cıyılgan buş kır, sap-sarı salam, sap-sarı kamıl... Sarı tösne yaratmıy Fähimä. änise dä, kaygı-häsrät töse ul—sarı, di.
Akkül avılında ukıtırga kalmavın belgäç, Fähimäneñ äti-änise bik kuandılar.
—Üzebezdä, Naratlı mäktäbendä genä ukıtırsıñ, kızım, Alla boyırsa,—dide ätise, kızınıñ fikeren beläse kilep.—Naratlıda da şul uk balalar, mäktäbebez dä töşep kalgannardan tügel, dip beläm, Kazanda da, İcauda da ukıylar, ukıtuçılarnıñ yözenä kızıllık kitermilär.
—äye, balam, üzebezdä genä ukıtırsıñ, fatir ezlise, ni aşıym, ni eçim diyäse bulmas, inde fatirda yäşäp tä tuygansıñdır. Niçä yıl kürmägän kunak sıyında bulırsıñ, Allaga şöker, äle üz köçemdä bit,—dide änise Bibiäsma da.
Rayüzäktän Fähimä tugan avılı mäktäbenä yullama alıp kayttı.

* * *
İyül ayınıñ kaynar koyaşı kızdırdı da kızdırdı, kiçkä taba beraz süränlängäç, taular artına kaçarga cıyındı.
—Beraz gına tuktap tor!—dip däşte Agıydel Koyaşka. Min bik küp söylädem, inde sin, kaynar Koyaş!—sin bu balanıñ yakın yuldaşı buldıñ, anı häp kön irtän yokısınnan uyattıñ, yäşärgä köç birdeñ, anıñ häp adımın küzätep tordıñ. Söylä! Nik kaçasıñ?!
—Kaçmıym, Agıydelkäy!
Koyaş beraz gına tuktap torganday buldı, taular artına tägärärgä telämäde, salmak kına süzen başladı.
—Keşegä,—dide Koyaş uyçan gına,—ägär ul cirgä nık basıp torırga, küklärgä kütärelergä teläsä, ike kanat kiräk. Ul kanatlarnıñ berse—sälamätlek, ikençese—belem. Berençe kanatı turında keşe yäşlegendä uylap ta karamıy, cildäy citez yögerä, arısa, barın onıtıp, yoklıy, läzzätle halättä bula, sızlanmıy, gazaplanmıy. Çönki ul yäş, yäş organizm häräkät teli, biyetä, cırlata.
Ä belem... Ul keşegä bik kiräkle ikençe kanat üzennän-üze genä kilmi. Ul tabiğat büläge genä tügel. Ul kanatnı häp kaurıyın qaderläp, az-azlap cıya-cıya üsterä belergä kiräk. Keşegä urta belem, yäğni kötek kanat kına citmi, yugarı belem kiräk, karçıga kanatı kiräk...

* * *
Fähimä institutka urıs häm tatar tele fakultetına ukırga kerde. İmtihannarnı da bik ciñel tapşırdı.
İnstitut mohite Fähimäne tulı kileş üz eçenä alıp kerep kitte. Berençe kursta uk anı gruppanıñ komsomol oyışması sekretare itep sayladılar. Ber sessiyädän ikençe sessiyägä qadär baş kütärmi uku, yazu, lektsiyälär, kollokviumnar, seminarlar h.b...
Vakıt bik tiz uzdı. ä ütkännär ütä kürenmäle toman eçendä yugala barganday buldı. Ütkändäge matur könnär kinät-kinät iskä kilep kitsä dä, alarnı inde onıtırga süz birde Fähimä. Läkin onıtıp beterä almadı.
Tulay torak. Timer karavatlar. Ber bülmädä unike kız, unike harakter, unike ğamäl. Kübese avıl kızları. Arada ber-ikese urıs kızları, şähär balaları. Kiyemnäre, kileş-kilbätlere başkarak. Alar avıl balası kürmägän çeltärle eçke külmäklär, biyek ükçäle näfis tüfli kiyälär, kön dä kaydadır küñel açıp kaytalar.
Fähimä dä ike yıl avıl mäktäbendä ukıtıp kilde, anıñ da almaşka ber-ike külmäge, gäüdäsenä beraz olırak kışkı pältäse, ber halatı, ayagına biyek ükçäsez bulsa da, tüfliye bar.
Fähimä ikençe kursta ukıy ide. Dusları, tugannarı belän hat alıştı. Hatlarda avıl yañalıkları, küñel açu kiçäläre, kontsert, spektakllär turında yañalıklarnı beleşep tordı. Menä ber könne ul beryulı ike hat aldı. İkesendä dä ber yañalık. Dustı Sälimä hatında da, apası Zäynäpnekendä dä ber ük süz. "Böten avılnı şakkattırıp, kötmägändä Şähit öylände. Enese Vahit öylänäm dip kaytıp äytkäç, bu başın totıp, telsez kalgan, di. Annan kürşe kızı Fagıylägä dimçe cibärgän, di, Fagıylä riza bulgan, Şähit belän Vahitnıñ tuyları bergä buldı",—dip yazgan ide Sälimä.
Fähimä bu hatnı salkın gına, ber dä ise kitmi genä ukıp çıktı. Öylängän ikän, öylängän. Şulay bulırga tiyeş ide, çönki Fähimä institutka kergäç, Şähitkä, bezneñ yullar ayırıldı, başka minem belän küreşü ezlämä, digän ide. Şähit närsä genä äytsä dä, ul bu süzlärneñ katgıylıgın, kire kagarga mömkin tügellegen belä ide.
ämma... Fähimä ällä nişläde. Hatnı vak-vak kisäklärgä yırtkalap taşladı da, yöze belän mendärgä kaplanıp, stenaga taba äylänep yattı. Dimäk, yaratmagan, dimäk, süzläre yalgan bulgan.
—Ni buldı, Fähimä?
—Ällä kaygılı häbär yazgannarmı?
Fähimä ber sorauga da cavap birmäde, güyä ul alarnı işetmäde.
Fäqat ütkändäge nindider tonık, onıtılıp bara torgan hätirälär kilep, kayberläre menä-menä kiçä genä bulgan hällär kebek küz aldına kilep bastılar.

* * *
Fähimä peduçilişe tämamlap avılda ukıta başladı... Unsigez yäşlek citez, matur kız. Yegetlär dä küz salmıy kalmadı. Berse kilep seren urtaklaşırga omtılsa, ikençese bäylänep karadı, öçençese ozata kilde. Läkin Fähimä bersenä dä açılmadı, yaratmadı, bersen dä üz itä almadı.
Avılga ikençe közne diñgezçelär forması kiyep, töz, kürkäm gäüdäle, çibär Şähit kaytıp töşte. Avıl kızlarınıñ huşın alıp, enese Vahit belän pardan kiyenep, kiçlären klubka kilälär, ikese dä garmunçı. äle berse, äle ikençese uynıy.
Ber kiçne buy birmäs Fähimäne Şähit ozata kayttı. Anıñ küñelgä yatışlı söyläşüe dä, yäşe belän üzennän olırak buluı da, kileş-kilbäte dä—barısı da Fähimäne äsir itte. Läkin ul, ğadättägeçä, artıgın açılıp kitmäde, üzeneñ ber kürüdä yarata başlavın sizdermäde. Kışkı burannarda anıñ belän uram taptau, kar yaru niçekter küñelle dä, rähät tä ide. Yaz citkäç, Şähit Fähimägä täqdim yasadı.
—Fähimä,—dide,—miña öylänergä vakıt, minem belän yazmışıñnı bäylärgä sin rizamı?
Fähimä däşmäde. Aşıgıp söyläşü, hiskä birelep kitülär aña yat närsä ide.
—Äyt, rizamı?
Fähimä üze dä sizmästän yomşak kına kölde dä:
—Yuk, min "Riza" tügel, minem isemem Fähimä,—dide.
Fähimäneñ süz uynatuın añlap, Şähit tä kölde. Läkin kıznıñ aña karata salkınlıgı, citdi bulmavı, anıñ ihlas küñeldän äytelgän süzenä şayarıp cavap birüe anı gacäpkä kaldırdı. Bar ide Şähitneñ Fähimägä qadär yörgän, ozatkan kızları! Läkin alar bötenläy başka ide. Ber-ike kiç ozatu belän koçakta erergä äzerlär ide. ä Fähimä—başka. Ul tıynak, sak häm artık citdi. "Ukıgan keşe..." dip uyladı Şähit. Kürşese Gosman, turı kilsä-kilmäsä: "Ukıgan keşe—çukıngan keşe, ber çiläk katıknı eçte dä beterde",—dip şayartırga yarata.
Berkönne ğadättän tış söyläşü buldı. Şähit böten citdilege belän süz başladı.
—Uyınga alma, Fähimä, öydä söyläşengän, äni häyer-fatihasın birde. Min sinsez yäşi almıym, sin dä... mine yaratasıñ... dip beläm. Çık miña kiyäügä, bir rizalıgıñnı.
—Yuk,—dide Fähimä,—min äle yäş, miña üsärgä kiräk.
—Ycärgä? Küpme üsärgä tagın?
—Yoldızlarga qadär üsärgä,—dide Fähimä häm tagın kölep cibärde, üze dä bu kılanışın oşatmadı.
ämma citdi itep Şähitkä cavap birerlek häldä dä tügel ide. Yarata ide ul anı. Läkin uku teläge, belem alu teläge barınnan da östen ide.
—Kılanma, Fähimä, äydä, çın küñeldän söyläşik.
—Çın küñeldän bulsa, şul: min bıyıl institutka ukırga kitäm.
—Ukırga? Tagı küpme ukırga?
—Ukırga. Biş yılga.
—Yarar alaysa, biş yılga min tüzärmen.
—Tüzärseñ? Yuknı söylämä, Şähit. Biş yıl—bu bit sineñ kebek yäşe yegerme biştän ütkän keşe öçen tulı ber gomer.
—Min böten gomer buyı kötärgä äzer.
Fähimä Şähitneñ ciñel genä itep "kötärgä äzer" digän kupşı süzenä ışanmadı.
Häm menä Şähit öylängän. Döres itkän. Biş yıl kötü üze ber yülärlek bulır ide. Onıtırga, onıtırga. Bötenläy häterdän yuk itärgä, sızıp taşlarga! Bu könnän soñ Fähimä bik nık üzgärde. Kayvakıt çiktän tış citdi, kayvakıt ütä dä şayan bulırga tırışıp, cırlıy, kölä. Kölä-kölä dä, üze dä sizmästän, küzlärenä yäş tıgıla. Andıy minutlardan soñ anıñ şomırt-kara küzlären toman kaplaganday bula, yöze moñsulana, yätim balaga ohşap kala, üz-üzen koçaklap, tın gına kerfek kakmıy ber noktaga töbälep utıra.
—Närsä buldı? Nik tın kaldıñ?—di dus kızı Näcibä.
—Yuk, bolay gına.
Fähimä uyanıp kitkändäy bula. ämma seren çişärgä aşıkmıy. Bu minutta aña dus kızı da yat, çit keşegä äylänä.
Berkönne alar gruppa belän "Söylä bezgä üzeñ turında" dip atalgan "tügäräk östäl" söyläşüe äzerlädelär. Härkem üze turında, hisläre, mähäbbäte, tabışları, yugaltuları turında söyläde. Härkemneñ ser kapçıgı kagıldı. Fähimä dä üzeneñ Şähitkä bulgan mähäbbäte, Şähitneñ öylänüe turında enäsennän cebenä qadär söyläp birde. Aña niçekter ciñel bulıp kitte. Cilkäsennän nindider avır yök töşkändäy buldı. Duslarınıñ da aña ışanıçı arttı.

* * *
Gıynvar ahırı. Könnär suık tora. äle buran çıgıp yullarnı kalın kar kaplıy, äle bik köçle könyak cile yaugan karnı yalap alganday kayadır alıp kitep yar aralarına, tallıklarga sılıy, yullar yaltırap kala. Tagın bolıt kaplap, cilsez-nisez yomşak kar yava. Şundıy könnärneñ bersendä gomer tägärmäçe citmeşkä taba tägärägän Gıymadelislam belän Bibiäsmanıñ yagarga utınnarı bette. Karap torgan ber kıska ayaklı, ozın mögezle, ak mañgaylı koba mögezbikäne cigep, alar utınga barırga cıyındılar. Bügen-irtägälek kisep öyelgän çıbık-çabık bulsa da, alar kiñäş-tabış ittelär.
—Yä irtägä buran kubar, kortka,—dide Gıymadelislam,—kayan beläseñ, bügen suık bulsa da buranı yuk, cile yuk.
Kürşelärdän kamıt-ıñgırçak alıp, üräçäle iske çanaga sıyırnı cigep, çananıñ töbenä ber koçak peçän salıp, kart belän karçık utınga kittelär.
Utın digännäre—kül buyında üskän käcä talı. Sıyır aldına peçän salıp, ütken balta belän Gıymadelislam karga bata-bata, tal kiste, Bibiäsma kiselgän talnı çana yanına taşıy tordı. Çanaga töyäp, arkan belän arkılı-torkılı bäyläp, äguze-bismilla belän kaytır yulga çıktılar. Sıyırnıñ bu berençe baruı tügel, at bulıp çana tartu ul—anıñ yäştän öyrängän hönäpe. Sıyır karışmadı, imçäklären ike yakka selketä-selketä salmak kına iñräyep, bar köçen cigep avılga taba atladı da atladı. Gıymadelislam yök artınnan atlıy-atlıy bürek kolakçını bavın iyäk astına bäyläp, bozlangan mıyıgın sıpırıp aldı, "äydä, malkay!" dip, sıyırnı äledän-äle kualadı.
Bibiäsma da, çi tal taşıp şakırayıp katkan biyäläylären ber-bersenä şap ta şop bärgäläp, şälen iyäk astına äybätläp kıstırdı. İke kulın artka kuyıp, kar yabışıp avıraygan oltanlı katalarına küzen töbäp, äkren genä kıştır-kıştır kartı artınnan terkeldäde.
Sıyır äledän-äle tuktap yal itkäläde. Gıymadelislam yul çitennän kört yırıp, tiz-tiz atlap, çana kırıyına kilde. Utın bäylägän arkannan eläkterep, çananı selketkäläp, sıyırga kuzgalırga yärdäm itte: "Na, malkay!"
Menä alar avılga yakınlaştılar.
—Sin, kortka, avılga menep, tıkrıktan turı kayt, yakınrak bulır, aldan kaytıp, miña kapka açıp torırsıñ. ä min at tavınnan äylänermen, anda yul yahşırak,—dide kart.
Karçık, anıñ süzen cöpläp, başın selekte häm, avır ayakların köçkä söyräp, tıkrıkka kütärelde.
İke yaklap kar körte öyelgän tar tıkrıkta traktor çanasına töyälgän, firgaven tavı çaklı peçän yöge yulnı bülgän. Alda, usal ügez kebek poşkırıp, traktor tırıldıy, töten belän poşkıra. Yökneñ ike yagında irlär, kul bolgıy-bolgıy, nider kıçkıralar, akıralar, sızgıralar. Bibiäsma akrın gına atlap, peçän yöge artına kilep tuktadı. Traktor bertuktausız ükerde, töten çıgardı. Bu peçän tavın ütep kitüdän ömeten özep, ärle-birle karanıp torgan arada, yämsez çıyıldık tavışlar çıgarıp, peçän yöge tırık-tırık selkengäläp, kinät artka çigenä başladı. Karçık kauşap kaldı. Ni alga, ni artka atlarga belmi torgan arada, ayagı tayıp, yıgılıp kitte, ürmäläde, torırga azaplandı, tora almadı. Ä traktor çanası kotoçkıç şıgırdap anıñ östenä kilep mende. Bibiäsma çananıñ ike tabanı arasında kaldı. Ä çana, gayrät çäçep, şıgır-şıgır çigende dä çigende, karçıknıñ çana astında kalganın berkem dä kürmäde.
—Ay! Ay! Balalar! Bettem bit,—dip avaz saldı karçık.—Kotkarıgız!—dip kıçkırdı, tavışı gına çıkmadı.
Äcälem şuşı ikän, açı yazmışım, küräçägem şuşındadır, dip çıtırdatıp küzlären yomdı. Çananıñ arkılı agaçı anı ayagınnan eläkterep, alga taba sıdırdı, annan artka taba şudırdı. Karçık:
—Lä-ilaha-illallahı!—dip pışıldadı. Şuşı dogasın kabatladı da kabatladı. Ä traktor acdahaday çigende dä çigende, çana şıgırdadı da şıgırdadı.
—Fyu!—dip açı sızgırdı kemder.—Tuktat traktornı!
—Närsä bar?
—Traktor belän çana arasında nindider ayak! Oltanlı kiyezkata! Tuktat traktornı!
Kemnärder yögereşte, kemder kıçkırdı, kemder sızgırdı:
—Fyu! Tuktat! Tuktat!!
Traktorçı pedalğä bastı:
—Närsä bar?
Traktor tuktadı.
—Häy! Çana astında ällä berärse barmı? Kem bar anda?—dip kıçkırdı peçän çanası astına iyelep kolhozçı Sabir.
Bibiäsma bulgan köçen cıyıp:
—Min, balakayım, min monda!—diyä aldı.
Traktornı tagın beraz alga taba tarttırdılar. Çana astınnan bite kara kan, çäçe, şäle kar belän ukmaşıp katkan Bibiäsmanıñ gäüdäsen tartıp çıgardılar. İske bişmäte telgälänep betkän, yakası umırılgan, ciñe özelgän, kul-ayagı berni toymıy asılınıp tora ide.
—Mullaciñgi, sin tügelme soñ bu?
—Bibiäsma ciñgi, niçek çana astına kilep kerdeñ?
Bu hälgä barısı häyran kalıp, is-akılları kitep tordılar.
Kayandır çana alıp kilep, karçıknıñ yarımülek gäüdäsen cirdän kütärep alıp çanaga saldılar.
Bibiäsmanı alıp kaytkanda, Gıymadelislam inde sıyırın tugarıp peçängä kuşkan, üze utın buşatıp yata ide.
Karçıgınıñ kanga batkan gäüdäsen kürep, Gıymadelislam katıp kaldı.
—Närsä buldı? Kayda bolay buldı ul?—dip ilerde kart...

* * *
Fähimä ul tañda bik irtä uyandı. Tañ sirpelep kenä kilä ide, bülmä eçe kap-karañgı. Tulay torakta yäşäüçe kızlar ällä kayçan inde kanikulga taraldılar. Kemneder at belän, kayberlären maşina belän kilep aldılar. ä Fähimäneñ tugan avılına qadär ike yöz çakırım yulnı Hoday kulınnan töşep kalgan oçraklı transportta, oçraklı yulçılar belän ütäse bar.
Ul uylanıp, hafalanıp beraz yatıp tordı. äle bik irtä, yul hävefle, koyaş çıkmıy yulga çıgarga yaramas.
Uylanıp yata torgaç, berençe töşen isenä töşerde. Närsä kürde soñ äle ul? Nindi şomlı töş? Äye, äye. Üzläreneñ bäräñge bakçası. Bakça artındagı çitändä kap-kara karlıgan tälgäşläre. Bersennän-berse ozın tälgäşlär asılınıp tora. Fähimä cırlıy-cırlıy şul karlıgannı cıya. Çilägenä sala tora, ä kuaklarda karlıgan hiç kimemi, kiresençä, arta gına, karlıgannarı kap-kara. Cırı da änise cırlıy torgan şul uk cır:
—Bügenge avır häsrättän
Ülmiçä kalsam yarıy...
Fähimä kinät sikerep tordı, közgesenä küz saldı. Küz töpläre beraz şeşengän. Sataşıp yoklagan, şuña şeşengän. ä karlıgan ul—rizık. Rizıkka bulsın, diyär ide änise. Yulga äzerläp kuygan äyberlären tagın ber märtäbä barlap, kiyemnären kiyende. Aşıkmıy gına yuındı, çäy kaynatıp eçte. Läkin niçek kenä tınıç bulırga tırışsa da, yulga çıgu şik-şöbhäsez, ikelänülär, borçılularsız bulmıy. Niçek kaytıp citär? Bik avır kaytkan çaklar bula, yulda da törle keşe oçrıy. Yahşısı, naçarı...
Fähimä şähär çitenä—olı yulga çıgıp bastı. Cir östenä çıgıp kilüçe koyaş inde berençe nurların ozın-ozın uçmalar itep mul sibä ide. Kön ayaz, salkın. Olı yulnıñ katkan karın çärdäkläp-çärdäkläp, zur çanasın österäp, çılbırlı traktor kilgäne kürende. Fähimä, traktor yakınlaşkaç, kul kütärde. Tirä-yaknı şau-görgä kümgän bu gigant kız yanında tuktadı. Kabina eçennän kara tun kigän traktorçı suzılıp kına Fähimägä däşte:
—Kaya barasıñ, señelem?
—Minzälä yagına.
—Utır äydä, çananı sıtmasañ,—dip, ere teşlären kürsätep, kiñ itep yılmaydı. Ällä Fähimäneñ ciñel söyäkle buluına işarä yasap, ällä kiyeme yukalıgın kürep şayarttı.
Fähimä biyek itep töyälgän traktor çanasına ürmäläde häm tolıp yakaları eçennän yaltıragan küzlär kürep yılmayganday itte. Kinät traktor kuzgalıp kuydı, kız başta artka çaykaldı, annan caysız gına tolıplılar arasına barıp töşte.
—Kil, kızım, minem tolıp çabuı arasına ker, östeñ bik yuka, tuñarsıñ, bügen kön usalrak, çemetkälär üzeñne,—dide olı yäştäge abzıy.
Fähimä Minzälägä qadär şul agaynıñ çabuına ışıklanıp, yokımsırap kayttı.
Minzälädän soñ ul beraz cäyäüläde, beraz atka utırdı, tagın cäyäüläde. Ul könne avılına kaytıp citä almadı. Unike çakırım kala, Suıksu avılında, tugannarında kundı.

* * *
Niçä yıllar inde Fähimäne şuşılay tugan avılınıñ Tübän Oçında kart öyänkelär şaulaşıp karşı ala! Bügen alar irtük bäyrämçä kiyengännär, ap-ak sıkıga törengännär. Öyänkelärne ütep, avılga kütärelgändä, käyefe kütärenke ide anıñ. Karşısında cannan da qaderleräk yagımlı öylär. Härkaysınıñ morcasınnan kükkä aşkan ak töten çıga. Uram da aña yılmaya, anı sälamli kebek.
Ul adımın tizlätte. Menä änkäse aña karşı çıgar, tabagaç ise, karaboday täbikmäge ise börkep, aña ike kulın suzar.
"Kayttıñmı, bäbkäm, bik sagındık!"—diyär.
Fähimä anıñ söyäkçel barmakların uçlarına alıp küşekkän kulların cılıtır, annan änkäseneñ cıyırçıklı yañagına üzeneñ kaynar irennären tiderer...
Karı ikegä ayırıp körälgän kapka töbennän ul üzläreneñ "urıs kapka"sına yakınlaştı, sak kına keläsen kütärde, kapka açılıp kitte. Aña ğadättägeçä karaboday täbikmäge ise kilgändäy bulıp kuydı. Läkin işek aldında da, öy aldı baskıçında da can äsäre yuk. Bügen anı änise karşılarga çıkmadı. İşek aldı türendä, utınlık yanında yaña kaytkan käcä talı öyeme. Ätise Gıymadelislam da utınlık yanında kürenmäde. Fähimä yögerep diyärlek biyek boldır baskıçına mende, şıgırdatıp işekne açıp cibärde.
—Häy, isännärme? Öydä kem bar?—dide, kaytıp citüen belderep, äniseneñ aşıgıp kilep çıguın ömet itep.
Läkin berkem dä cavap birmäde.
Fähimä öy işegen açtı, tupsanı atlap öygä kerde. Öy eçe tıp-tın. Kart äniseneñ tüşäk östendä, ak bint belän uralıp betkän biten, kul-ayakların kürep, Fähimä huşın cıya almıy, üz küzlärenä ışanmıy, ber mizgel katıp tordı. Annan, kızu-kızu atlap, yalgız yatkan anası yanına kilde:
—Ni buldı? Nişlädeñ?—dip ilerde häm sak kına äniseneñ iske külmäge aşa kalkıp, tırpayıp torgan söyäkçel yabık kükrägenä mañgayın teräde, kiçä genä kürgän töşe, kara karlıgannar isenä töşte.
—İnäkäyem, mine gafu it! Min sineñ yärdämçeñ bula almadım,—dide häm tagı da köçleräk sulkıldap yılap cibärde.
—Elama, balam, bulası bulgan,—dide ana ıñgıraşıp,—min küräsen keşe kürmäs. Yörägeñne telgälämä, min kart inde. Hoday hökeme şulay bulgandır. Zamanası şul: yäşlärgä ukırga, kartlarga ülgänçe dönya kuarga yazgan...
Ananıñ bu süzlärendä Fähimä beraz şeltäläü dä, üpkä dä, üz yazmışına açınu da sizemläde. Ananıñ da, balanıñ da bu mizgeldäge haläten açık kına añlatır öçen süzlär genä köçsez ide.
Fähimä aldında zur sorau tudı: ukuın dävam itä alırmı? Hakı barmı anıñ ata-anasın bu avır häldä taşlap kitärgä? Bik ozak söyläşülär, küz yäşläre, ükenülär buldı. Çiktän aşkan ömetsezlek, çarasızlıkka karşı yazmışnıñ nindi genä karşılıklarına da baş imäskä, ayık akıl belän här oçrakta döres yul tabarga öyrängän, zur tormış täcribäse bulgan ata keşe üzeneñ katgıy cavabın yarıp saldı, tögäl süzen äytte:
—Bez yäşisen yäşägän, balanıñ yazmışın kıl östenä kuyarga minem hakım yuk, ukısın, belem alsın. Bez niçek tä bu avır häldän çıgarbız, üz-üzebezne kararbız.
—Bez bar bit äle,—dide olı kızları Zäynäp.—Taşlamabız, yärdäm itärbez, menä Ravil dä kaytır...

* * *
Keşe üzeneñ yazmışına ozın yullar aşa kilä. Tuganda uk mañgayga yazılgan yazmış disälär dä, yazmış keşeneñ üz kulında. Keşe yazmışın, üz bäheten üze kora, üze yul sala.
İnstitutnıñ soñgı kursında ukıganda, Fähimä Äğzäm isemle yeget belän tanıştı...
Şimbä kön bula torgan tantsılarga şähärdän yäşlär küp cıyıla. Şundıy kiçälärneñ bersendä tabigate belän bik tınıç, bazık gäüdäle ber yeget Fähimäne tantsıga çakırdı. Anıñ kiñ itep açılgan ak yakası eçendä şoma taza muyını, yäşlek börkep torgan yuan beläkläre, kiñ mañgayı östendä küperep torgan şomırt-kara çäçe häm tatar yegetlärendä genä oçrıy torgan yagımlı moñsu küzläre Fähimäne ällä nişlätte.
Eget ärsezlänmäde, töçelänmäde, küp söyläşmäde. Üzeneñ bik osta biyüçe tügellegennän kıyınsınıp kına, kulın da kıznıñ bilenä tiderer-tidermäs, sak kına, aşıkmıy-kabalanmıy böterelde, üze ni öçender tirläp çıktı, yöze alsulandı. Bu qadär dä kızlar kebek oyalçan, ädäple yegetne şähärdä berençe tapkır oçrattı Fähimä. Kem ul, avıldanmı, şähärdä üskänme, şul turıda uyladı. Äğzäm bu kiçädä gel Fähimä belän genä biyede, häm isemen sorarga cörät itte.
—Tanışıp kuyu yahşı bulır,—dip süz başladı ul, öçençe tapkır tantsıga çıkkaç.—Minem isemem—Äğzäm.
—ä min—Fähimä, soñgı kursta ukıym.
—Dimäk, soñgı yılıgız?
—äye, soñgı yılım.
—Soñgı oçraşu diyärgä telämisezder bit?
—Anısı sezdän tora,—dide Fähimä süzenä bik tirän mäğnä salıp.
Kız, bu çibär yegetkä bitaraflık kürsätüne üze öçen oyatsızlık bulır ide, dip uyladı. Aña mömkin qadär üzeneñ cılı karaşın, yagımlı yözen kürsätergä tırıştı, çönki ul bu yegettä başka yegetlärgä has bulmagan sıyfatlar kürde. Moñarçı da Fähimägä küz atuçılar bulmadı tügel, buldı, hätta kulın gına tügel, yörägen täqdim itüçelär tabıldı, läkin alarda kız üzenä tayanıç bulırlık citdilek, eçkersezlek toymadı. Fäqat anıñ aldıngı, abruylı kız buluınnan faydalanıp kalu niyäte, su östendä kalıkkan may tabı kebek, yaltırap tora ide. Ä Äğzäm—bötenläy başka.
Fähimä küreşü, oçraşu, atnaga ber bula torgan tantsı kiçälären kötep citkerä almıy iza çikte. Läkin ul üzeneñ hislären bik tirän yäşerde, laf ormadı, ufıldamadı, berkemgä dä seren çişmäde. Ul yäştän ük ahmaklıknı, şamakaylıknı gına tügel, artık berkatlılıknı da yaratmadı. Anıñ öçen keşeneñ tabigıylıgı, hätta beraz gına kırıslıgı, turı süzlelege kıymmät ide.
Äğzäm isä Fähimäneñ başkalardan ayırılıp küzgä taşlangan pöhtälegen, gadi cıynaklıgın kürep aldı. Kız näfis gäüdäsenä bik kileşep torgan gadi külmäk kigän, çäçen avıl kızlarıça ürep, baş artına cıyıp kuygan, bite çip-çista, kara kaläm, innek-kerşän töşmägän. Tabiğat birgän saflık börkelä.
Menä şul gadilek, saflık cälep itte yegetne. Aña inde uncide yäş tügel, anıñ yaltıravıklı güzällär belän gıyşık-mıyşık uynar çagı uzgan. Bälki şuşı kız anıñ soñgı tuktalışı, şuşı gadi kız—anıñ yazmışıdır.
Äye, alar ikese dä avıl balaları. İke yak keşeläre, yırak avıl, hätta yırak rayon keşeläre ide. Bergä üsmädelär, bergä uynamadılar. Küreştelär, oçraştılar häm berse ikençese öçen tugan ikänen añladılar.

* * *
Däülät imtihannarı citte. Ciñ sızganıp sınaularga äzerlänü, çabışkı at kebek soñgı kirtälärne sikerep çıgarga cıyıngan kiyerenke könnär. Biş yıl buyı algan belemnärne märtäbäle komissiyä aldında kürsätäse, hisap biräse.
İrtägä Saban tuyı digän könne Fähimä belän Äğzäm bäyrämgä bergä barırga süz kuyıştılar. Öskä närsä, ayakka närsä kiyärgä—barısı kileşende.
—Säğat tugızlarda kilermen,—dide Äğzäm.
Ul tönne Fähimä äsärlänep, üzeneñ yaktı kiläçäge turında hıyallandı. Menä alar söygäne Äğzäm belän kiñ yuldan ikese citäkläşep, Saban tuyına baralar. Tirä-yakta küplär alarnıñ maturlıgına soklanıp karap kalalar. Alarnıñ bähet kanatları—yaltıravık kaurıylar, cildä cilfer-cilfer çäç cilferdi, küzlär yana, alar äle kölälär, äle cırlıylar, äle yögerälär, äle oçalar.
äye, Fähimä belän Äğzämneñ ber-berseneñ cılısın toyıp, citäkläşep, ber can, ber tän bulıp olı gomer yulına çıgar könnäre citkän. Fähimä dä kavışırga, yazılışırga karşı tügel. Barısı uylangan, kileşengän. Däülät imtihannarın tapşırıp, diplom alıp, Fähimä avılga kaytıp kitä, ä Äğzäm berniçä könnän alarga bara, yola buyınça Fähimäneñ äti-äniseneñ häyer-fatiha birülären sorıy. Annan yazılışu, tuylar...

* * *
Gomumi torak kızları bik irtä torıp, Saban tuyına barırga äzerländelär. Külmäk ütüklädelär, çäç bödrälättelär, kiyende-yasandılar, bizändelär.
Fähimä dä aşıkmıy gına äzerlände, säğatenä karıy-karıy Äğzämne kötte. Säğat tugızlarda kızlar barısı bergä görläşep çıgıp kittelär.
—Sin, Fähimä, Äğzämne kötäseñme?
—äye, tugızda kilergä tiyeş.
—Yarıy, köt, bergä barırsız, sezne kötep torırbız,—dide dus kızı Näcibä, yegete Zahit kilgäç.
Bülmädä Fähimä berüze genä kaldı. Säğat tugız tulıp, un minut, unbiş minut ütte. Äğzäm haman kürenmäde. Fähimä dulkınlana başladı. Närsä bu? Väğdäsezlekme? Aldaumı? Närsä? Ul üz-üzen kaya kuyarga belmäde. Un da tuldı. Äğzäm kilmäde. Fähimä ni yılarga, ni kölergä belmäde. Bu qadär ahmaklarça aldanganı yuk ide äle anıñ... Menä şunda äniseneñ: "İdelgä tayanma, irlärgä ışanma",—digän süzläre isenä töşte. İñ ışanıçlı, iñ tärtiple, tıynak Äğzäm dä böten irlär kebek ışanıçsız, zatsız bulır mikän? Yuk, yuk. Närsä dä bulsa bulgandır, yä yulda ber-ber hävef-hätär kilep çıkkandır. Ul kilergä tiyeş ide, şulkadär ışanıçlı itep äytte bit.
Fähimäneñ küñelenä ällä nindi şöbhäle uylar kilde. Ber karaganda, ul Äğzämne hıyanättä ğayepläde, ber karaganda, anı yaralangan, hätta ülgän itep küz aldına kiterde. Kiler ide, hiçşiksez, kiler ide!
Fähimä, Saban tuyına barudan ömeten özep, matur külmägen salıp, halatın kide, kitapların alıp imtihanga äzerlänergä utırdı. Östäl artına utırıp, kitabın, lektsiyälär däftären açtı, tik başına berni kermäde, ni birelep ukıy almadı, ni yaza almadı. Başın, miyen barı ber närsä borauladı—Äğzäm nik kilmäde? Ni buldı?
İke könnän soñ, düşämbedä, kiç Äğzäm gomumi torakka yaltırap kilep kerde. Güyä berni bulmagan. Fähimä isä anıñ belän süz alışırga, hätta añlaşırga da telämäde. Anıñ küñel közgese güyä şuşı köndä tagın ber märtäbä çelpärämä kilde, vatıldı, fäqat istäleklär bulıp kıypılçıklar gına kaldı. Fähimä Äğzämne üzeneñ yazmışınnan sızıp taşlarga tiyeş, mäñgegä onıtırga häm hiçber vakıtta da iskä almaska.
İmtihannarga da äzerlänerlek häldä tügel ide ul. Başın ber süz yaulap aldı: hıyanät! hıyanät! ä hıyanätne ul gafu itä almıy. Däülät imtihannarında dusları da, ukıtuçılar da anı tanımadı: ul sulgan, şiñgän çäçäkne häterlätte. Bilgelär dä tübänäyde. Gel bişlegä genä tämamlarga, "kızıl diplom" alırga tiyeşle kız ike fännän dürtle bilgesenä tapşırdı. Närsäneder butadı, kaydadır yalgıştı.
Fähimäneñ söyläşergä telämävennän gaciz bulgan Äğzäm aña hat yazdı. Ul anda üzeneñ kilmäveneñ säbäben añlattı, gafu ütende, yaratuın, ülep yaratuın belderde. ällä kaylardan, Seber yaklarınnan märhümä äniseneñ enese ike genä köngä kaytkan ikän, kaytışlıy üze belän anı da alıp kitkän, Äğzäm baş tarta almagan.
Küñele belän Fähimä Äğzämne añladı, hätta kiçerde. Ahmaklanma, Fähimä, akılıña kil, ber Sabantuy kürmägännän ällä ni yugaltmadıñ. ä yazmışıñ yulında oçragan yuldaşıñnı yugaltsañ, yamanrak bulır, yalgız kalırsıñ, dip fiker yörtte kız, mäñge onıta almassıñ, başkanı üz itä, yarata almasañ nişlärseñ?..

* * *
Gıymadelislam belän Bibiäsmanı yäşen sukkanday köyderep, häldän taydırgan tagın ber vakıyga buldı. İnstitutta çittän torıp ukuçı kiyäüläre Ravil Zäynäpkä hat yullagan.
"Fähimä däülät imtihannarın yahşı tapşıra, diplom alu belän tormışka çıgaçak bugay, yegete bar. Äğzäm isemle. Bolay yahşı keşegä ohşagan. äzer torıgız, bez ikäü kaytaçakbız. äbi belän babayga äyt, kız birergä äzerlänsennär".
Hatnı uku belän Zäynäp änise yanına yögerde. änisenä zur söyençe itep, hatta ire äytkännärne söyläp birde.
—Söyençe, äni, Fähimä ozaklamıy kayta, diplom alıp, kiyäü belän kayta, tuyga äzerlänergä kiräk.
Ana telsez kaldı. "Ä" diyärgä dä, "cä" diyärgä dä belmäde. Küptän kötkän kön kilep citte, digändä, kızınıñ bu süze aña ayaz könne yäşen sukkanday täesir itte.
—Nindi tuy ul?—dide ana, nihayät.—Bernindi tuy bulmayaçak! Fähimäne bez cide yatka birer öçen ukıtmadık. Ul bezne kartaymış könebezdä taşlap kitärgä tiyeş tügel! Ul bezne kararga tiyeş!
Anıñ tavışı gomer bulmagança katgıy häm kırıs ide. Yaulıgı eçennän tuzıp çıkkan çäçlären cıyıştırıp aldı da, Bibiäsma urındıkka utırıp yılıy uk başladı.
—Kartlık könebezdä ber karauçısız kalırbız mikänni?! Bähetsez başkaylarıbız!
Ul arada Gıymadelislam kaytıp kerde. Uñ kulın kolagına yakın kiterep:
—Närsä bar? Nik yılıysıñ? Ällä sugan ärçedeñme?—dip şayarttı.
Bibiäsma anıñ kolagına uk yakın kilep, kızı Zäynäp söylägännärne tükmi-çäçmi söyläp birde.
—M-m...—dide kart.—Soñ, kortka, monı niçek añlarga? Sin bit Fähimä kiyäügä çıgarga cıyınmıy, ukıp betergäç, bezne karıy, dip täqrarlap kildeñ.
—Täqrarlap, täqrarlap!—dip ürtäde karçık, ni äytergä belmi.—Sineñ belän minem teläk—teläk tügel, imgäk bulgan ul. änä, sezne karıym digän irkä kızıñ tota-kaba kiyäügä çıga, di. Bezdän sorap ta tormagan, di.
—Kem äytä?
—Kiyäü yazgan.
Zäynäp, kart belän karçıknıñ söyläşülären ber süzsez tıñlap tordı da, üzeneñ katgıy süzen äytergä buldı.
—Tuktagız äle, çıgırdan çıkmagız! Min dä sezgä ber genä süz äytim.
—Närsä? Närsä, sin dä anıñ yaklımı?
—Sez, kart yülärlär! ällä kız bala üz bähetennän baş tartıp, yaratam dip toruçı barda, yalgız bäbkädäy kañgırap, buydak bulıp kalırga tiyeşme? Uylap karagız başıgız belän! Üzegez niçä yıl gomer ittegez, çökerdäşep yäşädegez. Ällä anıñ balalar üsteräse kilmäsme? Kemneñder cılısına cılınası kilmäsme? Başıgız olı, akılıgız yuk. Aña inde yegerme dürt yäş. Sezgä teräk bulırga bez bar, kiyävegez bar. Taşlamabız.
Şulay da kart belän karçık anıñ süzenä kolak salırga, anıñ belän kileşergä telämädelär.
Fähimä berüze genä kaytıp töşte. Kart belän karçık anı bik salkın karşı aldı, kızım, balam, töpçegem digän süzlärne güyä alar onıtkannar ide. Näq ber atna anıñ belän söyläşmädelär. Fähimä äti-änisen tanımadı. Bu qadär katı bäğırlelekkä ul gaciz buldı. Närsä bulgan? Nindi yavız köç alarnı yañadan tudırgan? Nindi davıl uyların çualtkan, yöräklären çärdäklägän? Fähimä añlamadı. Mäktäptä särkätip bulıp eşläüçe bertugan apası Zäynäp belän söyläşergä uyladı. Zäynäp bu hälne aña yahşılap añlatıp birde.
—Satıp alınmagan biyäneñ, tumagan kolınnıñ bilen sındırırsıñ, dip çıkkan tavış ikän bu, apa,—dide Fähimä.
—Nik alay söyläşäseñ?
—Min nık ışanıp, ul hiçşiksez kiläçäk, dip äytä almaganga. Min, yaratsa kiler, yaratmasa—onıtırmın, dip kaytıp kittem.
—Ozatmadımıni?
—Ozattı, niçek kenä ozattı äle! Väğdälär birde... Nişlär?..
—Işanıçlı keşe tügelmeni?
—Häzerge yegetlärgä ışansañ... Alar bit bügen söyäm disä, irtägä hıyanät itä. äni änä härçak "İrlärgä ışanma, İdelgä tayanma!" di. änineñ şul süze minem kolagımda.
—Küptän tanışmı?
—El çaması. Soñgı kursta. Çıgarılış kiçäsendä duslar yödätep beterdelär, äydägez, bu mäcles sezneñ tuy bulsın, didelär.
—Min riza,—di Äğzäm.—Fähimä riza bulsa.
—ä sin ni dideñ?
—äti-äni rizalıgınnan, häyer-fatihasınnan başka kiyäügä çıgarga, min käcä bäräne tügel, didem.
—Döres äytkänseñ. Oçsızlı bulırga yaramıy.
—Kilerseñ, söyläşerseñ, didem. Kız balanıñ kıymmätle tovar ikänen añlasın.
—Tovar, dip, sin bigräk inde.
—Nigä? Tovar bulmıy. Birdem-aldım tovarlar belän bula inde. Birsälär, mine alalar bit inde,—Fähimä kıçkırıp kölep cibärde.—Tuu belän satıp algannar. İñ kıymmätle, zatlı, karap torgan berdänber külmägenä alışıp algan tügelme soñ äni mine? Şulay bulgaç, min tuu belän tovar, häzer dä—tovar. Läkin himmätle, zatlı ikänemne min bervakıtta da onıtmadım.
—Rähmät, señelem, süzläreñ döres. Änä Gabidulla kızı Sähiyä nindider urıs yegete iyärtep kaytıp, äti-äniseneñ huşın aldı. Bu minem irem, digäç, Gabidulla belän Mahi telsez kalgannar, di. Avız açıp süz äytä almagannar, di.
Bu söyläşüdän soñ berniçä kön ütte. Fähimä Äğzämneñ kiläçägenä täğaen genä ışanmasa da, berkaya çıkmadı, klubka barmadı. Yöräge belän kötte. Küñele belän ikelände.
—Kayttılar,—dip kıçkırıp uk cibärde Bibiäsma berkönne, uramda tuktagan ciñel maşinadan töşüçe kiyäve belän yat keşene kürep.
Şul süzne işetü belän, kauşaudanmı, Fähimäneñ kulındagı çınayagı idängä töşep kitte, çelpärämä kilep vatıldı.
—Bähetkä bulsın,—dip pışıldadı Fähimä.
—Nindi bähetkä?! Savıt-saba bähetsezlekkä vatıla ul. Bähetsez bala ikänseñ,—dip açırgalandı ana keşe häm yaulık poçmagı belän küzlären sörtä-sörtä, keçe yakka atladı. Fähimä, iyelep, çäçelgän keräç vatıkların cıydı.
"Kargama, äniyem, kargama,
Kargışıñ kabul bulmas.
Minem bähetem bulmasa,
Sineñ dä canıñ tınmas",—
diyäse kilde Fähimäneñ. Tik ul küñelendägesen äytep betermäskä öyränep bara ide inde.

* * *
Kız yäräşü, kıznıñ kulın sorau gadidän dä gadi, kötmägänçä bik ciñel buldı Äğzämgä.
Tanış tügel bu çibär yäş yegetneñ kem ikänen Gıymadelislam tiz añladı, kürü belän ni öçender anı üz itte, aña bu yeget üz ulı kebek yakın, canınnan ayırılıp töşkän balası kebek qaderle bulıp kitte.
—Äydägez, türdän uzıgız, östäl yanına,—dide kart beraz kauşıy töşep, öy tutırıp ike yäş keşe tupsadan atlap kilep kergäç.
Üze närsägä totınırga belmi arlı-birle kilde, urındıklarnı urınnarınnan etebräk kuydı, yılmaep, tanış bulmagan yegetneñ kiñ mañgayına, akıllı küzlärenä karap aldı. Nihayät, isenä kilep, kiyäve Ravilgä kulın suzdı:
—Küreşik, kiyäü, isän-sau kaytıp citüegez belän,—dide.
Ak aşyaulık yabılgan östäl östenä tälinkä belän berniçä telem ipi kuyıldı, çınayak belän kaymak, camayak belän katık kebek, kötelmägän kunak kilep kergän oçrakta kuyıla torgan rizıklar östäldä urın aldı.
Gıymadelislam, kunaklar hörmätenä, iyelep kenä, öyneñ türen ikegä bülep torgan şkafnıñ askı bülegendä torgan, küptän kuzgatılmagan äçe bal salıngan grafinnı çıgarıp östälgä kuydı, stakannar alıp, alarga gäräbädäy sarı äçe bal koydı. Kübekläre çäçräp çemerdäp torgan älege bal küñellärne kütärde. Kart üze dä sizmästän:
—Yale, yäş kiyäü...—dip süz başlagan ide, keçe yakta çarşau artınnan häp süzgä kolak salıp utıruçı Bibiäsma, söyäkçel kulın suzıp, kartnıñ külmäk çabuınnan tarttı:
—Ni söyliseñ, kart! Nindi kiyäü äle ul? Keşeneñ kem ikänen belmäs borın!—dip ürsälände.
—Şaulama, kortka! Min üzem beläm.
İke kiyäü beryulı kölep cibärdelär.
—Ber dä beläse yuk! Küräm min, töpçegemneñ bulaçak kiyäve şuşı, dip beläm. Kilgän, rähmät töşkere, bezne olılap kilgän. Ata-baba yolası belän kız sorarga kilgän. Rähmät aña.
—Şulay, babay, süzeñ döres,—dide Äğzäm, nihayät, telgä kilep.
İke könnän nikah mäclese bilgelände. Yäşlärneñ nikah ukuına karşı töşüenä karamastan, Gıymadelislam belän Bibiäsma bertavıştan: "Nikahsız kız birmibez. Nikah zinadan häm häramnan saklıy ul",—dip nık tordılar. Comga kön kiç belän kunaklar häm Şähitlär cıyıldı. Öydä yugın bar itep tabın äzerlände. Nikah hotbäsen ukırga avıl mullasın däştelär.
—Nikah bulaçak hatın belän ir östenä burıçlar yökli, nikahnı saklıy belü, tarkatmaska tırışu, tugrılıklı bulu—bu ike yäşneñ berdäy burıçı,—dip başladı mulla üzeneñ süzen.
Nikah aşınnan soñ ana belän kız arasında küptän tügel bulgan üpkä-açular yukka çıktı, onıtıldı. Alar tagın ber-bersenä bik yakın, bik qaderle keşegä äyländelär.
—Kızım, Fähimä,—dide Bibiäsma ikese genä kalgaç,—sine institutta närsägä öyrätkännärder, min anısın belmim. äniyeñ bularak, tormışnıñ açısın da, tämlesen dä bik küp tatıgan keşe bularak, siña äytäse süzem küp. Bu süzlärne siña minnän başka berkem dä äytmäs. Yaña tormış başlıysıñ, sınauçılar, söyläüçelär küp bulır...
—Tıñlıym, äniyem, tınlıym. Sineñ kiñäşläreñ, süzläreñ härvakıt gomer yuldaşım buldı, yul kürsätte, yalgıştan sakladı. Tıñlıym.
—Balam,—dide ana, dulkınlana töşep, süzen yıraktan başladı.—Yäşlär häzer bik täkäbber. Üpkälämä, sindä dä bu sıyfatnı küräm. Täkäbberlek keşeneñ dustı tügel, doşmanı. Täkäbber bulma. Yaña ğailägä yaña keşe bulıp, kilen bulıp barasıñ. Olılarnı, biatañ belän bianañnı diyüem, olılap, ihtiram itep "äni", "äti" dip däş. Tämle teleñne kızganma. Alarnı üzeñä buysındırırga tırışma. Yäşlärneñ iñ zur hatası şul—irneñ ata-anasın, tugannarın üzenä buysındırırga tırışu. Gomer itkän, täcribä cıygan ölkännärgä baş imäü—min-minlek çire ul. Menä şunda başlana inde añlaşılmauçılık. Yaña ğailägä keräseñ, anda härkem sine sınar, enä küzennän ütkärer. Sin alarnıñ ihtiramın, ışanıçın yaularga tırış. Ciñ sızganıp eş eşlä, hezmäteñne kürsät. Eş eşlägännän söyäk käkräymi, hezmät kürsätsäñ, hörmätle bulırsıñ. Ker yusañ, idän yusañ, çistarak itep, agartıbrak yuarga tırış. Uñganlıgıñnı kürsennär.
—Rähmät, äniyem, kiñäşeñ öçen zur rähmät.
—äle betmäde, balam. äle äytäse süzlärem küp. İr başın böksä dä, tezen çükmäs, dilär. Şunı iseñdä tot: irlär süz belän tügel, kul belän añlatırga yaratalar. Ul telenä salınmıy, yahşırak añlatu öçen kulın uynata. Şunı iseñnän çıgarma. Kiyäü bolay bik akıllı, tıynak kürenä, läkin beraz vaklanuçan bulmagayı dim, kiyem-salımı artık pöhtä, bu—vaklanuçanlık bilgese. Bälki yalgışa torganmındır, bolay gına äytüem. Ni genä bulsa da, çın ir bula kürsen. Täväkkälläp yazmışıñnı anıñ belän bäylägänseñ ikän, anı ir itep yäşä, ihtiramlı, iğtibarlı bul. Yukka-barga çäpçemä, kübräk yılmay. Hatın-kıznıñ ber yılmayuı irlärne kar östennän yalan täpi yögertä ul. İreñä kiñäş itmi eş eşlämä. İr—ir bulıp kalsın, bar eştä başlap yörsen, dilbegä anıñ kulında bulsın. Hatın-kıznıñ tırışkanı—ir keşeneñ korışkanı, dilär.
—Yarar, äniyem, bik zur rähmät.
—Yuk äle, balam, betmäde,—ana beraz gına uylanıp tordı.—Minekelär, beznekelär, dip maktana kürmä, irlär anı yaratmıy. Sinekelär, minekelär dip çäkäläşä başlasañ, öydän bäräkät kaça. Aragızga salkınlık kermäsen, ber-beregezgä ışanıç kimemäsen. Min härçak häyer-fatihada bulırmın. Namazlarım sayın teläklär telärmen, dogalar cibärermen. Sez dä bezne kaygı-häsrätkä salmagız...
İkençe könne kapka töbenä çitän tarantaska cigelgän at kilep tuktadı. Kızı belän kiyäven pristanga ozatu öçen Gıymadelislam cigep alıp kaytkan at ide bu. Tarantaska Zäynäp zur gına odeal çıgarıp cäyde. Kapka töbenä tirä-kürşe hatın-kızlar cıyıldı. Bibiäsma tarantasnıñ utırgıçı astına zur gına sumka çıgarıp kuydı. Annan yäşlär kilep çıktılar. Ozatırga kilüçelärgä Fähimä yul häyere öläşte, barısı belän kul birep saubullaştı.
Härkem Fähimägä üz süzen äytep kalırga aşıktı:
—Avılnı onıtıp betermä, kızım.
—Közgä parlap kunakka kaytıgız!
—Ak bähetlär, sezgä, Fähimä!
Kürşe Şämsenur Fähimägä bik yakın kilep, bik zur ser äytkändäy:
—Artıña borılıp karıy kürmä, canıyım,—dip pışıldadı.
—Nigä, Şämsenur apa?—dip gacäplände Fähimä, ul turıda anıñ ber dä işetkäne yuk ide.
—Artka äylänep karasañ, kire kaytasıñ, äylänep kararga kuşmıylar,—dide häm üze yılap cibärä yazdı.
Şämsenur monnan berniçä yıl elek kürşe avılga kiyäügä çıgıp kaytkan ide, üz täcribäsennän çıgıp äytteme, şundıy ışanu barmı. Şulay da Fähimä artına borılıp karamaska, tüzärgä buldı.
Menä Fähimä tagın tugan avılınnan çıgıp bara, tagın şul olpat öyänkelär salmak kına cildä aña kul bolgadılar: huş, Fähimä, bezne dä onıtma, kunakka kaytuıñnı kötäbez...
Kön ayaz ide. Yafrak selketerlek tä cil yuk. Fähimäneñ işetkäne bar: yazılışu, nikah köne niçek bulsa, gomereñ şundıy bula, imeş. Yañgır bulsa, küz yäşle; suık, cille bulsa, gomereñ tıngısız bula; ayaz, matur bulsa, tormışıñ bähetle bula. Fähimä üzeneñ gomeren bik bähetle itep küz aldına kiterde. Bügenge kön kebek çalt-ayaz, alar küñele kebek çista, saf.
Tarantasnıñ algı öleşendä utırgıçka urnaşıp, Gıymadelislam dilbegäsen äle ber, äle ikençe yaktan kakkalap atın kualadı. Üşän at yuırtkalap ta, salmak atlap ta bardı. Kön alarnıkı, berkem dä arttan kumıy.
Äğzäm yegerme biş çakırımlı bu aranı ikençe tapkır ütä. Ciñel maşina belän eldergändä, ul berni dä kürmägän ikän. Nindi matur cirlär! Uñ yakta çäçäklär tulı çabılmagan bolın, sul yakta tönboyıklı kül. Arba yulı kül buylap, tallıklar külägäsennän suzıla. Menä at sözäk kenä ürgä kütärelä başladı. Alda keşe kulı belän öyep kuyılgan tösle zur bulmagan tekä häm biyek tau. Ul ere yafraklı täbänäk kuaklar belän kaplangan.
—Bu nindi tau, Fähimä?
—Bu—Kirmänçek dip atala. Alıp şunda utırıp çabatasın kakkan. Şunıñ oltıragındagı tufragı tau bulıp öyelep kalgan, dilär,—dide Fähimä.
Annan anıñ äbi patşa zamanınnan kalgan nindider korılma ikänen añlattı.
Küldä kamış arasında ürdäk kıçkırdı, berse kül östenä kütärelep, ber äylänep, kire kamışlar arasına töşte. Ber turgay ozak kına yulda terkeldägän atnı ozata bardı, zäñgär küktä yugarıda-yugarıda elenep torganday, ul ber menep, ber tübänäyep, cırladı da cırladı.
Yäşlär ber-bersenä sıyınıp, turgay cırın tıñladılar, güyä alar ber can, ber tän bulıp gomerneñ ozın yulında, gacäyep ber äkiyät yulında sihri sähralarda ikäüdän-ikäü kalgannar.
—Cırla äle, Fähimä. Sineñ tavışıñ bik matur,—di Äğzäm.
—Ä ätkäy? Ul ni äyter?
Fähimä tirän itep tın aldı da, äkren genä cırlıy başladı, anıñ tavışı yul sikältäsendä sikerep-sikerep aldı:
—Ay-hay da gına dimi köylär kilmi,
Kaygılar gına kürmi ir bulmıy...
Kinät Fähimä törtelep kaldı, yütälläp aldı häm aldagı ike yulnı tirän kükräk tavışı belän dävam itte:
—Niçek kenä maktap cırlasañ da,
Çit-yat cirlär tugan il bulmıy...
Cır Fähimäneñ yöräk türennän moñ bulıp ta, sagış avazı da, tugan cirdän ayırılu açısı da bulıp yañgıradı. Kıznıñ cırı kart atanıñ küñelen neçkärtte, ul yäşlärgä kürsätmi genä küz yäşlären sörtep aldı, ul yäşlär gorurlık yäşläre dä ide bugay: menä bit anıñ kızı nindi!
Cırnı işetep, Äğzäm bik dulkınlandı. Fähimäneñ yeget aldında berençe märtäbä cırlavı tügel, şulay da bu qadär dä üzäk özgeç itep cırlaganı yuk ide äle.
Fähimä cırladı da cırladı. At ta, güyä cırnı tıñlap, adımın akrınayttı. Turgay tındı, kamışlar şaulaudan tuktadı.
—Agıydelkäy buyı göllär tulı,
Göllärendä sömbellär tulı.
Küllärendä yözä kır kazları,
Tallarında bılbıllar tulı...
Fähimä Äğzämneñ cilkäsenä başın salıp tınıp kaldı. Kart dilbegäsen tartkalap atın kualadı. Yäşlär şulay ber-bersenä yılışıp, tarantas belän bergä selkenep tın gına bara birdelär. Koyaş katı kızdıra ide. Äğzäm cilkäsendäge kostyumın salıp tezenä kuydı, Fähimägä turı karap:
—Cırla äle tagın, Fähimä. Bähet turında, bezneñ turıda cırla, minem öçen cırla,—dide.
Kinät Fähimä Äğzämne koçaklap übep aldı häm tagın cırlap cibärde:
—Nigä, nigä sineñ şayan küzlär
Küzläremä bolay bagalar?
Nindi köçlär, söylä, nindi köçlär
Kerfek oçlarıñnan tamalar?...

* * *
Min, Koyaş, niçä ğasırlar cir östen küzätep, keşelärne barlap, üsemleklärne çäçäk attırıp, sularnı cılıtıp, cir östen yaktırtıp, moñarçı berkayçan da ul könge kebek bähetle parnı kürgänemne häterlämim. Maturlar ide alar, yözläre balkıy, küzläre oçkınlı, yöräkläre därtle söyü tulı.
Ä Fähimä ul könne güzällärneñ güzäle ide. ä niçek ul cırladı! Sayrar koşlar anı tın kalıp tıñladı. Anıñ tavışı saf çişmä çıltıravı, bolındagı kıñgırau çäçägeneñ çıñı kebek ilahi.
Fähimäneñ ikegä bülenep ürelgän avır tolımnarı, kiñ mañgayın beraz yaba töşkän çäçe anıñ tügäräk yözenä bik kileşle. Östendäge zäñgär çäçäkle külmäge gäüdäsenä cıynak itep sılanıp tora, bile neçkä.
Ul yılmayganda koñgırt küzläre oçkınlana. Min ul könne Fähimäneñ cırın üzem dä moñlanıp tıñladım. Ul bit tugan yortınnan bu könne mäñgegä ayırıla, şuña anıñ cırı ayıruça moñlı ide. Döresen äytim, min anı beraz kızgandım da. Yuk, bu kızganu anı meskengä sanaudan tügel, aña yaña bähet, ak yul teläüdän ayırılmadı. Min, Koyaş, aña monnan soñ märhämätemne kübräk salırmın, dip ant itärdäy buldım. Tik min üzem genä ni eşli alam coñ?! Kayçak atnalar buyı cir yözen kara bolıtlar kaplap ala, min Ğalämneñ iksez-çiksez kiñlegendä salkın planetalar arasında, Cir-güzälemne kürüdän mährüm kalam. Yış kına minem nurlarımnı, cılımnı şäfkatsez cillär yıraklarga, ällä kaylarga oçırıp alıp kitälär, min tagın çarasızlıktan gazap çigäm. Min, Koyaş, cirdä keşene fäqat bähetle itärgä telim, ämma miña karşı köçlär dä zur kuätkä iyä. Fähimägä min ak bähet kenä telim. Ul şuña layık bala...

Click or select a word or words to search the definition