Böyek «Kuşılu» Ğalämätläre

Hikäyä

Vakıt digän böyek hikmät bar. Ul bezneñ miqdarlarga, minutlarga bülengän säğatebez tügel. Vakıt hiç tä tigez kisäklärdän, ohşaş öleşlärdän tormıy. Anı «A» noktasınnan «V» noktasınaça suzılgan turı sızık dip tä äytep bulmıy. Ul — bolgangan, böterelgän, özgälängän, töynälgän häm çiyälängän kisäklärdän gıybarät. Anıñ şulay buluı tarihnıñ üzendä çagıla. Bilgele ber däverlärdä minem dä millätem ällä kem märtäbäsendä sanalgan, üskän, zuraygan, ä babalarım böyek baylıklar hucası ikän dä, vakıt digän hikmät çiyälänep-töynälep algan, annarı özelep kitkän, aşıkkan, akrınaygan, üzemä kilep citkänendä ul baylıklarınıñ ise dä, töse dä kalmagan, şannarınıñ gıybrät öçen hätta zatı da ireşmägän. Mesken tatar balası bulıp tuganmın, şul meskenlektä üskänmen. Härhäldä dönya bazarında deget häm gaznı bik küp satsam da, anıñ tiyennäre-sumnarı halkım faydasına ni birgän?

Ränci torgan ğadätem bar. Bu sıyfatım belän berni dä eşli almıym. Barı tik anı tössezländerep kenä toru mömkin. Ä Vakıtka räncep bulmıy. Bez anı, haman alga gına bara ala, artka kitä almıy, dibez. Ul özelgändä dä tuktamıy, çiyälängändä dä tägäri, avır, kıyın — ämma alga bara.

I

Bez irtägädän yalga, halık söylämençä äytsäk, «otpuskı»ga kitärgä tiyeş idek. İnstitutta barı tik töp citäkçelek häm ukuga studentlarnı kabul itär öçen mahsus komissiyä äğzaları gına kalaçaklar. Uramda — cäy, küñeldä — yal hozurlıgı. Moña qadär haman da şulay buldı. Berençe i̇yüldän hämmä ukıtuçılar, dotsentları-professorları — yalda, alar kabat yegerme bişençe avgustta gına cıyılaçaklar.

Ämma bu yılda berençe iyüngä institutnıñ gomumi utırışı bilgelängän ide. Tatarstannıñ mäğarif häm fän ministrı, pedagogiyä universitetınıñ rektorı da añarga kiläçäklär. Çönki hikmäte bar: öç yugarı uku yortın (pedagogiyä, gumanitar, regional dip atalgannarın) bergä kuşıp, zur milli universitet buldırırga uylagannar. Häyer, elekkege pedagogiyä institutı inde universitet statusın alırga ölgerde, ämma, aña da karamastan, halık aldında däräcäse iskeçä kala birde. Monıñ berniçä säbäben min dä belä idem. Berençedän, bu institut (gafu, universitet) inde küptän fänni-tikşerenü eşläre belän şögıllänmi, dilär, şögıllänsä dä, citdi häm zaman taläplärenä cavap birerlek däräcädä tügel, bälki üzeşçän yünäleştäräk ide. Döres, uzgan ğasırnıñ utızınçı-altmışınçı yıllarında ädäbiyät gıyleme, tel fäne yünäleşlärendä äydäp baruçı institutlarnıñ berse bulgan, inde zamanası ütep, gıylmi ezlänülärne kiñäytü urınına, fän nigezlären ukıtu eşe belän şögıllänü kısalarına kerep biklängän, imeş. İkençedän, alarnıñ kadrlar sostavı bik sıyık, ägär dä berniçä zur ğalimnären iskä almasak, fän keşeläre monda bötenläy yuk, dilär. Fänneñ däräcäse bulmagan cirdä ğalimnärneñ dä qadere yuk. Bu — bilgele fakt. Öçençedän, bu institut (gafu itegez, tagın hatalandım, universitet digänem) elekkege partiyä häm häzerge çinovnik funktsionerlarnıñ «sakal üsterä» torgan urını. Elgäre ölkä partiyä komitetında eşläüçelärne, funktsional ähämiyätläre betkäç, monda ukıtu häm oyıştıru eşlärenä küçerä barsalar, häzer ministrlar kabinetınnan kiterä-cibärä toralar. Alar tiz arada «dönyanıñ kendegenä» äverelep, billärenä tayanıp yöri başlıylar, zur däräcälär alalar.

Häyer, boları minem kolakka işetelgännäre häm şulay ikänlegenä şiklänergä mömkin tügelläre genä ide. Ä başıma kitermägännäre kotlarnı oçırırlıktır äle!

Bu hällärne bälki däülät yugarılıgında da belep algannardır häm ul mäsälälärne çişärgä, zurga kitkänçe häl itärgä bulgannardır dip uyladım. Şuşı fikerdä küpläreñ minem kebek ük adaşkanlıkların başıma da kitermädem. Uylaganımça, öç institutnı berläşterep, köçle häm nıklı yugarı uku yortın buldıru — zur eş ide. Hökümät başında utıruçılarnıñ mondıy izge maksatı söyenderergä tiyeş. Bezgä kanatlar çıktı. Menä bit beznekelär nindi afärin bula alalar! Böyek uku yortı tatarga bähet biräçäk. Yukkamı babalarıbız uku, uku häm uku dip laf organnar? Anı millät atası İsmägıyl Gasprinskiy 1883 nçe yıldan, Bakçasarayda «Tärceman» gazetasın çıgara başlagan könnän birle halık kolagına citkerep, borıngılardan kilgän gıylem-mäğrifätkä tatarnıñ mähäbbäten yañartıp cibärgändä dä tuktausız äytkän. Uku, uku, uku! Halıkka mäğrifät böyek kiläçäk büläk itä. Mäğrifät ul yäşäeş kuäte!

Tukaylar çorında tatarlar yugarı belem yortların Avropa tibında itep oyıştıra, yañaların aça başlıy. «Därel-mögallimin», «Därel-mögallimät», yağni ukıtuçılar äzerläüçe institutlar här tatar şähärendä diyärlek buldırıla. Alarda millätne agartuçı mögallimnärne äzerläü eşen tärtipkä salalar. Kız balalarnı nadan kaldırmas öçen dä zur köç kuyıla. Yegetlär öçen «Därel-mögallimin» dip atalgan yugarı belem yortları eşläp kilsä, tutaşlarga «Därel-mögallimät»lär buldırıla. Ägär dä 1917 nçe yılgı Oktyabr audarılışı dönyanı bozıp taşlamasa, tatar halkı, 30-40 nçı yıllarına qadär ük, HH ğasırnıñ iñ ukımışlı, dönyanıñ alga kitkän millätlärennän bersenä äverelep, mökatdäs täräkkıyätneñ bayragın alga iltüçelärennän sanalırlar ide. Monıñ öçen anıñ eçke potentsialı da bar. Niçämä fiziklar, matematiklar, himiklar, biologlar gına tügel, gıylemneñ hätta başka, avırlık belän genä tanıla torgan ictimagıy häm gumanitar fän ölkälären dä halkım väkilläre ğasırlar buyına kütärä häm üsterä kildelär. Menä şular hiçşiksez isäpkä alıngandır! Moña qadär urıs telenä hezmät itep, urıs telle fän öçen can atıp yäşägän milli golamälärebez inde üz halkı, üzeneñ mökatdäs anası telendä dä hezmät itä başlar. Üz atası — söyekle milläte alarnı bähetle itär. Änä, prezidentıbız Mintimer Şäripoviç, bu eşne üze başlap yörgän bit, milli uku yortın buldırırga karar itkän. Döres, Tatarstannıñ yugarı vlast organı bulgan Däülät Sovetınıñ deputatları, 1997 nçe yıllarda uk bulırga kiräk, milli universitet açu turında karar kabul itkän idelär tügelme? Zakonga karşı barırga yaramıy. Aña prezidentlar da buysına. Menä şul kararnı tormışka aşıruları inde, täğaen!

Kıskası, bu mäsälädä söyläp-yazıp betergesez küp söyeneçlär mäydanga çıgarga tora. İñ ähämiyätlese — millät mäğrifätle, añlı bulsa, anıñ kiläçäge dä bar, didek bit. Bu eşne barı tik milli universitet kına tormışka aşıra ala.

İ millät ataları, sez nindi akıllı, döres keşelär ikänsez! Dan sezgä! Rähmät sezgä! Millätebez añlı, belemle, täräkkıy millätlärneñ berse bulaçak! Anıñ 80 yıl uzgannan soñ kabat üz yugarı uku yortı üz ana telendä millät yäşlären ukıta başlayaçak. Ul gına da tügel, milli universitet üzeñ belem alu häm mäğrifät taratu sistemasın buldıraçak äle. Yañadan da häm yugarı, häm urta-hönäri belem yortları kalkıp çıgaçak, alarda bersennän-berse kürkäm, tırış häm tärbiyäle yäşlär belem alaçaklar. Millätebez HHI ğasırnıñ aldıngı väkilläre safına menäçäk. Eh, şulay bulsa ide dip torası tügel, mondıy hıyallar belän küp yäşädek, inde çınnan da, haktan da ömetlängänçä bulası ikän bit!

II

Halıknı milli mäğarifneñ danlıklı kiläçäge kötäder sıman ide. Moña ömetlärebez zurdan buldı. Ministr bulıp, ministr cıyılışka üze kiläçäk, pedagogiyä universitetı rektorı belän bergä. Alar inde yahşı häbärlär citkerep söyenderäçäklär.

Küpme işetkänem buldı, turıdan-turı aralaşırga ölgermäsäm dä, ministrıbıznı akıllı, eşlekle häm afärin keşe, didelär. Mäktäpneñ iqtisadi haläte belän bäyläneştä doktorlık dissertatsiyäse yazıp yaklagan, yağni iqtisad fännäre doktorı ikän. Şulaydır, iqtisad fänen belüçelär başlı adäm inde alar. Anıñ hakında yörgän süzlärneñ hämmäse dä ministrıbıznıñ akıl şäriflärenä häyran itü belän sugarılgannar. Milli mäğarifne alga cibärü öçen can atıp tora, dilär.

İsemä niçekter eleklärne bulgan vakıyga kilde. Fizikmı, matematikmı şunda, Kazan mäğarif bülegendä töp cavaplı keşelärneñ berse sıyfatında köç tügüçe ber olug äfände, iseme Marat bulır, milli tatar kongressınıñ Kazan byurosı utırışına çakırtılgan idelär. Bez, byuro äğzaları, bişläp keşe, Kazan milli mädäni üzägeneñ ber bülmäsendä, kön tärtiben açıklap, eşebezne başlap cibärdek. Bu cavaplı äfändegä dä süz birdek. Ä ul:

— Milli mäktäplärne açıp bulmıy, ata-analarga milli mäktäplärneñ kiräge yuk!— dip, ozak häm ozın, yalıktırgıç häm buş notık tottı. Anıñ süzlärennän şul añlaşıldı, tatarça ukıgan keşe nadan kala, imeş.

Miña bu süzläre säyer toyıldılar. Üzemneñ balalar milli mäktäptä belem alganlıktan, alar da, monıñ süzlären döreskä sanasak, nadan bulıp çıgalar ikän.

Nigä bolay söyläve belän kızıksındım. Cavaplı äfände kızıp kitte. Min anı bülderergä kiräk taptım häm:

— Milli mäğarifne şähärebezdä üsterü öçen sez cavaplı bit! Ni öçen üz vazifagıznı cirenä citkerep başkarmıysız soñ?— dip soraunı tup-turı birdem.

Çinovnik sıyfatında ozak eşlägän, mäktäptän-mäktäpkä tikşerü eşläre sıltavı belän yörgänendä aştan-aşka töşkän bu korsak äfände, tagın da bürtenep, kürkädäy kabarınıp, yözläre kızarınıp, tökreklären yılan zähäredäy çäçep, alagayım bar köçe belän miña taşlandı. Ämma bireşep torammı inde? Üz argumentların üzenä kaytarıp, min dä anıñ kirägen biräse ittem. Şulay da, tiz ara tıyılırga köç tabıp, sabır gına:

— Milli mäğarif öçen Kazanıbızda üzegez cavaplı, ä üzegez anıñ tamırına balta çabasız. Monı niçek añlarga?— dip, tagın da şul uk soravımnı kabatlap, turısın cavap birüen kötü belän genä kanäğatländem.

Bu haman da ber törle yünäleştä süzne totuım urınlı ide. Miña, äytergä telägännäremne soraularım eçenä bikläp, tagın ber kat äfändebezneñ kolaklarına ireşterergä genä tügel, küñelenä ük ütkärerü kiräk ide.

— Sez fizika-matematika fännäre kandidatı, ğalim keşe. İkegä ikene kuşa, bülä, tapkırlıy alasız... Äytegez äle, milli mäğarif sistemasın nigä buldırmıybız, döresräge, yañartmıybız?

Soravım bu yulı da dälille häm otışlı bulmadımı, ällä kättä täkäbberebezneñ avırtkan cirenä törttemme, anıñ yarsuınnan borın häm kolak tişekläre par ata başladılar sıman toyıldı. Byuro äğzaları, tınıçlandırırga teläpter, anıñ yagına baskanday söyläp, şul uk minem soraularnı kabatlagaç kına, ul, şiñep töşep, bötenläy dä idän çüpräge hälendä kaldı.

Äye, bu mine gomere buyı onıtmayaçak, mömkinlek çıkkan sayın ayagımnan çalaçak inde. Çinovniklar üz kemleklärenä barmak törtkän keşelärne söymilär. Alarga döreslek kiräk tügel, min-minlekläre, süzläreneñ östen çıguı häyerleräk. Urıs ile barlıkka kilüennän, yağni äüvälennän ük çinovniklar-boyarlar kulında bulgan, anıñ yasalışı şundıy häm başka yuldan kitä dä almıy. Häyer, boları inde ütkändäge hällär, häzer zamanası başka, keşeläre ikençe törle. HHI ğasırda mäğrifät artka tägärämäs, alga gına barır.

Bezneñ institutnıñ işege töbenä ber-ber artlı yahşıdan-yahşı çit il markalı ciñel maşinalar kilep tuktadı. Min şul tirädä idem. Alarnıñ bersennän mäğarif häm fän ministrı, ikençesennän pedagogiyä universitetı rektorı töştelär. Üzlären karşılarga çıkkan üz rektorıbız häm yanındagı äfändelär belän kullar bireşep isänläştelär. Yılmaeşıp söyläşä, hällär beleşä kaldılar, min cıyılış bilgelänelgän auditoriyägä kerep kittem.

III

Uku yortıbız Tatar däülät gumanitar institutı dip atala ide. 1992 nçe yılda oyışıp kitkän çaklarınnan uk anda lektsiyäläremne ukıdım. Ä 1999 nçı yılda, elekke eşemne kaldırıp, monda bötenläygä küçtem. Professor märtäbäsenä ireştem, fännär doktorı bularak, fänni-tikşerenü eşlären oyıştırıp cibärüdä dä dähelem şaktıy ide. Kafedra belän citäkçelek itüem dä tırışlık taläp itte.

İnstitutıbıznıñ töp binası elekkege balalar bakçasında bulganlıktan:

— Bigräklär dä «gorşok» ise kilep tora inde üzennän!— diyäräk, monda kilep çıkkan çaklarında, yazuçı Häydär äfände anıñ havasın ber dä kabul itä almavın yäşermi ide.

Şuşı binasınnan tış, tagın da başka ike-öç urında uku-ukıtu yortları bulıp, ul asılda öç fakultettan gıybarät. Eşebez — ukıtuçılar äzerläü. Alar mäktäplärdä tel häm ädäbiyät fännärennän belem birerlek bulıp çıgalar. Elekkege studentlarıbıznıñ kübese inde zur keşelärgä äverelep bettelär. İnstitutıbız gına haman da balalar bakçasında kala birde. Urıs ilendäge Tatarstanda tatar mäğarifenä yünle kön bulmasın inde, i häyersez dönyalar!

Çınında moña dönya ğayeple tügel, yazmışnıñ da katnaşı yuk, urısnı da gönahlıga gına çıgara toru hata bulır. Hikmät — üzebezdä, tatarnıñ tatar buluınnan kurkuda. Nindi hälder inde ul, ägär dä tatarga: «Sin tatarmı?»— dip sorau birsäñ, bu atalışınnan üze dä kurkıp kalır, turı cavap birmäs öçen citmeş törle ıkı-mıkılarnı uylap tabar, yıgıl da ül inde menä!

Şulay da institutıbız öçen bina salu eşenä hökümätebez kereşep, inde tözep citkerep tä kilälär. Közgä şunda ukıtırga küçärbez, imeş. Bulır da, prezidentıbız üze ük menä şulay eşlibez dip kat-kat äytkäç, başkaça barmayaçak inde bu dönyalar. Tik älegä...

Tik menä Allahı täğalä karşı töşmäde, urıs ta kagılmadı, bezneñ üz tatarıbız söylänä başladı:

— Gumanitar institut öçen artık ul bina!

— Maylı kalcanı eläktermäkçelär!

Miña da yahşı tanış, hätta äle ğailäbezgä dä bik yakın keşelärdän sanalgan, millätçebez Fändäs aga Safiullinnıñ dustı, fikerdäşe, ğalim äfände Abdullacan Cälälov:

— Sezgä artık zur ul bina, keşelär gumanitar institutnıñ andıy binaga layık tügellegen söylilär,— dip, başkalarga fikeren yökläp, üzeneñ ahlı küñelendägesen kolagıma elgäläşterep algan ide. Türälärgä dä isen çıgargan, ahrısı. Menä bit, şuşı yılnıñ inde fevral ayında uk il-başıbız üze Mäskäügä hat yazgan häm öç instituttan ber universitet buldıru häsrätendä yangan. İnde rizalık algannar, färman da çıgargannar: näq şulay bulası ikän! Ministr inde bezneñ kollektivnı şul universitetnıñ rektorı belän tanıştırırga, alda kötelgän böyek eşlär belän küñelebezne söyenderergä kilgän.

IV

Cıyılış üz cayı belän soñarıp häm aşıkmıyça başlanıp kitte. Türgä bezneke häm pedagogiyä universitetı rektorları, urtalarına ministr urnaştılar. Tatarnıñ böyek mäğrifätle halık buluınnan başlap kitep, mäğarif häm fän ministrı Rafis äfände olı häm tonık notık tottı häm, ahırda:

— Bügen yugarı belemgä tügel, gadi eşçe köçlärgä ihtıyac zur,— dip süzen beterde. Anıñ bolay söyläve mantıyk gıylemendä mahir bulgan institut ukıtuçıları kolagına: «Yugarı belem häm şul belemne birüçe sezneñ bügenge köndä kirägegez yuk!»— diyäräk işetelde. Cıyılış halkı üzen bähetsez toyarga mäcbür ide. Monı başka halık väkilläre tügel, üzebeznekelär äytä häm tatar öçen, tatar kolagına. Añ, belem, mäğrifätneñ keşelek öçen nikadär ähämiyäte zurlıgın bolar belmilärmeni? Belälär, ä ni öçen başkaça söylilär? İlgä belemle keşelär, añlı, mäğrifätle tatarlar tügel, nadannar, tomanalar kiräk dilär tügelme? Närsä, ällä eşçelärneñ yugarı belemle bulırga hakları yukmı? Gadi eşçe belemsez bulsa da yarıymı? Moña qadär tarihıbız buylap kat-kat häm tuktausız äytelep, halıknıñ milli bayragına äverelgän mäğrifätne menä bügen uramga çıgarıp taşlamakçılar, ahrısı. Monı kem dälilli-dälilli añlata soñ äle, häyran kalırlık?!. Tatarstannıñ mäğarif häm fän ministrı tügelme?

Huca Nasretdin da utırgan botagın üze kiskän. Kölke, bilgele! Ämma ministrıbıznıñ süzlärenä kolak kuyıp utırgan ğalim-golamäneñ häyran itüen añlatıp beterü mömkin tügel ide. Alar telsez häm añsız kaldılar. Ägär dä ministr şuşı maksatın küzdä totıp ul süzlärne äytkän bulsa, telägenä ireşüen üze dä töşenep häm sizep algandır? İnde häzer närsä söyläsä dä bula añarga. Tatarnıñ mäğrifät agaçına ütmäs baltası belän çaptı, kisep tä audarır, mögayın. Ministr keşegä närsä eşläsä dä kileşä.

Min äle ul minutta halıknıñ citäkçelären Allahınıñ cirdäge hucaçıları dip uylamıy häm şuşını täkrarlap äytüçelärgä säyersenebräk karıy idem. Bolay dip uylar öçen hucalarnıñ ğamällärenä karata üpkäläü hisem şulkadär köçle häm küp cıyılırga tiyeş bulgandır, hätta Allahınıñ üzenä zarlanır däräcäsendä!

Allahıga ğamälläre öçen zarlanu, üpkäläü — bu minem küñelgä şundıy yat häm säyer his ide ki, ul hätta akılımnı äüvärä kılıp, cimerep taşladı. Häyer, bu hällär añıma soñrak ireşte, ä häzergä anıñ totkınına gına äverelä baram. Belmi idemmeni: dönyalıkta Satana da bar!

Ministr inde ber söyläp betergäç, inde ikençe kat şul uk süzlären äyländerü eşenä kereşte. İnstitutıbıznıñ beterelüen isä:

— «Likvidatsiyä» süze, sezgä karata äytelgändä, yugarı uku yortıgıznı yukka çıgaru digän süz tügel. Döres añlagız! «Likvidatsiyä» ul...— dip, beraz safsata korıp, ä annarı äytkännärenä üzen dä ışandırırga teläp tagın da «añlata» başladı. Mögayın, hikmäti Hoda, filolog-telçelär karşında utırganın isäpkä alırlıgı yuk ide.— Studentlarıgız, ukıtuçılarıgız da kala, barı tik hämmägez dä pedagogiyä universitetı karamagına küçä. Bötenegezne dä eşkä urnaştırıp betererbez. Universitetta bulmasa, başka uku yortları da bar...

Anıñ mäktäp-gimnaziyälärne küzdä totuı añlaşıla ide. Häyer, mögallim-mögallimägä alarnıñ kaysında eşläsä dä bula: barıber ukıtası da ukıtası.

V

Süzne pedagogiyä universitetı rektorı aldı. Ministr Rafis äfändeneñ tavışı bärhet ide, çäçläre — çem karalar, hätta bödrälänebräk tä toralar, gäüdäse, tös-kıyafäte dä kileşle. Tik menä süzlärendä genä küñelgä yatışlı mäğnä az tabıldı. Halık bit ul, äytelgäneñ turı bulsın, ämma ihlastan söylägänne yarata, yalgannı kabul itmi. Ä menä pedagogiyä universitetı rektorı, kileşsez şakmaklı yözenä buyaştırılıp kuyılgan sıman toygı kaldıruçı sıyık çäçläre belän halık küñelen yaulap alalmasın belepter, süzen turıdan alıp kitte. Ul şuşı kuşılu tehnologiyäseneñ inde uylap kuyılganlıgın häm barı şul yul belän genä eşne alıp baraçagın yäşermäde. Anıñ sıyık häm neçkä yañgıraşlı süzlärne yaratuı sizelä, äytkännäre: «Yazmışıgız häl itelgän, buysınıgız da şöker itegez!»— digänne añlata ide. Bezneñ institutka dip tözetelgän zur, kolonnalı mähabät binanı da pedagogiyä universitetına tapşırıp ölgergännär, färman da Kazanda äzerlänmägän, Mäskäüdän töşerelgän. Ä alar, hucalar, bezne harap buludan gına saklap kalırga telilär, hiç borçılası yuk, imeş. Menä bit hikmät närsädä ikän!

İnstitutnıñ ukıtuçıları küñelen, şuşı süzlärne işetkäç, söyeneç nurı balkıtırga tiyeş ide. Alar bit häzer zur universitetta ukıtaçaklar. Yahşı binalar, olı kollektiv — bolar Tatar däülät gumanitar institutına tätemäde, ä alarda — bar. 130 yıllık tarihı gına närsä ul universitetnıñ?

Tatarnı zur halık, böyek millät, dilär. Şulaydır da bälki. Ämma ul çabatasın türgä elüçe dä äle, yağni üz yözenä üze «tökerüçe», ällä kem! Äye, kileşäm, mondıy eşne barı tik köçle halıklar gına başkara ala, ägär dä yülärlekläre citsä.

İnde süz cıyılış äheleneñ üzenä küçerelde. Rektoratıbız aldan uk hästären kürep kuygan, soraulıklar ukıtuçılarıbızga taratılgan, ämma alarnı ministrga yäki pedagogiyä universitetı rektorına birü-birmäü häm tekstta yazılgannarnı üzgärtü-üzgärtmäü härkemneñ üz telägendä kaldırılgan.

Menä kayçan kemneñ kem buluı añlaşıla başlıy. Dönya kurkaklarga häm batırlarga, ahmaklarga häm akıllı başlarga gına bülenmi äle ul. Anda kuştannar häm turı süzlelär dä bar. Akıllı başlar soraularına cavaplarnı tabunı huş kürsä, kurkaklar cirgä señep, kuştannar «tälinkälärenä» yabıştılar. Bolarına kiläçäk tormış bähet koyaşınıñ yözen açarga väğdä itte. Kollektiv karşında türälärgä açıktan-açık tälinkä totmasalar da yarar ide. Kemnär bit äle, üzlären tärbiyäle sanauçı, ällä kem bulmakta can atkan golamälärebez! Menä kayçan andıylar çirkandıra. Ä arada döres keşelär dä bulırga tiyeş, yugıysä! Bulırga tiyeş!

Eh sin, tormış diñgeze! Törle dulkınnar eçenä taşladıñ, äyländerep kaplagan çaklarıñ da buldı. Yarıy äle isän kaldırgansıñ, yarıy äle yäşäü köçe yugalmagan!

— Sez monda, institutnı «likvidirovat» itü — anı yukka çıgaru tügel dip belderäsez. Äye, bu — döres süz, ber institutnı gına tügel, bälki tatarnıñ mäğarif sistemasın yukka çıgaru, anı vatu, cimerü eşen başlau. Monı añlı räveştä başkara torgansızdır, yugıysä, añsızlık belän ikän, ahırı niçek, närsälär belän betäsen äytüe kıyın...

— Min — yazuçı keşe. Yazuçı iptäşläremä, ukuçılarıma, bu hakta döresen sorasalar, närsä dip cavap birermen? Tatar üzeneñ mäğarif sistemasın üze cimerde diyärmenme?

— Sez, ministr äfände, respublikabızdan çitkä çıkkanda, eşlekle kürenüegez öçender inde, andagı tatar mäğarifen torgızuga, üsterügä kulıgızdan kilgänçä yärdäm itärgä väğdälär kılıp yörisez. Menä küptän tügel genä Tabulda buldıgız, andagı pedagogiyä institutında borıngı tatar kitapların, yazmaların, tarihın barlau häm öyränü eşeneñ kiräklegen kuätläp tekstologiyä laboratoriyäse açunı häm añarga akçalata yärdäm itäçägegezne belderdegez. Eşegez süzdä genä kalmastır! Ämma sezne niçek añlarga? Çittä yörgänegezdä milli mäğarif öçen can atuçı, ä üzebezdä milli mäğarif agaçınıñ tamırına balta çabuçı dipme?..

Ministr äfändebez tüzmäde, çıgışımnı bülderde:

— Minem kem ikänlegemne belmiçä söylisez!

— Belmimder... Ämma eşläregez? Min, tatar yazuçısı bularak, bütän yazuçılarıbızga, milli institutnı yaptıruıgız hakında sorasalar, närsä dip äytermen?

Şuşı qadär dä berkatlı buluım öçen häzer gafu ütenergä tiyeşmen, çönki bu mäsälä berär tatar yazuçısın borçuga saldımı ikän? Yuk bulırga kiräk. Hätta ğalim-golamäsen, curnalistların da barı tik söyenderde genä bugay. Ällä häyran itterep, bötenläy telsez kaldırdımı?

VI

Cıyılış avır notalarda tämamlandı. Tatar, üzeneñ yazmışı ayanıç bulu säbäple, bu yulı da berni eşli almayaçagın añladı. Anıñ bähete yuk ide, ä bähetsez halıknıñ ihtıyarı da yuk, dimäk, üz telägençä eş itü köçe...

HVII ğasırdan HH yöz başlarınaça tatar halkına milli mäğarif sisteması üzen hälaqättän saklap kaldıruçı köç, hätta teräk sıyfatında da kiräk bulgan. Mäktäp-mädräsäse öçen il ber genä tiyen akçasın totmasa da, halık barıber cayın tapkan, sadaka tärtiben alga çıgarıp, üz mäğarif sistemasın saklap kalgan. Mäğarif ul milli märtäbä dä bit äle.

İnde hällär üzgärde. Milli mäğarifsez kaldıru tatarnı başka törle vak halıklar belän bergä yukka çıgaru öçen küplärgä otışlı yul kebek toyıla. Ämma hikmät şunda ki, kemgä-kemgä, ämma tatarga nadan bulırga yaramıy, çönki anıñ ul vakıtta üz tabigate uyanaçak. Ä tatar tabigateneñ nindilege tarihlarga yazılgan! İl totuçı halık belmi mikänni, ägär dä üzen yukka çıgarası kilsä, iñ äüväl tatarnı milli mäğarifsez kaldırırga kiräk ikänlegen? Tatarnı mäğrifätsez itsälär, ildä hikmätlär bulaçak ikän äle, bulaçak!

Bügenge vazgıyät şundıy, dönyalarnıñ barışı monı väğdä itä. Milli mäğarifsez kalgan halıklar zolmätkä, karañgılıkka çumalar. Alar kırgıy hällärenä kaytalar. Kem-kem, ämma tatar kırgıylansa, anıñ nilär kılandıraçagın faraz itüe ber dä avır tügel. Bälki millätebez «hucaları» şunı telilärder, halıknıñ dönyalıknı äyländerep kaplauların digänem?

Ä şulay da, bälki bu bulaçak universitetnıñ kiläçäge zurdır, monı añlamıym gınadır? Tumagan taynıñ bilen sındırırga mataşmıymmı?

Uylar hämmäbezdä dä diyärlek karşılıklı buldılar. Cäyge yalga çıgıp kitkändä şuşılay küñelsez taralışu häyersezlek bilgese inde ul. «Häsrät eçendä, uyda min»,— diyärseñ şul. Hay Gabdulla äfände Tukayıv, bigräklär dä ilahi şağıyr bulgansıñ üzeñ, tatar bäğrendä nindi burannar, zilzilälär kaynarlanasın ällä kaylardan belep torgansıñ!

VII

Cäy avır uzdı. Yugıysä üzemneñ daçamda gına yal ittem. Tözeleş belän şögılländem. Ämma küñelgä cıyılgan borçular, tuktausız uylanular häm üz aldıma kuyıp, çişärgä tırışıp karagan mäsälälär, cavaplar ezlätep aptıratkan soraularımnıñ cavapsız kaluları cannı izde. Aralaşkan ğalim-golamälärgä ışanıçım betä bardı. Güyäki böten dönyalık ta minem kebek soraular häm borçılular eçenä çumgan kebek ide.

Bu cäydä yaña yugarı uku yortı — Tatar däülät gumanitar-pedagogiyä universitetı oyıştı. Ara-tirä karaştırılgan televizion yañalıklar häm ukıştırılgan gazeta häbärläre anı kıçkırtıp maktıy tordılar. Prezidentıbız üze dä bu mäsälädä zur kuanıçlar eçendä ide. Yaña binanıñ açılu tantanasın Kazannıñ 1000-ellık bäyräme bäylämendä, böyek tantana häm çiksez gorurlık belän uzdırdılar. Bina karşısına halkıbızga küptän väğdä itelgän Salih Säydäşevkä häykäl dä açtılar. Boların televizordan kürdem. Ul bäyrämgä çakırulı tügel idem. Nindider ber tatar professorınıñ, şagıyre häm yazuçısınıñ, yağni minem anda katnaşuımnıñ kemgä kiräge bar?

Adım sayın bäğır kiselde, canım izelde. Caysızlık, uñaysızlık, küñelsezlek böten tänemne izde, hämmäsenä söyenergä, borçularnı kuarga, canımnı tınıçlandırırga tiyeş idem. Minnän dä uñaysız keşe yuktır inde ul, şunıñ öçen uylarım urınına utıra almıydır?

Universitetnıñ rektorı gazeta bitlärenä zur-zur intervyular urnaştırdı, televizor ekrannarınnan da: «Bez milli tatar Garvordı bulaçakbız!»— digän süzlären kızganmıyça çäçte. Tatar-Amerika regional institutı (alar da Tatar däülät gumanitar-pedagogik universitetına kuşılırga tiyeş idelär, äytelgän öç yugarı uku yortınıñ berse ikänlegen iskärttek tügelme?) studentları häm ukıtuçıları bu «milli Garvord»nı önämi mitinglar uzdırdılar. Ämma tırışlıkları buş ğamäl bulıp kaldı. Hökümätebez kolakka katılık kürsätte. Bezneñ institut isä pedagogiyä universitetı işek yarıklarınnan uza almıyça kısılıp kalgan bala kebek meskenlektä gacizlände. Rektorıbıznıñ citäkçelekkä karşı süz äyterlek çarası kalmadı. Şulay da, küñelne öndi torgaç, bulaçak «Garvord»ka ışanıç mıskalı mindä dä barlıkka kilä başladı. Buş süz tügelder sıman, yuktan gına, gaybät häm kättälek öçen halıkka cim sıyfatta taşlangan häbär bulmaska tiyeş kebek. Yalgışma, alar belän bergä atla! Gazetalar şul hakta kabatlana-kabatlana yazalar tügelme soñ? Halıknı yüri sataştırmıylardır bit inde?

«Garvord» ideyase küñelne bili bardı. Ul tatar mäğarife üseşenä ışanıç väğdä itä ide. Bütän uku yortlarınnan eş ezläü turında uylar küñelgä kersä dä, «Garvord» ideyase anı kuıp çıgara bardı. Ä monıñ «cimle karmak» kına ikänlegenä, halıknı tınıçlandıru öçen uylap çıgarıluına beraz şik tusa da, bu şaulı süzlärgä, haktan da şulay bulmagayı dip, bik tä ışanası da kilä ide.

VIII

Avgust ayınıñ iñ matur könnäre avıruda uzıldı. Nervlar bireşte. Üz hälem häl bulıp, can gazapların tänemneñ şeşenüe alıştırdı. Savıguga taba bara almavım häsrät östenä avırlık östäde. İnde eşkä çıgarga da vakıt citte. Üz hälemne, yugıysä, üzem genä belä idem.

«Yaña universitet»ta kafedra utırışına cıydılar häm halık deputatı da bulıp inde ikençe çakırılışın eşläüçe mödirebez, söyeneçen diktor tavışı belän hämmäbezgä citkerde. Ämma barçabızga da eş tabıp beterü mömkin tügellegen añlatıp, häsrätlänüen dä belderde.

Berniçä könnän iske kollektivıbız häzerge rektorıbız belän kabat oçraştı, ministrnıñ bu yulı urınbasarı kilgän ide, ul isä härkemgä dä eş tabıp birerbez dip söyläp, küñellärne tınıçlandırdı. Ä minem üzemä isä, kafedragızdan öç ukıtuçıgızga urın bulmas, didelär. Yaña rektorıbıznıñ karşısına kilep:

— Min universitetka küçü-küçmävemne kafedramnıñ här väkilen eşkä aluıgızdan soñ gına häl itä alam! Ägär dä alarnıñ barısın da alasız ikän, min dä sezgä ukıtırga kiläm!— dip belderdem.

Ul cavap tabalmıyça aptıradı, äye dip tä, yuk diyäräk tä äytmäde. Süzläremne işetep toruçılar, alarnıñ asılına töşenä almıyça:

— Sezgä borçılır urın yuk. Sezne universitetka eşkä alalar, isemlege bilgele inde,— didelär.

Alarga cavap birmädem. Üzemne eşkä çakırmaslar dip başıma da kitergän yuklıktan, bu hakta borçılmıy da idem.

Universitet rektorı isä:

— Yarar, ul mäsäläne uylarbız!— dide.— Bälki äle hämmägezgä dä eş bulır!

Süzen betergänendä, bezneñ yukka çıgarılgan institutıbız rektorı anı:

— Kittek-kittek!— dip aşıktıra başladı. Alar işek artında yugaldılar.

Kemneñ kaysı yakta häm nindi cırnı cırlauçı ikänlegen belep tä, añlap ta bulmıy ide. Açuım kilde. Küñelemne tınıçlandıru öçen buş urındıkka barıp utırdım. Ber törkem ğalim-golamä, nigäder yanıma cıyılışıp, cavapların üzem dä küz aldıma kiterergä mömkin bulmagan sorauların yaudıra başladılar:

— Kiler könnär barısın da kürsäter, yäşik äle, kürerbez!— dip kenä alarga kiñäş birä ala idem. Häm şulay eşlädem dä.

IH

Şaltıratıp äyttelär, moñarçı kafedramda eşlägän härber ukıtuçıbızga da eş säğatläre tabılgan. Dimäk, berebez dä eşsez kalmaganbız.

Bu kanäğatlänerlek häbär ide. Moña qadär söylänep kilengän süzläre hata bulıp çıkkan, isäp-hisapnı alıp betermiçä genä fiker yörtkännär, yuktan buşka «tel tegermännären» äyländergännär. Ä bälki üz tavışlarına, süz kuätlärenä mökibbän kitüläre arkasında şulay butalgan bulgannardır?

Kem-kem, ämma min yaña citäkçelekneñ bezgä taba mahsus berençe adım yasavın añlıy häm huplıy idem. Mondıy kötelmägän «şäfkatlelek» närsä belän bulsa da bäylänergä tiyeş. Hikmäte barı yahşı atlılık öçen genä ikän, ihlas ğamällärdän tügel inde ul. Ämma alarnıñ märhämäte bezneñ taraftan da uñay bäyälänergä burıçlı.

Cıyılışıp kiñäştek tä, «yaña» universitetka eşkä küçerülären sorap garizalar yazdık. Bu räveşle ğamäl kılganda, «likvidatsiyä» belän bäyle birelä torgan kompensatsiyädän kolak kagaçagıbıznı da belä idem.

Hämmäbezne bergä rektornıñ üzenä çakırttılar. Ämma ul könne bezne kabul itä almadı. Mämnün hälebezdä koridorda tordık-tordık ta, taralışunı mäslihät kürep, öylärebezgä kaytıp kittek. İnde et tipkesenä kaluıbız da hak ide.

İkençe könne tagın çakırttılar. Säğat unga kilep citärgä. Rektorga! Tugızdan uk anıñ işek töbenä kilep basuçılar da bar ide. Ämma alar unberdän soñ gına kabul ittelär.

«Yaña» rektorıbız Hälil Gallämoviçnıñ cäye yahşı ütkängä ohşıy ide. Koyaşta tuygançı «peşkän», tulı bädänle buluına karamastan, nigäder ul miña yuka tänle keşeder sıman toyıldı. Bu anıñ sını häm ruhı belän tügel, bälki akılına da bäyle bulırga kiräk. Mondıy keşelär üzläreneñ kemlegen yugarı bäyäläüçän, tormışka nıklap yabışuçan inde, anısı.

Bäyädä keşe yalgışuçan ul. Hälil Gallämoviç üzen tınıç holıklı, zıyalı şähes itep tottı. Tik nigäder anı «Perçätkä Hälil» dip atıysı kilep kitte. Bu fikerem küñelgä yılmayu iñderde. Däräcä iyäse keşelär turında kiresen uylap, şul fikeremä ışanıp, kemleklärenä karata hörmätemne yukka çıgara torgan ğadätem bar. Bu yulı da şulay buldı. Bu säbäptän endäşmi utırunı uñayrak kürdem. Min aña kafedram ukıtuçılarınıñ hämmäsenä dä eş säğatläre tabuları öçen rähmätemne citkerergä tiyeş idem. Ämma urınımnı işek yanında sayladım, türgä başkalarnı kertüem süzläner öçen miña kirtä tudırdı. Şulay buluı yahşırak ide.

Ul hämmäbez belän dä kanatı astına kertergä «cıyıngan» yaña dekanıbız aldındagı käğazlär häm dokumentlarıbız küçermäläre yärdämendä, üzebezneñ dä isemnärebezne ataularıbıznı inkar itmiçä, ayırım-ayırım tanışıp çıktı. Söyläşü mömkin qadär zatlı alıp barıldı, kire kaytarılgan süzlär bulmadı. Barı tik min genä üzemne canı izelgän avır keşe itep toydım. Bu ğamällärdä nigäder ihlaslık, döreslek, saflık yuktır sıman toyıldı. Riyälılık, ikeyözlelek, yalgan eçenä başayak çumıp-batıp mataşkan kebekbez.

H

İnde ukular başlandı, bez dä ber atnaga soñarıp ukıtu eşlärenä kereştek.

Ämma älegä bezne eşkä almagannar, kabul itülären ütengän garizalarıbızga rektor şäräfle imzaların salırga aşıkmagan bulıp çıktı. Anıñ tagın da hämmäbez belän ayırım-ayırım söyläşergä tiyeşlege bilgele ide. Kabul itü bülmäse töbenä kilep, särkätip hanımga kemlegemne, ni säbäp belän alar karşına kilüemne citkerdem. Kötep torırga kuşıldı.

Hälil Gallämoviç kabul itkändä şaktıy tınıçlanırga, dönyalıkka häyranlık kılmau däräcäsenä citelgän ide. Alarnıñ karşına kiterelgän yomışımnı äyttem:

— Eşkä aluıgız hakında belderep imzagıznı salsagız ide?

Alar miña utırırga urın kürsättelär. Çın küñeldän söyläşep alırga ide isäpläre. Süz eçendä ikençese kuzgatılıp:

— Sez universitetnı «Tatar Garvordı» itäçäkbez, didegez. Gazetalarda häm televizion yañalıklarda bu turıda äytkännäregez küp yañgıradı. Ämma uku plannarıgıznı yañadan kararga kiräk bulır kebek. Yomşagrak kürenälär!— didem.

Turı süzne kızganmıy torgan keşelärdän buluım öçen mine «uñaysız», hätta «caysız keşe», dilär. Mondıy bäyäne birüçelär belän kileşäm, şuşı yünsez yagımnı üzem dä beläm, ämma üzgärä almamdır inde.

Turı süzemne hörmätle rektor kolagına citkerergä ide isäbem. Şul turıda uylap karşılarına kerdem. Maksatıma ireştem. Tik alar üz fikerlären äytergä aşıkmaslar kebek ide, uylarlar, dälilläremne sorarlar. Bälki täqdimnärem dä bardır äle? İşetäseläre kiler.

Ämma hörmätle rektor äfändebez:

— «Garvord»?.. «Tatar Garvordı» bulaçak bezneñ universitetıbız digän süzlärne bervakıtta da äytkänem yuk. Anı curnalistlar gına uylap çıgarsa inde... Kürsätegez miña şul gazetanı!— dide, süzlärendä tınıç kalırga teläp. Ämma küñelen kuzgatırga ölgergän idem inde. Şunlıktan:

— Universitetta yaña belgeçleklär aça alabız, bulgannarın tagın da kiñäytergä mömkin!— didem, boları aldagılarınıñ dävamı ide.

Rektor äfändebez kileştelär. Hätta ädäbiyätnı yaratuları hakında söyläp aldılar. Ahırda, üz vakıtlarınıñ çamalı ikänlegen äytep, bu mäsälä buyınça rektor yärdämçesenä kerep söyläşergä kuştılar:

— Añarga fikerläregezne citkerersez, minem isemnän. Yaña belgeçleklär açu buyınça eşlärne tizlätsennär. Ber ay vakıt eçendä başkarıp çıgıgız!

Alarnıñ süzen ämerläre bularak kabul ittem. Särkätip hanım, rektor äfändebezne ozakkarak totkarlavımnı yaratmıyça bulır, işektän kilep kerde. Min, gafu ütenep, garizamnı alardan alıp çıgıp kitärgä tiyeşlegemne belderep, rektorga gozeremne kabatladım. Şunda şäräfle imzaların garizama saldılar. Vakıtların alıp yörüem öçen tagın da gafu ütenep çıgıp kittem.

Küñel tulı şiklänü, aptırau häm häyran itü öyermäseneñ şıksızlık tantanası ide. Üzemneñ berkem dä tügellegemne añlau häm toyu canımnı kiskäläde. Äle kiçä genä kafedra mödire, professor, fännär doktorı, rektorat häm gıylmi sovet äğzaları, şağıyr häm yazuçı bulıp ta, bügen berkem dä tügel idem. Güyäki gürenä iltep ırgıtılgan mäyetmen, tormışka kiräksez häm yaraksızmın. Sizenäm, yazmış teatrı minem häm minem kebek yözläp keşe belän hätär uyın uynıy. Anıñ bu şayartuın tuktatırga berebezneñ dä kulınnan kilmi, yärdäm itärgä alınır izge köç tä yuk. Bata barabız, totınır salam da tabalmıybız. Hämmäbez häyran itüdä, añsız häldä. Güyäki bezneñ belän küz bäyläş uyını uynıylar. Moña kaysıbız, kemebez layıklı? Bälki uynauçılar üzläre dä ni kılgannarın belmilär, sukırlardır?

Ä yazmış layıklımı-tügelme digän soraunı birep tormıy ikän ul. Anda vöcdan gazabı yuk. Barı kölü, mıskıllau, usal şayartu gına bar.

Yazmış — Allahı täğalä kulındagı köç ul. Keşe hätta ihtıyarına tanıp kına da üz digänen eşli almaska mömkin ikän. Ä, yugıysä, başkaçarak uylıy idem: imeş, adäm balası üz ihtıyarı belän yazmışın tözü köçenä iyä!

Kaya di ul? Menä niçek kiterep kıstı da mizgel eçendä añnı da, kemlegemne dä, märtäbäne dä aldı. Kulda barı tik min-minlek kenä kaldı. Üzegez beläsez, ä min-minlek belän genä hiçnärsä cimertep bulmıy, başıñnı vatudan gayre.

Boların uk belmi, älegäçä küz aldına kiterä almıy idem. İnde şuşı akıl sabagı belän cannı izä, gazaplıy. Tänem bogau eçendä, canım tirän karañgı zindanda kebek.

Añladım, täqdirneñ usal uyını aldında bändä berkem dä tügel ikän. Hak şul, döres ul: yazmışıñnı sıyır sözsä, çeben kebek dulap kına täräzäne vata almassıñ! Şuşı mikänni Allahınıñ rähim-şäfkate?

Bälki yazmış yüri genä sınıy häm ürti torgandır? Bälki ul kiläçäk könnärdä biräçäk märtäbä häm däräcälärenä şuşılay äzerlider?

Eh, yuk ikän şul, yuk!

HI

Rektor äfändebez üze kuşkanga gına prorektorınıñ işege töbenä kildem. Alarda bezneñ älege dä bayagı yuk itelgän institutta beryulı dekan da, kafedra mödire dä, başkası da bulgan, monda da şul uk märtäbälärendä kalgan hanım utıra ide. Cäy buyı rektorga tälinkä totkan dip söylilär üzen. Hak tügelder lä!

Alar anda nider kiñäşälär dä kiñäşälär. Säğat köndezge ike.

Särkätip hanım prorektornıñ kabul itäçägen äytte, ämma kötep torırga kuştı.

Vakıtnıñ akrın kıymıldavın işek töbendä saklauçılar gına belä. Ä min berençe säğatemdä ük alcıp häm aptırap bettem. Bulmadı bu dip inde torıp kitmäkçe idem, yarar inde diyäräk, üzemne kabat tınıçlandırdım. Bügen ük rektornıñ süzlären prorektorına citkerergä, alar belän söyläşep alırga, universitetnıñ nindi yul alganda uñışlı bulaçagın añlatırga tiyeşmen. Perspektivalarnı ul üze dä yahşı beläder. Fikerläremne kaläm oçına almagayı! Ömet — zur, ömetne kisü häm kisüçelär Şaytan bulalar alar!

Säğat dürt tä, biş tä citte. Prorektornıñ särkätibe, eş säğate çıguga, cıyınıp aldı da, kötärgä kuşıp kaytıp kitte. Min urındık belän totaşkan hälemdä, kuzgala almıyça utıra birdem. Häm menä eçke yakta häräkät barın belderep urındıklar ayaklanganı işetelde. Ul da tügel, işektän kürengän zatlı hanım:

— Sezgä monda ni kalgan?— diyäräk, avır karap, mıskıllı soravın taşladı. Cavabımnı işetergä isäbendä yuk ideme, artınnan çıkkan prorektor belän kabat ber kat huşlaşıp, halık äytmeşli, tavıkça yöreşe belän kitep bardı. Mögayın açuım kilgän çak bulgandır, gafu itsen, min anı bu vakıtta küz karaşımnıñ häyranlıgında ozata kaldım.

Prorektor üzenä kerergä torgan başka hiçkemneñ yuklıgın beleşkännän soñ gına kabinetına çakırdı. Alarnıñ vakıtınnan alda takıraygan başı, itläç yöze, avır gäüdäse, yuka yılmayuı ällä kemlegen tagın da arttıra, üzen yalnı belmi eşli torgan keşe itep kürsätä ide.

Minem alarda ozaklap utırıp çıgarga telägemdä bulmaganlıktan, mäsäläne «mögezennän totıp» söyläşergä ittem. Ämma süzgä kereşüemä ük alardan inkar işetkäç, häyranga kala bardım. Şulay da başlagan söyläşüne ahırına qadär iltep citkerergä tırıştım:

— Bolar hakında rektorıbız Hälil Gallämoviç, şuşı ay eçendä ğamälgä kertergä, monı sezgä citkerergä kuştı,— didem.— Uku plannarın äzerlätü belän mäşgul ikänsez!..

— Yuk!— dide, kırt kisep prorektor äfändebez, kulındagı kalın altın säğaten belägendä äyländergäläp.— Hälil Gallämoviç andıy süz äytmäs, alay uylıy almas!

Min kinät şım buldım. Närsä di bit, ä? «Hälil Gallämoviçnıñ alay uylarlık başı yuk!»— dide tügelme?

Härhäldä alarnıñ äytkännärennän şulay añlaşıla ide.

«Monda nişläp yörim soñ äle min?»— digän soravım da şunda uk küñelemne biläp aldı, häzer gafu ütenergä dä çıgıp kına kitärgä inde!

Şulay eşlärgä tiyeşlegemne akılım belän añlap alsam da, küñelemä ütkärä almıyça yödädem: «Bolarga berni dä kiräkmi bit! Moña qadär niçämä yıllar buyına şuşı kün urındıklarında utırıp, ägär buldıra alsalar, görläp üsep kilgän ike institutnı üzlärenä kuşmıyça da «Tatar Garvordı» däräcäsenä ireşkän bulırlar ide inde. Elektän yuk ikän, häzer genä köldän almaz däräcäsenä ireşä almaslar!»

Küñelsez, bik küñelsez ide miña bu minutlarda. Närsä dip tä äytep bulmıy inde bolarga, zamana alaşasınıñ ozın dilbegäse kullarında. Moña qadär dönyaları niçek kilsä, monnan soñ da şulay baraçak. Tik üzläre genä, küñelläre öçender inde, arbalarında utırgan kileş äle cır suzgalap alırlar, äle söylängäläp mataşırlar. Alarga kolak kuygan keşe ällä bulır, ällä yuk? Häyer, monda ni eşläre bar? Bügen ni äytsälär, irtägä şularnı takıldap torgan gazeta, radio, televideniye aldagı könnärgä, yaña süzlär, dönya häbärlären ezläp tabıp, boların onıtırga ölgerer. Ä annarı başkaları kiräk bulır. Bolar anısın da tabarlar. Äyterlär, väğdälär itärlär. İskelären islärenä töşererlek keşelär dä bulmas. «İskene kem iskärä, şunıñ küze çıksın!»— dilärme äle urıslar?

Uramda ozınnan da ozınrak köz ide. Ul bıyıl avgust urtalarında uk kilep, noyabr başlarınaça koyaşlı häm korı tordı. Agaçlar üzlären ber dä kış kilmäs tösle yäm-yaşel häm bähetle itep toydılar. Häyer, adäm balaları da tizdän salkın, karlı-buranlı kış citäçägen onıtkan kebek idelär. Häm menä kinät kiterep bärgän berençe suıklar uk kemneñ kem ikänlegen, närsäneñ närsä buluın añlarlık hällärgä citkerde. Agaçlar, ber tön, ber kön eçendä, yafrakları kuırılıp, şärä kaldılar, yılga-küllärneñ östen boz elpäse kapladı. Moña qadärle: «Bez mäñge şiñmäbez!»— digän häm sataşıp közdä balkırga mataşkan samimi çäçäklär, kaya di ul cimeşlänü, kısır hällärendä başların salındırıp töşerdelär. Ä yugıysä, yäşäü alda ide. Ozın közdä cirne yal itä, dilär, kiläse üzgäreşlär aldınnan!

Häyere belän kilsen kışı, anısı da ütep kitär, tagın yaz başlanır... Cäyenä genä yıraktır sıman.

İnde uku-ukıtular üz çiratları belän başlanıp, däres artı däreslär, lektsiyälär kilä torıp, ukıtu protsessı dävam itte. Min dä üz eşläremä kerep çumdım, iske yazmalarımnı yañarttım, bütännären yazdım, fänni-tikşerenü eşläremne dä kabat tärtipkä salıp, tergezep cibäräsem bar ide. Üzegez beläsez, ber tuktalıp kalgan tägärmäçne äyländerä başlar öçen şaktıy köç sarıf itelä. Ä annarı — kitä ul...

Şuşı uku yortında ukıtıp kalırmınmı, ällä başkasına küçärmenme — älegä min monı anık kına belmim. Şulay uk cavap ta taba almıym: usal uyınnı yazmış minem häm hezmättäşlärem belän ni öçen uynadı ikän?

Böyek «kuşılu» ğalämätläre bälki bolar belän genä betmägännärder, ämma kalgannarınıñ nikter ähämiyäte yuktır kebek toyıldı.

Oktyabr, 2005.