Borıngı Bolgarlar

Borıngı bolgar ile

İnde min söyli torgan çaklardan meñ yılga yakın zaman ütep kitte...
Bu zamannarda İdelneñ suları bik kiñ dä bik tirän; häzerge İdelneñ bolınlı yagı su taşuı vakıtındagı şikelle yılganıñ agımnarı astında kaplangan ide. İdelneñ tau yagında kara urmannar, yavız canvarlar belän tulı; kırlarnıñ da bik küp urını ber dä sukalanmagan yäm-yaşel peçänlek, çup-çuar çäçäklek [belän] kaplangan; çiklävek kuakları ilneñ küp ciren tutırıp utıralar; karlıgan, börlegän şikelle cimeş kuakları, kır alma agaçları yäşel bolınlıklarda şaulap üsep utıralar ide. Bolınlıklarnı ütep beraz kütärelgäç tagı ayu, bürelär belän tulgan kara narat urmannarı başlana; alar eçennän çıltırap salkın çişmälär agıp çıgıp vak yılgalarga koyalar; bik küp balıklar sikerep uynıy torgan bu vak yılgalar bergä koyılıp olırak yılgalar yasap, anabız İdelgä şaulap koyıp toralar ide...
Menä şuşı zamannarda uk bezneñ babaylar — bolgarlar İdelneñ taulı häm kır yaklarında küp-küp kalalar yasap torgannar. Şul babaylarnıñ zur şähärläre häzerge Spas şähäre yanındarak, İdelneñ Kama (Çulman) yılgasına yakınlaşıp kilgän urınında ber, zamanasına kürä zur şna şähär salgan bulgannar. Bu şähärne Bolgar kalası dip yörgännär. Menä min sezgä şul kala vä şul bolgar halkı hakında ber äkiyät yazam; läkin bu başkaları şikelle yalgan äkiyät tügel; bu äkiyät kalın, borıngı kitaplardan ukıp belgän äkiyät.
Şäyeh Sägıyd isemle tabib dönyanı öyränü, cir-sular kürü öçen tugan şähäre Bagdadtan çıgıp kitep, başka garäp säüdägärläre kärvanına iyärde...
Sägıyd kartnıñ bilenä kämär itep bäylägän beraz altın täñkäläre, ber hurcin (karcin) daruları, Şamda satıp algan ütken käkre kılıçı, ille danä oçlı ukları belän katı kiyerelä torgan cäyäsennän başka ber närsäse dä yuk ide; läkin anıñ karcinendä.ber qaderle närsäse bulsa, ber ozın törgäk ak käğaze, öç kamış kaläme belän ber kaläm sala torgan savıtı, kara savıtı bar ide. Ul bu käğazgä härber kürgän gacäp närsäsen yaza bara torgan ber yahşı ğadät yasagan; ber-ber cirgä tuktap yal itkändä, keşelär yal itkändä Sägıyd kart utırıp yazarga yaratadır ide. Ozak yullar ütkäç, taular, kırlar, sahralar, diñgezlär ütep kilä torgaç, Sägıyd iyärgän säüdägärlär belän Ästerhan diñgezen ütep, İdelneñ diñgezgä koya torgan urınındagı ul zamanda «İtil» [dip] atalgan zur şähärgä barıp cittelär.
Äüvälge zur binalar çeregän, bazarlar buşagan, saraylar vatılgan, yandırılgan ide...
Bu qadär zur şähärneñ buşap kaluı, taşlandık ber şähärgä äylänüe Sägıydne tañ-gacäpkä kaldırdı; ul şunda ber yähüd mäğbädeneñ härabäsendä ber poçmakta utırgan ber ak sakallı yähüd kartın tabıp:
— İ şäyeh, kitaplarda bez bu cirdä zur şähär, görläp torgan ber bazar, yaltırap torgan saraylar bulganlıgın ukıydır idek, kayda kitte bolar? — dide.
Yahüd kartı cılap-cılap Häzär isemle bu däülätneñ başına kilgän hälaqätlär, şimaldän kilgän ğaskärlär, Ural tavı artınnan çıkkan küçmälärneñ höcümnären söyläp, bu mäğmür şähärne tularnıñ ukları köl itkänen, tularnıñ kılıçları halıknı kiskänlegen, il şul höcümçelärneñ at ayak aslarında harap bulganlıgın söyläde...
Yuk täqdirgä ışanuçan garäp täqdirneñ açısına açınıp zur fikerlärgä taldı. Dönyada ber-ber artlı kiltäñ mädäniyätlär vä alarnıñ üsüläre, kaysısınıñ betüläre hakında uylarga kereşte. Tege yähüd kartı:
— Ullarım, sez monda yukka gomer uzdırmañız, mäğmür şähär, mallı bazar küräsegez kilsä, monnan yegerme könlek .yulga, Şimalğä taba şuşı yılga belän kütärelegez, bezneñ şähärlär betkäç, Şimaldä, balta-pıçak kermägän urmannar arasında, küçmä halıknıñ at ayakları az basa torgan cirlärdä şul uk Häzärlärneñ kardäşläre — bolgar isemle ber törek kabiläseneñ mädäni ber ölkä yasaganlıkların, bazar da şunda küçkänlegen söyläde.
Garäplär, härabälär arasında ezli torgaç aç kalgan ber häzär töregen tabıp, köymäläreneñ cilkännären kiyerep yulga töştelär.
Kön kittelär, tön kittelär; cil bulganda cilkän belän, ul bulmaganda yuldagı küçmä töreklärne yallap, alardan kollar satıp alıp vä üz kolların kuşıp, köymälärne tarttırıp vä işterep kittelär.

Un könnän soñ İdelneñ ike yagın çolgar algan kom sahraları yugalıp, yäm-yaşel hätfägä törtelgän taular, uñ yakta yäm-yaşel palas tösle bolınnar r*fata başladılar...
Säfärneñ unberençe könendä ber facigalı vakıygaga oçradılar.
İdelneñ sahralı yagında döyälärgä, atlarga atlangan ozın söñgele halık yar buyına çabıp töşep kıçkıra, bakıra başlap, bolarnıñ tuktauların sorıy torgan ğalämätlär kürsätä başladılar. Böten garäp säüdägärläre kılıçların billärenä taktılar, kübälären östlärenä kidelär; sugış takıyasın başlarına kuydılar; uk-cäyälären häzerlädelär. Läkin bolar tuktamadılar. Küçmä halıklar da atların yözderep suga kerergä teläsälär dä, İdelneñ agımnarına çıdıy almıyça kire çıktılar. Läkin bezneñ tabib çıdamadı, anı bu halıknı küräse kilüe bastı:
— Cämäğat,— dide ul,— bu halık hakında min kitaplarda küp ukıganım bar; bolar yäecuc-mäecuc cenesennän; bolar belän sugışıp bulmas; ägär yunanilar fälsäfädä mahir bulsalar, bolar şulkadär sugışta mahirlär, läkin bolar kunak söyär halıklar; bolar belän tanışu sez — säüdägärlärgä dä faydasız bulmas; mine cibäregez, min töşep menim — dide.
Säüdägärlär fayda süzen işetkäç küzlären tozlandırdılar; suga yakor attılar. Törekçä belgän Sägıyd tä korab östennän bolarga:
— Yau tügel, il! (Doşman tügel, dus),— dip kıçkırdı.
Tegelär dä duslık ğalämätläre kürsättelär. Häkim, daru yançıgın alıp, keçkenä köymä belän küçmä töreklär yanına töşep kitte.
Halık inde tınıçlangan ide; söñgelär kuldan töşkän; batırlar da atların tışaulap cibärgännär. Sägıydne ike aksakal kilep başlıklarına ilttelär.

III

Sägıyd kulındagı dävalar tutırgan yançıgın alıp, iyelep tirmä işegennän kerde... Türdä ayagın bökläp, yomşak kiyez östendä mendärgä terälep, siräk kenä ak sakallı, kısık küzle, yänçek ozın gına borınlı, çıkkan yañaklı ber kart, aldına salgan käkre kılıçın totıp utıra, ber kulı belän ber tustagan kımız eçäder ide. Anıñ uñ yagına ozın kiyez eşläpä şikelle tutıy koş kanatları takkan yänä kısık kara küzle, keçek borınlı, simez bitle, ak teşle ber hatın utırgan, sul yagına da şulay uk kiyengän kartrak ber hatın utırgan, kartnıñ artında isä yänä berniçä
hatın utırgannar; aldagı kiyez öyneñ idänenä cäygän ak kiyez östendä bik küp keşelär utırgannar. Kart, Sägıyd kerügä, bik kızıp söylägän süzen kiste; hämmä keşe kızgılt tösle zur kara açık küzle, kuyı kara sakallı, ak çalmalı, yäşel kiyem kigän Sägıydkä karaştılar.
Sägıyd bik tübänçelek belän kartka sälam birep, kul kuşırıp aldında tordı. Kart, bu küçep yöri torgaç İdel buyına kilep çıkkan, kıpçak törekläreneñ ber kabilä başlıgı ikän. Sägıyd monı kürü belän üzläreneñ Garäb-standagı gaşirät başındagı şäyeh urınındagı keşe ikäneñ añladı.
— Nigä monda kildegez, yau belänme, ällä säüdä belänme? — dide kart.
Sägıyd tä törekçä:
— İ şäyeh, bezneñ monda kilüebezdän maksat sugış tütel, bälki säüdä, ämma mineke bulsa, keşelärne dävalau,—
dide.
Kartnıñ aldında tezlänep utırgan, yırtık kiyemle, arkasına kuy tirese genä elgän, yalanbaş, yalanayaklı, muyınnarına şölderlär takkan, ozın çäçle, aç yañaklı, küzläre kotırgan häyvannıkı tösle äle ber yakka, äle ikençe yakka karap tora torgan ber keşe Sägıydkä açu belän karadı. Bu keşe bu mäcüsi töreklärneñ şamanı yäisä din başlıgı ide.
Bu keşe dä halıknı dävalau, im-tom itü, bagu belän şögıllängängä Sägıydne üzeneñ avızınnan aş aluçı ber doşmanı itep karadı.
Kart Sägıydkä utırırga urın kürsätte; Sägıyd tä utırdı. Yäş kenä ike uglan zur savıt belän mäcleskä simez yılkı ite salgan savıt kertep kuydılar. Tagı ike uglan kuy tiresennän yasagan baş künäk belän şıpırdap kaynap torgan kımız kiterdelär. Kart ciñnären sızganıp, bilendä asılınıp torgan pıçagın kınısınnan tartıp alıp, it arasındagı yöräkne kisep avızına kaptı; soñra itneñ bik simez ciren kisep alıp, bavır belän katıştırıp Sägıydkä sogındırdı. Garäp, at itennän bik çirkanıp kına, sogındırgan kisäkne bik tübänçelek belän avızına kaptı. Şul räveşçä kart däräcäsenä kürä näübät belän hämmä keşegä soğşdıra başladı; tege baş künäkne açıp, ber yäşelle-zäñgärle balçıknı buyap yasagan camayaknı alıp, elek Sägıydkä sondı, soñra kunaklarnıñ hämmäsenä sondırıp çıktı; kart şunda Sägıydtän kala, iñ elek uñ yagında utırgan olı hatınına eçerde. Sägıyd küz oçı belän genä bu hatınnarga karap alıp, hatınnarnıñ monda kaçmaganlıklarına häm gayät hörmättä bulganına şakkattı. Ul Bagdadtagı hatınnarnıñ ike divar eçenä yabılıp utırganlıkların isenä töşerde dä, hatınnarnıñ kaçmauların yaratmadı; çönki ul islam cirlärendäge hatınnarnıñ kısınkılıklarına öyrängän, alarnı keşe dip tä belmi torgan ul zaman möselmannarınıñ berse ide.
Halık kımıznı eçep algaç, kızıp, isereşep kittelär. Ällä kaydan cırçı kızlar kilep kerdelär, ällä kaydan biyüçe kız vä yegetlär päyda buldılar. Bolar kartnıñ kabiläse belän küçep yörgändä törle cirlärdä sugışlar kılgan çagındagı totkın äsir-kollar, idelär.
Halık tagın da eçte, tagın da isereştelär. Menä biyüçe vä cırçılar da çıgıp kittelär. Koyaş bayıy başladı. Kart kiyez cäygän säkegä yatıp kartlarga:
— Kaya, kartlar, äydägez beraz cırlap cibäregez, borıngı batırlar, ütkändäge babaylarnıñ batırlıkların häterläp alıyk! — dide.
Urtaga siräk kenä ozın sakallı ber kart kulına sigez kıllı dumbra alıp, çıgıp cırlarga häm dumbranı çiyertergä totındı...
Sähranıñ üze kük ozın, koyaş batkandagı İdel tösle moñlı cırlar kartnıñ matur, köçle tavışı belän cırlana başladılar... Kart cır belän Şardkan batırnıñ hikäyäsen cırlıy başladı: anıñ İran çiklärendä üsüen, anıñ Kara diñgez buyındagı Tais şähäreneñ yanında rumnar belän köräşüen; anıñ Don buyındagı dalalarda bürelärne kuıp citep suguın, anıñ Kavkaz çiklärendä «Kaf tavı» itäklärendä toruçı halıklarnıñ batırları belän köç sınaşuların; anıñ kulına laçın alıp, akbüz at östendä, kazlar bärderüen, akkoşlarnı laçınnıñ bärep töşerülären söyläp cırlıy başladı... Şardkan batırnıñ cäyä kük käkre kara kaşlı, kara küzle, ozın çäçle bikägä gıyşık totuın, añarga öylänüen, anıñ balaları buluın, nihayät batırnıñ şöhrät alıp, kartayıp ülüen cırladı...
İnde tön bulgan ide; böten tiräyäk karañgılangan; töreklärneñ yakkan utlarınnan häm İdel urtasında yakor salıp kalgan garäplärneñ köymäseneñ eçendäge fonarlardan başka barı küktä çup-çuar yoldızlar gına bar ide... Sägıyd kaytırga aşıga başladı:
— İ şäyeh,— dide ul kartka karap, — minem iptäşlärem kötä torgannardır, miña röhsät bir, läkin miña da vä bezneñ iptäş säüdägärlärneñ ilçesenä hörmät itkän öçen bu büläkne kabul it,— dip, bilendäge yakutlar utırtıp Dämäşk şähärendä yasalgan häncären çıgarıp birde...

IV

Bu kıpçak kabiläseneñ uramınnan isän-sau ütep, säüdäğarlär cilkännären kiyerep, işkäklären salmak kına salıp İdel belän öskä kütärelep kittelär. Säüdägärlär eçendäge kart şäyeh Kärim Sägıydkä karap: — İnde monnan da kotıldık, biş-altı könnän soñ böyek Bolgar şähärenä citsäk kiräk... — dide.
Vakıygän, irtägesen inde ike yaklap urman kaplagan yarlarga citep kilälär ide. Uñ yaktagı yäm-yaşel kırlar biyek tal vä tiräk agaçları belän kaplangan, sul yaktagı tekä yarlı taular da kalın imän, kayın vä kaysı cirlärdä narat urmannarı belän kaplangan. Sägıyd bu urmannarga karadı da:
— İye, monda küçmä törekneñ yalkın atınıñ toyak ezläre yuk inde; läkin säyyah İbne Fazlannıñ min Bagdadta kürgän kitabına karaganda, söylävenä karaganda, monda äle kurkınıç haman da betmägän; bu . yıllarda bolgar ile östenä tagı ber bäla tugan... Yırakta-erakta, koyaş kızarıp bata torgan urınnarda, Baltik diñgeze artında ber tau, taş arasında ber halık tora, bolarnı Şimal keşeläre yäisä narmannar dip äytälär; bolar keçkenä genä köymälärgä 30—40 keşe utırıp, şul diñgezne balık şikelle kiçälär; yılgadan yılgaga köymälären tartıp alıp çıgıp, şuşı İdelneñ başlangan cirenä barıp çıgıp, cilkännären kiyerep kitälär; kalalarga barıp citep, ägär koymaları zägıyf bulsa, alarnı talıylar, ägär kullarında malları küp bulsa, anda satalar; kalalarnı alganda äsir töşkännärne bogaulap alıp, köymälärenä salıp, şunnan İtil şähärenä iltep, bezneñ cir säüdägärlärenä satalar... Menä tularnıñ oçravınnan haman da äle kurkırga urın bar...—
dide.
Şäyeh Kärim bilendäge käkre kılıçına karap:_
— Alarga cavap birergä bezneñ iptäşlärebez bar...—
dide.
Bu kön kiç bezneñ yulçılar İdel buyında cem-cem itkän ut kürdelär. Bolarnı alıp baruçı Kurt isemle, İtil şähäreneñ ber häzär keşese, farz baganası töbendä karap utırıp baruçı Sägıyd häm şäyeh Kärim yanına kilep:
— Menä, agalar, bu utnı küräsezme, bu inde bolgarlarnıñ mämläkät çigendäge ber nıgıtmalarınıñ utı; monda' bezne tuktataçaklar häm malıñızdan berençe märtäbä tamga akçasın alaçaklar,— dide.
Çınlap ta irtägä azan vakıtında köymä yar östendä büränädän salgan nıgıtma yanına kilep citte; nıgıtmadan unlap ğaskär çıgıp, kayıkka utırıp, säüdä köymäse yanına kilep cittelär.
— İlme, yaumı? — didelär alar. Sägıyd tä törekçä belgängä:
— İl! (duslar),—dip cavap birde häm alarga köymägä kerergä röhsät birelde.
Gaskärlärneñ başlıkları säüdä korabındagı mallarnı karıy başladılar; andagı yıfäk materiyälär, andagı kömeştän yasagan, matur şiğırlär yazıp bizälgän közgelärne; andagı darçin, borıç şikelle kızu cirlärdä üsä torgan närsälärne, andagı häybät kızıl, yäşel, sarı, ak tösle tulalarnı, zur bakır savıtlarga salıngan şareqnıñ kıp-kızıl yakut tösle şärabların; kömeş kük yaltırap torgan kübäküz kyemlärne; kalın käğazgä yäisä yuka tiregä yazgan kitaplarnı aktardılar; härkaysınnan bernikadär alıp, tamga basıp, ikençe märtäbä Bolgarga citkänçe tamga malı almaska dip yazu birep, kitärgä röhsät ittelär. Yulçılar tagı cilkännären kiyerep, işkäklären İdelneñ ap-pak sularına batırıp alıp," yulga rävan buldılar. Ber.az kitkäç, yulçılar tuktap yal itär öçen kırıyga çıktılar. Alar mondagı çiklävek Kuandıklarınıñ küplegenä isläre kitte. Sägıyd tä:
— Bu kuaklar monda bik küp bula, köz köne bolgarlar monı cıyalar da, bezneñ cirlärgä qadär iltep satalar; bezdä «cöz bolgari» (cäüzi bolgari) digän tämle çiklävek şul,— dide.
Tege şähärdä yulçılardan röhsät sorap, Feodul isemle ber rum säüdägäre üzeneñ ike kolı häm öç karzin cänlek tirese belän köymägä kerep utırgan ide. Sägıyd Vizans-ka barıp yörüe arkasında (ul zamanda İstambul şähären şulay atıylar ide rumça beläder ide. här närsäne belergä, öyränergä häm belgänen yazarga yarata torgan ber keşe bulganga Sägıyd häzer Feodul yanına barıp utırdı.
— Sineñ Bolgar şähärenä barganıñ barmı? — dide.
Rum da üzeneñ Şimal illäreneñ bik kübesendä yörgänlegen beldergäç häm Sägıyd tä Feodulnıñ iske rum kitapların ukıgan ber keşe bulganlıgın sizep, anıñ beleme belän faydalanırga totındk
— Bu urmannar, sazlamık cirlärgä bolgarlar kaydan kilep utırgannar? — dide.
Feodul da, köymä östendäge palas östenä utırıp, söylärgä kereşte:

* Tekstta şulay, Vizantiyä süzennän bozılgan. (Red.)

— Bezneñ monnan niçä yöz yıl elek yazgan yazuçıla-rıbıznıñ kalın-kalın kitapları bar. Şularnıñ bersendä min şulay ukıdım: bezneñ allabız Gaysä tugannan biş yöz yıl ütkän ber zamanda Kara diñgezgä koya torgan Tanais (häzerge Don) yılgaları buyında, Mayatis (Azov) diñgeze buylarında, Kunis yılgası (Kuban) buylarında, häzer bäca-nak vä kıpçaklar küçep yöri torgan cirlärdä, bolgar atalgan ber küçmä törek kabiläse küçep yörep kön kürgän. Rum kaysäre dürtençe Konstantin zamanında bolgarlarnıñ hanı Kubrat ülgän; bu çakta halık bik işäygän bulgan; bu cirlärdäge kırlarnıñ peçännäre halıknıñ malların tuydıra almıy başlagan; şunıñ öçen bu halık dürt kisäkkä bülenep, Kubratnıñ dürt ulı komandasında törle cirlärgä kitkännär, şularday Bayan isemleseneñ kul astında bulgannarı asıl vatannarında kalgannar, ämma şu-lardan berse Şimalğä taba bara torgaç, menä şuşı dul-- kınnarın Häzär diñgezenä qadär kuıp iltä torgan İdelneñ urta ber cirenä kilep utırgannar.
— Bu cirdä soñ bolgarlar kilgänçe ber kem dä bulmaganmıni? — dip soradı Sägıyd.
Ul arada rumnıñ hikäyäsen tıñlarga törekçä belüçe hämmä yulçı kilep utırdılar.
— Bulmıymı soñ, bulgan; bu İdel buyı niçä ğasırlardan birle keşele bulgan; monda bolgarlar kilgänçe ak çäçle, kısık küzle, ozın sakallı, täbänäk kenä buylı, urmannar eçendä auçılık häm igençelek belän kön kürüçe finnar bulgannar; läkin alar häzerge köndä inde bolgar hanınıñ kul astında, añarga yasak tülilär, läkin härkay-sınıñ üzläreneñ hökemdarları bar; alarnıñ eçke eşlärenä bolgar patşası katışmıy...— dide.
Şul arada şäyeh Kärim dä kilep citep:
— İ rumi yuldaş, bu bolgarlar soñ niçek itep bu qadärle mäğmür däülät tözi algannar; menä bez äle yulda şularnıñ tele belän ük söyläşüçe kıpçaklarnı oçrattık, näq bezneñ Hicazdagı- bädävi ägrabilär (garäp) şikelle yäşilär,— dide.
Feodul:
— Min ul qadär belekle tügel, läşin üzebezneñ borıngı filosoflarıbıznıñ kitaplarında ukıganım bar: ägär ber-ber halık säüdä yulı östenä kilep utırsa, ul halık çit halıklar belän katışu vä säüdä arkasında bayıy, ber gö-ruh keşelär kilep çıgu arkasında, alarda kalalar da salına; belem dä arta, tärtip tä yasala, dilär, menä bolgarlar da şulay...
Şul arada Sägıyd äylänep iptäşlärenä söyli başladı:
— İdel yılgası zamanıbıznıñ iñ zur yulı, monnan köymädän töşmi dip äyterlek Şimal diñgeze (Baltik) buyına barıp çıgıp bula, häm İdeldän köymälärne österäp barıp, Tanaiç (Don) yılgasına da kilep citep, annan Maya-tis diñgeze belän Kara diñgezgä çıgıp, Konstantiniyägä (İstambul) barıp citep bula, bu rumi döres söyli,— dide.
Yugarıdagı süzlär söylägännän soñ dürt kön ütte. Bezneñ garäplär mondagı cäyneñ kızuınnan zarlanmasalar da, ber närsägä gacäpländelär; iyün ayınıñ başları ide. Kön bik ozın, şäfäq bötenläy batmıy, koyaş ta bik az gına tau artına kümelep tora da, yañadan yaltırap başın kütärä ide. İfrat dindar garäplär arasında hiç eş yuklıktan monazarä kütärelde: şäfäq batmagaç yästü namazın niçek ukırga? Törlese törle fikerlär äyttelär; läkin ber törle dä kileşä almadılar. Möselman şäyeh Kärim çıdamadı:
— Teläsägez närsä äytegez, bu cir möselmannar öçen layık cir tügel, yästü ukıy almıyça cäy buyınça gönah kılıp torır häl yuk; min belmim, islam hälifäse ni öçen bu cirgä golyama cibärep, bolarnı monnan yöz yıl elek 921 yılda möselman itärgä tırışkan...
Çınlap ta bolgar hökümäteneñ başında Älmuş digän keşe torganda, bolgar hökümäte Bagdadtan ilçelär çakırıp kitergännär häm şunda räsmi möselman bulgannar ide. Bu süzne tıñlap torgan Sägıyd:
— İ cämäğat,— dide,— bolgar hanı Älmuşka din ge-yaä kiräk tügel, bälki alarga Bagdad, Şam, Küfä bazarı vä anda malların satarga urın, Bolgar şähären nıgıtır öçen nıgıtmalar yasarga ostalar kiräk. Şunıñ belän bergä alarga doşmannarınnan saklau öçen, şulay itep mämläkätne tınıçlatıp, säüdägärlärne kübräk kilä torgan itü öçen ber ittifakçı .(soyuznik) kiräk ide, şunıñ öçen alar bezgä ilçe cibärdelär, şunıñ öçen islam kabul ittelär, — dide.
Şuşı süzlärne söyläşep, gäpläşep utırgan çakta, köymäneñ koyrıgın totıp baruçı ber keşe:
— Möbaräk bulsın, säüdägez uñsın, Şähäri Bolgar kürende! —dide.
hämmä keşe köymäneñ östenä çıktı.

Eraktan irtäneñ tomanı eçendä ber şähär kürende. Şähär İdelneñ buyına ike çakrım qadär cirdä İdelneñ sul yagındagı ber taurak cirgä salıngan ide. Yuan-yuan sigez manara kükkä kütärelep tora; Bizans (Rum) çirkäülären vä möselman törbälären dä iskä töşerä torgan zur, kalın gömbäzle binalar kürenä başladı; İdel buyında ifrat küp säüdä vä sugış köymäläreneñ farzları, maçtaları urman şikelle kürende. Köymä yakınlaşkannan-yakın-laştı; cänübtän katı cil köymäneñ cilkännären koş kanatı şikelle kiyergän, köymädä akkoş şikelle agımga karşı bulsa da oçadır ide. Tiz zamanda Bolgarnıñ kırıyındagı biyek agaç koymaları kürende; alarnıñ arasında ğaskärgä koymanı mödafäğa kılu öçen yasalgan manaralar sizelä başladılar, ozaklamıy şähärneñ eçendäge ere ak taştan salıngan saray, munçalar, anıñ aldındagı sigez manaralı mäçet, saraynı çolgap algan taş koyma; kala eçendäge taş, büränä, hätta balçıktan yasalgan vak yortlarga qadär kürenä başladı. Şähär nıgıtmasınıñ : tışındagı bistälärneñ vak yortları, rum bistäseneñ çirkäü gömbäze kürende...
Häzär Kurt Sägıyd yanına kilep: — Bu yıl yıllık bazar (yarmarka) tagı da şäp ahrı, min bu qadär küp köymä kürgänem yuk ide...— dide.
Vakıygan, bezneñ yulçılarnıñ köymäse köçkä urın tabıp kilep tuktadı. Yar çitendäge bolındagı şau-şu, köymälärdän mal taşuçılarnıñ küplege Kurtnıñ fikereneñ raslıgın belderäder ide. Bezneñ yulçılar, malların yegerme atka yöklätep, tigez kır belän şähärgä taba kittelär.
Bezneñ bu keçkenä genä kärvan elek kalanıñ çigendäge fökara kvartalınnan ütte. Balçıktan yasalgan yortlar, zemlyankalar üzläreneñ keçkenälege, yämsezlege belän bezneñ säyyahlärneñ dikqaten cälep kıldı. Bezneñ Sägıyd tä üz-üzenä genä: «Nikadär täqdirneñ usallıgı, çittän karaganda bu zur şähär ber bähetle keşelärneñ kalası şikelle. Monda da, bezneñ Bagdadtagı şikelle, keşelär eçendä tigezsezlek bar ikän!» —dip uyladı da, atınnan töşep ber balçık sılap yasalgan yort yanına bardı. Monıñ işek aldında ber yabıgıp betkän keşe tulamı, närsäder yon ceptän ber närsä sugadır ide. Yanında öç keçkenä bala tuzıp betkän kiyemdä komda pıçranıp" uynap yörilär. Portnıñ işege açık, eçtä talanıp betkän külmäkle ber hatın urtaga askan kazanda bu çıgarıp närsäder peşerä hom kaşık belän bolgatadır ide. Öy eçendä berniçä çülmäk, idändä yäşel buyaulı ber agaç sandık häm bärän tiresennän yasalgan aunap yata torgan berniçä tunnan vä bolgar künennän yasalgan tuzgan ber itektän başka närsä yuk; öyneñ ber täräzäse genä bulıp, ul da karındık ide. Sägıyd uram buylap mal yöklätkän atlarnı vä iptäşlären kuıp citär öçen cähätläp barganda ber işek aldında ber stanok belän ber keşeneñ çülmäklär yasap utırganın kürde. Vakıygan bu vak sänğatçelärneñ vä fokaranıñ uramı ide; çönki tagı ber öy aldında beräüneñ bik azaplanıp taş çukıp kaber taşı yazıp utırganın kürde; bu keşeneñ matur küfä yazuı belän yazıp utırganın kürep Sägıyd bu keşegä barıp sälam birde häm törekçä annan sorap, kaber taşı yazuçı bulganın häm bu yulı üzeneñ kürşese altınçı Bikbulatka yädqar itep ber taş yazganın belde. Vakıygan, taşka şuşı süzlär yazılgan ide:
Ekitlär kürki, küñellär düzki,
Galimlärne agızlagan yätim, tol, Üksezlärne asragan Musa uglı,
Altınçı Bikbulat ziyäräte torır...
Sägıyd bu fokaranıñ nikadär soltan, halifä, säid bulma-salar da, nikadär yugarı fikerdäge keşelär bulularına häyran bulıp iptäşläre artınnan yögerde. Kalaga kergänçe (çönki bolar kalanıñ eçendäge garäp kärvan sarayına taba niyätläp baralar ide) bezneñ yulçılar elek rum kvartalın, soñra ärmänilärneken üttelär. Bolarnıñhärkaysınıñ kvartalın ayırım keçeräy koyma ko/rşap algan ide; läkin bolarnıñ hämmäseneñ üzlärenä mahsus kälisäläre buluın şäyeh Kärim yaratmadı; ul Sägıydne däşep alıp:
— Bu islam mämläkäte öçen yarıy torgan eş tügel...— dide.
Läkin Sägıyd törek halıklarınıñ:
— Zägıyf imanlı halık (ältörek zägıyf älayman) bulganlıkların söyläp uzdı. Bolgarnıñ iñ zur kapkasına kilep tuktadılar. Bolar kilep tuktauga timerläp yasalgan avır kapka açıldı; uk, cäyä totkan keşelär kapka östendäge manaranıñ tışlı nıgıtmalarına çıgıp tezelep häzerländelär vä alarnıñ başlıgı, kem vä ni öçen kil-gänleklären soradılar. Şäyeh Kärim isä Sägıydkä bolar-ga şulay äytergä kuştı:
— Bez säüdä öçen häm böten cir yözeneñ hälifäse Moktadir billahnıñ hapga hatın alıp kildek! — diyärsez.
Avır kapka şıgırdap açıldı; ğaskärlärneñ başlıgı çıgıp yazularnı karadı, beraz malnı aktarıp karadı, soñra bolarnı kertep cibärde. Bolar şul nıgıtmadan
Başka barlık çıganaklarda «Şähidulla» dii birelgän. (Red.)
erak tügel garäplärgä mahsus Kärvan sarayga barıp töştelär. Kärvan-saray ak taştan yasalgan bulıp, höcrälärgä bülengän, berençe garäp vä İran säüdägärläre belän şıgrım tulı ide.

VI

Sägıyd irtä ük ğadätençä munçaga kitte. Munça garäp ısulında salıngan, här yaktan cir astınnan çülmäk trubalar belän kiterelgän su yullarınnan sular agıp toradır ide. Sägıydneñ dikqaten cälep kılgan ber närsä bulsa, ul da mondagı ber gacäp eş buldı: bolgarlar kızu bülmägä kerep kayın agaçınnan yasagan seberke belän üzlären kıynıylar ide. Ul çıdamadı, soradı. Añarga munçaga kergän ber bolgar möäzzine monıñ hasiyäten söyläp birde.
— Gacäp şifalı närsä bu, monıñ arkasında bezneñ ber patşabıznıñ kızı yaman zähmättän kotılgan, şunnan ;soñ bu bezdä ğadät bulıp kitkän!— dide..
Sägıyd munçadan tup-turı bazarga kitte.
Şähärneñ urta ber cirendäge kiñ mäydanda bazar korılgan. Niçä meñläp halık törle-törle tellärdä şaulap toralar. Ber kırıyda tau şikelle itep tire öyelgän dä şunıñ östenä menep ak tula çikmänle, sarık yonınnan eşläpä kigän, ozın sakallı, sarı yözle, kısık küzle fin, yäşelsu materiyädän kazaki kigän, başına uka belän çikkän takıya kigän ber bolgar belän satulaşa; ber cirdä ber garäp säüdägäre kulındagı ber zur kisäk yıfäk materiyäne kürsätep, ber bolgarnıñ aldına öyelgän susar tirese belän almaştırmakçı bula. İkençe ber cirdä ozın karakül oçlı bürek kigän iranlı aldına tezep kuygan bik matur palaslar sata; ikençe ber poçmakta taktadan yasalgan kibettä kılıç, uk, söñge, kalkannar satıla; anıñ kürşesendäge ikençe ber kibetneñ aldına garäpçä «Bolgar küne» dip yazıp kuyılgan; şunda ber törek kızıllı, allı, aklı, zäñgärle kacul tiresen bäyläp mataşalar, ozın mıyıkl, başına katı ber bürek kigän ärmäni añarga altın garäp dinarı sanap birep tora; uramnıñ tege yagında . çitek satalar, aralarında kırdan kilgän ber kıpçak ayagına çitek kiyep, karap utıra...
. Sägıyd bu qadärle küp halıklı bazarnı barı Basra şähärendä genä kürgäne bar ide, şunıñ öçen ise kitte. Şunıñ öçen ul hämmä kibetkä dä kerep çıgıp säüdäne beleşergä, Bolgarda eşlänä torgan närsälär belän tanışırga, soñra İdel buyı hakında H ğasırda yazuçı garäp yazuçısı Äl-Mäsgudinıñ «Märuc ädzehäb» (Altın kırlar)
isemle äsärenä şäreh yazarga uyladı. Elek ul künçe kibetenä kerep sälam birde; huca palatkanıñ eçendä üzeneñ ugıllarınıñ säüdä kılgannarın karap utıradır ide; bu küpneñ kayda eşlängänen soragaç, huca añarga şundıy mäğlümat birde:
— Bezneñ cirebezdä ayaklı mal bik küp; bez häzinägä dä şunıñ belän salım tülibez; bu künnär bezneñ bolgar ileneñ paytähetendä, Kaşan, Suar, Bilär, Cükätau şähärlärendä eşlänä; bez monı osta buyıy beläbez, şunıñ öçen bez Häzär diñgeze artındagı illärgä dä satabız. Kürşe kibettäge çiteklär dä şul uk şähärlärdä eşlänä; bu närsälärne bezneñ kollarıbız eşlilär yäisä menä şähär kırıylarındagı bistälärdä torgan hönärmändlär eşlilär dä bez alarga akça tülibez. Bezne kürşelärebez ruslar da itekle halık dip yörilär. Hätta alarnıñ berençe näsrani dinen kabul itkän knyazläre Vladimirnıñ bezneñ hakta äytkän süzläre halık arasında yöri. İmeş, Vladimir üz tirälärendä talarga närsä betkäç, bezneñ şähärlärebezne barıp talarga kiräk dip üzeneñ boradäryo belän kiñäş kılgan. Boradäryo añarga äytkän imeş: bez çabatalı halık, bezgä çabatalılarga karşı barırga kiräk, bolgarlar itekle halık digän imeş...1
Bu küp söyläşä torgan bolgar yanınnan uzıp, Sägıyd bazarnıñ urtasına kerep kitte. Läkin halık närsägäder kırıylarga taralırga başladı. Halık kala kapkasına taba yögerä başladı. Sägıyd tä tamaşa öçen şular artınnan kitte. Kalanıñ zur kapkası açılgan ide. Karşıdagı narat urmanı arasınnan bik matur şölderlär avazları kilä başladı, här yaktan:
— Sähradan (Aziyädän) kilä torgan kärvan!—digän tavışlar işetelä başladı.
Çınlap ta, urman artınnan yözgä yakın ber-ber artlı kilä torgan döyä kärvanı kürende. Alarnıñ östendä başlarına tölke tomık (bürek-malahay) kigän töreklär utıralar ide. Karşılarına şähärneñ eçennän un atlı, öslärenä köbäküz, başlarına timer şlem kigän,'kullarına käkre kalkan totkan, yannarına käkre kılıç askan ğaskär karşı alırga çaptılar.
Ozaklamıy yon-yabaga, tire-yarı häm kollar töyägän döyä lär bazarnıñ urtasına kerep çüktelär. Kollarnı döyälärdän töşerep, hucaları berniçä bolgarnıñ kürsätüe buyınça bazarnıñ şärkıy kisägenä alıp kittelär. Sägıyd tä şular artınnan bardı. Menä iñ galäbälek urın bazar nıñ şuşı kol sata torgan urınında ide!

Östen takta belän yapkan zur ambarlar astında bik küp kollar utıralar. Kaysısında zäñgär küzle, sarı çäçle slavyan kızları, kaysısında kara-kuçkıl Dagstan kızları utıralar, taza ir kollarnıñ ayakları zäncirlär belän ber-bersenä baglangannar. Cirdä, ambarnıñ kırıyında, kızu koyaş astında, tuzan astında aunap yatalar. Hucaları bolgarlar, kıpçaklar kullarına çıbırkı totıp yörilär, aluçı garäp vä rumnar kilep karaganda at bazarındagı şikelle:
— Torıgız, närsägä aunap yatasız!—dip çıbırkı belän sugıp torgızalar.
Ozak ütmäde Sägıydkä kilep tärtip saklauçı ber gas käri:
— Yul biregez, kıpçaklar kol kiterälär! — dip kıçkırdı.
Sägıyd çitkäräk kitep äylänep karasa, kıska gına kamzol kigän, başlarına timer kalpak elgän vä ütken sah-ra atlarına mengän keşelär äydäp ber göruh kol kiterälär ide. Bolarnı kaçmasın öçen ber-bersenä baglagannar ide.
Sägıyd kol vä cariyälär satulaşuçı ber garäp yanına kilep:
— Bu kollar kaydan kilälär?—dip soragaç, garäp üzeneñ vatandaşına:
— Bu bolgarlar härvakıtta rus vä alar belän bolgar arasındagı bortaslar belän kol alu öçen sugış kılıp toralar; soñra algan kolların Cänübtän sahra törekläre dä mengezep satalar; bu bolgarlarnıñ yıllık bazarlarındagı iñ zur säüdäläre dä şul kol belän, kolnı bez dä, gacämilär (iranilar), ärmänilär vä rumnar alıp Bagdad, Basra, Şam, Konstantiniyä bazarlarına alıp barıp satıp fayda itäbez, — dide.
Ahşam vakıtı citkäç kala eçendä yörep, arıp, Sägıyd iptäşläre yanına Kärvan sarayga barıp yıgıldı.
Şäyeh Kärim Sägıydkä irtägä han yanına baraçagın vä anda barıp hälifäneñ yazuın biräçägen belderde vä Sägıydne dä üze belän alıp baraçagın söyläde.

VII

Sägıyd vä Kärim bik matur gäba (garäp çikmäne) vä başlarına ap-ak çalma kiyep, hälifä büläk itep cibärgän närsälärne alıp, kiçä bazarda algan atlarga atlanıp sarayga kittelär.
Saray vä hökümät tora torgan urın şähärneñ taulıgrak gareb tarafınnan taş koyma belän korşap alıngan cir-
dä ide. Koymanıñ eçendä altı manaralı ak taştan mäçet, öç-dürtläp biyek gömbäzle yort bar ide.
Kärim kiçä ük hanga häbär cibärtep beldergängä, kapkadan kunaklarnı bik tiz kerttelär. Kunaklar kerügä öslärenä bolgarlarnıñ ğadätençä bik küp vak bakır vä kömeş täñkälär siptelär. Kapkadan kerügä matur kiyemnär kigän keşelär karşı aldılar. Kunaklar saraynıñ işege töbenä kilep cittelär. İşek aldında ozın çuar çikmän kigän, kullarına ozın söñge, billärenä kılıç takkan, sul kullarına yaltırap torgan, törle şiğırlär yazgan kalkan totkan keşe tora ide.
Bülmälärne ütep ber zur zalga kerdelär. Monıñ işek aldında tagı ifrat ozın buylı ike ğaskäri tora; bülmäneñ türendäge biyek ber cirendäge palas östendä başına çalma çalgan ber keşe utıra, anıñ ike yagında da yözläre açık ike hatın utıradır ide. Hannıñ aldında tügäräklänep törle simez türälär utırgannar; hannıñ uñ yagında ber çalmalı baş ruhani säyed utıradır ide.
Sägıyd vä Kärim barıp hannıñ aldında tezlänep küreştelär, soñra mulla belän küreşep, ahırdan härkaysı belän küreşep çıktılar.
Han utırırga kuştı; kunaklar da han aldına cäygän palas östenä kilep tezlänep utırdılar da kullarındagı närsälären han aldına kuyıp:
— Cir yözeneñ patşası hälifä tarafınnan sezgä cibärelgän büläk vä mäktüb!—didelär.
Hatnı ukırga säyedkä sondı; ul ukıganda hämmä keşe ayagürä torıp tıñladılar. Soñra han torıp:
— Hälifä sälamätme, ugılları isänme?..— dip soraşırga totındı, ämma ilçe şäyeh Kärim dä şulay uk vaklap cavap birde häm hälifäneñ sälamen söyläde.
Häzer urtaga it häm ber savıt belän eçemleklär kilde. Han ğadätläreñçä üze sogınıp, kunaklarnı sogın-dırdı. Kıtay kasälärenä salıp bal birdelär:
— Eçegez,— dide han,— bu eçemlek baldan yasalgan, monı «sıcu» dibez... Kärim vä Sägıyd isertkeç häram, digän bulıp eçmädelär. Soñra han ikençe savıttan ber eçemlek salıp sondırıp:
— Menä busı bezneñ mahsus eçemlegebez, bu yazlarda bezdäge kayın agaçınnan çıga torgan su! — dide. Şul räveşçä sıylanu başlandı...
Kärim süz arasında säyedkä söal birde:
— Gacäp ikän sezneñ mämläkätegez; monda söträ yuk ikän; hätta min bügen su koyınır öçen yılgaga töşkän idem, irlär belän hatınnarnıñ bergä koyınganlıkların kürdem...— dide.
Säyed tä bu ğadätneñ mäcüs ğadäte bulıp, nikadärle go-lyama tırışsa da, älegä beterä almaganlıkların söyläde. Läkin şundagı ber ak sakallı simez kart hannan röhsät alıp äytte:
— Kunaklar, bezneñ ilebez halkı bik yahşı, bergä koyınganga karap bezdä hatınnarnı hurlau yuk; bezdä şunıñ yeçen mondıy eşlärgä katı cäzalar kuyılgan: ägär ber-berse hatınnarnı hurlasa, bez ul keşeneñ ike ayagı vä ike kulınnan baganaga bäyläp, başınnan ahırına çaklı pıçkı belän kisep töşeräbez... Bezdä sezneñ hälifä cirendäge kebek hatınnarnı yäşerergä hacät yuk...— dide.
Soñra Kärim süz arasında:
«Ni öçen sezneñ şähär kırıyındagı yortlarıgıznıñ kübesendä keşe yuk, yortlar yabık?»—-dip soradı. Añarga han:
— Bezneñ halık kış köne genä kala vä avıllarda toralar, cäy citte isä igen igärgä häm malların kötärgä kırga çıgalar, şunda közgä qadär toralar...— dip söylärgä totıngan ide, ber ğaskäri kerep:
— Kürşebez Suzdal ruslarınnan ilçelär kilgän, sezneñ häzinägezgä bik küp tölke, susar, tiyen vä başka tirelär häm bihisap miçkälär belän bal kitergännär, sezneñ kabul itüegezne sorıylar! — dide.
Han da «kersennär» dip ämer birde.
Bülmägä zur sakallı, zäñgär küzle, sarı çäçle slavyannar kerep, başlarındagı kiyez eşläpälären alıp, han aldına kilep kulların cirgä tiyerdelär. Han da alar belän küreşep söylärgä kuştı; şularday ak sakallısı, alga-rak kilep basıp:
— Olug han, bezneñ knyazebez, sezneñ kürşegez häm böten Suzdal ile halkı cibärde. Bezgä Gaysäneñ kahäre töşte, başıbızga bäla yaudı; ike yıl inde korılıktan igennärebez korıdı, halkıbız açka ülep bara, mallarıbıznı da aşap beterdek, sezdän iganä sorarga kildek! — didelär.
Han da kartlarga möräcäğat kılıp:
— Nişlärgä kiräk?—dip soragaç ber kart torıp:
— Bez inde ütkän yıllarda, minem yäş vakıtlarımda niçä märtäbä bu kürşe kardäşlärebez ruslarnı kotıldırıp kaldık, inde dä iganät kulın suzarga kiräk! — dide.
Han da:
— Kırık köymä belän aşlık cibärergä! — dip ämer birde.

Han hatınnarı belän, kunaklar belän küreşep, hälifägä büläk cibäräçägen häm cavap yazaçagın belderep, eçke bülmälärneñ bersenä kerep kitte. Säid tä kunak garäplärne mädräsälärne karap yörergä irtägä çıgarga öndäde.
Bezneñ yulçılar kaytıp kittelär.

VIII

Sägıyd bügen kiç belän ber mädräsäneñ mödärrise, Bagdadta ukıp kaytkan Ähmäd bine Nogman digän keşegä kitte. Bolgar halkı aksöyäkläre arasında kunakta yörep tuyıp betkän Sägıyd monda böten garäp ğadätençä ber tormış vä aş-sular oçratıp, vatanına kaytkan şikelle buldı. Bik ozak vakıt hilafät, anıñ säyäsäte, Bagdadtagı gıylem vä Küfä belän Basara ğalimnäre arasındagı fänni mönäzarälär, bu arada gına çıkkan İbn Räşid belän Gäzzali isemle filosoflar arasındagı ber-bersenä karşı kitaplar yazışıp kıçkırışular hakında söyläşkän soñında Sägıyd mäsäläne tagı bolgar ilenä bordı:
— Sezdä gıylemleklärne öyränü niçek bara? — dide. Mödärris tä: , ?
— Bezneñ şähärdä berniçä kätatip (ul çakta mäktäpne şulay atıylar ide) bar; anda ukıylar; min menä kaläm vä mantıyktan däres biräm. Bezneñ üz ğalimnärebez tarafınnan yazılgan tip vä başka gıylemleklärgä dair kitaplar bar. Monnan yöz yıllar elek ülgän Nogman bine Sa-bit isemle ber ğalimneñ bolgarnıñ ütkän zamannarı hakında yazgan tarih kitabı bar. Bezneñ ğalimnärebez yırak cirlärgä barıp, törle urınnarnı tikşerälär; mäsälän, Şimalğä menep, etlär cigep barıp bezneñ ğalimnärebez kış köne ber dä kön bulmıy torgan, cäy köne ber dä tön bulmıy torgan urınnarnı tikşergännär. Bezdä yazu hönären bik yaratalar; Küfä häm sole yazuları belän yazuçı ostalarıbız bar; bäğze nazım belän yazuçı şağıyrlärebez dä bar.
Sägıyd bu süzlärne tıñlagan soñında:
— İ şäyeh, sez ilegezneñ bolay rähättä küpme vakıtlar torasına ışanasıñ? — digän söalne birde.
Mödärris:
— Ber närsä dä-dönyada mäñgelek tügel. Bezneñ tormışıbız da şulay; bezdän garebtä bulgan cirlärdä yaña zur patşalıklar üsep kilälär; bolarnı bez «saklyab»
yapso «rus» dibez. Alar belän inde bezneñ İdel yılgasınıñ başları öçen küptännän köräş bara, ägär alarga İdel-psüñ yugarı agımı kersä, urta agımına da kulların salırlar; şunıñ östenä tagı yırak Şäreqta, «Çin-Maçin» (Kıtay) cirenä çiktäş küçmä törek vä mongol digän halıklar eçendä berhäräkät bara: niçä yıllar inde ul cirlärdä korılık hökem sörä; üzläreneñ sannarı kön-bäkön üsep tora, kurkamın ki, ul cir halıkları tormışka yahşı urınnar ezläp bezneñ Ural tauların ütep, monda kilep çıkmasınnar; Ural taularındagı bez çıgara torgan timer, ciz, bakır, kömeş uçakların kullarına almasınnar; ägär şulay itsälär, bezneñ eşebez harap! Menä bez şulay itep yäecüc-mäecüc çıgudan kurkabız...— dide.
häm çınlap ta, koyaş batışınnan häm çıgışınnan bolgarlarga kurkınıç üsep kiläder ide.

Tekstta şulay. «Halifät» bulırga tiyeş. (Red.)

Click or select a word or words to search the definition