Bolgar kızı Toygı tutaş

Gaysa milyadınnan inde ... yıllar bulıp kilä ide. Bolgar şahlarınnan Därd hannıñ kızı Toygı tutaş üsep buyga citte. Toygı tutaş üsep citkän köndä büläk itep birer öçen, atası, Toygı tutaşka altın saraylar tözep, alarnı inde härtörle cihazlar belän küptän zinnätlägän, böten hezmätçe vä cariyälär tayyar(1) häldä Toygınıñ kız bulıp citkän könen kötälär ide.
Kötkän kön kilep citte. Bu zur tuynı, oluğ könne karşılarga hämmä halık cıyıngan: kart-korı, karçık-kartlardan başlap sabıy balalarga qadär hämmäse şat, hämmäse kuanalar. Zur-zur türälärdän, şahzadälärdän başlap şähärneñ iñ fäqıyrenä qadär yahşı kiyemnären kigännär, uramnar halık ilä göc itä ide. Bolgar kızları, biyek üçkäle saurıy(2) käveşlären kiyep, ozın koyrıklı ak kalfaklarınıñ çukların tabannarına qadär salındırıp, ak yıfäk külmäkläreneñ çabuın beraz totıbrak, Toygıga häzerlängän sarayga taba agılalar, tuktap-tuktap cırlıylar, şatlıklar izhar(3) itälär ide. Üsmer büz yegetlär dä söyekle akbüz atların qaderle iyärlär ilä iyärlätep atlangannar, kömeş kämärlär(4), härtörle zinnätle korallar ilä bizänep, yılan kebek kara kamçıların butıy-butıy, karçıgalar tösle çabalar, kızlar törkeme arasınnan karlıgaçlar tösle kıyılıp-kıyılıp ütep kitälär, çäçkä törkeme kebek bulgan kızlar arasın yarıp-yarıp çıgıp şayaralar ide.
Uramdagı zur-zur mal belän tulgan kibetlär yabılgan, biyek manaralar, tözü yortlar härkayusı kileşle flaglar ilä zinnätlängän. Şähär çitendäge pristanda da urman kebek torgan säüdä köymäläreneñ maşlarına(5) flaglar tagılgan, alarnı törle töslär ilä çuarlap betergän ide...
Saray karşındagı mäydanlıkta kart-korı, türä, şahzadä vä ilneñ oluğları öçen mahsus urınnar häzerlängän, iñ urtalıkta Toygı tutaşka büläk iteläçäk altın tähet kuyılgan ide...
Mäydanlıknı ak kübäläklär tösle paq, gafif bolgar kızları çolgap aldılar. Alar artınnan töten yallı argamaklar östendä laçınnar tösle bolgar büz yegetläre tezelde. Kartlar, karçıklar, yıfäk kiyemnärenä kümelep, urınnarına utırdılar. Hämmä närsä häzer tik padişah kapkası açılıp, annan Därd han belän Toygı tutaşnıñ çıkkanın gına kötälär ide. Ozak ta ütmäde, hannıñ kapkaları şaldırap açıldı, zinnätle argamaklar östeñdä han, şahzadälär häm iñ alda Toygı tutaş kilep çıktı. Mäydanlık berdäm göceldäp sälamläde. Toygı tutaş, ak argamagınıñ muyınınnan yıfäk kulı belän sıypap, cılı, yomşak, läkin ütemle karau ilä karap, kızlar yanınnan mäydanlıknı ber-ike märtäbä öylände. Beraz da yılmaep, siherle küzläre belän laçın yegetlärne dä sözä ide.
Därd han, kızına karşı barıp, kulınnan totıp, attan töşerde dä urtaklıktagı altın tähet yanına alıp kilde häm tähet östenä çıguın ütende. Toygı tutaş bik uyınçak ide, ul ber selkenü ilä, akçarlak kebek oçıp, tähetkä menep bastı. Tähet yanında torgan cariyälär, anıñ çabuınnan da totışa almıyça, kulların suzıp kaldılar. Böten hazirunnıñ(6) käyefe kilde, härkayusı, şatlık belän yılmaep, küz nurları ilä Toygı tutaşnı sıypıylar, söyälär ide.
Därd han kıska gına ber notık söyläp, kızına ozın gomerlär, şatlıklı bähetlär teläde, böten halık añarga kuşılıp: «Meñ yäşä!» — dip kıçkırdılar. Han, saray açkıçların Toygıga tapşırıp, büläklärne ber-ber sanap çıktı. Halık: «Meñ yäşä!» — dip kıçkırdılar. Uyınnar başlandı. Tähetne çolgap alıp, bolgar kızları şiğırlär äytkän häldä biilär, Toygını ilahi sıyfatlar ilä maktıylar ide. Toygı tutaş ber ayagı ilä tıp-tın basıp, beraz yılmaygan häldä kul çaba, rizalıgın, şatlıgın belderä ide.
Baytak vakıt ütte, baytak uyınnar, at çabıştırular, köräşlär, biyulär buldı. Nihayät, havanı kisep bolıtlarga qadär suzılgan ozın manaralardan azan tavışı işetelde. Häzer inde ikende citkän ide. Halık tarala başladı. Toygı tutaş ta üz sarayına, üzeneñ yaña sarayına berençe häm mäñgegä bularak ayak bastı...
* * *
İrtägesen näq şul ikende vakıtında yämsez kara ber häbär taralmasa, bu şatlık, bälki, baytak könnärgä bargan bulır ide, läkin irtägesen kiçkä taba taralgan «Toygı tutaş saraydan yugalgan!» digän häbär böten halıknı berdän ayaktan yıktı. Kayda yugalgan, niçek yugalgan—hiçkem belmi ide. Hätta han üze dä eşneñ asılın añlamıy, töşenä almıy ide. Cariyälär dä ışanırlık süz söyli almıylar, törlese törleçä söylilär, döresten genä äytkändä, alar da bernärsä dä belmilär ide. Han kaygısınnan başın totıp tüşäkkä yattı, kızlar, ak külmäk, ak kalfakların salıp, kara kiyemnär kidelär, büz yegetlär dä kamçı vä kılıçlar belän şayaruların taşlap, başların tübän salgan häldä, kötü artınnan kırlarga taraldılar. Halıkta ruh sünde.
Ozak zamannar ütte. Toygınıñ yugaluı haman ser bulıp kaldı, fäqat baytak-baytak yıllardan soñ gına, kaydan alıptır, bolgar karçıkları yäş balalarına Toygı tutaş hikäyäsen menä şulay ozaytalar(7) ide:
...Toygı tutaş, üz sarayına kerep algaç ta, saraydagı büläk vä cihazlarnı tikşerergä totıngan. Karañgı töşkänçe, saraynıñ eçen karap yörgän... Karañgı töşkäç, känizäkläre ilä bakçanı kararga çıkkan. Tön aylı, yaktı tön ikän. Bakçanıñ barlık cihazların karap betergäç, Toygı tutaş urtalıktagı zur kül yanına kilep çıkkan. Kül gayät tınıç; zinnätle kük yoldızları, ayları belän tämam külneñ eçenä ingıykyas(8) itkän. Külneñ näq urtasında ber zur gına akkoş, borının kanatları astına tıgıp, kalgıp utıra ikän.
— Hanım-soltanım, bu koşnı ätkäñez sezneñ öçen yırak padişahlardan aldırgan, sez, anıñ belän uynap, şul küldä koyınırsız,—didelär känizäklär.
Toygı tutaşka bu büläk barınnan da bigräk oşadı, ul hätta şunda uk suga töşep koyınırga, akkoş belän şayarırga, uynarga telägändäy bulsa da, läkin ul inde bik arıgan bulgan.
Alar kaytıp yoklarga yatkannar.
Toygı tutaş irtäsen yokısınnan uyanganda, koyaş baytak kütärelgän, hätta töş vakıtları da yakınlaşkan bulsa da, saray eçe tın, känizäklär hänüz äle yoklıylar ikän. Tutaş alarnı uyata tormagan, üzeneñ fäqat eçke kiyemennän genä bakçaga çıgıp, aşıga-aşıga kül yanına bargan. Akkoş kanatların cäyep, kül östendä kübeklär çıgarıp uynap yata ikän. Tutaş ta, ber genä kat bulgan yıfäk külmägen salıp, çäçkälär arasına ırgıtkan da, ence kebek paq, cılı täne ilä salkın sımak kül suına sikerep töşkän... Akkoşnı kuıp-kuıp yözä başlagan. Akkoş şayara, uynıy, kua, kaga, çumıp-çumıp kitä ikän. Alar ikäü ozak uynagannar. Menä tiktomalga cil-davıl kütärelep, kül östendä kaydandır yämsez kara bolıt zahir bulgan(9), kül kurkınıçlı tulkınlıy başlagan. Toygı tutaş, berdän kaltırap, çıgar öçen yarga taba kilgän. Täpilären cirgä basıp, matur, läkin beraz öşegän gäüdäse ilä kütärelep çıgıym digändä genä, kara bolıt eçennän bagana kalınlıgı kara kul —yamsez yonlı kara kul suzılıp, üzeneñ ozın kileşle barmakları ilä Toygı tutaşnı neçkä bilennän eläkterep algan. Eläkterep tä algan, yugarı bolıtka kütärep tä kitkän. Toygı tutaş kara bolıt eçendä yugalgan. Bolıt üze dä kütärelgännän-kütärelep yuk bulgan.
Menä kön açılgan, cil basılgan, akkoş tagın kanatları ilä kübeklär çıgarıp küldä uynıy başlagan...
Hikäyäneñ şul cirenä citkäç, bolgar karçıkları, barmakların balalarınıñ mañgaylarına kuyıp, balalarnıñ böten iğtibarların cıygannan soñ:
— Beläsezme, Toygı tutaş äle haman ülmägän, ul äle bervakıt yañadan kaytaçak, anı kara bolıt belän kilep ber diyü padişahı urlap kitkän. Üzenä hatın itmäkçe bulgan. Läkin Toygı şul eşkä riza bulmagaç, diyü, açulanıp, anı adäm ayak basmıy torgan urınga iltep taşlagan da, yözenä ällä nindi tılsımnar ukıp, kara takta bastırıp kuygan. Toygı yokıga talgan. Menä, balalarım, Toygı apañız haman yoklıy, läkin ul ülmägän. Bervakıt kiler, ul, uyganıp, yañadan bezneñ yanga kaytır...—dip, bolgar karçıkları hikäyäne tämamlıylar ide.
Häzer inde Toygı tutaşnıñ yugaluına gına tügel, hätta anıñ hikäyäse söylänmi başlaganına niçä yöz yıllar uzgandır, hätta küpme sular akkan, küpme taular işelgän, küpme näherlär(10) küçkän, aylar-ellar gına tügel, meñ yıllar ütkänder... Äye, ütte...

* * *
Bolgar karçıklarınıñ süze dörest çıktı.
Allanıñ birgän ber könendä, küptän tügel äle uzgan ber könendä Toygı tutaşnıñ paq yözennän siherle kara takta kütärelde. Toygı tutaş uygandı. Cäyneñ näq urtası, iyül ayınıñ unbişläre ide. Cäyge irken kük, iyül ayınıñ küge irken koçagın cäyep, matur koyaşı ilä cir östenä yılmaya ide. Urmannar, bolınnar häm diñgezdäy igen kırları koyaşnıñ mölayım nurı astında ayırım ber rähät, ayırım ber terelek, ayırım ber häyät sörälär, tabiğattäge hämmä närsä şat, hämmäse rähät, hämmäse tere ide.
Atalarına iyärep urakka, kırga çıkkan sabıy balalarga qadär urakların yugarı kütärep maktanışalar, alarnıñ keçkenä yöräkläre tüzmi, häyät sorıy ide. Yugartın, bik yugartın par-par turgaylar, sayrap, kömeş tavışları belän tabiğatne kümälär, koşlar, kortlar da häyät diñgezendä rähät yözälär, hätta yäşel başlı kigävennärgä qadär dönyaga üzläre genä baş bulgan tösle gorurlanıp, culap, käyeflänep, röhät-röhät oçalar ide...
Menä näq şul häyät diñgezeneñ urtasında, Volga suınıñ arı yagında, meskin ber härabä... kızganıç ber härabä... avıp töşkän manara kaldıkları, cimerelep töşkän stena kisäkläre ilä katkan da kalgan. Güyä koyaşnıñ tere karavınnan oyala, güyä üz hälennän üze hurlana tösle, güyä torgan sayın cirgä señep kitärgä, bötenläy küzdän yugalırga, koyaşnıñ tere karavınnan kotılırga uylana tösle...
Urınınnan torıp, altın sarayların ezlänep kilgän Toygı tutaş arış kırı eçennän şul härabägä kilep çıktı... «Ah, meskin härabä, kanlarga kitte sineñ şäükäteñ?» Härabä endäşmi. Mäñgelek mähcübiyä-tenä(11) kümelgän häldä tıp-tınıç tora ide, tik tübädäge yarıklarga kalkıp çıkkan şaytan tayakları gına:
— Küräsenme bezne, menä bez nişlädek?! — digän tösle, mäğruranä kukrayıp utıralar ide.
Toygı tutaş ah itte, meñ ah itte, anıñ ahın hiçkem işetmi ide. Nihayät, üz-üzen dä belmiçä, stena buyınça üskän kiñ yafrakları, ärekmännärne aralap, augan ber stenanı barıp koçakladı... Stenada hasil bulgan kiñ-kiñ iske yarıklar eçendä, hiçkemgä isläre kitmiçä, aşıkmıyça, väqar belän genä kalın korsaklı ürmäküçlär, zur-zur ürmäküçlär oyalar koralar ide.
Güyä yapanda ülep kalgan böyek ber pählevannıñ korışkan kabırga söyäklärenä bakalar oya yasıylar!..
Güyä yapanda ülep kalgan bahadirnıñ korışkan baş söyägenä kırmıskalar yort yasıylar!..
Toygı tutaş, küzlären yugarı kütärep, koyaşka, kükkä möräcäğat itte:
— Äyteñez miña, sez bit şul koyaş, sez bit şul kük, söyläñez miña monıñ tarihın?..
Tavış-fälän kilmäde, kük haman yılmayuında, koyaş ta üzeneñ ütken, tere nurların çäçep, häyät söygännärne şatlandıruda, Häyätsızlarnı izep, ütken nurları ilä çänçüendä ide...
* * *
Toygı tutaş uyandı, läkin inde anıñ gäüdäse yuk, söyäkläre dä küptän tuzan bulıp oçkan, ul fäqat cdnnan gına, ruhtan gına gıybarät bulıp kalgan ide...
1915

1.Tayyar — äzer.
2.Saurıy —at sırtınıñ artkı öleşe tiresennän eşlängän kün.
3.İ z h a r — kürsätü, açıp salu.
4.Kämör — bilbau.
5.M a ş — başnya.
6.Hazirun —şunda buluçılar.
7.Ozaytalar —söylilär, dävam itterälär mäğnäsendä.
8.İngıykyas —çagılu.
9.3ahir bulu —barlıkka kilü.
10.N ä h yı r — yılga.
11.Möhcübiyät — oyalu, oyalçanlık.

Click or select a word or words to search the definition