Bökre

(Bäyän)
* * *

Tın gına, berkemgä naçarlık kılmıyça, yapa-yalgızı yäşäp yatuçı Bökre hakında bu äsär. Anıñ berkeme dä, hätta atası belän anası da yuk. Dusları da, söygän yarı da…

Bökre bit ul. Bökregä kem tugan bulsın da, kem dus bulsın?! Bökrelärneñ nikahlaşkan keşeläre dä, ğailäläre dä bulmıy. Alar yäşägän cirdä közge-mazar da taba almassıñ. Şaytan tökrege belän yögertelgän pıyaladagı kilbätsez çagılışıña karap, yörägeñne ärnetüdän ni mäğnä?! Közge bulmagaç, Bökreneñ garip, ilämsez kıyafäte dä yuk sıman. Caylı, şulaymı? Kalganı ul qadär möhim tügel. Kürenmi, şunıñ belän vässälam!

Ä menä iseme bar mikän? Bardır, Bökre bulsa da, keşe, Adäm balası lasa ul! İnsani zat! Annarı… isemgä közge kiräk tügel bit. İsemneñ yöze, kıyafäte, bökrese dä yuk…

Şulay da iseme niçek ikän anıñ? Bökre… Bökre? Nişläp Bökre bulsın?! Äyttem bit, andıy isem bulmıy, didem. Berär päygambär isemeder äle…

İsemgä közge kiräk tügel, aña küñel kiräk. Keşe isemeneñ çagılışı — anıñ küñelendä. Keşe bulunıñ iñ yugarı däräcäse dä şunda —isemen anıñ küñelennän tabıp, ukırga, tanırga öyränüdä…

Üze bökre, kilbätsez, yämsez bulsa da, iseme maturdır anıñ. Ä nigä ul kilbätsez, yämsez bulırga tiyeş äle? Yuktır, bökrelek yämsezlek bilgese tügelder. Künekmägängä genä şulay kilbätsez, sansız bulıp kürenäder ul. Ä bälki, ul iñ güzäl keşeder. Başkalar garipter, yämsezder? Sez anıñ aşıgıp kitep bargan çagında artınnan karap kalıgız. Oçıp, oçınıp bargan kebek ul, güyä iñnärendä par kanatlar bar! Şunduk uylap kuyasıñ: bökrelek izgelek bilgese tügelme? Borıngı kitaplarda yazılgan bit: keşe bökresendä Hoday Täğalä yäşi, diyelgän…

Bökre ul. Kanatlı. İzge. Tik… yalgız. Bähetsez tügel — yalgız. İzgelek yalgızlık belän bergä yöri. Ul monı toyıp belä. Şuña kürä anıñ berkemgä dä açuı yuk. Üpkäse yuk. Zarlanmıyça, sıkranmıyça, räncemiçä, kinät küktän töşkän kebek kenä üzeneñ tar bülmäsendä berüze yäşäp yata…

Bötenläy ük yapa-yalgız tügel ikän äle ul. Anıñ belän ömet yäşi. Hıyal dip äytmäs idem. Hıyal ul — zurrak, möhimräk, tatlırak. Hıyal ul yıraktarak. Bökre belän tıynak kına, basınkı gına ömet yäşi. Bökre anı älegä kürmi dä, işetmi dä, barı tik toya gına. Yakında ikänen toya. Ömetneñ märhämätle, igelekle häm mähäbbätle buluın toya…

Bu süz yuktan gına tel oçına kilep kermäde, älbättä. Äye, Bökre üzeneñ ömeten genä tügel, mähäbbäten dä toya, bu mähäbbät hiseneñ üz yäşäeşen, yazmışın töbe-tamırı belän üzgärtäçägen belep toya…

* * *

Ul bügen irtäräk çıktı. Tuktalışka halık cıyılıp ölgergänçe, berär irkenräk avtobuska utırırga ide niyäte. Şıplap, dıñgıçlap tutırılgan maşina eçendä kısılıp, bärelep-sugılıp barudan da hätärräk gazap bar mikän? Bälki, başkalarga alay uk toyılmıydır da, ä menä arkasında örkäçe tırpayıp torgan Musa öçen andıy gazap — ülemgä tiñ. Eşenä barıp kerügä ük sizä ul bu yul ğalämäten — iñnäre, yanbaşları sızlauga tüzä almıyça, başın taşka bärerdäy bula…

Ä anıñ eşendä başnı bärerdäy genä taşlar bar. Taşçı bulıp eşli bit ul. Yortlar sala. Şähär tözi. Naçar eş tügel. Köne buyı havada. Keşe küzennän çittä. Rastvor, kirpeç birep torgan Zäriyä apadan başka keşe belän yünläp söyläşkäne dä yuk anıñ. Menä ul, içmasam, barısın da añlıy…

Musa tuktalışka citep kilä ide inde. Yänäşädäge yort täräzäsennän üzenä töbälep karap toruçı mölayım yözgä tap buldı, närsägäder kilep törtelgän kebek, sörtenep tuktap kaldı… Nindi yöz bu? Kem yöze? Nik karıy? Nigä aña karıy? Bökre kürgäne yukmı ällä? Yuktır şul, şuña karıydır. Karavı ber häl. Niçek karıy bit: kölep karıymı, ällä hälenä kerepme?

Musa monı şunduk ayırıp beterä almadı. Moñsu karıy… Şulay da, kölep, kızık tabıp yäisä mıskıllap karamıy. Uramdagı här ike keşeneñ kölep kitüenä künekkän inde ul. Törtep-törtep kürsätüçelär dä az tügel. Ä bu kız moñsulanıp, sagışlanıp, hätta beraz gına üz itep karıy…

Şulay alar ozak kına karaşıp tordılar. Ber-bersennän kıyınsınmıyça, oyalmıyça, üzläre genä belgän serle uylarga, tatlı hislärgä birelep, nindider bilgesez gomer, hätta yazmış kiçerep tordılar…

Musa soñga kala ide. Tuktalışka da änä ber kötü halık cıyılıp ölgergän. Bügen dä köne buyı arkası, bökrese sızlap intekteräçäk ikän…

* * *

İkençe könne dä kız şul urında ide. Musa yıraktan uk ikençe kattagı tanış täräzägä karap kilde. Küñele cilkenep, yöräge yalkınsınıp, dulkınlanıp kilde. Söyenep kilde. Bähetle ide ul. Çınlap ta, ällä bähet şuşındıy bula mikän — änä bit, üz itep, kötep tora…

Menä alarnıñ karaşları tagın oçraştı. Kız yılmaep kuydı. Läkin bu yılmayu gına anıñ ak yözendäge moñsulıknı yuıp ala almadı.

Musa da yılmaydı. Tagın yılmaydı. Tagın… Kız isä moñsu karaşları belän karap tordı da tordı. Nihayät, bu karaşlar, bu moñsu yöz Musanıñ küñelenä barıp ireşte. Ul üz hislärennän siskänep uyanıp kitkändäy buldı. “Nigä yılmaysın di, nigä kölsen?! Bökregä karap yılmaep, kölep bula dime? Şuña da moñsu ul. Bökregä karap moñsu gına bulıp buladır şul…”

Musa, üzen-üze beleştermiçä, sının turaytmakçı buldı, iyägen çöyep, başın kütärde… Tik… barıber turayıp basa almadı, arkasındagı dönya kebek avır yök haman äle başın idermäkçe, buysındırmakçı bulıp tartkalaşa ide…

Bu yulı da bökre üzeneñ iyäsen ciñde. Musa, tän avırtuına çıdıy almıyça, sının, iñbaşların, kulların üz irkenä cibärde, annarı bötenläy alga sıgılıp töşte häm, arkasında kalkıp çıkkan “tauga” ışıklanıp, alpan-tilpän tuktalışka yögerde…

* * *

Bu hällärdän soñ Musa avtobus tuktalışına urau sukmaktan yöri başladı. Arkasındagı sızlaular betep, küñel tetränüläre basılgan kebek toyıldı. Läkin här irtädä täräzäsennän karap kaluçı kıznı ul hiç onıta almadı. Onıtırga telämäde dä. Barı tik hätereneñ yırak poçmagına salıp kuydı da, bik kiräk çakta gına tabıp alıp, küñelen yuata torgan buldı…

Ä berkönne üze dä añlap beterä almıy torgan eş eşläde Musa. Ällä nindi urau yullar belän tege tanış yort karşına kilep, mul yabaldaşlı yükä agaçı artına barıp bastı. Böten bulgan küz nurların töbäp, yuk-yuk, küz karaşların gına tügel, küñel küzlären töbäp, tanış, qaderle häm gaziz täräzägä kütärelep karadı…

Kız haman şul urında ide. Tik ul elekkeçä moñsu gına tügel, borçulı, hätta kaygılı kıyafättä ide. Üze bertuktausız yak-yagına karana, tıngısızlanıp, borçılıp, Musa yöri torgan yulnı küzätä…

Musaga bik tä, bik tä kızganıç toyıldı ul. Üze dä sizmästän, algarak omtıldı, kıznıñ karşına uk çıgıp basmakçı buldı. Läkin iñ soñgı mäldä nindider köç anıñ çabuınnan totıp alıp kaldı, cirgä “kadaklap kuydı”. Döresräge, nindider uy. “Ä bälki, ul Musanı kötmider, başka beräüne karıydır” digän uy ide ul.

Musa häylägä kereşte. Urabrak kilep, üzeneñ gomer buyı taptagan sukmagına töşte. Tege tanış kız basıp torgan täräzä turına yakınlaştı. Menä ul anıñ belän tigezläşte, adımın kızulatıp, tizräk uzıp kitmäkçe buldı… Läkin… sihri ber şaukımga buysınıp, öskä kütärelep karadı! Karadı da ah itte. Täräzädän menä inde küpme gomer tanış mölayım yöz tutırıp karap tora ide. Bu karaşta ällä nindi serle işarälär bar ide…

Kıznıñ bähetle yılmayuına Musa şundıy uk şat yılmayu belän cavap birde, anıñ tıynak kına kul bolgavına cavap itep, uçların kükrägenä kuyıp, başın ide…

* * *

Musadagı üzgäreşne eşendä bik tiz sizep, kürep aldılar. Bigräk tä Zäriyä apası ber minut ta tıngılık birmäde.

— Närsä buldı, Musa? Sin bügen bötenläy başka keşe. Atlap tügel, oçıp yöriseñ dimme?..

Musa däşmi. Yılmaep tik tora. Närsä diseñ? Ber kız belän tanıştım, ul miña oşıy, disenme? Köläçäklär genä… Annarı, söylärlek berni dä yuk bit äle. Täräzä bar, ul täräzädän karap toruçı yaktı, kürkäm yöz bar, yılmayu bar… Döresen genä äytkändä, Musa üze dä añlap-añışıp beterä almıy — çınmı soñ bu, ällä berär hıyalıy şaukım ğalämäteme? Keşene üzeneñ bökrese sataştırıp yörtä, dilär bit…

Musa, yämsez, şomlı uyların çitkä kuıp, tagın täräzädäge kız hakında uylıy başladı. Üze uylıy, üze kirpeç tezä. Bügen anıñ eşe görläp bara. Zäriyä apası izmä taşıp ölgerä almıy.

Bitärläpme bitärli:

— Tukta inde, kaya bolay aşıgasıñ? Tın alırga, artnı törtergä dä vakıt birmiseñ… Yuk, malay aktıgı, sineñ belän nider bulgan, änä bit böten canıñ, canıñ gınamı soñ, ceneñ kuzgalgan…

Musanı barıber söyländerä almadı ul. Läkin bu kiräk tä tügel ide.

Zäriyä üze ük anıñ küñelen açıp saldı:

— Serle-tılsımlı ber hälgä yulıkkansıñ sin, akıllım. Küñeleñä kagılgannar sineñ. Kayçan, niçek — sorap ta tormıym. Tılsımnıñ säbäbe yuk anıñ, izgelekneñ, yaratunıñ da säbäbe yuk. Kürep toram: canıñ dulkınlana sineñ, ay-hay dulkınlana… Ä beläseñme, üz canıñnı toya başlıysıñ ikän inde, dimäk, sin ğaşıyq bulgansıñ…

Musaga böten küñel cılısın birep, yöz nurların balkıtıp yılmayudan başka çara kalmadı.

* * *

Musanıñ tormışı üzgärde. Ul bütän dönyada, bütän ülçämdä yäşi başladı. Anıñ tormışı gına tügel, uyları, maksatları, yäşäveneñ mäğnäse üzgärde. Küpne kürgän Zäriyä apası belep äytte: mähäbbät ul — cannıñ iñ yugarı ülçäneşe… Anıñ bu süzläre yaña, moña qadär berkem dä iskärmägän mäğnä belän äytelde: izgelek maturlıktan maturrak!

Musa iñ elek keşe buyı közge alıp kaytıp kuydı. Üzen baştanayak karap, öyränep çıktı. Ör-yañadan kiyende, tözätende, tärbiyälände.

Läkin iñ elek küñelen tärtipkä kiteräse bar ide aña. Niçek yäşi ul? Ni öçen, nindi uylar, maksatlar belän yäşi? Äti-änisen häterlämi. Alar anıñ balaçagında uk torıp kalgannar. Kaysıdır babasında üskän ul. Babası ülgäç, balalar yortına tapşırgannar. Baştarak bökrese dä bulmagan. Ällä yıgılgannan soñ, ällä kıynalgannan soñ kinät üsä başlagan. İşetkäne dä bar — andıy bökre, niçek çıkkan bulsa, şulay kinät kenä betärgä dä mömkin, di… Ällä anıñ bökrese häzer dä yukka çıgıp tora mikän? Änä bit niçek karıy ul kız! Yılmaep, balkıp karıy. Bökre, garip keşegä bolay karamıylar… Ällä, östän karaganda, anıñ bökrese kürenmime?

Musa gomerendä meñençe märtäbä üzeneñ gariplege hakında uylandı. Ämma bu uylarında ber börtek kurku, şom da yuk ide. Çönki anıñ küñelendä yaralgan olı, yaktı, keşelekle his bu şomnan zurrak, köçleräk ide. Häm ul yäşärgä buldı, yaratırga, yaratıp, üz öleşenä tigän bähetenä ireşergä buldı…

Berençe märtäbä anıñ küñel keşese, tormış parı barlıkka kilde. Alar häzer kön dä oçraşalar, baş kagıp, yılmaep isänläşälär, ozaklap karaşıp toralar, annarı kulların bolgap ayırılışalar. Kiçke yakta tagın küreşälär, beraz karaşıp torgannan soñ, irtängä qadär saubullaşalar…

İkençe kattagı täräzädän karap torgan ul tanış yözneñ här çalımın, här nur börtegen, yäşäü küzänägen belä, tanıy häzer Musa. Tatar kızıdır ul… Alar gına tolımnarın kalın itep ürälär. Alar gına kaşların şulay “aylatıp” sızalar; küzlärendäge saflıknı, ihlaslıknı da tükmi-çäçmi berdänber keşeläre öçen saklıylar…

Çittän karaşıp, yaratışıp torularga gına riza bulmıyça, berkönne Musanıñ yöräge üzeneñ parı belän küreşüne taläp itä başladı. Läkin yöräge därtenä tulışıp yarsıgan sayın, anıñ küñele tıngısızlana gına bardı; üz yanına çakıra kalsa, kıznıñ baş çaykap kire kaguınnan kurıktı ul.

* * *

Küñelendäge şik-şöbhälär hakında ul Zäriyä apasına söyläde.

Anısı ber söyende, ber köyende, läkin tınıçlandıra almadı, Musa küñelendäge şöbhälärgä yañaların gına östäde:

— Bäy, niçek bula inde bu? Berär närsä eşlärgä kiräk alaysa… Äydä, äzerlän, min sine Zämzämbanu karçıkka alıp baram. Öşkertep kararga kiräk bu bökreñne. Gomer buyı arkaña kapçık asıp yörmässeñ bit inde… Belep kalsalar, kızlar da ah itep tormas…

İkençe könne ük Musa fille çäy belän isle sabın kisäge yünätte dä, Zäriyägä iyärep, tirä-yakta danı çıkkan imçe karçıknı ezläp kitte.

Läkin Zämzämbanu karçıknıñ im-tomı Musaga oşamadı. Närsä inde bu? Uçların aldına cäyep, ber-ike tapkır Musanıñ baş tübäsennän sıpırganday itte dä, kesäsennän kırık ber nogıt borçagı sanap alıp, arkasına sipte. Annarı, irennären meder-meder kiterep, idängä çäçelgän borçaklarnı berämtekläp cıya başladı. Monısına da tüzärgä bulır ide, karçıknıñ äytkän süzläre siskänderde anı.

— Balam, sineñ örkäçegeñ siherdän tügel, Hodaydan, — dide ul, tökerenä-tökerenä, soñgı borçaknı kesäsenä salıp kuygaç.— Aña minem köçem genä citmi. Hoday Täğalä öleşe bu. Anıñ ihtıyarı. Min kısılmıym… Şunı gına äytäm: bökre dä tügel ul. Sineñ kanatlarıñ alar. Färeştälärdä genä bula andıy kanatlar, bik siräk kenä adäm balalarında da yarala… Yuk-yuk, bökre tügel, cıyıp, törep kuyılgan kanatlar sindä…

— Häzer närsä eşlärgä inde bezgä? — Zäriyä, “bezgä” dip, bu hälneñ böten keşe öçen dä olı borçu buluın iskärtep äytte.

— Nişlärgä ikänen ber Hoday Täğalä üze belä. Äyttem bit: Anıñ ihtıyarı bu. Läkin şul da mäğlüm bulsın: mondıy kanatlarnıñ iyäse oçarga yaratılgan. Oçıp kararga tiyeş ul. Ä monıñ öçen iñ elek küñeldä, can türendä kanatlar yaralırga tiyeş…Tagın şunı da onıtmagız: kanatlar oçkanda gına açıla… Bütän berni dä äytä almıym…

Zämzämbanu karçıktan yaña can tıngısızlıgı, küñel borçuları alıp çıktılar. Şul buldı.

Zäriyä dä, hälneñ nikadär katlaulanıp kitkänlegen añlap, Musanı tınıçlandırırga aşıktı:

— Närsä belä soñ ul siher karçıgı?! Kanatlar digän bula bit… Hällärennän kilmäsä, şulay yuk-bar söylänep kotılalar alar…

* * *

Musa tönen tämam miñgeräülängänçe uylap çıktı. İrtä belän genä yokıga kitte. Eşenä soñga kala yazdı. Läkin, niçek kenä aşıksa da, üzeneñ yul buyındagı mölayım tanışın kürmiçä kitä almadı.

Änä ul kölep-elmayıp kötep tora. Güyä kiçä kiç ayırılışkannan birle şunda torgan...

Berençe märtäbä Musanıñ küñelendä köçle toygı uyandı. Canında tulıp çaypalgan kaynar dulkınnar yörägen irkäläde... Kıznı küräse kilü, anıñ kullarına, yöz-bitenä kagılıp, sıypap nazlıysı kilü teläge ide bu. Nazlap kına kalmıyça, bu kıznı kısıp koçaklap, şaşıp-tilerep übäse kilde Musanıñ...

Uçları belän täräzä ölgesenä tayanıp, suzılıp-suzılıp Musaga karap toruçı kıznı kulları belän ürelep, tın-sulışı belän suırıp alır ide ul. Yäisä anıñ yanına üze oçıp menär ide. Änä bit imçe karçık närsä di: kanatlarıñ bar, di. Dimäk, ul oça ala?

Üze dä sizmästän, Musa, ayakları belän etenep, basıp torgan urınında sikergäläp kuydı. Kulların kız yagına suzıp, tagın ber öskä omtıldı. Tagın, tagın... Läkin kanatların yak-yakka niçek kenä cäyärgä, şul kanatların cilpep oçıp kitärgä tırışsa da, cirdän ayırıla almadı...

Egetneñ säyer ğamälläre kızga mäzäk toyıldı, ahrı. Ul, uçları belän avızın kaplap, pırhıldap kölep cibärde. Musa sizep, belep tora: mıskıllap tügel, yaratıp, üz itep kölä ul…

Oçıp menä almagaç, Musa kıznıñ üzen aska, uramga çakıra başladı. Kız, añlamagan kebek, yılmaep toruında buldı. “Äydä, töş monda, häzer ük töş!” — dip kıçkırıp ta karadı Musa...

Nihayät, kız anıñ işaräsen añladı. Añladı da, şunduk kölüennän tuktap kaldı, yözenä elekkege moñsulık yögerde. Menä ul, yılap cibärergä cıyıngan sabıy kebek, çıkmıym dip baş çaykadı da näni uçları belän yözen kapladı...

* * *

Bügen Musanıñ eşe eş bulmadı. Täräzädän karap toruçı kıznıñ çıkmıym dip baş çaykap toruı küz aldınnan kitmäde. Şulay üzaldına uylanıp, käyefsezlänep yörgändä, yalgış basıp, ällä niçä märtäbä aska yıgılıp töşep kitä yazdı.

Alarnıñ brigadası häzer öçençe katnı beterep kilä. Bu yortnı ayıruça tırışıp salalar, çönki anı üz trestlarında eşläüçelär öçen tözilär. Öylängännärgä fatir birälär, di.

Zäriyä apası, ällä kölep, ällä şayartıp, Musaga gel äytep tora:

— Äydä, akıllım, bu yortnı öyep betergänçe öylänep kuy, içmasam, tübäle bulıp kalırsıñ, — di.

Kayan kilep öylänsen ul?! Bökregä kem çıksın?! Anıñ arkasına “kanatlar” dip yazılmagan bit. Ul kanatlarnı änä tege kız da kürmäde äle. Anıñ yanına töşep, söyläşep torudan da kimsende, tübänsende hätta.

İh, ul kanatlarnı yak-yakka cäyep cibärep bulsın ide! Menä şulay, menä şulay!..

Musa, sikerep torıp, kulların yak-yakka suzıp cibärde, ayak oçlarına kütärelde, sının turayttı häm, menä hikmät, bökreseneñ betä baruın toydı. Ällä şulay toyıla gınamı? Hıyallar, uylar şulay kanat bulıp üsep çıkkanmı? Ägär çınlap ta kanatlar üssä? Bälki inde alar bardır da? Şularnı cilpep-cilpep, menä häzer aska oçıp töşep kitsäñ ide!..

Bu uy bik tatlı bulıp toyıldı Musaga. Imsındırgıç bulıp toyıldı. Menä ul, ike kulın yak-yagına suzıp totkan kileş, yaña gına salıngan, izmäse dä katıp ölgermägän taş stena çitenä kilep bastı. Küzlären yomdı... Soñgı uyın uyladı... Ul uy bik moñsu, hätta şomlı ide: “Kanatlarım bulsa — oçarmın, bulmasa da ükeneçle tügel; ul kız barıber minem yanga töşmäyäçäk... Min bit bökre, bökre, bökre!..”

Uylap ta beterde, häl itep tä kuydı.

Musanıñ yözenä ciläs cil kilep bärelde. Cilne toya bit ul! Toya... Dimäk, kanatları bar anıñ, bar! Kanatları bulmasa, niçek oçar ide ul?! Oça ul, oça! Ber dä bökre, garip tügel, kanatlı ul, kanatlı! Ka-nat-lı! I-ı-ı!..

* * *

Musa ike ay hastahanädä yatıp çıktı.

Anı üze sala torgan kirpeç stena buyındagı kom öyeme östennän tabıp algannar. Arkası belän töşep, umırtkasına zıyan kilgän. Şulay da, ayagına basaçak, keşe bulaçak, di. Bu hakta Zäriyä böten dönyaga äytep çıktı, üze isä kön sayın Musa yanına kilep, hälen belep yörde, anıñ tamagın tavık şulpasınnan, söt-kaymaktan özmäde...

Musanıñ häle şäptän tügel ide. Könnär buyı tüşämgä karap, sızlanıp, sıkrap yata. Kilep yörüçelärgä dä ällä ni iğtibar itmi. Şulay da, Zäriyä kilep kerügä, tırışıp yılmaep kuya, annarı tagın küzlären yoma. Şulay küzlären yomıp, hätär sızlanulardan kotılıp kalırga teli ul. İh, tän sızlaularına niçek tä tüzär ide äle, küñel sızlavına, can ärnüenä niçek tüzärgä soñ? Änä bit niçek kilep çıktı: kanatları da üsmäde, bökrelegennän dä kotıla almadı. Tüşäk iyäse bulıp yata, şul buldı...

Läkin Musanıñ gazaplanıp borçıluları yukka bulgan ikän. Tagın ber atnadan irtänge obhod yasaganda, vraçlar üzara pışan-pışan söyläşep, yögereşep yöri başladılar. Säğat sayın kerep häl beleşep toruçı ölkän şäfkat tutaşı şunduk serne açıp çıgıp kitte: imeş, Musanıñ bökrese kimi başlagan. Monı vraçlar üzläre dä añlata almıylar, di. Ägär bolay barsa, ul, bökre digännäre, imeş, bötenläy dä betäçäk ikän...

Älbättä, Musa bu süzgä ışanıp citmäde. Änä bit ul, bar, bar! Arkasın telep-telep sızlıy... Betärgä dä, kimergä dä uylamıy... Bu qadär sızlauga niçek betsen soñ ul?!

Tege ay kaşlı kız turında uylamaska tırıştı Musa. Ber uynı gına kuıp cibärä almadı: “Häzer dä şul urınında täräzäsennän karap tora mikän? Haman kötä mikän Musanı? Yul oçınnan küzlären almıyça ürelep-ürelep karıy mikän? Berär bändä belän butap, aña da yılmaya mikän, artınnan kul bolgap kala mikän?.. Bu keşeneñ Musa tügellegen belgäç, yözlären çıtıp borçıla mikän? Annarı, isenä töşerep, tege vakıtta uramga çıkmavı öçen ükenä mikän?..”

Ul irtädä Musa yatkan palatada avırularga karaganda vraçlar kübräk bulgandır. Alar törkem-törkem dä, berämläp tä Musa yanına kerälär, anıñ hälsez gäüdäsen äyländerep-äyländerep karıylar, torıp utırırga, basarga kuşalar, tagın yatkızalar...

— Nişlätälär mine alar? — Musa bu ğalämät hakında üz yanına häl belergä kilgän Zäriyä apasınnan soramıy buldıra almadı.

— Bökreñ betkän, ahrı, sineñ, balam. Şuña çabışalar. Kayale, kaya, keşe-kara kürgänçe, üzem dä totıp karap kalıym. Söbhanalla-maşalla!..

Arkasındagı ciñellekne Musa tagın ike atnadan — ayagına basıp, tayakka tayanıp yöri başlagaç kına sizde. Ciñellekne sizde, ämma iñbaşındagı “yök”tän arına almadı. Ällä şuñamı, ul söyenergä aşıkmadı, bökrese şul kileş kalgan kebek toyıldı aña. Başkalar nişläpter anı kürmilär, ällä kürergä telämilärme? Sızlavı da basılmıy... Ällä basılganmı? Bälki, häzer anıñ bökrese sızlamıydır da, küñele, canı sızlıydır... Kanatları sızlıydır...

Musa üzeneñ yaña tänenä ozak künekte. Vraçlar, haman bökräyep yörüen kürep, tirgäp kitälär, hätta üzläre ük anıñ sının turaytıp, başın kütärep kuyalar. Läkin Musanıñ gäüdäse elekkege torışın “sagına”, vraçlar küzdän yugalu belän alga bögelep üz irkendä yäşi başlıy...

* * *

Hastahanädän çıkkan säğattä ük Musa tuktalış karşındagı tanış yortka töbäp kitte. Ul inde üzeneñ yaña halätenä künegep kilä; bu yulı da, menä küregez, min häzer bökre tügel, näq sezneñ kebek ük digändäy, başın yugarı totıp, oçragan här keşeneñ küzenä turı karap, cilkenep, oçıp diyärlek bardı. Güyä anıñ arkasındagı kanatları nindider tılsım belän, siher belän yukka çıkkan da kabattan küñelendä yaralgan...

Kız üz urınında ide. Ber tamçı üzgärmägän. Şul uk tolımnar, şul uk kaşlar, karaşlar, küzlär... Yuk, küzläre üzgärgän... Alarda sagış, moñ kübäygän. Ğadäti sagış kına tügel bu, yugaltu sagışı, ömetsezlek, çarasızlık sagışı...

Musanı kürep aluga, bu sagış tamçıları anıñ matur küzlärennän yäş bulıp atılıp çıktılar. Çıktılar da ap-ak yözen, alsu, susıl irennären çılatıp beterdelär.

Musa, kulın bolgap, sälam birde. Yılmaep, baş kaktı. Kız isä kaynar küz yäşläre bulıp akkan sagışın tiz genä basıp kuya almadı, şulay aptırap, täesirlänep torgan kileş, kulı belän işaräläp, Musanı üz yanına menärgä çakırdı.

Musa baştarak hiç añlıy almadı, şulay da podezd yagına törtep kürsätte. Kız başın kagıp cöplägäç kenä, därräü kuzgalıp, yarım açık işekkä yünälde, ike-öç sikerüdä ikençe katka menep citte häm söygäne, bähete yäşägän işekkä barıp törtelde. Bermälgä tın kalıp, yarsu yörägeneñ därtle tibeşen tıñlap tordı, annarı nık adımnar belän eçkä kerep kitte...

Nindider nurlı, äkiyäti ber dönyada päyda buldı ul. Kiñ, irken bülmä türendä olı, yaktı täräzä. Anıñ näq urta turına kuyılgan timer kırşaulı biyek urındıkta, yomgaktay yomarlanıp, bala yözle garip kız utıra. Kurkıngan küzlärendäge salkın karaşı bäğırlärne ötep-ötep ala: “Menä inde min... Nigä kerdeñ, nigä bozdıñ bezneñ mähäbbätle, bähetle tormışıbıznı?”

Musanıñ kükräk turında — näq yöräk yanında nider çänçep kuydı. Ällä bu hällärneñ barısın da kütärep beterä almıyça yöräge sızladı, ällä inde bu mäldä anıñ iñbaşında ör-yaña kanatlar yaralıp kilä ide...

2005

CANBALIK
Böten tereklek Yaratuçıga tabına,
hätta sudagı balıklar da…

Hädis

Gaziz kartka bügen bähet yılmaydı — irtä tañnan töşkä qadär ber balık ta tota almagan ide, kaytırga cıyınganda gına, tersäk buyı käräkä eläkte. Küäş külendä mondıy zur balıknıñ bulganı da yuk. Ä Gaziz kartka eläkte. Menä bit nidä hikmät! Yaltırap yarga kilep töşkän balıkka karap, beraz aptırap ta tordı ul. Aptırarlık ta şul. Ğadättä, karmakka elägep çıkkan balık can-färmanga kabat suga töşärgä tırışa: bärgälänä-bärgälänä yarnı kıynıy, şulay sikerenä-sikerenä, kül yagın çamalıy… Äle ber genä balıknıñ da sunı yar başı belän butaganı yuk, sunıñ isen sizälär, ruhın toyalar diyärseñ…

Ä menä Gaziz kartnıñ balıgı kilep töşkän cirennän kıymşanmadı da, kuzgalmıy yattı da yattı… Balıkçı kart, iyelep: “Nindi säyer häl soñ bu, nindi säyer can?” — diyep, balıknı äyländerep-äyländerep karıy başladı. Tere… Änä bit sañakların niçek kiyerep aça… Avızın böreşterep kuygan. Ällä söyläşä inde, häyersez?! Ä küzläre… Küzläre bötenläy dä keşelärneke kebek. Keşe küze başka can iyälärennän ayırıla bit ul. Nıklabrak iğtibar itsäñ, keşe küzennän can karap tora. Ruh. Ul ruh nindime? Törle çakta törleçä kürenä ul. Ämma ber närsä ayırmaçık çagıla keşe küzlärendä — moñ, sagış… Nindider avır, gazaplı toygı. Hätta kaygı… Keşe küzendä härvakıt borçu bula, gam bula. Gaziz kart totkan balık küzlärendä dä keşedä genä bula torgan sagış häm gam bar ide…

Kart, üz küñeleneñ iñ tirän çoñgıllarına töşep, bu ğalämät küreneşneñ serle hasiyätlären açıklap tormadı, Hoday märhämäte belän eläkkän balıknı sulı çilä­genä salıp, karmaklarına yaña cim elärgä totındı. “Tukta inde, balık elägä başladı bit, tagın beraz gına utırıym”, — dip, ul kaytu niyätennän baş tarttı, küñelen, uyların tagın Küäş küleneñ salmak dulkınlanışına köyläde…

Läkin, karmagın suga taşlap, ayak astındagı çiräm tümgäkkä utırgaç ta, tiz genä tınıçlana almadı kart. “Säyer balık bu… Küze säyer… Üze säyer… Ä canı? Canı bigräk tä säyer…”

Çınlap ta, gomer buyı balıkka yörep, Küäştä mondıy balıknıñ kürengäne yuk ide bugay. Beräü kürsä: “Kit annan, bu qadär zur käräkä bulamıni?!” — diyäçäk. Işanmayaçak. Kürsä dä ışanmayaçak. Bezdä bit keşe şulay: kürgänenä ışanmıy. Kürmägän äyberenä ışana… Şulay da bik säyer buldı äle bu, ay-hay säyer…

Gomumän, bügen köne dä säyer… Töne dä säyer buldı. Töşe dä… Änä şul töş bulmasa, balık artınnan häyer estäp yörmäs tä ide. Soñgı yılda avırulardan mantıy almadı ul. Äle tegese, äle monısı çabuınnan tartıp tüşäkkä yıga… Tönnär buyı sızlanıp çıkkan çakları küp buldı. Kayçakta kaysı cire avırtkanın da belmi kala. Front­tagı kebek. Yakında gına bomba şartlıy. Cir, kubarılıp, baştanayak kümep taşlıy. Böten tän sızlıy, ä ber cirendä yara-cärähät yuk…

Töşe çınlap ta säyer ide. Balıklar turında ide. Döresräge, ul üze balık ide. İmeş, ul su astında… Rähätlänep yözep yöri! Başka balıklar belän uynap ala… Menä bervakıt östän cim töşte. Dörese: cim kidertelgän karmak töşte. Gaziz şunduk uylap aldı: “Ä, şulaymı äle? Beläm min sezneñ halıknı! Eläktermäkçe bulasız… Tottırdı di abzagız…” Şulay dide dä, äy lä, balıklar söyläşä dimeni, şulay uyladı da tege karmakka ber katkan tamır kisäge eläkterep cibärde… Cimle karmak tagın töşte, su töbendä çüp-çar betkänmeni — Gaziz aña tagın ülän kisäge taktı…

Şulay şaktıy vakıt azapladı ul östäge balıkçını. Bervakıt karmak töşmäs buldı. Anıñ karavı yakında gına nindider balkış barlıkka kilde. Yoldız! Koyaş! Keçkenä genä koyaş. Su astında da koyaş bulır ikän! Balık — Gaziz, üze dä sizmästän, şul koyaşka taba yözep kitte. Bik matur ide şul, yaktı ide, nurlı ide, serle ide bu balkış…

Şulay harap buldı ul. Anı cemeldävek lampa belän bergä su östenä sözep çıgardılar. Balıkçını şunduk tanıp aldı. Bu zat — ul üze ide…

Niçek uyanganın da häterlämi. Tını, sulışı kısıldı bugay. Şulay bulmıyni… Kaysı balıknıñ cir havasın sulap yäşägäne bar soñ?!

Närsä bu? Nindi fal? Bik ozak uylanıp yattı Gaziz. Canı tänennän ayırılgan kebek buldı. Ällä üläme? Soñ­gı säğate sugıp yatamı? Alay disäñ, soñgı vakıtta äle äybätlänep kitkän ide läsa… Ällä?.. Kayçan da bulsa kubarılıp, oçıp kitkän canı kabat tänenä kaytırga mataşamı? Ni genä bulmasın, bik serle häm mäğnäle töş bu. Serle häm mäğnäle fal…

Gaziz kart bıyıl berençe märtäbä balıkka barırga buldı. Närsäder açıklanır kebek ide aña bu baruında. Häm menä ul — äkiyättän, töştän kilep kergän balık… Säyer häm serle fal… Läkin ul kartnıñ zihenen bötenläy sataştırıp, butap taşladı…

Tın gına yokımsırap yatkan tımızık su öste üze dä äkiyättän iñgän ber küreneşne häterlätä ide.

Şuşı kül buyında üste Gaziz. Şuşında tudı. Şuşında ülde… Kabat tudı…

Bolay bulgan. Cäyneñ ber matur könendä äle täpi dä yörmägän Gazizne, bala arbasına utırtıp, kül yarı buyında kaldırgannar. Ğailä keşeläreneñ olısı-keçese yakındagı çirämlektä “tires sugıp”, kışka yagulık hästärläp yöri ikän. Şul vakıt kül östendä ber balık sikerep uynıy başlagan. Bu moğcizai hälne ölkännär dä iskä algannar. İskä almaslıkmıni — su yözlegendä oçıp-oçıp uynıy, di, bu balık, Gaziz yatkan arbadan yırak ta tügel, di. Hätta arba köymäsendäge balanı ürelep kararga telägän kebek kılana, di…

Gaziz dä anı şunduk kürep ala. Bala bulsa da, ul da keşe bit. Küzläre bar, zihene bar digändäy… Üzençä söylänä-söylänä, näni genä kulların alga suzıp, su östendä sikerep uynap yörgän balıknı totıp almakçı bula. Kaya ul totu!

Menä şunda säyer hällär başlana da inde. Sabıy, ürelep, alga taba omtılgan bervakıtta, anıñ arbası yantaep kitä dä, ölkännär islären cıyıp ölgergänçe, yardan tägäräp töşä dä başlıy, berazdan şapıldap suga barıp ta çuma… Gaziz arbası-niye belän su eçendä yuk ta bula. Ölkännär kilep citkändä, tagın ber märtäbä kül östendä kürenep kala äle ul. Annarı inde bötenläy töpkä töşep kitä…

Äle bu da ah itärlek moğciza tügel. Keşe ışanmaslık moğciza şunda: Gaziz isän kala! İsän kalmasa, bolarnı uylap ta utırmas ide. Äye-äye, isän kala. Yar buyında, nişlärgä belmiçä, torataş bulıp katıp kalgan ata-anasınıñ, tugannarınıñ küz aldında, kül töbennän pılt itep kalkıp çıga da, sudagı can iyäse kebek, ciñel-citez häräkätlänep, yarga taba yözep kilä başlıy. Üze yılmaygan kebek, di, ana söte imüçe balalar telendä mıgırdanıp, söylänep kilä, di, citmäsä… Gazizne sudan tartıp çıgargaç ta, moğciza dävam itä. Bala bata yazgan urında tagın balık sikergänen kürälär. Sikermi dä… Kül östennän kütärelä dä, beraz oçıp bargaç, citez genä suga çumıp, küzdän yugala. Äyterseñ äle genä su dönyasınnan cir dönyasına küçkän sabıy balanı kürep, anıñ belän saubullaşıp kalırga teli ul…

Şuşı vakıygadan soñ avılda törle süzlär tarala. İmeş, Gazizne su töbennän balık çıgarıp kuygan. İmeş, Gazizdä balık näsel-näsäbennän kilüçe ruh yäşi. İmeş… Tagın ällä närsälär. “Balık” digän kuşamatı da änä şul yırak bala çagınnan, şuşı säyer, ämma ütä dä mäğnäle vakıygadan soñ berkep kaldı aña. Malayların da “Balık Gaziz malayları” dip kenä cibärälär…

Fatıyma da künekkän ide kartınıñ bu kuşamatına. Anıñ üzen “Balık Fatıyması” dip yörtälär. Gazizneñ bu iseme cisemenä turı kilä tagın… Çönki gomere buyı kül buyınnan kaytıp kermäde ul. Buş vakıt tiyü belän, karmakların kütärä dä Küäş buyına yögerä. Gel şulay. Cäy dimi, kış dimi… Ä üzeneñ balık itenä ise kitmi. Çemçenep utıra şunda. Ällä niçek, tamagına ütmi balık ite…

Menä bu totkan balıgın da Fatıymasına kaytarıp biräçäk ul. Ä Fatıyma balık kına peşerä belä! Gaziz üze bu balıknıñ itenä kagılmayaçak ta. Bigräk tä keşeneke tösle küzlärenä karagannan soñ…

Gaziz kart avır uylarınıñ tagın karañgı küñel töpkelenä tayıp töşep baruın toydı. Şunduk alarnı tın, tınıç kül östenä küçerde. Ä anda!.. Su östendä tupıl karlarınıñ soñgı burannarı uynıy… Nindider sihri kön bu… İñ gacäbe şul: bügen anıñ ber cire dä avırtmıy. Güyä ul ber yıl buyı avırıp yatmagan da. Tap-taza, sau-sälamät. Täne dä, canı-ruhı da… Yuk, canı tıngısız ide anıñ. Kitek ide. Bälki äle can digännäre bulmagandır da?.. Can bit ul kızık äyber. Ayırılıp kala da, iyäsenä tagın kaytıp kerä. Ällä Gazizneñ canı şuşı yılgada yäşi mikän? Şulaydır… Änä bit ul nindi güzäl — östenä cännät tılsımnarı yögertelgän kebek…

Şul vakıt Gaziz kartnıñ häterenä kayçandır änkäse äytä torgan süz kilep töşte. “Suga soklanma, su alır”, — di torgan ide ul. Malay çaklarında su buyına kitep yugala torgan vakıtları yış bula ide şul. Şulay kül östenä karap utıra da utıra. Salmak yılga agımı anıñ uyların can-bägırennän suırıp alıp kitä bara kebek. Su bervakıtta da agıp betmägän kebek, uylar da kimemi, bälki, arta gına, köçäyä genä bara ikän…

Su astındagı tormış hakında küp uylana ide ul. Nilär bar ikän anda? Kemnär bar? Balıklar da keşelär kebek tormış korıp yäşilär mikän? Alarga rähäträk­ter — mäktäpkä yörise yuk bit… Ä bälki balıklarnıñ üz mäktäpläre bardır? Üz borçuları, üz şatlıkları… Alar, Gaziz su astına karagan kebek, cir östenä karap, gacäplänep uylap toralar mikän?..

Şul vakıt yartı çiläkne tutırıp yatkan käräkä balıgı, çäpeldäp, üzeneñ barlıgın belderep kuydı. Balıkçı kartka şul citä kaldı, ul, yözen kütärep, töşlekne uzıp baruçı koyaşka karap aldı. Bütän balık eläkmäsen bik tiz töşende ul. Eläksä dä monda kalmayaçak. Çönki Gaziz üz balıgın eläkterde inde…

2

Gaziz kart arıp, talçıgıp kayttı. Küptän çıgıp yörgäne yuk ide şul. Alay gına da tügel. Küñele, ruhı belän arıdı ul. Bügen ul üze yäşämi, anıñ öçen, anıñ urınına başka beräü yäşi kebek… Eçkä şik-şöbhä kergändä şulay bula bit. Üz-üzeñne toymıysıñ, uy-fikerläreñ tarala, canıñ täneñnän ayırıla…

Kaytkanda iserek Häyri oçrap kına cäfaladı cäfalavın… Arakı sorap intekterde. Ozın ayaklı, ozın muyınlı bu keşene avılda “Torna Häyri” dip yörtälär. Menä şul bändä Gaziz kart artınnan iyärde bit… Kapka töplärenä citkäç kenä ayırılıp kaldı.

Fatıyma karçık kartına tüşäk äzerläde, kiyemnären salırga bulıştı, yatkızıp ös-başın yaptı, ayak oçlarına vak mendärlär tüşäp, alarnı da iske şäle belän törde. “Cılı ayaktan yöri” digän ber süze bar anıñ. Gaziz kart karçıgına karşı kilep tormadı, ul närsä kuşsa, şunı eşläde.

Fatıyma karçık balıklı çiläkne şaltırata-şaltırata miç artına alıp kerep kitte. Şul çiläk belän bergä Gaziz kartnıñ küñelen tıngısızlap, ärnetep torgan bilgesez borçu da kerep kitte, bötenläy ük yukka çıkmasa da, beraz basılganday buldı.

Kuhnya yagında taba çıcıldıy başlagaç, Gaziz kart tagın da nıgrak tınıçlandı. Küzlären yomıp, çerem itärgä äzerlände. Küñelendä, iyäsez kalıp, tuzgıp yörgän uyları beraz açuın kiterep torsa da, ul inde üzen kulga alıp ölgergän ide.

Läkin yokı şaukımına iläslänä başlagan Gaziz kartnı mıştır-mıştır işektän kerep kilüçe Zäytünä kortka kabat tege säyer balıklı dönyaga kaytardı.

— İsän-sau gına torasızmı, kürşelär?.. İ-i, söyengä­nemne kürsägez. Gazizcan balıktan kaytıp kilä bit… Pärdä çiten kütärep kenä karap tordım şul… Terelgän, mäytäm, balıkka yörerlek bulgaç, çirdän mantıgan inde, mäytäm… Hälläreñ niçek soñ, Gazizcan balam?

Änä şulay “can” dip, “bala” dip söyläşä ul. Bervakıt Gaziz kart bu kürşe karçıgınnan sorap ta karagan ide. “Nigä Gazizcan dip söyläşäseñ, minem isemem Gaziz genä bit?” — digän ide. Zäytünä kortkanıñ cavabı hakıykatneñ üze bulıp işetelde: “İ-i, bala-a-m, — dide ul, — här isemdä can bulırga tiyeş, keşeneñ can iyäse buluı hakında iskärtep tora bu süz… “Can” dip bähilläp, hörmätläp tormasañ, taşlap kitüe dä bar anıñ, Gazizcan balam…”

“Balam” diyüe dä kızık. Ul bit Gaziz karttan berniçä yäşkä genä olı. Ämma monıñ da sere, säbäbe bar.

Gazizneñ ätkäse belän änkäse bik irtä gür iyäse buldılar. Yäşli yätim kalgan malaynı tugan tiyeşle kürşeläre üzlärenä aldılar. Anı şul kürşeläreneñ Zäytünä isemle olı kızları tärbiyäläp üsterde. “Balam” dip, gomer buyı küz-kolak bulıp tordı aña bu kız-hatın. Änä bit bügen dä kerep citkän. Şundıy igelekle cannıñ yänäşädä genä yäşäve nindi rähät häm küñelle…

Öçäüläp çäy eçtelär. Dönya hällären söyläştelär. Kürşe-külänne barlap çıktılar. Avırularnı kızgandılar. Märhümnärne telgä aldılar. Kartlar telendä doga kebek yörgän böten süzlär äytelep bette. İnde torıp kitäm digändä genä, Zäytünä karçık sorap kuydı:

— Balık eläkteme soñ, Gazizcan?

Gaziz kart bu soraunı kötmägän ide. Kauşap, bermäl telsez kalıp tordı. Hätta, siskänep, Zäytünä karçıknıñ küzlärenä kütärelep karadı. “Ällä bügenge hällärne beläme? Cene äytep toramı aña bu hakta?”

— Eläkte, bik zur balık eläkte…

— Ber balıkmı?

— Ber balık, ber balık…

Süzgä Fatıyma karçık katnaşıp kitte:

— Ber bulsa da, berägäyle ul, un keşene tuydırırlık…

— Bäräqalla!.. Şundıy balık ta barmıni bezneñ Küäştä?

— Bar ikän şul, ahirät. Berüze yartı çiläkne tutırıp yata, minsiñaytim… Çistartıp beterä torgan tügel…

— Birsen Hoday… Yulıñ uñgan ikän alaysa, Gaziz­can balam? Gel şulay uñıp torsın, täneñä it, canıña kot kunsın… Äydägez, ber doga kılıyk ta, kuzgalıym bulmasa…

Kürşe karçıgı çıgıp kitkäç, beraz tın kalıp utırdılar. Nihayät, uylıy başlagan uyların töynäp beterep, Fatıyma karçık süz başladı:

— Fähimnärdän haman häbär yuk bit äle, kart… Yalga kaytabız dip yazgannar ide, cäy ütep bara, haman borınlamıylar… Ällä, mäytäm, poçtaga barıp şıltıratıp kararga mikän?

— Kiräkmäs, karçık. Küñellären ürtämik. Kaytabız digäç kaytırlar. Eş keşeläre bit, eştä ni bulmas…

— Balaların bulsa da kaytarsınnar ide. Maratnı… Sagınıp bettem üzen. Ällä niçä töşkä kerde inde. Taza-sau gına bulsa yarar ide balakayım. Şähär tötene isnäp yata bugay… Ä monda… Sineñ belän balıkka yörer ide…

“Nigä äytte inde ul bu hakta? Nik tagın iskä töşerde?” Gaziz kart, ürtälep, karçıgına karap kuydı. Anıñ küñelendä bügenge säyer hällär kabat yañardı. Küz aldında käräkä balıgınıñ keşelärneke kebek sagışlı karaşı çagılıp kitte… “Gazizcan… Sin bit Gaziz can, canlı Gaziz… — di ide bu karaş. — Onıtma, sineñ canıñ bar, canıñ bar, canıñ bar…”

Gaziz kart bu yulı tüşäkkä başın kuyu belän yoklap kitte. Töş kürmäde. Anıñ ruhı öndäge töşlärennän dä arıngan ide şul inde. Märt yokısı belän yoklagan kartın Fatıyma karçık kilep karap kitte, ürelep, kolagın kuyıp, anıñ tın-sulışın tıñlap tordı. Annarı, ayak oçlarına gına basıp, kabat miç artına kerep kitte. Menä berzaman çiläk totkası çıltırap töşte, şıbırdap su aktı, “Äguzü bismilla…” äytelde…

Gaziz kart uramnan ütep baruçı kötü tavışına uyandı. Şul gomer yatkanmı? Karçıgı üze genä nişli ikän anda? Böten mallar da kayttı mikän? Tamakları tuyganmı?

Läkin işegaldına çıgası kilmäde anıñ. Küñelendä­ge tege şik-şöbhä tagın başın kalkıtıp ölgergän ide. Tagın närsä buldı soñ? Haman şul köndezge säyer vakıygalar borçıp-bimazalap toramı? Küñelendä yañargan balaçak hatiräläre kuzgattımı anıñ kart ruhın?.. Ällä bütän berär säbäpme? Närsä genä bulsa da, tege säyer balıkka barıp totaşa, ahrı… Gaziz kart monı tögäl belä.

Üz kulları belän alıp kaytıp tottırdı bit ul anı karçıgına. Tegese kızdırıp ta kuydı. Nigä aşıktı inde ul? Nigä alıp kayttı? Nigä kire suga cibärmäde? Şunıñ belän üzenä borçu kiterde. Totu belän añlap aldı bit ul — gadi genä balık tügel bu, can-balık, nindider izge, ilahi fal… İh, soñ inde, soñ… Balık ta yuk, canda tıngılık ta yuk…

Fatıyma karçık yaña saugan söt alıp kerde. Östäldäge çınayakka agızdı da çilägen çolanga çıgarıp kuydı. Annarı tabın äzerlärgä kereşte. Şunda gına tüşäktäge kartınıñ tomrandırıp karap yatkan küzlärenä tap bulıp, siskänep kitte.

— Ästäğfirulla… Uyandıñmıni, kart? Nişläp bolay adäm kurkıtıp yatasıñ? Berär cireñ avırtamı ällä?

— Avırtmıy da… Avırta da… Küñel tınıç tügel, karçık…

— Menä häzer kapkalap alırbız, tamagıñ tuygaç, küñeleñ dä söyener, canıñ da tınıçlanır…

— Açulanma, karçık, ul balıknıñ iten aşıy almıym min…

— Nindi balık iten?

— Bügen totıp kaytkan balıknı äytäm. Tamakka ütmäyäçäk ul…

— İ-i, şunıñ öçen borçılıp yatasıñmıni äle? Nigä anı şunduk äytmädeñ?.. Peşermädem min anı… Tere bit ul… Küzlären şar açıp, rähätlänep yözep yöri… Tere cannı peşerälär dimeni?! Olı tabakka küçerep, suın alıştırıp kuydım äle. Cäl bit… Keşe küzläre belän karap yata, meskenkäyem…

3

Şulay öçäü yäşäp kittelär alar. Här irtädä, iñ berençe eş itep, ikäüläp balıknı barıp karıylar. Baştarak: “Bügen isänme?” — dip borçılıp, şomlanıp karıylar ide, tora-bara älege borçu, şom yukka çıgıp, bala karagan ana mäşäqatläre genä torıp kaldı: “Tamagı aç tügelme? Suın alıştırırga kiräkmime?”

Keşegä äytep keşe ışanmaslık häl bit. Yäşen yäşä­gän, aşın aşagan ike kart-korı, keşedän kaçıp, olı böten balık karap yatsınnar inde. Bala bakkan kebek bagalar, böten hästärlegen kürälär, üzlärenä dä küñel yuanıçı alalar…

İkençe könne ük balık yäşägän suga kömeş saldılar. Yuktan gına kilep çıktı bu yola. İrtän torgaç ta käräkäle tabak yagına kilep baskannar ide inde. İsänme-yukmı, yänäse. İsän, närsä bulsın aña. Änä salmak kına yözep kitte. Altınsu täñkäläre suda çak-çak kına belenä. Yözmäsä, suda anı tanıp alıp ta bulmas ide, mögayın. Şunısı kızık: yözä-yözä dä, köpşäkländerep, avızın açıp ala.

— Karale, kart, berär närsä äytmäkçe bulamı ällä bu su astı koşı. Änä bit, bezgä karap, irennären bültäytep tora…

— Äytsä dä äyter, kiçädän birle ber börtek rizık kapkanı yuk bit anıñ. Aşarga sorıydır…

— Aşattım inde, aşattım. Kiçä kiç min aña tarı yarması saldım, ikmäk cebetep birdem, körpä siptem… Yuk, kart, bu bütän äyber sorıy. Änä bit özeleplär karap tora…

— Karçık, “m” härefe belän äytä bu süzen. Änä bit urta ber cirdä “m” dip cibärä…

— “Timer” dime ällä?

— Yuk la, “ö”läşterep äytä ul.

— Alaysa, “kömeş” inde.

— Kömeş! Äye! Näq şulay di… Suga kömeş kiräk! Kömeş bulsa, bozılmıy, di ul. Elek-elektän suga kömeş salgannar. Bu da sorıy… Karçık, barmı bezdä kömeş?

— Kayan bulsın bezdä andıy zatlı äyber. Kömeşe dä, altını da yuk…

— Tege vakıtta sandık töbennän patşa täñkäläre çıkkan ide, häterliseñme? Häzer kayda alar?

— Kayda bulsın, şunda uk. Ällä şul akçalarnı salmakçı bulasıñmı?

— Tagın närsägä yarıy soñ alar? Menä bit, can iyäse sorıy…

Fatıyma karçık, kömeş täñkälär ezläp, çolanga çıgıp kitte, Gaziz kart balık belän söyläşep kaldı.

— İ izge can iyäse, närsä kiräk siña minnän? Minem gomerem artınnan kilmägänseñder bit? Ällä… gomer büläk itär öçen, minem yanga Can-balık bulıp çıktıñmı? Äytä genä almıysıñmı? Minem canım balık bulıp yäşime ällä? Nik däşmiseñ? Küzläreñ moñlı sineñ. Küzlärdän can häräkäte kürenä, di ide märhüm ätäy. Salkın suda yäşäsäñ dä, sineñ küzlärdä cılı nur bar. Min anı yar buyında uk kürdem. Närsä kiräk siña minnän, äy, Canbalık? Nindi yazmış yurap yöriseñ sin miña? Zinharlap sorıym: märhämätle bul, miherbanlı bul, igelek kıl, ozın gomer telä, bähet bir… İşetäseñme, äy, tabiğat balası, minem bu yaktı dönyada ber gayıbem, ber gönahım da yuk. Bala çagım açlıkta uzdı, yäşlegem tir tügep ütte, frontta kan koydım, annan soñ balalar üsterdem, Fatıymaga barmak belän dä çiyertmädem, keşelärne räncetmädem… Bähillä mine, ozın gomergä bähil­lä… Minem yäşisem kilä, äy, Canbalık!

İdängä tezlängän kileş, tabaktagı balıkka yalvarıp toruçı kartın kürgäç, işek katında päyda bulgan Fatıyma karçık şunduk poçmakka postı. Kurkuı yözenä çıkkan. “Ber-ber häl bulganmı ällä bu kartka? Şaytan şayarganmı, cen alıştırganmı? Nindi balık bu? “Can” di bit, “yazmış” di… ay Allam!..”

Fatıyma karçık, avırlık belän bulsa da, şuña töşende. Alarnıñ öyenä balık belän bergä nindider ser kerde, ser genä tügel, siher, şom kerde… Yuk, tögäl genä belmi ul, bälki, bähet üze kergänder?

…Berniçä könnän tañ belän kürşedäge Röstäm kergän. Közgä mäktäpkä barası bulsa da, “r” härefen äytä almıy ul:

— Yakın babay, balıkka balabızmı?

Gaziz kart yılmaep cibärde. Ğadättägeçä şayarta başladı:

— Kem äle sin?

— Löstäm…

— Kem-kem?

— L-l-löstäm!

— Löstäm digän isem bula dimeni?

— Löstäm tügel, Löstäm.

— Röstämme?

— Äye… Äydä balıkka!

— İ bala, bala… Minem balıkka yörü çorım uzdı şul. İñ zur balıgımnı tottım inde min. Küräseñ kiläme?

Röstämneñ küzlärendä nur balkıdı.

— Küläsem kilä…

Şulay alarnıñ yärdämçeläre barlıkka kilde. Gaziz kart başta uk açıklap kuydı:

— Röstäm balam, äydä bu bezneñ ser bulsın. Bu balık hakında berkem dä belergä tiyeş tügel. Añladıñmı?

— Añladım. Belkemgä dä äytmim. Ant itimme?

— Kiräkmi. Min bolay da ışanam. Bez bit duslar. Ä duslar süze üze ant kebek, şulaymı?

— Şulay… Tizeläk külsät inde, Yakın babay!

Röstäm, çınlap ta, bik kulay yärdämçe bulıp çıktı. Balıkka böten kiräk-yaraknı ul taşıp tordı. Seläüçän kazıp kertte, yılgadan su taşıdı, akvariumda üsä torgan ülännär tabıp kiterde. Süzendä dä tora belä ikän — Gaziz kartlarda balık yäşi başlavın avılda berkem dä belmi kaldı.

Şulay öçäüläp balıknıñ suın alıştırıp yörgändä, şähärdän Fähim kaytıp töşte. Güzäl isemle kilennäre belän onıkları Marat ta anıñ belän ide. Öydä balık çistartırga cıyınalar dip uyladı bulsa kiräk, kaytıp kerü belän, Fähim kulına pıçak totıp kilep citkän…

— Kayale, ätkäy, üzem tiz genä eşkärtep biräm. Balıkka yöri başlagansıñ ikän. Alaysa… tereldeñ?

Fatıyma malayı kulınnan pıçaknı şunduk tartıp aldı.

— Pıçak belän şayarmıylar, ulım. Süz belän dä şayarmıylar. Bu aşıy torgan balık tügel, yäşi torgan balık. Bezdä yäşi ul…

— Närsä? Nindi balık? Niçek yäşi?

— Äye, anañ döres äytä, Canbalık ul, gadi balık tügel…

— Ätkäy! Änkäy! Närsä buldı sezgä? Nindi äkiyät uylap taptıgız tagın?

— Ber dä äkiyät tügel, balam. Şul balıknı totıp kaytkannan soñ, ätkäñneñ häle ciñeläyde, avıruları onıtıldı, käyefe yahşırdı…

— Ä Canbalık digäne närsä inde?

— Şundıy isem birdek bez aña. Can kebek ul. Kemneñder canı kebek. Küzläre keşenekenä ohşagan…

— Berkemneñ dä canı tügel, minem can.

— Ätkäy, bäğrem, sin üz akılıñdamı?

Gaziz kartnıñ soñgı süzlären işektän kerep kilüçe Güzäl dä işetep kalgan.

— Än-ne-käyem!.. Nişläp bettegez sez bez yukta? Ätkäy?..

— Barıbız da üz akılında, balam. Kartaygaç, üzegez dä añlarsız äle. Kartaygan keşe üz canın qaderli başlıy, anıñ kayda buluın, kemdä buluın ap-açık toya başlıy… Menä min dä toydım canımnı. Ul şuşı balıkta. Bik keçkenä çagımda alıp kalgan ide. Tege suga batkan çaknı äytäm… Häzer änä kabat alıp kayttı…

Fähim bütän soraşıp tormadı, yarıy, üzegez beläsezder inde digän kebek başın kaktı da, bakça karau säbäbe belän, tışka çıgıp kitte… Röstäm belän Marat balık belän bulaşıp kaldılar.

Güzäl Fatıyma karçıknıñ kolagına ürelde:

— Çınlap söylisezme sez bolarnı?

— Şayarudan uzdı inde, kızım. Can iyäse bit ul. Başka ber balık bulsa, ällä kayçan ülär ide. Bu balık adämi zat kebek, tele genä yuk… Bälki äle tele dä bardır. Änä bit ul niçek avızların aça!.. Bez işetmibez genäder? Kayçakta keşelär balıknı tügel ber-bersen dä işetmilär häzer…

4

Köz citkäç, tagın öçäü kaldılar. Fähimnär şä­härlärenä kitep bardılar, Röstäm mäktäpkä yöri başladı. İke-öç atnaga ber genä kerep çıga. Anda da ozak tormıy, däres häzerlise bar dip beraz utıra da yögerep çıgıp kitä…

Soñgı könnärdä alarga mäñge aynımas Torna Häyri kerep yöri başladı. Sabantuy könne ulları kaytuına koygan äçe baldan öleş çıgargan ide, şunnan iyäläşep kitte, kerä dä citä, kerä dä citä… Menä şul Torna berdänber könne, Gaziz kart belän Fatıyma karçık balıkları belän bulaşıp yörgän çakta, öslärenä kilep kerde. Baştarak tabak tutırıp yatkan käräkäne kürep aptırabrak kalsa da, berazdan, uçların uçka ışkıp, kart­lar yanına kilä dä başladı.

— Zakuska da bar ikän monda… Gaziz abıy, yöz gramm gına salıp bir äle, ä?.. Tege balıñnıñ täme gel tel oçında tora…

Fatıyma karçık anı etä-törtä kuıp çıgardı çıgaruın. Ämma Torna kuşamatlı bu adäm zatı şul arada kartlarnıñ balıgın da, balıklı tabak töbendä yatkan kömeş täñkälärne dä şäyläp, kürep ölgergän ide inde…

Öç könnän tagın kilde ul. Fatıyma karçık — kibetkä, Gaziz kart timerçelekkä kitkän çak ide. Alar kaytkanda, tabaktagı balık yukka çıkkan, anıñ belän bergä tege ike kömeş täñkädän dä cillär iskän…

Baştarak balıknıñ yuklıgın iskärmädelär dä. Härkem üz eşe belän mäşgul buldı: Fatıyma karçık on ilärgä kereşte, Gaziz kart çıbırkıga tegärcep ürä başladı. Läkin bik tiz arıdı. Häle bette. Tını kısıldı, yöräge cilkende. Soñgı vakıtlarda mondıy hälneñ bulganı yuk ide bit. Ällä tagın başlanamı bu kahär töşkere avıru?!

Gaziz kart, köç-häl belän genä olı yakka kerep, täräzä yanına kilde. Uramda sibäli başlagan yañgır anıñ küñelen tınıçlandıra almadı, kiresençä, nindider bilgesez şom gına östäde. Ällä şuşı yañgırlar anıñ hälen alamı? Yuktır, niçä kön yılamsırap tora bit inde dönyası, nişläp bügen genä bireşte soñ ul, alaysa?

Ös-başın da salıp tormıyça, tüşäk-mendärlär östenä yantaygan kartın Fatıyma karçık ta kürep aldı. Ul ötälänep kilep citkändä, Gaziz kart, küzlären yomıp, märtkä kitep bara ide inde. Läkin märtkä yul yırak, anda barıp citkänçe meñ tapkır ülep, meñ märtäbä terelergä kiräk äle. Gaziz kart ta küz kabakların kütärde, tüşägennän kalkınganday itte, annarı nindider eçke teträü häm ilahi ber ahäñ belän sorap kuydı:

— Balık… Canbalık niçek anda?..

Fatıyma karçık aptırap kaldı. Anıñ yözenä şomlı külägä yattı, küzläre eçkä señep kerde, bolay da tar irennäre kısılıp yukka çıktı… Ul, därräü torıp, miç artı bülmäsenä kerep kitte, anıñ cilennän karavat yanında torgan artsız urındık avıp kaldı…

Küp tä ütmäde, miç artınnan:

— Ay Allam! Yuk bit! Yukka çıkkan bit!.. — digän şomlı, ahlı avaz işetelde.

Gaziz kart öçen bu yañalık tügel ide. Ul üz häleneñ, üz gomereneñ şul balık hälennän, balık gomerennän toruın añlap ölgergän ide inde.

Miç artınnan ötälänep kilep çıkkan Fatıyma karçık işektän mıştırdap kerep kilüçe Zäytünä kortka belän bäreleşte.

— Nişliseñ sin, Fatıyma? Küzeñ çıkkanmı ällä? Bärep üteräseñ bit inde…

— Ay Allam!.. Harap buldım, kölkegä kaldım. Ber cireñ dä avırtmadımı, Zäytünättäy? Kaya, sıpırıştırıym bulmasa…

— Sıpırttı di… Ber gönahsız tänemä kagılır ideñ bugay. Ahirätkä barırga cıyınganda…

İşek katında pır tuzıngan karçıknı Fatıyma çak kına tınıçlandıra aldı. Tegese, yañgırda çılangan östen salıp, berara tın algaç, kerüeneñ säbäben söylärgä kereşte:

— Eşemne taşlap yörmäs tä idem. Torna Häyridän sak bulıgız, dip kenä kerdem. Baya sezdän kilep çıktı bit… Çınmı bu, ällä küzemä genä kürenäme?

Fatıyma barısın da añlap aldı. Zäytünä karçıkka Gaziz kart yanında torıp torırga kuştı da, östenä annan-monnan gına börkänep, tışka çıgıp yögerde…

Şul kitüdän ike-öç säğat yörep kayttı ul. Zäytünä karçık avıru yatkan tüşäk yanınnan ber adım da çitkä kitmäde. Gaziz kart isä, isenä kilgän sayın, ber ük süzne tukıdı:

— Canbalık… Canbalık…

Zäytünä karçık:

— Nindi canbalık ul, Gaziz balam? Ni söyliseñ sin? — dip töpçenep karagan ide, tegese, avırlık belän genä küz kabakların kütärep, usal karap kuydı. Zäytünä karçıkka öşkerenep, sıpırınıp utırudan başka çara kalmadı…

Yañgırda manma bulıp kaytıp kergän Fatıyma karçıknıñ kullarında lämgä, balçıkka pıçranıp betkän käräkä balıgı yata ide. Ul anı, kükräk balası totkan kebek, sak kına kuyınına kıskan, söyläşüe dä bala imezgän analarnıkı kebek:

— İ-i, sabıyım minem! Ällä kayda yugalıp yörgän bit ul… Häzer yuınıp, kapkalap alabız...

Eşen beterep, kulların sörtä-sörtä olı yakka çıkkan Fatıyma karçıknı Zäytünä kortkanıñ aptıraulı yöze karşı aldı. Ämma bu yöz avız açıp berni soramadı.

Gaziz kart yokıga kitkän. İke yak çigäsennän berniçä börtek tir bärep çıkkan. Sulışı tigez. Yöze tınıç. Dimäk, avıru uzgan. Yäşäü ülemne ciñgän. Gomer dävam itä…

Nihayät, bügen kürgän ğalämätlärdän telsez, añsız kalgan Zäytünä karçıknıñ “tele açıldı”.

— Ni kılanıp yöriseñ si-i-in? Nindi balık u-u-ul?.. Berär zähmät kagılmagandır bit üzegezgä?

— Bernindi zähmät tä tügel. Balık ul. Çıp-çın balık. Gaziz Küäştän totıp kayttı. Cäydän birle bezdä yäşi. Närsäse bar inde anıñ — keşe mäçe tota, et tota. Ä menä bezdä — balık… Gaziz şulay teläde.

— Ästäğfirulla… Balık ta asrıylar ikän alaysa…

— Asrıylar şul…

— Tege yünsez alıp çıgıp kitkänme?

— Alıp çıgıp kitkän… Tabak töbendäge kömeş akçalarga kızıkkandır inde. Beroçtan balıgın da eläktergän. Läkin alıp kaytıp citä almagan. Uramdagı lämgä töşep kalgan. Şunı ezläp yördem. Gaziz bik borçıldı. Tapmıyça kaytmadım…

— Balalar akılı kerde mikänni üzenä? Gazizcanga, dim… Balık dip inde…

— Yuk-yuk, üz akılında ul. Şul balıknı totıp kayt­kannan birle avırganı yuk. Siher bar kebek, adäm cannarı bar kebek añarda. Bu can Gazizneñ canına kardäş can kebek, billähi! Anıñ gomeren ozaytıp tora sıman, çın menä…

— Ästäğfirulla… Nindi köfer süzlär söyliseñ sin, Fatıyma?

— Ber dä köfer tügel, Zäytünättäy… Änä bit tege höräsän şul balıknı alıp çıgıp kitkäç, niçek özgälände meskenem, tüşäkkä kaldı, canı cäfalanıp, gomere özeläm-özeläm dip tordı. Ä balık tabılgaç, häle tagın yahşırıp kitte…

— Ättägenäse!.. Şulay buldı şu-u-ul… Tuktale, kızım, tıñlale. Şaytan eşe bulmagayı bu. Küldän tottık, disezme äle? “Tımık küldä şaytan uynıy” digän süz bar bit… Şaytan şulay keşe butap, can ireşterep yöri, di… Işanıp betmägez äle bu hälgä. Dogalarıgıznı ukıp torıgız…

— Ukımagan kaya inde. Gel ukıp, Hodaydan bähillek sorap kına torabız. Namazdan da kaldırmıybız. Hodaynıñ üze belän, färeştälär, izge ruhlar belän bäylänmägän mikän ul balık dip uylıym, aptıra­gaç…

— Şulay gına bula kürsen berük. İzgelek teläsä nindi can börtege bulıp kilä ala, di bit… Barıber saklanıgız. İzgelekkä yavızlık iyäläşüçän…

— Kurkıtmale, Zäytünättäy…

— Täübä-täübä, Hoday kürsätmäsen, isän-imin yäşägez berük. Yarıy, min çıgıym äle, bolay da sezdä yartı könem uzdı…

Zäytünä karçık çıgıp kitte, ä anıñ avır uyları torıp kaldı. Fatıyma karçık alar belän nişlärgä dä belmäde, tegendä sugıldı, monda bärelde, ämma küñelenä kerep oyalagan şomnan kotıla almadı: “Bu balık kem, närsä — izge falmı, ällä berär bäla iyäseme?”

5

Uyangaç, Gaziz kartnıñ küñelenä kilgän berençe uy ülem hakında ide. “Ülem — kotılgısız…” Läkin anıñ küñelendä ber tamçı kurku yuk. Uynıñ oçı yuk, dilär. Baya uylıy başlagan uynıñ da dävamı bar ikän: “Ülem — kotılgısız, şuña kürä annan kurkırga yaramıy…” Ahır çiktä, ülü dä yäşäü mizgele bit.

Gaziz kart kiçä bulgan hällärne küñelennän kiçerergä tırışıp karadı. Kinät yıgıldı ul… Närsäder buldı aña… Närsä ikänen anık kına äytä almıy, ämma ul “närsä” digänneñ balık belän, döresräge, Canbalık belän bäylängän buluın tögäl belä…

Gaziz kart, avırlık belän genä torıp, miçkä taba kitte. İşek yañagına totınıp häl aldı, annarı ışanıçlı, nık adımnar belän miç artına yünälde.

Balık üz tabagında tınıç kına yözep yöri ide. Gaziz kart päyda buluga, nindider yakın, gaziz tuganın sizengän kebek, koyrıgın çäpeldätep, borgalanıp-uynap aldı.

— İsänme-saumı, Canbalık?..

— İsänme, Gazizcan…

Kart siskänep kitte. Nindi tavış bu? Nindi serle ahäñ? Canbalık isänläşäme şulay? Yuk, bu tavış kayandır östän, küktän kilä… Hoday katınnan… Avıru galä­mäteder inde. Böten dönyası avırudan kotılıp kilgän çak bit. Ni bulmas… Ni işetelmäs…

— Menä avırıp kittem bit äle, Canbalık… Ülä yazdım…

— Ülä yazdık…

— Bäy-bäy, sin söyläşäseñmeni?

— Min söyläşäm…

— Balıklar da söyläşämeni?

— Yuk, balıklar söyläşmi…

— Ä sin nik söyläşäseñ?

— Min bit balık tügel, min — Canbalık…

— Anısın beläm, Canbalık…

Gaziz kart söyälgä katkan uçların suga töşerde. Canbalık şunduk yözep kilep citte. Menä ul, kartnıñ barmaklarına ışkıla-ışkıla, altınsu täñkälären yılkıldatıp, äylänä-tulgana başladı. Nindider serle-siherle yola biyüe başkara ide ul. Uçında irkälänep, yözep yörgän balıknı toyu Gaziz kartnıñ üzenä dä rähät ide.

— Sin mine taşlamassıñmı, Canbalık?

— Ä sin mine, Gazizcan?

— Min taşlamam. Üzem isän çagında sine berkemnän dä räncettermäm, äy Canbalık! Işanasıñmı miña?

— Işanam… Tik sin şundıy köçsez! Sin bit keşe. Sez, keşelär, böten närsädän kurkıp yäşisez. Här yäşäü mizgelegezgä kurku, şom señgän. Ä menä Hodaydan kurıkmıysız… Hodaydan kurkırga kiräk… Sez barıgız da anıñ katına baraçaksız…

— Canbalık, min Hodaydan kurkam. Min keşe tügelmeni?

— Yuk, sin Hodaydan kurıkmıysıñ, sin ülemnän kurkasıñ. Bolar ber ük tügel…

— Canbalık, äyt äle, tege dönya barmı?

Balık bu yulı däşmäde. Koyrıgın salmak kına borgalap yözep kitte.

— Nik däşmiseñ, Canbalık?

— Min… ni diyärgä dä belmim.

— Nik? Ni öçen? Barmı soñ ul ahirät dönyası?

— Belmim…

— Beläseñ sin, Canbalık. Äytergä genä telämiseñ. Dimäk, yuk?..

— Min siña “yuk” dimädem. “Bar” da dimim. Keşe bu hakta tögäl belergä tiyeş tügel. Keşegä bu hakta tögäl belergä kiräk bulsa, Hoday Täğalä aña ul dönyanı ber kürsätep algan bulır ide. Keşelärneñ ruhı totanaklı tügel, küñelläre zägıyf. Ahirät dönyasın kürgän keşe öçen bu dönyanıñ qadere betäçäk, yäşäüneñ mäğnäse yugalaçak. Şuña kürä Hoday Täğalä bu hakta ım-işarä birä, ämma törtep kürsätmi… Şunı gına äytäm: keşe ul dönyaga äzerlänergä tiyeş. Ülemgä tügel, Hoday katına, ahirät cännätenä barırga äzer bulırga tiyeş.

— Rähmät, Canbalık.

— Rähmät? Ni öçen?

— Sin minem sorauga cavap birdeñ.

— Ä sin — minem sorauga…

Şapıldap işek yabıldı. Gaziz siskänep, aynıp kitkändäy buldı. Läkin kulların tabaktan tartıp almadı.

— Min kitim inde, Canbalık. Ällä niçek, buınnar yomşarıp tora. Sau bulıp tor… — Gaziz kart tabak östenä uñ kolagın kuyıp tıñlaganday itte. Bernindi tavış ta işetelmägäç, sorap kuydı: — Nik däşmiseñ, Canbalık?

— Kem belän söyläşäseñ sin, ka-a-art? Ni buldı siña-a-a? Ällä sataşasıñ inde?

— Yuk, bolay gına, karçık. Üz-üzem belän söyläşep toram. Üz-üzemne sügäm. Bigräk tiz bireşä başladım äle bu çirgä…

— Üz-üzeñ belän söyläşü kiräk, bik kiräk, kart. Şik-şöbhälärdän kotılu öçen kiräk ul. Anısı yarıy. Atu kurıktım. Mäytäm, avıru zähmät bulıp kildeme ällä, dim…

— Döresen genä äytkändä, şuşı balık kisäge belän söyläşep tordım. Nindider serle mäğnä bar bu can iyäsendä. İskärgäneñ yukmı?

— Bar, nik bulmasın?! Tege iserek Torna alıp çıgıp kitkäç, tüşäkkä yıgıldıñ bit, häterlämiseñmeni?

— Şulaymı, karçık?

— İ-i, üzeñ dä inde!.. Şul balıknı ezläp, ike säğat buyı uram taptadım, östemdä çılanmagan cep kalmadı. Çäbälänep, üzeneñ kayda ikänen kürsätmäsä, mäñge tabarlık tügel ide…

— Yazmışı şul bulır ide…

— Nindi yazmış hakında söyliseñ sin, kart? Ul harap bulsa, sin dä mantımas ideñ… Haman añlamıysıñmıni şunı?

— Yuk, añlamıym.

— Sineñ sälamätlegeñ, gomereñ şuşı balıktan tora häzer, beldeñme?!

— Niçek inde?

— Üzeñ şulay dideñ bit. Tüşäkkä yıgılgaç: “Canbalıknı karagız”, — dideñ. Sin bit monı: “Minem avıru şul balık belän bäyle”, — dip äytkän kebek äytteñ. İseñdä yukmı?

— Yuk… Bu ni digän süz inde, karçık?

— Bumı? Bu… Bu balık — sineñ canıñ digän süz…

— Ä?..

6

Salkınnar başlandı. Äle kışnıñ nıklap kilep citkäne yuk, ä köz inde kitep bara. Tabiğatneñ yokımsırıy başlagan mäle. İrtälären küllär, sulıklar yuka gına elpä belän kaplansa da, töşkelekkä közneñ tıynak koyaşı älege serle cäymäne şunduk yalap ta ala…

Gaziz kartlarda yäşäüçe käräkä balıgı da tıngısızlana başladı. Yokı şaukımı şulay tıngısızlıy, ahrı, anı. Änä bit tabaknıñ töbenä töşep yatkan bula da, ezlägän lämen taba almagaç, öskä atılıp çıga, tabaktagı sunı böten idängä çäçrätep beterä…

Äye şul, käräkägä läm kiräk. Kışka ul lämgä kümelep yata, berniçä ayga yokıga tala, yazın su östennän bozlar arçılgaç kına, kabat tormışka kayta. Gaziz kart monı gına añlıy, älbättä. Tik berni dä eşli almıy…

Balalarda päygambär akılları bar, dilär bit. Balıknı nişlätergä ikänen kürşe malayı Röstäm äytte:

— Kile külenä iltelgä kiläk anı, — dide ul, — änä bit niçek bälgälänä…

Gaziz kart malaydan oyalıp, kıyınsınıp kuydı. Ä bit bu anıñ başına da kilmägän ide. Üze yakın-tirädä hörmätle keşe bulgan bulıp, Yakın babay bulıp yöri…

Röstämneñ küptän kergäne yuk ide. Sagıngan. Yakın babasın da, Yakın äbisen dä sagıngan. Canbalıknı da sagıngan. Şunda uk anıñ belän uynarga kereşte. Tegese genä bik şayarırga, uynarga telämäde. Röstäm aña kümäç sınıkları da, balıklar öçen mahsus satıla torgan cimnär dä birep karadı. Käräkä balıgı töpkä ük töşep yattı da, ber tamçı da kuzgalmıyça, moñsu küzlären mölderämä tutırıp, östäge adäm balalarına karap toruında buldı.

Balıknı kaynar çäy eçep, “eçtän kiyenep algaç” iltergä buldılar. Röstämneñ änise şulay di. “Eçtän kiyenep yör” di. Uramga kaynar rizık aşap çık, digäne anıñ. Häzer kanikullar bit, kaytıp kergäne dä yuk. Eçtän kiyenmäsäñ… häzer mışkıldap çıgasıñ…

Östäl artında ällä ni söyläşmädelär. Härkemneñ üz uyı. Läkin bu uy öçesendä dä ber ük ide: “Döres eşlilär­me alar?”

Moñsu, bik moñsu, hätta yamansu ide küñellärenä. Balık hakında söyläşmädelär. Miç yagına yalgış ta küz taşlamaska tırıştılar. Bik säyer küreneş bu. Ğayeple keşelär kebek, borın aslarına gına karap çäy çömergän bu öç can dürtençe ber cannıñ yazmışın häl itärgä tiyeş ide. Ä bälki… kiresençäder? Külgä küçüe belän, Canbalık bu Hoda bändäläreneñ häläl yazmışların häl itäder? Gomerlären ozaytadır? Yäisä kıskartadır?

Balıknı ikäüläp ilttelär. Gaziz kartka iptäşkä Röstäm iyärde. Saz yırıp barası yuk — cir tuñıp ölgergän. Ämma katı, taygak sukmaktan baru rähät tügel. Kartnıñ ayak buınnarı arıgaç, balıklı çiläk Röstäm kulına küçte. Malay anı ütä ber gorurlık belän kütärep bardı. Bik möhim eş eşlägän keşe kebek, olı-olı atlap, aldanrak bardı, külgä kilep citäräk, citdi kıyafät çıgarıp, Yakın babasın tuktalıp kötep aldı.

Bu möhim yolanı Gaziz kart üze başkarırga tiyeş ide. Röstäm monı gına añlıy. Şuña da däşmi, soraşıp, töpçenep, Yakın babasın cäfalamıy. Çittän karap kına tora.

Gaziz kart, balıknı kül çitenä töşerep cibärgänçe, aña bik ozak karap tordı. Eçennän genä doga ukırga kereşte. “Ägüzü-bismilla…”dan başlap kitkän ide, ällä nindi äfsennärgä barıp çıktı, şulay da küñelendäge ihlas teläklären, çın möemin-möselmannarça, Korän dogası belän oçlap kuydı.

Käräkä balıgın boz elpäse belän kaplana başlagan kül çitenä kuygaç ta tınıçlanmadı Gaziz kart. Canın özep kaldırgan keşe kebek kılandı:

— İşetäseñme mine, Canbalık? Açulanma, yäme. Min sine üz kullarım belän salkın suga saldım. Salmas ta idem, şulay kiräk. Sin bit tabiğat balası, sineñ gomer bişegeñ, tugan ileñ — şuşı kül. Sineñ belän bergä min üzemneñ dä ber gaziz öleşemne salam, şuña kürä sin yalgız tügel. Sineñ dä ber öleşeñ mindä kala. Min monı sizäm, toyam, beläm. İsän-sau tor, sin isän bulsañ, min dä isän bulırmın. Yazın tagın oçraşırbız. Söyläşerbez… Yä, huş, Canbalık…

Balık haman şul ber urında tordı. Nişläpter kül töbenä töşep kitäse kilmäde anıñ. Gaziz kart monı närsägä yurarga da belmäde. Läkin ürelep kire almadı. Balıkka karap tagın ber märtäbä başın ide dä, Röstämne citäkläp, kaytu sukmagına çıktı.

Canbalıknı küldä kaldırıp kaytkaç, Gaziz kart tiz genä öygä kermäde äle. Yuk eşne bar itep işegaldında yörde, abzar-kuralarnı, ambar-kelätlärne barlap çıktı, bakçaga kerep utırdı. Barıber tınıçlana almadı. Şul tıngısız hälendä Fatıyması yanına kerergä turı kiläçäk aña. Bälki… bergä gomer itkän karçıgı yanında tınıçlanır anıñ yarsıngan küñele?

Yuk, tınıçlanmadı. Can-ruhınnan mährüm kalgan keşe kebek, tavışsız-önsez genä öygä kerde dä, başın kütärep tä karamıyça, mıştım gına östäl artına barıp utırdı.

— Çäy yasap birimme, atası? — dip, ötälänep miç artınnan kilep çıkkan Fatıyma karçık anı tanımadı. “Atası” dip, ütä dä yagımlı çagında, kartnıñ küñelen küräse kilgändä genä äytä ul. Ämma bu yulı Gaziz kartka şuşı mölayım süz dä täesir itä almadı.

Fatıyma karçık anı borçımaska buldı. Yänäşä namazga baskanda da däşmäde, soñınnan namazlıkların törep, şürlekkä alıp kuygaç ta söyläşmäde. Küzlegen kiyep, “Möselman kalendare” kararga totıngan kartı aña bik tä kızganıç bulıp kürende. Yöze agarıbrak kitkän, küzläre eçkä batkan, bu küzlärdäge nur balkışı da cuyılgan kebek toyıldı. Öşi, ahrı, ul. Änä bit sırma kamzulına qadär kiyep kuygan, anıñ östennän iske şäl börkängän. Yugıysä öy dä cılı bit…

Gaziz kart, çınlap ta, gomerdä bulmagança, öşep-tuñıp utıra ide. Mal karap kergän Fatıyma karçık:

— Suıtıp cibärde bit äle, änä çiläktäge sular tuñgan, sıyır astı da şakırayıp katkan, ay-hay, irtäläde bu kış, — dip, tüşäk çitendä börkänep, yabınıp utırgan kartınıñ hälenä kermäkçe buldı.

Kart däşmäde.

Fatıyma karçıknıñ kaynar çäye dä yärdäm itmäde. Aptıragaç, gradusnik kuyıp karadılar. Yuk, temperatura tärtiptä. Şulay da Gaziz kart niçek kiyengän şul kileş, östenä tagın ike kat yurgan yabınıp yatarga buldı.

Suık kitmäde. Tänenä cılı ütmäde. Canında da ber tamçı cılı yuk ide. Güyä bu can urınında nindider açıklık, buşlık ırcayıp kalgan, şul buşlık aşa salkın cil ıcgırıp tora…

Gaziz kart ta, Fatıyma karçık ta bik yahşı añlıylar — bu avıru tügel, bu — suık, bu — küñeldäge buşlık, bu — yugaltu, bu — bilgesezlek… Monnan soñ kıyın bulaçak, hätta bik kıyın bulaçak. Häm bu kıyınlıknı Gaziz kart üze sorap alganday aldı…

Töne buyı yoklap yokı bulmadı. Gaziz kart tuñıp-kaltıranıp çıktı, Fatıyma karçık ta kerfek kakmadı. İrtänge yakta gına ikese ber-bersenä sıyınıp yokıga kittelär.

Tañ atıp, kön açılgaç, çıltırap kapka keläse kütärelde, şıgırdap öyaldı işege açıldı, bu tavışlardan soñ, ozak köttermiçä, suık bolıtı iyärtep, işektän älege dä bayagı Röstäm kilep kerde. Kulında — çiläk. Çiläk eçendä — bozlı su... Üze yılamıy gına: — Yakın äbi! Yakın babay! Canbalık öşegän!.. Boz bulgan... Nişlibez inde?.. Niçek tereltäbez?.. Bez kiçä kaldırıp kitkän urında torgan da torgan, şuña tuñgan ul... Menä alıp kayttım...

Röstäm çiläk eçennän yartılaş bozga katkan balık gäüdäsen tartıp çıgardı. Ay-vay kilep, Fatıyma karçık miç artınnan tanış tabaknı alıp çıktı. Balıknı cılımsa suga cibärdelär. Boz kalın tügel ide, tiz erep bette. Canbalık berär säğatläp häräkätsez yattı da, sudagı boz kisäklären aralıy-aralıy, salmak kına yözep kitte. İñ söyengäne Röstäm bulgandır. Gaziz kart däşmäde — aptıragan kıyafättä başın kagıp tik tordı. Ä menä Fatıyma karçık bu vakıygadan olı mäğnä çıgardı.

— Menä ni öçen öşegänseñ sin…

7

Tagın öçäüläp yäşäp kittelär. Röstäm kül töbennän läm kazıp alıp kayttı. Bu lämne tabak töbenä cäyep, anı kamış kıyakları belän bastırıp kuydılar. Su tınçımasın öçen, kömeş kiräk ide. Mäñge iserek Tornadan tege täñkälärne kire kaytarıp ala almadılar. Kürşe Zäytünä kortka yärdämgä kilde, yäşlegendä çäçenä tagıp yörtkän kömeş çulpıların kertte. Yuk, soramadılar da. Üze kertte. “Kömeş-kömeş” dip özgälänülären işetep kalgandır inde.

Canbalık cayın taptı. Alıp kaytkannıñ ikençe könendä ük, kamış kıyakların aralap kerde dä, sırtına yatıp, lämne kıynıy başladı. Tabakta keçkenä davıl-garasat kuptı. Läm su töbenä utırganda, balık, läm astında kalıp, kürenmäslek bulgan ide inde. Ul şulay böten keşe küz aldında kışkı yokısına kitep bardı, ä Gaziz kart belän Fatıyma karçık beraz tınıçlanıp kalganday buldılar. Ämma çolannıñ karañgı poçmagında torgan balık hakında onıtmıylar: könenä yöz märtäbä çıgıp karıylar. Çolanda su tuñmıy, gel genä yörep torılgaç, öydän urgılıp çıkkan cılı hava salkınnı örketebräk tora. Balık yatkan tabak suına yuka gına elpä kaplap kuydı, ul kalınaya başlasa, şunduk vatıp alalar. Suıklar bulmadı tügel, buldı. Mäsälän, Yaña yıl aldınnan katı salkınnar başlangaç, Fatıyma karçık belän Gaziz kart, sak kına kılanıp, tabaknı öygä kertep tordılar.

Tormış dävam itte. Balık mäşäqate belän üzeneñ avıruın da, başka ah-zarların da tiz onıttı Gaziz kart. Fatıyma karçık kına tınıçlanıp betä almadı. Balık öçen ul ayıruça nık ötälände. Çönki kartnıñ gomere şuşı su astı koşı belän bäylängän buluın ul Gaziz kartnıñ üzenä karaganda da nıgrak töşengän ide.

Şulay dip uylavı belän Fatıyma karçık nık yalgıştı. Keşe-kara kürmägändä, Gaziz kart, çolanga çıgıp, üzeneñ Canbalıgı belän söyläşep yöri başladı. Äytüemçä, bu hakta hätta anıñ üz karçıgı da ozak vakıtlar belmi yäşäde. Ä berkönne tübän oç Säviyälärgä kiç utırırga dip çıgıp kitkäç, onıtıp kaldırgan kul eşlären alır öçen öygä kergändä, çolanda ut kürep, kotı botına töşte. Canı çıga dip tora! Ä anda!.. Kartı tege balık belän söyläşep tora!

— Minem yäşisem kilä, Canbalık… Yuk, artıgın soramıym. Keşe öleşe kiräk tügel miña. Üzemä tigäne dä citä. Beläm, mindä bik katı avıru bar… Sin bulmasañ, küptän ülgän dä bulır idem inde… Tagın beraz yäşisem kilä, Canbalık… Ber ay, ike ay, yartı yıl gına gomer bir miña, yalvarıp sorıym… Äy, işetäseñme, Canbalık?

— İşetä-ä-äm… Yäşä, Gazizca-a-an…

Ällä kayan, dönya töpkelennän işetelgän tonık avaz Fatıyma karçıknı kütenä utırta yazdı. Ul, işek yañagına sarılıp, sulış alırga da kurkıp, baskan urınında katıp tora birde. Gaziz kart süzen dävam itte:

— Gönahlarım da bar minem, beläm. Läkin min härvakıt birgän süzemä tugrı kaldım. Keşegä zıyan salmadım, aldamadım, hıyanät itmädem, iman alıştırmadım, dogadan vaz kiçmädem…

Tik… min… utız sigezençe yılda, kolhoz basuınnan ber kapçık boday urlap, tugannarımnı ülemnän saklap kaldım… Kırık ikençe yılda, atakaga barganda, doşman pulyasınnan çitkä taypılıp, isän kaldım; ul pulya yänäşä bargan Häbibrahmannıñ canın kıydı… İlle cidençe yılda elekkege mäçet binasınnan duñgız abzarı yasadım... Altmış biştä, uraza vakıtında, iserek Torna kotkısına iyärep, avızıma hämer kaptım... Citmeş tugızda, sabantuydan kaytkanda, Fatıymaga avır süz äyttem... Arba küçäre sınuda anıñ bernindi gayıbe dä yuk ide bit... Beläm anısın, Hoday Täğalä cäza birmi, ul bändälären kurkıta gına... Şul kurkuımnıñ ber öleşen genä bulsa da üzeñä alsañ ide, Canbalık… Kurku gomerne kıskarta bit…

İşek katında söyälep torgan Fatıyma karçık tüzmäde, sulkıldap yılap cibärde. Yuk, küzennän ber börtek yäş tä çıkmadı anıñ, ul küzläre belän yılamadı, küñele belän yıladı. Anıñ mışkıldavın Gaziz kart ta işette, ahrı, tiz-tiz genä cıyınıp, işekkä taba kilä başladı.

— Karçık, sinme bu?

Fatıyma däşärlek häldä tügel ide. Ul küz töplären­nän bulmagan yäşen sıpırıp bulaştı da, eş kırgan keşe şikelle, yan säkedä torgan söt çilägenä barıp yabıştı.

Gaziz kart barıber nider sizenä ide. Şuña kürä tagın soradı:

— Ber-ber häl bulmagandır bit, karçık? Ällä yılıysıñ inde?

— Yuk-yuk, ätise… Menä söt ayırtası bar ikäne iskä töşte dä kire kayttım äle. Kergändä, gönah şomlıgı, işekkä kulım kısılıp kitte… Şul avırtuga küñelem cebep aldı… Ä bolay barısı da äybät, atası. Äydä inde, kerik… Häzer çäy kuyıp cibäräm…

8

Yaz irtä kilde. Bıyıl yaz belän cäy bergä kildelär. Mart ayında uk cir arçılıp, apreldä, ofıktan ofıkkaça, böten dönyanı yäşellek kapladı. Tabiğat uyandı, koşlarga, cänlek-canvarlarga, böten can iyälärenä can kerde. Çınlap ta, “canvar” digändä, “can bar” digän mäğnä bar bit, “cänlek” süze dä baştarak “canlık”, yağni “can urını” bulıp yörgänder. Ä “can iyäse” süzennän mäğnä ezläp torası da yuk. Üze ük kıçkırıp äytep tora.

Ä küllärdäge, sulıklardagı balıklar? Yazgı koyaş cılısın toyıp, alar uyanmıymıni? “Balık” süze dä şulay uk nur, balkış belän bäylängän. Borıngılar nurnı, balkışnı gadi genä “balık” dip yörtkännär. Şul uk borıngılar öçen “nur” — “can” digän süz. Nur — cannıñ küzänäge, asılı bit. Dimäk, “balk” häm “balık” süzlärendä dä “can” mäğnäse bar. Şuña kürä balıklar uyanu — sulıklardagı cannarnıñ, can iyäläreneñ uyanuı digän süz…

Gaziz kartlarda yäşäüçe käräkä balıgı da, üz vakıtın belep, koyaşlı, nurlı dönya barlıgın isenä töşerde häm, lämle sunı bolgatıp, öskä kalıktı. Ä östä anı bu dönyanıñ ike ölkän keşese zarıgıp kötep tora ide. Yannarında ber malay da bar. Menä şul öçäü, Canbalık su östendä kürenügä, şundıy kuandılar, hätta yılmaep, kölep cibärdelär. Balık ta yılmaygan kebek buldı. Ämma anıñ keşeneke kebek matur küzlärendä nindider moñ-sagış bar ide. Bala bakkan ana şikelle, Fatıyma karçık avızın böreşterep söylänä başladı:

— İ-i, cankisägem minem, tordıñmı, uyandıñmı? Tamagıñ açkandır, yaktı dönyanı sagıngansıñdır… Äydük, tökle ayagıñ belän rähim it bezneñ araga…

Şunda Röstäm äytep kuydı:

— Balıknıñ ayagı bula dimeni, Yakın äbi?

— Bula, nik bulmasın. Anıñ ayagı — kanatları.

— Alaysa, bezneñ kul-ayaklal kanat bulamı?

— Artık küp sorau biräseñ sin, balakay. Küp sorau moğcizanı üterä ul.Üskäç barısın da belerseñ äle, ä häzer balıknı kararga, aşatırga kiräk… Kayale, kitep tor…

— Canbalıknı… — Gaziz kart karçıgın tözätep kuydı.

Fatıyma siskänep kitte, şunduk kartına kütärelep karadı. Gaziz kartnıñ küzlärendä nindider bilgesez moñ, gam bar ide. Bu gamle karaş balık küzlärendäge moñsu karaşka bik tä, bik tä ohşagan ide.

Canbalıknıñ suın alıştırdılar, küp itep rizık birdelär, Röstäm suda üsä torgan ülännär tabıp alıp kayttı. Tabaknı täräzä karşına, koyaş nurı töşä torgan urınga kuydılar. Aña şul gına kiräk bulgan da. Täräzädän balkıp koyaş kürenä başlauga, tabak çitenä yözep kilä dä, avız-borının öskä çıgarıp, nider äytmäkçe bula, şulay koyaşnı, könne sälamli kebek ul.

Yaşäü küñellelände. Gaziz kart belän Fatıyma karçık tormışında nindider yaña mäğnä barlıkka kilde. Bu balıknıñ yazmışı alarnıñ yazmışına nıklap bäylänep ölgergän ide inde. Alarga gına tügel, Zäytünä kortka belän kürşe malayı Röstäm yazmışında da bar bu balık. Döresräge, Canbalık!

Berdänber könne bu Hoda bändäläreneñ yazmış sukmakları bötenläy başka yakka borılıp kerep kitte. Bötenesenä dä Zäytünä karçık säbäpçe buldı. Kötü kugaç, Fatıyma karçık yanına sugılıp çıga torgan ğadäte bar anıñ. Bu yulı kergäç, tabaktagı balıkka ozak kına karap tordı ul. Annarı böten yäşäeşneñ asıl mäğnäsen açıp birä torgan süzne äytte:

— Balıklarnıñ häzer näsel arttıra torgan vakıtları…

Barısı berdäm ber-bersenä karaşıp aldılar. Läkin Gaziz kart ta, Fatıyma karçık ta, hätta Zäytünä kortka da balıklarnıñ niçek parlanuın, niçek kavışuın, kayçan uıldık çäçep, niçek ğailä koruın belmilär ide. Şunı gına belälär — här tabiğat balası kebek ük, balıklar da yazın näsel kaldıralar, yazın tormış koralar, gomerlären ozaytalar.

Şulay itep, Canbalık, çolannan öygä kergäç, berniçä atna gına yäşäp kaldı. Bu yulı da anı külgä Gaziz kart belän Röstäm ilttelär. Suga töşerer aldınnan, Gaziz kart balıkka bagışlap doga ukıdı, anı sudagı tormışına bähilläde.

Canbalık, kart äytkännärne añlagan kebek, koyrıgın bolgap, kanatların uynatıp, kagıp tordı. Tabaktan külgä küçergäç tä, şuşı säyer yolanı başkaruın dävam itte ul. Ämma, közge köndäge kebek, yar buyında ozak yuanmadı, adäm balaları yagına tagın ber märtäbä karap aldı da, uk kebek atılıp, töpkä töşep kitte. Anıñ şul kitüe belän, Gaziz kart küñelendä nindider ber möhim kıl özelgändäy buldı… Ul, yanında basıp torgan Röstämnän dä kıyınsınmıyça, balık kitkän yakka kul bolgadı:

— Sau bul, Canbalık… Ozak gomer yäşä…

Şul vakıt küldän nindider serle, iñräüle, ämma ap-açık tavış işetelde:

— Sau bul, Gazizcan… Ozak gomer yäşä…

Röstäm dä işetkän bu tavışnı.

— Nälsä bu, Yakın babay? Nindi tavış bu?

— Bu — Canbalık şulay bezneñ belän saubullaşa.

— Balıklal söyläşmi bit, Yakın babay!

— Balıklar söyläşmi, ä cannar söyläşä.

— Ä sineñ cannalnı külgäneñ balmı, Yakın babay?

— Bu hakta sorarga yaramıy, olan. Sin dä sorama. Hätta söyläşergä yaramıy. Cannı Hoday Täğalä birä, Hoday Täğalä ala… Şuña kürä cannar — anıñ karamagında gına…

— Minem bit şunı gına beläsem kilä: keşeläl can balık bulıp yäşi ala mikän? Yäisä koş bulıp? Yäisä beläl cänlek, hayvan bulıp?

— Belmim, olan. Şunı gına äytä alam: dönyadagı tereklek belän keşe arasında can baglanışı bar. Şul can keşeneñ asılın, tärtiben bilgeli. Ul zägıyflänsä, keşe dä gariplänä, hätta keşelegen yugalta… Min şunı gına äytä alam… Siña bu hakta belergä irtäräk äle, olan. Äydä kaytıyk inde. Fatıyma äbiyeñ yugaltkandır…

— Yakın äbi…

— Närsä-närsä?

— Yakın äbi ul miña, Fatıyma äbi tügel…

— He, yakın diseñ inde alaysa?

— Yakın şul. Sez miña oşıysız…

— Sin dä miña bik oşıysıñ, Röstäm balam. İgelekle, imanlı bala bulıp üs. Sin bezdän soñ da kalası keşe. Yakın babañ belän Yakın äbiyeñne onıtma, yäme. Bezneñ belän söyläşep tor…

— Ülgän keşe belän söyläşep bulamıni?

— Bula, balam, bula. Alarnıñ cannarı kala bit…

— Can ülmimeni, Yakın babay?

— Yuk, can — mäñgelek ul. Çönki ul — Hoday Täğalä ihtıyarında…

— Ä sineñ can kayda bulıl soñ, Yakın babay?

Gaziz kart, külgä karap, beraz uylanıp tordı. Annarı, Röstämgä borılıp karamıyça, moñsu gına äytep kuydı:

— Şuşı urında bulır…

— Şuşındamı? Ällä?.. Ällä… Canbalık — sineñ canmı, ä, Yakın babay?

Gaziz kart bu yulı cavap birmäde, avır sulap kuydı da kaytu yagına kuzgaldı. Kulındagı çilägen şaltırata-şaltırata, Röstäm anıñ artınnan iyärde.

9

Sabantuylar citte. Avıl küzgä kürenep işäyä başladı. Gaziz kartnıñ da ulı kaytıp töşte. Marat däü ätisen bik sagıngan. Läkin üpkäse dä bar: “Nigä dip inde tege balıknı kire cibärgännär? Öydä bernindi kızık kalmagan…” Röstämne kürgäç kenä tınıçlandı. Röstäm aña Canbalık belän bäyle böten tarihnı söyläp birde… Söyläp betergäç, Maratnıñ kolagına borının törtep: “Ul balık Yakın babaynıñ canı, beldeñme?” — dip pışıldadı.

Tegese añlap betermäde bugay, şähärdän alıp kaytkan maşinası belän uynarga kereşte. Röstäm Canbalıkka karaganda uyınçık maşinasın östenräk kürgän bu şähär balasına beraz säyersenep karap tordı da, yarar, sineñçä bulsın alaysa, digän kebek, öylärenä üz uyınçıkların alırga yögerde.

Balıknıñ yuklıgın belgäç, Fähim dä, Güzäl dä, närsägäder riza bulmagan kebek, kaşların çöyep, borınnarın cıyırıp kuydılar. Alarnıñ da bik küräse kilgän ikän Canbalıknı. Soñınnan Fähim basınkı gına tavış belän:

— Här can iyäseneñ üz dönyası, üz ile, üz tormışı bulırga tiyeş. Döres eşlägänseñ, ätkäy, — dip äytep kuydı.

Yaulık oçların böterep, küzlären sörtep toruçı Fatıyma karçıknı kilennäre Güzäl koçaklap uk aldı:

— Änkäy, ällä yılıysıñ inde? Şul balık öçenme?

— Balık kına tügel ide ul, kızım… Keşe karaşları, keşe akılları bar ide añarda. Şuña da bik cäl. Nık künegeşkän idek… Bala karagan kebek karadım min anı… Nigä yılamaska?! Yılıym, balam. Ul da can bit. Canbalık…

Gaziz kart süzgä kuşılmadı. Ul eçennän yılıy ide. Küñelendäge betmäs sızlavık, tamak töbendäge ütmäs töyer aña buşanıp, açılıp kitärgä hiç irek birmi toralar ide…

Kartnıñ hälen sizgän kebek, tämle telle Güzäl sorap kuydı:

— Bezneñ ätkäydän dä matur keşe yuk, äyeme, änkäy? Änä ul niçek tügäräklänep, şomarıp kitkän bezneñ! Allaga şöker, avıruı da ütkän… Bütän avırmıysıñmı inde, ätkäy?

Gaziz kart yılmaep cibärde. Tamagındagı tege töyer erep yukka çıktı. Küñelendäge sızlavık ta basılganday buldı.

— İ-i, kızım, ber dä avırmas idem, hälemnän kilsä… Bu arada bik äybät toram äle, söbhanalla-inşalla…

— Balıgı şulay tereltep kitte anı. Bu sihergä ışanmas cireñnän ışanırsıñ, billähi!

Barısı beryulı işek katına, döresräge, şul yaktan kilüçe tavışka borılıp karadılar. Anda, kullarına ber öyem koymak kütärep, Zäytünä kortka basıp tora ide.

— Menä kunaklar kaytuın işettem dä bäyräm rizıgı alıp kerdem äle. Avıl koymagınnan avız itegez, balalar… Bıyıl minem Hälim berniçek tä kayta almıy. Şuña kürä anıñ öleşe sezgä tiyä…

Barısı bergä cıyılıp çäy eçtelär. Küçtänäç koymaktan avız ittelär. Menä häzer iñ möhim süz başlanırga tiyeş. Härkem şul süzne kötä. Ul süz bıyıl ayıruça avır bulaçak…

Bu töbäklärdä sabantuylar bik canlı, küñelle ütä. Anıñ başka avıllarda bulmagan kızık yakları bar. Bäyräm bulası könne böten ir-at, açı tañ belän torıp, Küäş külenä, anıñ tiräsendäge ineşlärgä balık totarga töşä. Sabantuydan soñ, ofıkka kiçke eñger-meñger elenä başlagaç, berniçä urında olı kazan asıla, anda balık şulpası peşä… Avıl halkı, näselläp tä, uramlap ta, änä şul kazannar tiräsenä cıyılalar, tabın cäyälär, “ber utırudan ber gomer” yasıylar…

Balık Gaziz dä gomere buyı üz uramnarın balıkka kinänderep yäşäde. Sabantuy könnärendä bigräk tä. Soñ­gı berniçä yılda gına, avırıp balıkka yöri almıy başlagaç, uram halkı anıñ sıyınnan avız itä almadı. Anıñ urınına Fähim töşte. Keçkenädän ätise yanında yörep, balık totunıñ böten seren belä ul.

— Ätkäy, irtägä dürtlärdä kuzgalabızmı?

Balık totu hakında ber süz äytelmäsä dä, närsä turında süz barganın härkem töşenep algan ide. Barısı da därräü Gaziz kartka kütärelep karadılar.

— Däü äti, mine dä al äle!..

Maratnı berkem dä işetmäde. Gaziz kart, karaşların çınayagınnan almıyça gına, çäy eçüendä buldı.

Fähim tüzemsez ide. “Balık” mäsäläsenä ul başka yaklap kilergä buldı:

— Min yaña karmaklar alıp kayttım…

— Yuk!

Gaziz kart gomerdä bulmagança kıçkırıp cibärde. Barısı da şım buldı. Ni uylarga da belmädelär. Çönki äle berni dä äytelmägän ide. “Yuk…” Närsä yuk? Yaña karmaklarmı?

— Yuk, berkaya da barmıybız. Sez dä berkaya barmıysız! Balık totu bette. Küäşkä yul yabıldı…

Barısı da añlaşıldı… Bötenesenä dä Küäştä yözep yörgän Canbalık “gayıple” ide. Gaziz kart şul balıknıñ harap buluınnan kurka. Ul harap bulsa, üzenä dä kıyınlık kiläçäk bit… Menä kayda ul hikmät! Menä kayda ul gönah şomlıgı!

— Yarar, balalar, min çıgıym äle, — dip, tiz-tiz genä amin tottı da Zäytünä kortka, çıgıp şıldı. Aña rähät, çıga da kotıla. Ä menä öydägelärgä nişlärgä? Niçek çıgarga bu kıyın häldän?

Bu kıyın häldän kotkarsa da, ana keşe genä kotkarırga mömkin ide. Fähim dä, Güzäl dä änkälärennän akıllı süz köttelär.

— Atası, bütännär totmas diseñme?

— Bütännär totsın, alarga süzem yuk. Ä bez totmıybız. Bezneñ… Hakıbız yuk…

— Atası, Sabantuy balıksız bulmıy bit inde. Gomer bulmagannı…

— Başkalar yanına sıyınırsız… Läkin külgä üzegez töşmisez. Bu minem soñgı süzem.

— Yarar, ätkäy, töşmäbez. Min şulay uylıym. Gomer buyı keşegä balık aşattık, bıyıl gına bezne kararlar äle…

Ana keşe soñgı noktanı kuydı:

— Yarar, balalar, huş ittek. İrtägä yal tügel, irtägä — bäyräm. Äzerlänä başlarga kiräk.

Şunıñ belän süz bette. Härkem tınıçlanıp, küñelennän inanıp kaldı: bäla urap uzar äle, inşalla…

10

Bäla urap uzmadı.

Gaziz kart añardan niçek kenä taypılıp kalırga tırışsa da, bulmadı. Bulmadı!..

Bäla äybät keşe belän naçar keşene ayırmıy şul. Bu möhtäräm kart ta avıllarındagı sabantuy könne, böten keşe bäyräm itkändä, avır sınaularga duçar ide.

Hoday Täğalä belän aralaşkan vakıtında, namazga baskaç başlanıp kitte ul. Gaziz kart anıñ tögäl vakıtın da çamalap kaldı. Berençe räkäğatneñ ikençe säcdäsennän soñ kükräk çänçep-çemetep algan kebek buldı. Läkin bik tiz ütep kitte bu avırtu. İkençe räkäğat tınıç kına uzdı. İkençe säcdäne kılgaç, Gaziz kart utırıp ättähiyätne ukıdı, annan soñ salavat ukıdı, annan soñ, yak-yakka karap: “Äs-sälamu galäyküm üä rähmätullah, — dide. — Allahı Täğaläneñ sälame vä rähmäte bulsın”, — dip, üzebezçä dä äytep kuydı.

Läkin namaz da, dogalar da Gaziz kartnı tınıçlandıra almadı, tege bäla digännäre baştarak şom bulıp, annarı hälsezlek, aru bulıp bägırenä töşte…

Ul, karçıgın çakırıp, tayanıp toru öçen urın-cir äzerlärgä kuştı. Sabantuyga çıgu öçen külmäk saylap yörüçe Fatıyma karçık tuktap sagayıp kaldı. Şunduk, karavattagı cäymäne açıp, mendär yomşartırga kereşte.

Närsä buldı soñ? Nigä şulay kinät buınnarı yomşap kitte soñ äle? Häle bette, sulışı kısıldı… Kayan kilep kerde bu afät? Nigä bügen kilde? Näq menä bügen…

Belä… Belmime soñ?! Gaziz kart barısın da añlap algan ide inde. Canbalıkka nider buldı… Canbalık nindider bälagä oçradı… Şunı toya ul… Canbalıknıñ zar yılaganın toya…

Ap-ak tüşäktä çumıp, kümelep yatkan Gaziz kart karçıgın, balaların yanına cıydı. Yagımlı gına yılmaep süz başladı:

— Barıgız, mäydanda yörep keregez. Minem öçen ber dä borçılmagız, kiçkä ütä ul. Dulkınlanıbrak kittem beraz, yöräk cilkenep aldı… Barıgız. Miña da balık aşı alıp kaytıgız. Yäme, Marat?

— Kart, ällä kalıymmı? — dip, Fatıyma kat-kat äytep karasa da, Gaziz kart anı kuıp çıgargan kebek çıgarıp cibärde.

Barısı da çıgıp kitkäç, yalgızına ozak yatarga turı kilmäde, kürşedäge Röstäm kerde. Kulında — kamçı.

— Yakın babay, avılıysıñmı ällä?

— Yuk, olan. Hälem genä avırayıp tora.

— Avılmagaç, äydä. Minem niçek atta çapkannı kalalsıñ…

— Bügen atta çabasıñmıni, Röstäm balam?

— Äye, Şakil babay üz atına utılta.

— Balıkta çabasıñmı?

— Äye. İseme matul, äyeme? Çapkanda balıkka ohşıy ul. Şuña şulay kuşkannal…

— Kızık ikän… Kanatları bar inde alaysa?

— Bal. Üzemneñ külgänem yuk. Keşeläl bal diläl…

— Berençe bulıp kil, yäme.

— Belençe kiläse kilä anısı… Belençe kilsäm, nälsä biläseñ, Yakın babay?

— İñ äybät karmagımnı birermen.

— Yuk, kalmak kiläkmi miña. Min monnan soñ balık totmayaçakmın. Alal… Alal keşeläl kebek… Cäl…

— Alaysa, närsä birim soñ?

— Miña belnälsä dä kiläk tügel. Ülmä genä, Yakın babay. Ülmässeñ bit? Ülmäsäñ genä belençe ulınnı alam…

— Yarar alaysa ülmäm…

Malay çıgıp kitkäç, Gaziz kart üzaldına yılmaep kuydı. Bu sabıy akıllı bala belän şayartıp söyläşep alu häl kertep cibärgändäy buldı. Täne izräp, canın yokı basa başladı. Küz kabakların töşerep, çerem itep alırga gına uylagan ide, işek katınnan Zäytünä kortkanıñ karlıkkan tavışı işetelde:

— Häleñ niçek, Gazizcan balam?

— Äybät tügel şul, kürşe. Nişläpter buınnar yomşap kitte äle.

— Mäydanga çıkmıysıñ inde alaysa?

— Çıkmıym.

— Balık şulpasınnan da avız itmiseñme?

— Beznekelär alıp kaytır äle. Bu häldä üzem barıp yöri almam, kürşe… Menä sin dä barmagansıñ bit äle…

— Balalar kaytmadı… Alar bulmagaç, ber bäyrämneñ dä kızıgı yuk… Yarar, çıgıym äle, ällä kaytıp ta kilerlär… Terel, yäme. Canbalık turında uylama. Yazmışıña yazılganı bulır…

— Tuktale, Zäytünä kürşe, kayan sin Canbalıknı iskä aldıñ äle?

— Almıyça ni. Torna Häyri böten Küäş külen arkılıga-buyga sözep betergän, di. Bik küp balık eläkkän, di. Şulpa peşerep, balık ite belän böten avılnı sıylamakçı bula, di… Arakısınnan gına öleş çıgar…

— Şulay ikän…

— Sau bul, Gazizcan…

— Sau bul, kürşe…

Gaziz kartnıñ Zäytünä kortka belän mäñgelekkä saubullaşuı ide bu. Bu minutta anıñ küñelendä ber genä tügel, meñ kıl özgälänep yata ide.

Yalgız kalgaç, küñel avırtuı köçäyde, ozaklamıy bu avırtu tän gazabına küçep, anıñ böten cire kızışa başladı… Bu hasta häldän kotılu öçen, nindi dä bulsa ruhi tayanıç, ruhi köç ezläp cäfalandı kart. Häterendä ber hädis yañardı: “…Allahnı iskä aluçı häm Allahnı iskä almauçı — tere häm üle keşelärgä tiñ…”

Gaziz kart ta bu avır minutlarda Hoday Täğalä hakında uyladı. Anıñ märhämäte hakında… Miherbanlılıgı, şäfkatlelege hakında… Ul belgän böten dogaların ukıp çıktı. Yalvardı. Nider taläp itte. Teläklär teläde. Bähillek soradı…

Häle yahşırmadı. Nihayät, Gaziz kart töşenep citte: ul üläçäk. Läkin ülgänçe äle küp uylanaçak… Ülär aldınnan bik küp uylarga kiräk ikänen belä ul. Uy ülemne ciñeläytä, ülemgä alıp baruçı yulnı ozayta…

“İh Canbalık! Canbalık… Sin dä kotkarıp kala almadıñ bu ülemnän… Anıñ karşında keşe genä tügel, can da, ruh ta köçsez şul. Läkin siña ber üpkäm dä yuk. Sin minem gomeremne ozaytırga tırıştıñ. Bu yılımnı sin büläk itkän gomer belän yäşädem. Rähmät…

Äy Canbalık! Minem hällär şulayrak. Sineñ hällär niçekter inde… Kaysı gına sözgeçtä yatasıñ ikän? Kaysı gına karmakka barıp kaptıñ ikän? Häleñne añlıym… Üzem dä şul çamadarak…

Äy Canbalık! İşetäseñme mine? Sin miña açulanasıñdır inde… Açulanma, Canbalık. Küleñä kabattan izge niyät belän cibärdem bit min sine. Üz suında yäşä­sen, näselen ozaytsın, didem…

Näsel hise, näsel köçe — keşedäge iñ zur his, iñ zur köç bit ul. Minem dä onıgım üsä. Ul minem näselemne dävam itäçäk… Sine külgä cibärgändä, min şul hakta uyladım… Ä menä niçek kilep çıktı. Räncemä miña, Canbalık.

Äy Canbalık! Küñelem sizä, sin barıber isän kalırsıñ. Can ülmi bit ul. Can ber räveşennän ikençe räveşenä küçä genä. Min ülärmen, cäsädemne salkın cir kuyınına urnaştırırlar, ä sin mäñgelektä kalırsıñ. Ayırma bar şul: min mäñgelekkä kalam, ä sin — mäñgelektä… Kayda, kem bulıp kalırsıñ? Anısın sin üzeñ dä belmiseñder… Anı ber Hoday gına beläder…

Äy Canbalık! Mine onıtma, yäme, can üzeneñ iyäsen onıtırga tiyeş tügel. Sin dä iyäñne onıtma. Bez sineñ belän soñ oçraştık, läkin bik irtä ayırılışabız… Min sineñ belän yäşägän ber mizgelem öçen dä ükenmim, kılgan ber ğamälem öçen dä oyalmıym…

Äy Canbalık! Minem ber öleşem, qaderle öleşem yaktı dönyada yäşäp kala. Sin aña iğtibarlı bul, märhämätle bul, igelekle bul. Ul minem berençe häm soñgı mähäbbätem ide. Balamnıñ gaziz anası, onıgımnıñ däü änise — ul minem Fatıymam. İseñdä tot...

Äy Canbalık! Yäşise ide dä bit… Açlık ta yuk, sugış ta yuk… Dönyalar tınıçlangaç, bötenäygäç kenä kitärgä turı kilä. “Däü äti” bulıp, “Yakın babay” bulıp yäşise dä yäşise ide äle… Şul balalarnı iyärtep, balıkka yörise dä yörise ide…

Äy Canbalık! Beläseñme küpme balık tottım min üz gomeremdä?! Ällä… Ällä şunıñ belän üzemä gönah aldım mikän? Balık bit ul gadi can iyäse genä tügel. Balık ul — can üze! Küpme can kıyganmın bit min, küpme gomer özgänmen… Hoday Täğalä öleşenä kergänmen…

Äy Canbalık! Äyt äle, barmı ul tege dönya? Mäñgelek dönyası. Beläm, bu hakta äytergä yaramıy. Sin dä äytmä. Min barıber sizäm, hätta beläm: bar ul, bar… Mäñgelek ilenä kitep barsam, sin minekelärne onıtma. Miña alar hakında häbär itep tor. Ä alarga — minem hakta…

Äy Canbalık! Hoday karşında, Yazmış karşında da, sineñ karşıñda da küñelem, namusım çista minem. Şulay da sineñ alda gayıbem bar: saklap kala almadım… Räncemä miña, Canbalık…”

Sabantuydan kaytıp kergän Fatıyma karçık, tüşägendä sataşıp, nindider balık belän söyläşep yatuçı kartına tap buldı. Şunduk, ah-vah kilep, anıñ tiräsendä böterelä dä başladı.

— İ-i, kartlaç, “bar-bar” digän bula bit äle. Tagın närsä genä buldı ikän üzenä? Nindi äşäke cil kagılıp ütte ikän? Suık cil genä bulsa yarar ide, anısınnan terelep bula, zähmät cile bulmasın berük...

Öy beterep, yalgızı üzaldına söylänep yörüçe karçıknı Gaziz kartnıñ iñräüle avazı siskänderde.

— Canbalık… Räncemä miña… Saklap kala almadım…

Ähä! Menä närsädä ikän hikmät! Canbalıkta! Alarnıñ öyenä şomlı ser yäisä serle şom bulıp kergän kül balıgında!

Fatıyma karçık, kötelmägän açışınnan buınsız kalıp, işek tupsasına utırdı. Anıñ yörägendä nindider tonık sızlavık barlıkka kilde. Yuk, bireşergä tiyeş tügel ul. Ul da bireşsä, kartın kem karar, kunaklarnı kem tärbiyälär?

Ay Canbalık, Canbalık… Totılgan, haraplar gına bulgan ikän… Ay-yay-yay, nindi olı bäla kilde alarga, nindi kaygı kilde…

İçmasam, bu balaları da kayadır kitep yugaldı. Çakırtıp alırga ide dä… Kiräk çakta cibärergä keşese dä yuk bit anıñ!.. Başka vakıtta gel şuşında butala ide — Röstäme ällä kaya olaktı! Kayda bulsın — saban tuyındadır… Änä bit böten avılga tanış is taraldı — uçak ise, peşkän balık ise, sabantuy ise… Halık yalanda tabın kora başlagan ikän inde…

Şul vakıt Gaziz kartka häl kergändäy, yuk-yuk, can kergändäy buldı. Ul, bermäl küz kabakların tetränderep, berençe märtäbä kürgändäy, öy eçen centekläp, börtekläp karap çıktı. Karaşları idän urtasında basıp torgan Fatıymasınıñ gacäplänü katış kurkulı karaşı belän oçraşkaç kına, siskänep, tuktap kaldı. Annarı, böten bulgan hälen cıyıp:

— Fatıyma… Canbalıknı külgä cibäregez, — dide dä, kerfeklären tibränderep, küzlären yomdı.

Fatıyma karçık berni dä añlamadı. Ämma kartınıñ äytkännären ipläp, pöhtäläp häter töbenä salıp kuydı.

Şulay avırlık belän kön ütte. Ulı belän kilene köleşep kaytıp kergändä, Gaziz kart haman uyaulı-yokılı yata ide. Fähimneñ bilendä — zatlı sölge, kulında — zamança tuzan suırtkıç, Güzäl isä kulına koştabak totkan. Kuanıçları eçlärenä sıymıy — Fähim köräşep batır astı kalgan, Güzälgä sabantuy küçtänä­çe — böten kileş şulpada peşerelgän käräkä balıgı tätegän…

— Änkäy, alıp kuy äle şuşı balıknı. Tege särhuş Häyri bar bit. “Torna” dip tä yörtälär. Şul birde. “Atagızga alıp kaytıp aşatıgız, tege vakıttagı hällär öçen açu saklamasın”, — dide. Arakı da soramadı hätta. Ul bändägä dä akıl kersä kerer ikän…

— İ-i, kiräkmäs ide, balalar. Şul Häyri kulınnan ber täğam rizık almam digän süzem bar ide. Äle yarıy ätkägez belmi yata. Belsä, balıgıgız-niyegez belän kuıp çıgarır ide, billähi. Atagıznıñ canına küp toz saldı ul yünsez…

— Keşe birgäç, yözenä bärep bulmıy bit, änkäy. — Güzäl, kiyerenkelekne yomşartırga teläp, caylı süzlär ezläde. — Uyangaç ätkäy rähmät äytä-äytä aşar äle, menä kürerseñ. Kem birgänen bez aña äytep tä tormabız, şulaymı, änkäy?..

— Şulay disäñ genä inde…

Säyer tınlık urnaştı. Berazdan Fatıyma karçık äytergäme-yukmı digän kebek uylanıbrak tordı da täväk­källäp süzen dävam itte:

— Ätkägez bik nık avırıp kitte bit äle, balalar.

— Närsä buldı, änkäy? — Fähimneñ tavışında şomlı ahäñnär yañgırap kitte.

— Belmim… Belmim…

— Berär süz äytkänder bit?

— Äytte-äytte…

— Närsä dide?

— “Canbalıknı külgä cibäregez”, — dide.

Fatıyma karçık koştabaknı tutırıp yatuçı balıknı tür östäl başına iltep kuydı da, alyapkıç itäge belän küzlären sörtä-sörtä, miç arasına kerep kitte.

“Berni dä añlamıybız” digän kebek, ber-bersenä karaşıp torgan Fähim belän Güzälne uramnan kerep kilüçe balalar tavışı aynıtıp cibärde.

İşektä iñ berençe Röstäm päyda buldı. Menä ul kilep tä kerde, uk kebek atılıp, tür karavatka barıp ta kaplandı:

— Yakın babay, Yakın babay, min belençe kildem! Uyan inde, min ciñdem bit. Nik kalalga kilmädeñ?

Bu şau-şuga yögerep kilep citkän Fatıyma karçık malaynıñ avızın tiz yaptı:

— Tavışlanma, çukınçık malay! Avırıp kitte äle Yakın babañ. Çäpçep yörmä. Sineñ kaygıñ yuk añarda…

Käyefe kitsä dä, Röstäm ser birmäde, berniçä adım artka çigep, östäl başında tuktap şım buldı. Şunda ul peşkän balık salıngan koştabaknı kürep aldı. Bala bala inde. Bu yulı da tüzep kala almadı:

— Ä bu balık kayan? Yakın babaygamı?

— Äye, Yakın babaña cibärgännär. Aşıysıñ kilsä, kabıp kara.

— Yalıymı?

— Yarıy-yarıy, Yakın babaña kaldırırga onıtma.

— Abau! Tele balık bit bu! Änä tep-tele küzläle belän kalap tola!..

— Ni söyliseñ sin, Röstäm balam. — Bu yulı da ötälänep Fatıyma karçık kilep citte.

Röstämneñ säyer süze başkalarnıñ zihenenä dä barıp ireşte, ahrı. Fähim belän Güzäl, alar artınnan Marat ta, süz kuyışkan kebek, peşkän balık torgan östälgä barıp yabırıldılar…

Ä bit çınlap ta şulay! Torna Häyri birep cibärgän bu balık, can balkıtıp torgan tere küzlären tomrandırıp, yaktı dönyaga bagıp yata!

Berençe bulıp Fähim isenä kilde:

— Karale! Canbalık bit bu! Ätkäyneñ balıgı!

— Şul balıkmı? — Süzgä därtlänep Güzäl kuşılıp kitte: — Änkäy canım, şähärgä kaytkaç ta tıngılık birmäde sineñ malayıñ… Tönlä uyatıp ta şul balık hakında söyli ide…

Fähim hatınına cäyelep kitärgä irek birmäde. Häl bik citdi ide şul.

— Änkäy, ätkäy närsä dide äle?

— “Canbalıknı külgä cibäregez” — dide.

— Änkäy! Änkäyem! Şuşı balık hakında äytkän bit ul! Änkäy! Anı tizräk külgä iltergä kiräk. Änä bit küzlärendä canı bar äle anıñ… Bu küzlär isän bulganda, ätkäy dä ülmäyäçäk… Änkäy! Güzäl! Añlıysızmı? Törergä berär närsä biregez äle… Tiz bulıgız!

Fähim östäldäge balıknı kulına eläkkän berençe çüpräkkä törde dä sak kına kükrägenä kısıp çıgıp yögerde. Aña Röstäm belän Marat iyärdelär. İñ ahırdan Güzäl çıgıp çaptı…

Fatıyma karçık öy urtasında yalgızı bastı da kaldı. Anıñ zihene bu vakıygalarnı hiç kenä dä kabul itärgä telämi ide. Güyä bu öydä nindider moñsu äkiyät bara… Yäisä töş… Ber dä çınlıkka ohşamagan bu tormış. Nindider balık… Canbalık… Anıñ serle küzläre… Tik torgannan gına, kaydadır nindider balıknı totkanga gına avırıp kitkän kartı…

Ä avıruı çın… Änä bit yözlärenä börçek-börçek tir bärep çıkkan. Küz töplärenä karañgı bocralar yatkan… Bitendäge cıyırçıkları tiränäygän, yöz-çırayı tagın da yabıgıp kalgan…

Fatıyma karçık:

— Kart, hälläreñ niçek? — dip, ürelep sorap kuydı.

Gaziz kart däşmäde.

— Atası, berär närsä kiräk tügelme?

Gaziz kart däşmäde.

— Gazizcan, nik däşmiseñ inde?.. — Fatıyma karçık, kartı östenä kaplanıp, üksep yılap cibärde. Buşanıp, tuarılıp yıladı. Yuk, kıçkırıp yılamadı ul, basılıp kına, kısılıp kına yäş tükte… Päygambärebez: “Elau — kiñ küñellelektän, ä kıçkırıp yılau — şaytannan”, — digän bit. Fatıyma karçık bu hädisne belmi. Aña monı belü kiräk tä tügel. Ul bolay da izge, kiñ küñelle keşe. Anıñ bu küñelenä dönyanıñ şatlıgı da, kaygısı da sıygan, menä kartınıñ avıruı da bötenläye belän kerep betkän aña. — Atası, dim, taşlama mine… Taşlasañ, sinsez niçek yäşärmen min?!

Şul vakıt Gaziz kartnıñ yöz cıyırçıkları kaltıranıp kuyganday buldı. Karçıknıñ borçulı küzlä­rennän tamgan kaynar yäşlär uyatıp cibärde bugay alarnı. Cıyırçıklar artınnan uk küz kabaklarına, annarı kartnıñ irennärenä can kerde:

— Bähil bul, karçık… Ozak yäşä… Tınıç küñel belän kitäm… Çönki… sinnän aldarak kitäm… Bähetle yäşägez…

Gaziz kartnıñ yöze, kaşları tagın ber märtäbä kaltıranıp kuyganday buldı. Ul tagın ber märtäbä avır sulap aldı da ahıldap can täslim kıldı…

Fatıyma karçık, kartınıñ tänennän oçıp çıgıp baruçı can koşın totıp kalırga telägändäy, koçagın cäyep, tüşäk östenä kaplandı…

Bu vakıtta Fähim külgä yakınlaşıp kilä ide inde. Malaylar da, Güzäl dä şaktıy artta kaldılar. Sabantuy yalanınnan balık şulpası aşap kaytıp kilüçe keşelär alarga säyersenep karap kalalar, ämma tuktatıp sorarga kıymıylar.

Fähim böten köçenä yögerä. Buınnarı katıp, ayagı tıñlamıy başladı, tını-sulışı kısıldı, ämma ul yögerüennän tuktamadı. Böten uyı kuyınındagı balıkta ide. “Niçek tä ölgerergä, ölgerergä, ölgerergä, ölgerergä… Canı bar çagında külgä iltep citkerergä, üz dönyasına çumdırıp cibärergä, cibärergä, cibärergä, cibärergä…”

Fähim belmi, Canbalık ülgän inde. Ülep, gap-gadi balıkka äverelgän. Küzlärendäge ilahi nur süngän. Canı da kayadır küçep kitkän yäisä bötenläy kük katına aşkan…

Ul yögerä dä yögerä… Kaygıdan kaçkan keşe kebek yögerä. Kaygıdan yögerep kenä kaçıp bulsa ikän! Läkin yögergän çakta, ömet kala äle. Fähim şulay yögergän kileş kalsın, ä min üz yulım belän kitäm. Kartı gäüdäse östendä zar yılauçı Fatıyma karçık yanına da kerep tormıym. Yalanda arakı çömerep, uha aşap, akırıp-bakırıp utıruçı Torna Häyrilärne dä urap uzam. Bu avıldan tizräk çıgıp kitäse kilä! Kemgäder, närsägäder açu çıga… Tik min berkemne dä bernärsä öçen dä açulana almıym. Hakım da yuk. Päygambärebez äytkän bit: “Açu kilerlek urında da tıyılıp kalgan keşeneñ küñelenä tınıçlık häm ışanıç tulır…” — digän.

Noyabr, 2002

Click or select a word or words to search the definition