Bitaraf Tügelmen

(Çallınıñ tatar matbugatı häm şundagı üzem turında)

Kereş
“Tormış yulı” dip ciñel genä äytep kuyalar da... Küpçelek keşelär, bähetlärenä küräder, şul frazanıñ süzmä-süz, turı mäğnädä ni añlatkanın toymıylar... Ä min, menä, “tormış yulım” dip uylana gına başlagan idem bügen - küñeldä anıñ berkaya kitmi genä yäşi, eşli, gomer kiçerä torgan daimi urınnarı ayırım, häm inde iyäläşep betkän şundıy berär urınnan kuzgatıp kayadır bilgesezlekkä alıp kitä torgan yulları ayırım räveştä gäüdälände... Ber köyençä yäşäp yatu kayda da berni tügel - änä şul yulları barısınnan avır anıñ, tormışnıñ... Belmäsägez, belmägän köyençä tik kenä utıra küregez berük...

Şundıy kahärle yulga çıgarga turı kilde menä tagın... Küpmeder kitkäç, yañarak kına bulıp uzgannardan inde aralangaç, ber tuktalıp, artka taba sagışlı karaş taşlap, çualıp betkän uy-fikerlärne häm his-toygılarnı beraz tärtipkä kiterep aldım... Älläni faciga yuk ikän lä... Gomerneñ artta kalgan ber kisäge - üze ber ayırım gomer kebek, häm, bernigä karamastan, şaktıy kızıklı, mavıktırgıç uzgan. Älbättä, yazmıştan kübräkne telär idem, läkin, min üzem şunnan da arı bähetlär öçen yaratılgan keşe tügelmender, ahırsı. “Bähet härçak bertörle, bäla-kazalar gına härkemneke üzençä” dip äytkän di kaysıdır ber akıl iyäse... Ä min, şähes bularak ta, yazmış buyınça da, dönyada başka berkemgä dä ohşamaganmın, üzemä bertörlemen. Original, kabatlanmas keşemen... “Min genä şuşındıy, kürep kalıgız!” - dip yazgan idem äle küptän tügel, yarım şayartulı ber yazmamda, tiz arada aldıma kilep basaçagın uyga da kitermiçä... Menä, alaysa, inde başkaça kürmässez... Kürgän oçrakta da, minem tışkı räveş astında inde nık üzgärgän ikençe keşe bulır...

Çak kına “tartıp-suzıbrak” äytkändä - bähetem änä şunda da inde minem: ber gomerdä küptörle yazmışlar belän yäşäüdä, küptörle hällär aşa kiçüdä... Häm, şunısı bigräk tä möhim - dönyanı başka bik küplärdän tiränräk tanıp-belüdä, anı başkaçarak yaktan çagıldıruda. Hodaymı, tabiğatme miña näq änä şundıy maksatka yaraşlı, tiränten tanıp-belügä aşkınuçan baş birgän. Şulay bulgaç, kem äytmeşli, kaygırmıybız mal yukka! Änä şul baş isän bulsın da, şunıñ aşa çagıldırırday yañadan-yaña vakıygalar alga kilep kenä torsın!

...Aldagısın Alla belä, ämma soñgı unbiş yıl gomerem matbugatka, tatar matbugatına, anıñ da bik dramatik yazmışlı öleşenä - Çallı şähäre matbugatına bagışlanıp uzdı minem... Şul matbugatnıñ gölt itep kabınıp yañadan tugan çorın beläm, anıñ yaña zamanga yaraşlı bulıp ayakka basuında turıdan-turı katnaştım (şaktıy aktiv katnaştım). Annarı inde... tatar matbugatınıñ, gomumän böten tatar milläteneñ äkren genä sızıp sünä bargan däveren baştan kiçerergä, şul açınışlı protsess eçendä ozak kına bärgälänergä, kıynalırga turı kilde... Döresen äytim - aktiv katnaşu cähätennän dä, bärgälänü-kıynalu cähätennän dä miña tiñläşkän başka beräü dä bulmadı, iñ sallı öleşlär nişläpter näq menä minem “sırtka” töşte... Nihäl itim, üzem şundıyrak keşeder, küräseñ... Yazmış färeştäläre şulay kuşadır bälki?

...Tuktalıp ber uylandım da... Min yazmasam kem yazar - kürgän-belgän vakıygalardan, uy-fikerlärdän häm kiçereşlärdän oyıştırıp, tatar matbugatı turında külämle genä ber äsär yazarga digän fikergä kildem... Küñeldän şunıñ planın tözep, “sızımın sızıp” karadım... Läkin, näticä moñsu buldı - andıy “epopeya” yazarga layık tügelsez ikän lä, cämäğat, kollegalar! Äye, ğayepläştän bulmasın. Çallınıñ tatar matbugatı anlık däräcädä berböten kartina täşkil itä almıy ikän... Şunnan, baştagı niyätne üzgärttem dä... şul matbugat belän bäyle räveştä uzgan üz tormışımnı, üz başımnan kiçkännärne yazarga karar ittem... “Tabiğattä iñ kızıklı hayvan - keşe!” digän kaysıdır ber ğalim, şunıñ kebek: yañarış çorındagı Çallı tatar matbugatında iñ gacäyep şähes - min üzem läbasa! (Arttırıp ta, maktanıp ta äytü tügel, bälki kiresençä - üzem şunnan hiç kanäğat tügelmen!) Bügenge köndä şundıy şartlarda utıramın ki - yazarga vakıtım bar gına; yazası närsälär küñeldä äyterseñ lä tezeleşep çirat kötä; “alay yaramas”, “tege ni äyter”, “bu oşatmasa” kebek ruhi bogaularnıñ berse kalmıy özelep betkän çak - nik yazmaska! Niçek yazmaska mömkin?! Ahır kilep, dönyada ni öçen yäşibez?!

...Kiñ katlam ukuçılarga bagışlap yüri gadiläştermim - kızıksız, sezgä kagılmagan yäisä artık mahsus toyılgan cirlären töşerep kaldırıp, “sikertep uzıp” ukısagız da yarar (büleklärgä bülärmen). Yazgannarıbız gel ukılmauga da künegep betkän halık bez, tatarça yazuçılar, bik üpkälämäbez... Ä şulay da, ukısagız ide...

-------------------------------

1991 yılnıñ may başında, Timerçelek zavodınnan eştän kitep, “Kamgesenergostroy” berläşmäsä tarafınnan çıgarıla torgan keçkenä genä “Tañ yoldızı” gäzitenä eşkä kilgän berençe könemne bügengedäy häterlim. Gäzitneñ kompyuterda cıyılıp, ofset ısulı belän basılgan iñ berençe sanı - 1 May sanı çıkkan kön ide ul. Redaktsiyädä eşläüçelär, äle miña tanış bulmagan keşelär, ak käğaz bitenä çatnap torgan ap-açık häreflär häm fotolar belän basılgan yaña gäzitne ber kullarına, kinät kenä adäm kölkese däräcädä şökätsez bulıp kalgan iskesen ikençe kullarına alalar da, isläre kitep çagıştıralar... Ber-bersenä kürsätälär... “Äybät bit, äyeme?”, “Karale, nindi şäp bulgan!” - kebek süzlär söylilär... Ä şunda berençe bittä “iñ şäbe” - “Hezmät halkına ni kiräk?” dip atalgan minem mäqalä ide, citmäsä...

Änä şulay - äyterseñ lä yazmış şayartuı - minem gäzitkä kilüem fänni-tehnik progress tantanası belän ber köngä turı kilde. Yaña tiptagı kompyuternı da “natura”da berençe tapkır şul könne kürdem, operatorlarnıñ citez genä itep kara ekranda yäşel häreflär tezep utırganın şakkatıp karap tordım... Bik tizdän üzemneñ dä şul eş tarmagı, yağni kompyuterlar buyınça osta belgeç bulıp kitäsemne başka da kitermädem äle, yugıysä...

...Yaña gına eşkä çıkkan keşe bulganga, redaktor Hälil Şäripov bu könne miña ciñel genä, gadi genä burıç tapşırdı - tözeleş ekonomikasına karagan, terminnar belän tulı, şaktıy ozın ber rusça tekstnı tatarçaga kaytarırga birde. Ä miña närsä - rusça beläm, tatarça beläm, şulay bulgaç - rusçasın ukıym da, tatarçasın yazam... Şul da buldımı eş... Kön azagınarak äzer bulgan tärcemä, mägär, Hälilgä bik oşadı. “Äybät bulgan bu. Çınnan da, talant bar ikän sindä”, - dip kuydı...

...Äye, yazu-sızu eşenä tumıştan kilgän talantım bar minem. Monda kıtırşırak yazsam gafu itegez - min ul talantnı älläni tırışıp üstermädem, qadersezläp tottım, şulay uk tumıştan kilgän irençäklek tä säbäp bulgandır bälki... Häyer, igelegen dä kürmädem diyärgä bula... Tärcemä kebek gadi eş östendä dä tirläp-peşep utırgan, ä näticäsen barıber çile-pışlı kiterep çıgara torgan başka bik küplär tormışta da, karera buyınça da min ireşkännän kübräkkä ireşälär nişläpter...

------------

Talant, tumıştan kilgän sälät... Ägär ul muzıkaga sälät bulsa - tuylarda-mäcleslärdä garmun uynap yöriseñ, çibär kızlarnı ciñel genä üzeñä karatasıñ bit inde, mäsälän. Läkin, ägär ul matbugat eşenä, yağni ütemle itep yazuga, fiker äytügä, problemalar kütärügä sälät bulsa - anıñ bazarı da bütänçä... Köndälek tormışta ul gomumän dä zıyanlı: eşlägän kollektivıñda berär problema kütärep, şunıñ buyınça yazu yazıp karale, misal öçen... “Haklık söygänne halık söymäs” digän mäqalneñ mäğnäsenä tiz töşendererlär... Ä gäzit-curnal eşendä, iñ tiyeşle cirendä kullanır öçen, andıy sälätkä çın ihtıyac bulgan zamanaga turı kilergä, yäisä ul zamananı yartı gomer kötep alırga kiräkter äle başta... Bezgä änä şulay turı kilde, sovet çorında çıkkan “Kommunizm bayraklarında” eşlärgä teläü tügel, alarnı kulga totıp ukırga da tarsına torgan idem min üzem... “Perestroyka” belän başlangan böyek yañarış çorında gına häl kisken üzgärde. Bigräk tä baştarak, böten närsäneñ astı-öskä kilde: teläsä kem teläsä närsä yazarga, halıknı törlese törle yakka tartırga kereşte, ä moñarçı oyıp kına utırgan issez-tössez, gäzitlärgä näq menä sälätsezlek buyınça saylanıp tuplangan sovet curnalistları berara kauşap kaldılar... Citäkçelek tä kauşau hälendä ide, cämäğatçelek liderları da hiçber närsäne aldan kürä belmädelär... Häm menä şunda alarga, döres yulnı uk bulmasa da, tormıştagı törle problemalarnı ayık akıl belän analizlap kürsätä torgan yaña buın curnalistlar kiräk bula başladı. Ä andıylar kayan tabıla digändä... Min üzem, mäsälän, kaynap tora başlagan vakıygalar belän mavıgıp kitep, küptörle yalgış häm taypılışlarga borçılıp, zavodta eşläp torgan ciremnän şähär gäzitlärenä berniçä hat yullagan idem. Tiz kürep aldılar... “Nur” gäzitenä eşkä çakırgannar ide başta: “Andıyga ber dä belgeçlegem yuk”, - dip şiklänep baş tartıp kaldım... İkençe yulı “Tañ yoldızı”nnan Hälil Şäripov çakırdı häm tiz genä künderep tä kuydı. Talant digännän, anıñ änä şundıy talantı şaktıy köçle ide: keşelärne üz fikerenä künderä, üz digänençä eşlätä belä ide.

Ä sälätsezlär kaya kitte, diyärsez bälki... Şul utırgan urınnarında utırıp kaldılar, kaya kitsennär... Yaña keşelär “front”nıñ iñ algı sızıgına gına taläp itelälär ide, ä anıñ artında bit äle nindi kiñ “hucalık çastläre” sibelep yata... Köndälek häbärlär, hava torışı, faydalı kiñäşlär, ğailä tormışı, su häm kanalizatsiyä tişek-toşıkları, bäyrämnär häm datalar... tagın ällä nindi vak-töyäklär - yöz yıl elek niçek yazgannar, näq şulay yaz da utır... Alar bügen dä elekke üz urınnarında utıralar, üzgäreşläre şul gına: ber törleläre kartayıp yalga kitte dä, urınnarına yäş mokıtlar kilde... Ä menä “front” sızıgındagı avangardnıñ - kaysı isän dä, kaysı yuk inde häzer... İsännäre, kem äytmeşli, “kıyar tozlau serläre” turında yazuga caylaşıp ölgerdelär...

...Muzıkaga säläte bulgan bala üz kulına gomerendä berençe tapkır garmun totsa, närsä uynap kürsätergä mömkin?.. “Tañ yoldızı”na eşkä kilgändä, min dä änä şundıy häldän yırak tügel idem äle... Alda äytep uzgan “eşçe-häbärçe yazmaların”, äytik, ozaklap, “tämläp”, här süzenä tuktala-tuktala yaza idem, yazıp betergäç yañadan ukıy başlıy idem dä... yegermeläp cirendä hata yäki kimçelek taba idem... Şulay berniçä kat ukıgaç kına, soñgı variantnı yañadan aklamaga küçerä idem. Alay da yaza almas idem bälki - ägär dä student çakta üzlegemnän stenografiyä öyränmägän bulsam. Häm, beraz yıllar ütkäç, saf kızıksınu arkılı gına, üzemä-üzem şul stenografiyäneñ tatarça yazu sistemasın tözemägän bulsam... Alda äytep ütkän idem bit äle “original keşe min” dip - tıynaksızlık dip uylap kuygansızdır inde, mögayın. Ämma, kürgänegez barmı kayda da bulsa tatarça stenografiyä belgän berär keşene? Üzem dä aptırıym, läkin yuk andıylar dönyada. Kızıksınıp karauçı da yuk hätta... Min şaktıy köç häm vakıt sarıf itep tözegän tatarça stenografiyä sisteması da şul säbäple ahırda äräm bulıp yukka çıgaçak... Yazu eşendä eşläp tä yaza almıyça integep utıruçılarnı cälläp: “Stenografiyä öyrän sin, eşeñ maylaganday kitär. Teläsäñ öyrätäm”, - dip, niçämä keşegä äytep karaganım buldı, yugıysä... Kaya di! Anıñ öçen dä bit şul uk ber talant kiräk. A härefen yazuga talant bulıp, B härefen yazuga bulmıy kalalmıy - “intellekt” dip atala torgan universal talant ul...

Ber ostalık ta üzennän-üze genä birelmi. Gäzittä eşläüneñ baştagı çorında miña da şaktıy avırga turı kilde. Curnalistlarnıñ kiñ taralgan ber “çire” - yaza başlap kitärgä kereş süz taba almıy säğat buyı cäfalanıp utırular diseñme... Bloknotka yazıp alıngan bik küp sannarnı, isemnärne häm faktlarnı kıska ber mäqalägä barsın da tutırıp beterergä mataşıp aptıraular diseñme... Problema yuk cirdä problema tabarga, fikere yuktan fiker äytterergä, eçpoşırgıç temanı küñelle itep yazarga tırışular diseñme... Korı sälätkä tayanıp kına ber yünle eş tä eşläp bulmıy, elementar räveştä, här eşneñ başta tehnik yagın üzläşterergä kiräk şul. Ber karaganda, yazu ostalıgı kebek konkret bulmagan, “tomanlı” eştä nindider tögäl alımnar yuk ta kebek, baş belän kulnı totaştıra torgan nervını nıgıtıbrak künektersäñ, şul da citäder şikelle. Anısında da haklık bar, äye, äkrenläp mindä dä kayber “häyläle” reflekslar barlıkka kilde. Läkin ul gına citmi ide äle... Köräk belän küpme genä beton tuglasañ da, incener bula almıysıñ, anıñ öçen ukırga, belem alırga kiräk - monda da şunıñ kebek... Kalın-kalın institut kitapları ukırga minem vakıt ta yuk, inde bik soñ da ide, läkin... Könnärdän berkönne redaktsiyädä öyelep yatkan “Curnalist” curnalların öygä alıp kaytıp, kiç buşagan arada ukırga kereşkän idem, üzennän-üze mavıgıp, şularnıñ “eçenä kerep” kittem... Kemgä niçekter, ämma minem karaşka, üzeñ eşläp torgan eşneñ praktik serlären çın tormışka bäyläp öyrätä torgan şundıy däreslektän dä kızıklırak itep bernindi Lev Tolstoy da yazalmıy...

“Curnalist”nıñ kaysıdır ber sanında menä şuşındıy kıska gına instruktsiyälär bar ide, mäsälän (istä kalgança):

- Matur yazma! (Yağni, yazuıñnı “çäçäkle” süzlär belän bizärgä tırışma, ä nibarı tiyeşle urınga tiyeşle süzne tögäl itep yaz. Yazası materialıñ häbärlek bulsa - häbär, vakıyga bulsa - reportac, kölkele bulsa - yumoreska üzennän-üze kilep çıgar.)

- Plan töze! (“Kereş, töyenläneş, kulminatsiyä, çişeleş, yomgak” dip mäktäptä tikkä ukıtmıylar. Äbiyeñä hat yazganda da, başta şunnan başla.)

- Güzäl keşe turında “güzäl keşe” dimä! (Yağni, biräse bäyäñne süz belän atama, ä misallar häm küreneşlär belän kürsät.)

- Bloknotıñnı ukıma, diktofonıñnı tıñlama! (İñ möhim närsälär bloknotka yazganda (yaki iğtibar belän tıñlaganda) istä kala. Ä närsä sineñ iseñdä kala - ukuçıga da şul gına kızıklı. Bloknot - sannarnı häm isemnärne döresläü öçen.)

- Başıña ni kilsä, şunnan başla! (Yağni, iñ möhim, iñ altın süzdän tügel, kızıklı häm ciñel süzdän başla. Başka iñ başta şular kilä dä.)

- Sannar - buhgalter öçen, tögälleklär - prokuror öçen! (Gäzit ukuçıdan şular eşen eşlätmä.)

- Plastinkanı yışrak äyländer! (Yaki tirän batma, kiñ cäyelmä. Ber küreneş yäki fikerne ozınga suzma, ikençegä küç.)

Häm başkalar... Şunıñ işelärne ukıp-öyränep, äkrenläp bu yaña tör eşemneñ tehnik yagın urtaça däräcädä belä başladım. Änä şulay - baş kına citmi bu dönyada, cilkä dä kiräk... Ägär bik başlı bulsañ - üzeñnän başlıraklardan öyrän, şunda bulırsıñ başlı. Min monda “talant ta sälät” dip kübräk tä yazıp taşladım bugay, çınlıkta isä, ahmak bulmagan iñ urtaça keşe dä, ägär tırışıp öyränsä, menä digän, böten cire kilgän mäqalälär yaza başlarga mömkin. Alay gınamı - Ämirhan Yeniki babay ülep kitkäç, Yazuçılar berlegendä dä... Stop!.. Odnako, zararlı temaga kerep kitä yazdım...

------------

Zamana üze kiräkle cirgä tiyeşle keşelär tuplanuga kiteräme, keşelär üzläre zamanaga yaraşamı - “Tañ yoldızı”nıñ kollektivı ul çakta milli canlı häm aktiv pozitsiyäle, zamança gäzit çıgaru öçen bik tä turı kilä torgan kollektiv ide. Anda häzerge gäzitlärdäge küpçelek şikelle bitaraf kına, yuk-barda çokçınıp, “norma tutırıp” kına utırgan keşe bulmadı dip äytergä dä yarıy. Eçtän bitaraf bulganı tıştan anı kürsätmäskä tırışa ide, şulay döresräkter... Planerkalarnı redaktor Hälil Şäripov şähärdä, KamGESta, milli häräkättä bulgan soñgı yañalıklar belän tanıştırudan başlıy, aña bez dä kuşılıp kitäbez, härkem üze belgänne östi. Şunnan fiker alışu başlana, kayvakıt ul ciñelçä genä bähäsläşep aluga äverelä... Kiräk ikän ägär, härkem härkemgä: “Yuk, sez haklı tügel, min sezneñ belän kileşä almıym!” - dip kisterep äytergä dä hiç kıyınsınmıy ide. Monıñ üzara şähsi mönäsäbätkä yogıntısı bulır, kırın kararlar, önämi başlarlar, kısrıklap çıgarırlar kebek uylar belän şiklänergä urın yuk ide. Barı tik eş mänfäğate, halık küñelen tagı da nıgrak cälep itärlek gäzit çıgaru mänfäğate... Ä şähsi yaktan - bezne ni äytsäk tä kakmaslar, kıyın çakta hälgä kererlär, çit-yatlardan cäberlätmäslär... Çönki bez bu keçkenä kollektivta barıbız da üz keşelär, bertuganday yakınnar... - Şundıy ışanıç bar ide.

(...Soñınnan isä, başka cirlärdä, nindi genä tınıç häm iple utırgan çaklarda da, andıy ışanıç inde yuk - artka enä kadalganday gına utırırga turı kilä ide, ükeneçkä karşı... Eşlägän eştä, yazgan yazmalarda da şunıñ külägäse çagıla başladı. Centekläp, “tekälep” ukuçılar anı bik sizä ide... Siräk-miräk üzebezgä dä citkerälär, bolay da yaralı küñelne bik kıralar ide...)

Mönäsäbät keşeçä bulgaç, eşne dä isäpläp-ülçäp toru yuk inde, bilgele. Härhäldä minem taraftan... Bervakıt, misal öçen, nindider tözeleş kiñäşmäsen yazarga dip Alabugaga çıgıp kittem... Maşinabız vatılgan çak ideme, avtobus belän, berüzem kittem. Barıp citsäm - informatsiyä yalgan, kiñäşmä bulmıy ikän, anıñ urınına kiñäytelgän planerka gına ütkärgännär, anısı da inde uzgan ikän... Ämma, şul köye kaytıp kitmi bit inde curnalist bulgan keşe - kuzgalırga torgan maşinalarnı tuktatıp, kaysı citäkçe belän kıskaça gına söyläşep aldım, kaysı belän soñınnan söyläşergä kileştem... Şunnan soñ, tanış bulmagan şähärdä, tegendä-monda törtelep, yazar öçen tema ezlärgä totındım. Tözeleş oyışması gäzite bulgaç, kayda kran yäisä kirpeç öyeme küräm - şunda baram da keräm inde, bilgele... Ber-ike mäqalälek kızıklı gına tema buyınça eşçelär belän äñgämälär ütkärep, kaysıları belän tanışıp-beleşep, kiç bulganda gına kire Çallıga kaytıp kittem. İkençe könne isä, min tabıp kaytkan başka temalarnı da “yaktırtu” maksatı belän, inde tözätelgän maşinaga töyälep, Alabuga tarafına yartı redaktsiyä belän kuzgaldık... Başka çaklarda da şulay, “can-färman” eşli idek. Häyer, bu äle turıdan-turı eş vazifasına kerä, anı eşlädem dip maktanu da urınsızrak. Vazifadan tış, min äle kul astına kergän, cayı turı kilgän teläsä nindi başka eşne dä “cigelep tarta” idem. Aktiv häbärçelärdän kergän yazmalarnı tözätep rätkä kiteräm, üzläre belän äñgämälär ütkäräm, yış kına alar isemennän üzem yazam, mäsälän... Redaktsiyä curnalistlarınıñ küp kenä yazmaları da gäzitkä kergänçe başta minem kuldan ütä ide... Tözätep rätkä kiteräse cirläre şulay uk aru gına bula torgan ide... “Belmägänneñ beläge avırtmıy”nıñ kirese bula inde bu... “Eşçän at arkanda, kalgannarı tarhanda” dip tä äytälär tagın... Mägär, hiç tä zarlanmıy idem, dus-işlärgä igelek itäm läbasa, dip söyenep kenä yöri idem...

------------

“Min” digäç tä, töp niyät üzem turında yazu bulganga gına şulay “basım yasıym”... Ä “Tañ yoldızı”nda kürenekle genä, kızıklı gına şäheslär baytak eşläp aldı ul çorda... Häzer şularnıñ berniçäsenä kıskaça gına ayırım tuktalıp ütim äle... Ütkän vakıt tomanı aşa kürä, häterli algan däräcädä...

Hänif Hösnullin... Şağıyr ide, neçkä küñelle häm hisle keşe ide, märhüm... Berara min anıñ belän ber bülmädä eşläp utırdım... “Ya, Kanif, citep torır, yal itep al!” - dip üz-üzenä komanda birä ide dä ul kayvakıt, şunnan soñ miña üz başınnan kiçkännärne söylärgä kereşä ide... Söyli-söyli mavıgıp kitep - elektäge berär güzälneme, tugan avılı uramınmı, ya bulmasa yaz köne yafrak yara gına başlagan zifa kayınnımı - iskitkeç matur şiğri süzlär belän surätli başlıy ide... Min isä Hänif abzıynı berençe tapkır kürgändäy şakkatıp, avıznı açıp tıñlıy idem... Şunnan soñ ul kapılt tuktalıp: “Ya, Kanif, citte! Eş eşlä! İñ mökatdäs närsä - eş!” - dip, üzenä tagın komanda birä ide dä, başın tübän iyep, äledän-äle ber küze belän tüşämgä karap algalap, närsäder yazarga kereşä ide... Ä kayvakıt, min yuk kına berär närsädä anıñ belän kileşmim, karşı äytä başlıym da, Hänif abzıy şuña çın küñeldän üpkäli: “Başıñ yäş äle sineñ, mañka!” - dip ärläp tä taşlıy, annarı köne buyı söyläşmi utıra ide...

...Neçkä küñel ul ğadättä sınık küñel bula, häm anı tagı da sındırırga kızıgıp kına toralar bit... Rähät kön kürsätmädelär Hänif abzıyga matbugat dönyasında... Ni säbäpter, ozaklamıy ul “Tañ yoldızı”nnan kitep, Tukay rayonınıñ “Yaktı yul” gäzitenä eşkä urnaştı, beraz eşlägäç annan da kitte... Yörägenä ber tapkır infarkt bulgan ide inde anıñ, şunnan eze dä kalmıyça terelgän tösle yöri ide, läkin... İkençe kat infarkttan kinät kenä ülep kitte... Yahşı keşe ide, urını ocmahta bulsın...

Rahman Şäfigullin... Töz, matur gäüdäle, kükräktän çıkkan taza tavışlı, härvakıt kileşle kostyumnan, galstuktan yöri torgan keşe. Üz-üzen totışı häm holkı da şul tışkı kıyafätenä bik kileşep tora: härkem belän itağatle, hörmät kürsätep söyläşä, keşeneñ hälenä kerep, anı borçıgan mäsälä turında soraşırga da onıtmıy... Üzemdä citep betmägän menä şundıy sıyfatlarnı, uñayı çıkkanda, başkalarga da kiñäş itär idem: curnalistnıñ kileş-kilbäte ük anıñ bik “solidnıy” cirdän ikänlegen kürsätep torırga tiyeş. Ul bit ğadättä citäkçelär belän söyläşä, ä citäkçegä üzeñne keçkenä ber “mesken” gäzittän kilgän hezmätkär itep tügel, ä “yugarıdan” töşkän inspektor kebegräk itep kürsätergä kiräk: şul çagında ul üzendä bulgan böten mäğlümatnı da karşılıksız çıgarıp salaçak, söyläve dä centekle hisap birgän şikelle bulaçak... Ä töymäse töşkän iske pincäktän kilsäñ, monıñ ber genä yagı yahşı - citäkçe azakka tabarak sineñ alda avır tormıştan zarlanıp “elıy” başlarga bik ihtimal. (Kstati, çınnan da, Rahmannıñ yazgan materialları bäyräm hisabı sımanrak, beznekelär zar-moñ sımanrak bula torgan ide.)

“Tañ yoldızı”na yalgış kına “egılıp töşkän”, monda äräm bulıp yörider şikelle toyıla ide ul... Ahırda isä, üzenä layıklı urınnı üze taptımı, ällä inde “urın” anımı - başta Rahmannı Mendeleev şähäre telestudiyäsenä citäkçese itep çakırdılar, ä berazdan yaña açılgan Çallı tele-radiokompaniyäseneñ gen.direktorı itep bilgelädelär.

...Çallı televideniyesendä tatarça tapşırular az, bulganı da häbärlär, aları da hakimiyätneñ press-slucbası tözep birgän korı häm töçe informatsiyädän tora... Läkin monda Rahman Şäfigullinnı ğayepläü döres bulmas ide. Şul uk Rahman “Tañ yoldızı”nda eşlägändä milli temalarga da şaktıy yazdı, suverenlık öçen köräştän dä çittä kalmadı. Televideniye citäkçese bulıp algaç ta äle Tatar İctimagıy Üzägendä çıgış yasaulardan tartınıp tormıy ide.. Häzer närsäder naçar ikän ägär - anıñ töp säbäben hakimiyättän ezlärgä kiräkter. Ä televideniye - hakimiyät alıp bargan politikanıñ közgese genä bit ul.

Räis Zaripov... “Tañ yoldızı”nıñ eşçe-häbärçese ide ul başta. Hälil, min häm ul ber ük tulay torakta yäşi idek, Räisneñ siräk-miräk bula torgan yazmaların da şunda üz kulınnan ala idek. Başlap yazuçılarda bula torgan bilgele “çatak”larnı isäplämägändä, kızıklı gına temalarga şaktıy mavıktırgıç itep yaza ide ul. Şunıñ östenä, milli häräkättä dä bik aktiv katnaşa, Çallı “komanda”sınıñ Kazanga häm başka urınnarga demonstratsiyä yasarga barularınnan ber dä kalmıy ide... Milli canlı häm ber ük vakıtta sälätle keşelärgä härvakıt defitsit bulganga kürä, bez anı gäzitkä eşkä kilergä ügetli başladık... Bik ozak karıştı Räis, “kaya inde minnän” diyebräk kul seltäp kenä kuya ide. “Sineñ beton körägeñ berkaya da kitmäs, çınnan da buldıra almasañ, kire kaytırsıñ da kuyarsıñ”, - di torgaç, ahır kilep künderdek... Äybät kenä eşläp kitte... Soñınnan, Hälil “İslam nurı” gäzitenä kitkäç (min dä inde başka cirdä idem), Räis Zaripov “Tañ yoldızı”nıñ redaktorı bulıp kaldı, baytak vakıt şul vazifada utırdı. Annarı “Vatanım Tatarstan” gäziteneñ üz häbärçese buldı... Kızıklı gına, gramotalı gına materiallar yaza, ütken problemalarnı da urap uzmıy. Niçä yıllar respublika gäzitendä eşläsä dä - ni gacäp - milli canlılıgın da yugaltıp betermäde...

...Mahsus beleme dä yuk üzeneñ... Räisne uylıym da, başkalar belän çagıştıram da: “Curnalistlar häm filologlar äzerli torgan gumanitar institutlarga baştan uk başsız mokıtlarnı saylap cıyalar mikän, ällä yuksa ukıta-ukıta nadan häm gamsez kaldıralar mikän?” - dip aptırıym...

Holkı da bolay iple genä anıñ... Nıklap kızıp kitkän çakları bik-bik siräk bula...

Äshät Mamatov... Ni äytsäñ dä ciñel kabul itä, üze dä “mönäsäbät korıp” mataşmıy torgan, aralaşu öçen bik uñaylı, därt canlı, açık küñelle keşe ide Äshät. Berär närsäne oyıştıruda, hucalık eşlärendä dä aña tiñnär yuk ide... Yazu cähätendä bik ostalardan bulmadı, läkin anısı da, kem belän çagıştırsañ bit äle... Soñgı yıllarında, mäsälän, ul üzeneñ törle kızıklı keşelär turındagı oçerkların tuplap bastırıp çıgarırga cıyınıp yörgän ide - yahşı gına hikäyä tösle andıy oçerklarnı yaza belüçelär siräk häzer...

“Tañ yoldızı”na çaklı koşçılık fabrikasında partkom sekretare bulıp eşläp kilgän ide ul, häm üzeneñ kommunistlıgın soñga qadär taşlamadı. Läkin, häzer inde açık äytergä bula - härtörle ideyalärgä kölep kenä karıy, üzara söyläşkändä monı üze ber dä yäşermi ide. Kommunist bulıp kaluınıñ böten sere elekke tanışlıklardan, äle haman ere türälär bulıp utırgan kart kommunistlardan praktik fayda çıgaru maksatına kaytıp kala ide anıñ... Şuña kürä, min üzem demokrat karaşlı keşe bulsam da, bu bezneñ Äshät belän duslıkka hiç tä komaçaulamadı, üzara urtak telne bik yahşı taba idek... “Tañ yoldızı”nnan ikebez ike vakıtta kitep, ikebez ike vakıtta “Şähri Çallı”ga kildek, elekke duslık anda da yañarıp dävam itte...

Äshätne ahırda “Şähri Çallı”dan da kısrıklap çıgardılar... Anıñ alga taba üz ğailäsen (öç kız balasın) nindi käsep belän täemin itärgä tiyeşlege turında borçılıp tormadılar... İnde olıgayıp kilgändä uramda kalgan keşe kayan üzenä şögıl tabar ide... ägär dä zamana şaukımına birelep kommunistlar belän tıgız bäyläneşen dä özgän bulsa... Äshät Çallıdagı häm tirä-yaktagı kart kommunistlarnıñ härtörle käğazlären, möräcäğat-fälännären yazıp, cıyılışların häm şähsi tormışların fotoga töşerep, şul fotolardan albomnar yasap birep, şunıñ işe çüp-çar isäbenä kön kürä başladı. 1999-2000 yılnıñ kışında “Gigant” sovhozı räise Näcip Zıyatdinov turında kitap çıgaru eşe belän mäş kilep tä ozak kına yörde. Bu eşkä, kompyuter dizaynerı häm tekstlar belgeçe bularak, min dä katnaşıp kittem... Salkın häm buranlı ber könne Äshät belän şul sovhozga, Yaña bistägä barıp, aldan kileşep kuyılgan buluga da karamastan anda berkemne dä oçratmıyça kire borılıp, yul çatında katıp ülä yazıp yörgänne yahşı häterlim äle... Min şulay ber tapkır, ä Äshät kar baskan avıl yulların küp tapkırlar taptadı... Bik zarlanıp söyli torgan ide: kitap çıgaru öçen akçanı küpme kiräk biräbez, kil dä al, dip mul väğdälär birgän kolhoz räisläre, aldan şaltıratıp kuysañ bötenläy kaçalar, äytmi kilep “totsañ” - akça yuklıktan zarlanırga kereşälär, ikençe yulı kilerseñ dip “kotılalar” ikän... Ä Äshätneñ bit maşinası yuk, bargan-kaytkan sayın “poputka” kötärgä, cäyäü atlap ta küp çakrımnar ütärgä turı kilgän...

Bu vakıtta ul inde ğailäse belän Kazan yagına küçenep kitkän, kitap çıgaru eşe öçen şunnan ala kilep yöri ide äle, citmäsä. Turıdan-turı şul kıyınlıklar säbäpçe bulmagandır da bälki, ämma... yaz köne Äshätneñ baytak kına avırıp yatkannan soñ vafat buluı turında häbär işetelde... Äle dä sagınam anı... İh, Äshät isän bulsa!.. - dip uftangan çaklar da yış bulgalap tora...

Rinat Şakirov... Bezneñ fotohäbärçe ide ul. Bik cor telle, här süzenä berär äytem kıstırıp söyläşä torgan ide. “Hällär niçek?” dip sorasañ, mäsälän: “Şökerle-bökerle!” diyär ide... “Şalt, Möhämmätcan!”nı yış äytä ide, çönki üze şundıy, här eşen şalt itterep kenä cirenä citkerä torgan keşe ide... Anıñ belän barasıñ, äytik, berär cirgä intervyu alırga - sin tanışıp söyläşä başlarga ölgermiseñ - ä ul inde kiräkle keşelärne häm obektlarnı fotoga töşerep tä ölgergän, isem-familiyälären dä yazgan, siña tagın kaya barıp kem belän söyläşergä kirägen dä äytep-öyrätep tora... Min üzem dä beraz fotograf, şul säbäple, bigräk tä anıñ momentnı tota belüen añlıy häm şuña bik soklana idem. Plenkadagı 35 kadrnıñ bersenä genä uñışlı moment eläkterä alsañ da bit, şul ber kadr kayvakıt köne buyı şıltlatıp yörgän böten başka eşeñnän unlata kıymmät torırga mömkin! Ä Rinatnıñ gäzitkä birgän här fotosı diyärlek şundıy bula torgan ide. Gäzit öçen ayıruça kızıklı temalarnı üze dä yörep taba, fotosın da töşerep kayta, bezgä şul cirgä barıp yazma äzerlise genä kala ide.

Çın döresen äytkändä, üze bar çakta min anıñ ul yahşı sıyfatlarına älläni iltifat birmädem, fotograf bulgaç şundıy bulmıyça tagın nindi bulsın dip kenä karıy idem. Ul kitep, başka fotograflar belän eşläp algaç kına “äh!..” dip Rinatnı iskä töşerülär başlandı...

Anıñ bezdän eştän kitüen dä sizmiçä dä kaldım dip äytergä bula... Hälil belän yakın duslık sürelä başlagan çak ide inde, ul redaktsiyäneñ böten eşlären dä elekkeçä urtaklaşmıy, üze genä häl itä dä kuya ide... Rinat üze dä kitär aldınnan minem belän añlaşıp tormadı... Menä şulay ul dönya - “bez! bez!” dibez dä... ä yahşı keşe bezne ahırda serlär söylärlekkä sanamadı...

Rafail Häplehämit... Ber kiçne Hälil äytä, Perm ölkäsennän ber kürenekle milli häräkätçe häm publitsistnı eşkä çakırıp kiterdem äle, äydä, tanışıp çık, di... Tulay torakta yäşägän çagıbız ide, Hälilneñ bülmäsenä kerdek. Anda isä ozın gına buylı, taza gına gäüdäle, karatut yözle ber yeget utıra... Söyläşep kittek. Kayan häm kem ikänen beleşep ölgerdekme, yukmı - yegetebez tiz arada süzne milli häräkätneñ teoretik problemalarına borıp ta kuydı. Bezne ayırata soklandırıp, citmäsä, vata-cimerä tatarça söyli! Üz millätçelärebezneñ vata-cimerä rusça söylägänen bik küp işetkän bar, ä kiresen işetü äle berençe tapkır ide bugay! Menä içmasa millätçe tek millätçe!

Hälil belän ikäü kuhnyagamı, kayadır çıkkaç, şulay da, min bu yegetneñ tatar gäzitendä eşli alırına şik belderdem. Bu eş öçen, iñ kimendä, tatarçanı adäm rätle belergä tiyeşter bit inde keşe... “Anıñ karavı, ul milli problemalarnı tirännän kürep añlıy belä, - dide Hälil moña karşı. - Berençe vakıtlarda rusça yazsa da yarar, niçek tä tärcemä itärbez. Tatarça söyläşä başlavına da küp tügel äle anıñ, ä küräseñme, nindi näticä! Yazarga da öyräner.”

Tözüçelär köne yakınlaşkan çak ide (millät kaygısı gına tügel), berençeme, ikençeme eş könendä Rafail kayadır barıp, eşçelär belän söyläşep kayttı da, tiz arada materialın da yazıp kertte. Tatarça yazgan ide... Tik, ber cömläsen dä añlıy almagaç, min bu yazmanı aña kire kerttem dä, niçek tä yomşagrak äytergä tırışıp kına: “Sin, Rafail, nit äle, bulmasa... Min äytergä telim, ällä ber yulga gına, şuşı materialnı gına, yañadan rusça yazıp karıysıñmı soñ?” - didem... Telär-telämäs kenä, çıray sıtıp kına alıp kaldı da bu üz käğazen, berazdan rusça yazıp kertte... Bäyläneşsez berniçä fraza... Şunda-şunda eşlilär, digän, Fälänova stena buyıy, Tögänova şomarta digän, şul uk vakıtta tizdän bäyräm, digän... Kıskası, miña barı da añlaşıldı... Ämma läkin, monda käğazdä genä yazuı ciñel ul “sälätsezlär” dip tirgänep, ä konkret oçrakta konkret keşene şunduk sälätsezgä çıgaru, şulay dip yözen yırtu bötenläy dä mömkin tügel kayvakıt... Ni yözeñ belän monıñ üzenäme, Hälilgäme kerep, şul turıda süz kuzgatmak kiräk... Üzläre aşasınnar peşergän botkaların... İñ yahşısı - tottım da, Rafail yazmasınıñ isem-familiyälären häm faktların kullanıp, ber süzenä üzemnän yegerme süz kuşıp, anıñ isemennän mäqalä tösle ber närsä ävälädem dä birdem...

Mäqalä basılıp çıkkaç, anı-monı berni uylamıyça gına, Rafail utırgan östäl yanına kilep:

- Ya, niçek, Rafail, yararlık bulganmı? - dip suz kuştım. Ä ul, aldında yatkan gäzitne çitkä etep kuyganday gına itte dä:

- Min mondıy şartlarda gazetaga bütän berni dä yazmayaçakmın! - dip belderde... (Yanäse, üz tekstın üzgärtep bastırganga hätere kalgan.)

Häm, iñ gacäbe şul - äytkän süzendä tordı! Min eşlägän däverdä, yıldan artık vakıt eçendä, başkaça ber genä närsä dä yazmadı! Atap äyterlek bütän eş belän dä şögıllänmäde... disäm yalgış bulır - beraz vakıttan soñ bezneñ atnalık gäzitneñ tiracın tipografiyädän barıp alıp poçta taratu bülegenä iltep tapşıra başladı...

Süz birep üze Permnän ala kuzgatıp kitergängä kürä namusı kuşmadımı, “milli häräkät liderı”na kagılıp gauga kuptarudan şikländeme - “psihologik” yagın töpçengänem yuk - Hälil anı “Tañ yoldızı”nda asravın küpme kiräk dävam itte. Şulay baytak vakıt tırnak şomartıp utırgannıñ soñında, Rafail Häplehämit... “İttifak” partiyäse çıgara torgan “Altın Urda” gäzitenä küçte häm şunıñ başkarma redaktorı bulıp yöri başladı (niçek eşlägänen kürgän keşe bularak, “eşläde” dip yazarga kıyınsınam).

“Altın Urda” gäzite yaptırılgaç, Häplehämit Kazanga kitkän, şunda nindider ber däräcäle cirdä “konsultant” bulıp urnaşkan ikän, dip söylädelär. Bik kölke bulgan ide şunı işetkäç... Äle dä, menä, ireksezdän avız yırıla...

------------

Redaktsiyädäge barlık “kürenekle” häm “küreneksez” avtorlarnıñ hezmätläre ahırda gäzitneñ “kuhnya”sına - “tehnik bülek”kä kilep kerä, şunda “kaynatıp” çıgarıla. Anda cavaplı sekretar bulıp Gölsäriyä Basıyrova eşli ide: ul kompyuterda cıyılgan tekstnı kayçı belän vak kisäklärgä bülgäli dä, şul kisäklärne A3 formatlı zur käğaz bitenä - “polosa”ga yabıştıra. Fotografiyä häm surätlär dä tiyeşle urınga şul köyençä yabıştırıla. (Kompyuterda cıya başlaganga qadär başkaça bulgan - maşinkada basılgan tekstnı häm mahsus zakaz birep Kazannan yasatıp kaytartılgan klişe surätlärne (gravyuralı tsink plastinkalarnı) tipografiyägä alıp barıp, tekstnı yañadan linotipta cıydırtıp, kurgaştan tekst yulları koydırtıp, şulardan häm klişelardan yasalgan gäzit polosasın barabanga urıy torgan bulgannar. Cavaplı sekretar redaktsiyä belän tipografiyä arasında gel yörep kenä torgan, tipografiyädä anıñ ayırım bülmäse yäki hiç yugı ayırım eş östäle bulgan.) Eş tekst kisäklären yabıştıruga barıp citkäç, härvakıt diyärlek ber problema kilep çıga: ya artık tekstnı kıskartırga, ya çak kına östäp yazarga kiräk bula ide... Gölsäriyä miña üz tekstım buyınça şundıy eş kuşsa, kıskartalmıy cäfalanıp betä idem: çönki kayan gına kıskartıym disäñ dä, ikençe cirlärdä bäyläneş yugala, mäğnä “kırt kiselä”... “Nik kıskarttırasız, şul köye sıydırıgız!” - dip ärläşergä cıyıngan çaklar da buldı, ämma - Gölsäriyä tınıç, sabır keşe, anıñ belän andıy “nomer” ütmi torgan ide... Mäsäläne bik kisken kuygan oçraklarda isä ul başta äytkän süzenä terälep katmıy - “yarar alaysañ” di dä, tekstnı kıskartmıy urnaştırırga berär cayın taba ide.

(Soñrak üzemä beraz vakıt şundıy uk eş belän şögıllänep alırga turı kilde... Anıñ ber kızıklı gına üzençälege bar ikän: annan-monnan yazıp kertelgän (“kertep tomırılgan”) tekstlarnıñ kaysı töşennän küpme kisep alsañ da barıber bula, berni dä üzgärmi diyärlek: alda kilgän häm annan soñgı cömlälärgä ber küz töşerep alasıñ da, şunıñ belän eş tä betä. Ä yahşı yazmanı ğadättä bernişlätep tä bulmıy, kıskartırga bik tä kiräk bulgan oçraklarda isä bu eşne avtornıñ üzenä kuşarga turı kilä ide. Häyer, monıñ belän min küp cäfalanmadım, çönki, berdän, min eşlägän cirdä (“Şähri Çallı”da) yahşı yazmalar siräk buldı, ä ikençedän - kompyuterda tekstlarnı kısu, cäyü yäki räveşen üzgärtü alımnarı bik nık kamilläşkän ide inde.)

“Tañ yoldızı”ndagı berençe könnärdän ük min tekst cıyuçı operatorlar - Färidä Ganiyeva häm Rezidä Tahirova belän bik duslaşıp kittem. Akıllı häm uñgan keşelärne, bigräk tä hatın-kızlarnı bolay da tiz yaratam, ämma bezne urtak interes ta yakınlaştırdı. Yazmalarım gäzit bitenä tizräk kersen öçen, min üz tekstımnı operatorlarga äytep torıp cıydıra başladım, ä äytep toru alar öçen dä uñaylı: ber tekstka, ber klaviaturaga karap alası bulmıy. Şunnan soñ, ğadättä töşke aş vakıtında, kompyuter artına üzem utırıp cıyarga da kereşep kittem. İke kulnıñ ike barmagı belän genä, häreflärne ezli-ezli genä cıya torgaç, öyrändem täki: tizlektä operatorlarnıñ üzlärennän çak kına kalışa idem inde... Ozak kına şuña bik kanäğat bulıp yördem. Stenografiyä belän yazam, kompyuterda üzem cıyam, eş maylaganday bara... Min bülmälärenä kersäm, operatorlar urınnarınnan torıp, kompyuternı bersüzsez buşata başladılar hätta.

Ämma, bu bit äle mömkinlekneñ çige tügel, klaviaturada tekst cıyunıñ professional däräcäse dip un barmaktan cıyu sanala... Şuña kızıp yöri başladım, şuña öyrätä torgan mahsus kompyuter programması tabıp, iñ berençe “älif”lären genä beraz öyränep karadım... Häm, könnärneñ berendä üzemä äyttem: “Monnan soñ arıtaba tekstlarnı gel un barmaktan gına cıyarga! Klaviaturaga karamaska! Yalgış barmak belän basılgan härefne kire sörtep, döres barmak belän yañadan basarga! Ber ük vakıtta, programmada birelgän öyränü kursın azakka hätle ütep çıgarga!”

...Berençe kön kıska gına ber tekst östendä etlänep, küz häm barmaklar belän “aldaşu-totılu” uyını uynap ütte... Nindider ber bik tä kiräkle mäqalä gäzitkä birergä ölgertelmi kaldı... Bu vakıtta inde operatorlar miña kompyuter bülmäse açkıçın ışanıp tapşıra başlagannar ide - kiç eştän soñ kalıp, ikeme-öçme säğat tege programma belän şögıllänep utırdım. Kön sayın şulay itä başladım... “Ah, nindi avırlıklar aşa üttek!” - dip äytäse kilä kilüen menä monda, läkin çınbarlıkta näq kirese tügel mikän äle! Alga şundıy berär anık maksat kuyılganda, keşedä “sportivnıy azart” uyana bit. Härhäldä min üzem şundıy: könnär buyı yalkaulanıp tik yatarga da mömkinmen, läkin ägär berär çın eşkä totınsam - aşarga-eçärgä dä kiräkmi, hätta tämäke dä onıtıla... Häm küpme eşläsäñ dä arıtmıy! Tulı ber ay şulay “cenlänep” ütte... (Töp eşkä - mäqalälär yazuga hiçber kimçelek kiterü yuk, mägär.) İkençe ayga kitkändä, nihayät, kompyuter: “Sez kursnı uñışlı üttegez. Sezgä bezneñ taraftan un barmaklı metod belän tekst cıyu ostası digän kvalifikatsiyä birelä”, - digän yazu kiterep çıgardı...

Annan soñ ostalıknı tagı da şomartıp ta baytak vakıt ütte äle. Läkin, bu vakıtta min tekstlarnı tirä-yaktagı tanış-beleşlärneñ teläsä kaysınnan tizräk cıya başlagan idem inde. Un barmakta basu, garmun tellärenä basa belü şikelle ük, ber öyrängäç hiç tä onıtılmıy, kamilläşä genä bara ul, häm keşeneñ ayırılgısız ber sıyfatına äverelä. Uñaylıkka kilgändä, şunı äytergä mömkin - min äkrenläp stenografiyä belän yazunı da taşladım hätta, böten yazası närsämne turıdan-turı klaviatura aşa cıyuga küçtem. Uylıy toram, uylaganım ekranda “avtomatik räveştä” yazıla tora. Yalgış bulsa, cäl tügel - yulı-yulı belän sörtep kenä ırgıtam da, yañadan yazam... Uylar belän genä problema... ”Dahi uylar törtep uyata da, kärlä uylar arıtıp yoklata” - digän kaysıdır ber şağıyr (Ravil Fäyzullin tügel mikän)... Bik döres äytkän...

...Keşelärgä törle tekstlar, studentlarga kursovoylar häm diplom eşläre cıyıp, şunıñ isäbenä kön kürgän vakıtlar da bik buldı. (Kstati, şundıy eşegez yukmı alay-bolay? Kakraz kiräk çagı.) Un barmaktan cıya belüneñ ul yaktan da igelegen kürdem. Äye... beräülär annan-monnan närsäder öyränep ala da, igelegen käğaz poçmagına rezolyutsiyälär sızgalap utırudan kürä. Ä bez öyränäbez-öyränäbez dä, tönnären şularnıñ balalarına kursovoy cıyabız... Ägär küktä yazmış färeştäläre bulsa - bik tä şayan häm mıskılçan färeştälär, mögayın...

------------

Ul çakta bezneñ kompyuterlar “286nçı” gına, tekstlar cıyu öçen alarga 4nçe versiyä Vord programması kuyılgan, ä anıñ böten yazuları ingliz telendä ide. Operatorlar ul Vord belän eşläü instruktsiyäsen kilep-kitep yörüçe programmist Dilşat Nuriähmätovtan öyränep algannar da, gel şul ber öyrängän yul buyınça gına eşlilär dä toralar ide. Yağni fayl açalar, iñ başka faylnıñ isemen yazıp kuyalar, tekst cıyalar, aña standart ber format birälär häm bastırıp çıgaru öçen printerga tapşıralar. Ere härefle isembaşlarnı şul uk räveştä ayırım bastıralar, ere häreflär öçen “häter” citmäü säbäple, här isembaşnı ayırım käğazgä çıgaralar. Käğaz kisäklären kisep yabıştırıp yasala torgan gäzitkä başka närsä kiräkmi dä kebek, ber karaganda... Läkin, ägär gäzit maturrak bulsın disäñ, şul gadi genä programmadan da tagın ällä närsälär “sıgıp çıgarırga” bula bit äle. Süzlärneñ astına ber ya ike sızık sızarga, häreflärne kalın ya avış itärgä, häref araların kiñäytergä ya taraytırga, mahsus bizäk härefläre kullanırga, gadi genä ramnar häm tablitsalar yasarga bula, mäsälän... Şular turında nıgrak beler öçen, buş vakıtlarda (eştän soñ kiç yäisä şimbä-yakşämbe könnärne) min Vord programmasınıñ ingliz telendäge instruktsiyälären öyränergä kereştem.

İngliz tele digännän, mäktäptä häm institutta min nemets tele ukıgan keşemen. Küpme ukıp ta, ul telne añlap uku däräcäsendä belä almadım täki... Bervakıtnı bez cäy köne GDRdan kilgän studentlar belän ber brigadada eşlädek, zur ber bülmädä yokladık - şul çakta alarnıñ üzara söyläşüennän hiçyugı ayırım süzlärne tanıp alırga küpme tırışsak ta, “ya, ya, naturlih, arbayten şneller” genä dimäsälär, kalganı totaş ber botka şikelle toyıla ide... Ä ingliz telen min çama belän şul uk yıllarda, avılda öydä yatkan (señlekäştän kalgan) mäktäp däreslekläre buyınça öyränä başladım. Öyränü digäç tä, 5nçe klass däreslegen açasıñ da, başınnan azagına çaklı ukıp çıgasıñ inde, ä annan 6nçı klass däreslegenä totınasıñ... Barısın bergä totaştan kuşsañ, ällä ike atna, ällä unbiş kön kitsä kitkänder. İnglizçäne nemets tele däräcäsendä belä başladım da, şunnan soñ ikesen dä bik ozakka taşladım... Häm menä şul, eç poşkannan gına öyrängän telneñ uylamagan cirdän kiräge çıktı da kuydı... Kompyuter instruktsiyälären (yardämlegen), älbättä, süzlek kullanıp ukıy idem, häm ul süzlek ukıgan sayın sirägräk kiräk bula bara ide...

...Şunısı gacäp - gäzittä eşläüçelärneñ kübese curnalistika yäisä filologiyä buyınça institut betergännär, diplomlı tel belgeçläre bulıp toralar, läkin minem Çallıdagı tatar curnalistları arasında nindi dä bulsa çit tel belgän keşene oçratkanım bulmadı. Ä bit yugıysä, 17 yäşendä mädräsä genä beterep çıkkan Gabdulla Tukay tatar, törek, rus, garäp, farsı tellärendä irken söyläşä algan! Gäzitçelär arasında şulay uk berniçä “matematik” bar - aları isä kompyuterlar, programmalar, algoritmnar buyınça älepne tayak dip tä belmilär... Bezneñ bügenge gäzitçelärneñ böten tel baylıgınnan nibarı 200-300 süzne äväläp yörtülären, öter h.b. tınış bilgelären kuya belmäülären, süzlär tärtiben alagayım butauların, tatar teleneñ fraza häm äytemnären yazmada bötenläy diyärlek kullanmauların da kuşıp uylasañ - häyran kalırlık! Närsägä genä ukıtalar soñ alarnı? İçmasa üzläre nişläp ber närsä dä öyränergä tırışmıylar? İñ tübän däräcäle rus gäzitlärendä dä, yugıysä, grammatik yäisä stilistik hata ezläp tabuı bik kıyın, yazmaları törle äytemnär häm “pribautki”lar belän tulı bula... Ä säbäp şunda ki, min inde belämen - yahşı belgeçlär tatar matbugatında ozak tormıylar alar. Ya üzläre berär adäm rätleräk cirgä kitälär, ya alarnı törle hösetleklär, könçeleklär belän kısrıklap çıgaralar... Kara kargalar arasında ber ak karga yörmäsen öçen...

...Kompyuternı eşlätü alımnarı - bala-çaga uyını gına, anıñ äle tagın töpsez tirän ber fänni-praktik yünäleşe - programmalaştıru digän närsäse bar bit... Vord eçendä dä gadiräk kenä programmalar - makrokomandalar yaza torgan mahsus mömkinlek yäşerelgän. Şuña barıp citkäç, şunıñ belän beraz tanışıp algaç, min inde kompyuternı üzeñ bilgelägän plan buyınça avtomatik eşlätü alımnarın öyränergä kereşep kittem. Belmägän keşegä ul kotoçkıç katlaulı toyıladır, läkin ägär ber rätenä töşensäñ... Misal öçen, anda ber tapkır eşlägän eşeñneñ tärtiben yazdırıp alıp, şunı teläsä niçä kat yañadan kabatlatu ısulı bar... Formatsız-nisez, “yalangaç” tekstnı alasıñ da, äytik, “programma yazdıru” knopkasına basasıñ da, tekstnı ike baganaga büläseñ, aña tiyeşle şrift kuyasıñ, käğazneñ çitläre niçäşär millimetr bulırga tiyeşlegen bilgeliseñ, käğaz başına faylnıñ isemen, anıñ kaysı katalogta ikänen häm bit sanın üze kuya torgan komanda biräseñ. Şunıñ soñında “yazılgan programmanı saklau” knopkasına basasıñ. Ägär dä şul programmanı ikençe yulı, ikençe tekst östendä eşlätsäñ, ul tege yulı eşlängän böten eşlärne yañadan kabatlayaçak, näticädä printerdan matur itep formatlangan, öske poçmagına bit sanı häm fayl iseme yazılgan, böten yaktan äzer korrektura bite kilep çıgaçak.

Bu misalnı yukka yazmadım... Min şunı berençe tapkır eşläp birgängä qadär operatorlar ul korrektura bitläre belän cäfalanıp betälär ide. Fayl açkaç anıñ isemen yazıp kuyarga onıtalar da, printerdan çıkkan käğaz curnalistlarga tözätergä birelep, alardan kire kergäç, şunıñ faylın yañadan ezläp tabalmıylar... Küp bitle yazmanıñ bit sannarın butap beterälär... Döp-döres eşlägän oçrakta da, käğaz biten formatlau östendä kimendä biş minutlap utıralar. Ä bit andıy bitlärne könenä distäläpne çıgarırga turı kilä... Läkin, cip-ciñel genä, “öç tiyenlek” kenä programma yasap birgän idem berkönne - böten bu mäşäqat häm butalışlar gel dä bulmaganday yukka çıktı da kuydı: tekstnı cıyası da, formatlau öçen ber knopkaga basası da, printerdan äzer korrektura käğazen alası gına kaldı. Ul programma ber üzgäreşsez kileş “Tañ yoldızı”nda da, annan soñ “Argamak” curnalında häm “Şähri Çallı”da da eşläde, äle dä eşläp tora. Operatorlarnı kön sayın ber säğatläp östämä eştän kotkara...

...Läkin başka bik küp cirlärdä şul elementar närsäne dä äle haman unbiş yıl elekkeçä kuldan eşläp utıralar... Äytep, täqdim itep karaular bezdän kalmadı, yugıysä, tora-bara inde tatarça hata tözätkeç (korrektor), añlatmalı süzlek, rusça-tatarça süzlek, törle kodirovkalarnı standartka häm kiregä üzgärtkeç h.b. programmaları, tatarça uyınnarı da bulgan tulı külämle “paket” ta täqdim itä başladık... Bötenese üzebez yasagan (häm beznekenä tiñe başka berkemdä yuk)... Anı baş redaktorga täqdim itäseñ bit inde, bu “paket” tehnik bülektä eşläüçelärneñ, operatorlarnıñ häm korrektorlarnıñ eşen ciñeläytä dip añlatasıñ... Menä şuña citkäç, redaktornıñ interesı yugala... Ni öçen, çönki anıñ tehnik bülege bolay da tiyeşlesen eşläp tora, ni dip äle andagılarnıñ eşen ciñeläytergä? Eşläre kimesä, närsä - tik utırsınnarmı annarı?! Redaktsiyälärdä tehnik bülekkä “kara eşçelär”, “bıdlo” diyebräk karau kiñ taralgan äle, zur ükeneçkä karşı... Ber gäzitkä şundıy täqdim belän kergäç (äytmim inde kaysına ikänne), redaktor açıktan-açık: “Annan başka da çäyne bik yış eçälär!” - dip kul gına seltägän ide... Sıyfat ta kiräkmi alarga, çönki, kem tatar gäziteneñ tehnik sıyfat yagın kontroldä tota da, tekstta kitkän hatalar h.b. kimçeleklär öçen redaktordan cavap taläp itä... Kiñ zamana agımınnan bülenep kalgan baka külläre kemgä kiräk ul çaklı...

------------

Ä çınnan da, kemgä kiräk tatar gäzite, anıñ tiracı, gramotalıgı, bizäleşe, abruyı, danı - tirgänep, “tökerenep” kenä ütmik, şuña tuktalıp beraz fiker yörtep alıyk äle. Ahır çiktä böten başka yaklar şuña - eşneñ berençel stimulına bäylängän, şunnan çıgıp kına döres añlaşılırga mömkinnär.

Çagıştıru öçen tovar eşläp çıgaruçı predpriyätiyene alsak - anıñ böten eçke-tışkı tormışı şul tovarga bäyle. Akça şunnan kerä, eşläüçelär häm alarnıñ hezmäte şul tovarnıñ ütemlelegenä karap bäyälänä, şul tovarnı yahşırtu öçen yañadan-yaña tehnologiyälär kertelä... Ber karaganda, gäzit tä tovar kebek (könbatış illärdäge gäzitlär çınnan da şundıy). Anı kübräk tirac belän çıgarasıñ, kıybatrak bäyägä satasıñ ikän - kübräk akça kerä. Kübräk häm kıybatlırak gäzit çıgaru öçen isä yahşırak curnalistlar häm ostarak tehnik hezmätkärlär kiräk... Şulay bulırga tiyeş... Läkin, real çınbarlıkta menä şuşı iñ töp stimul bezneñ gäzitlärgä karata eşlämi dä inde. Çönki ul kaysı da bulsa uçreditel, “sponsor”, küp oçrakta däülät tarafınnan çıgarıla, anıñ töp akça çıganagı şunnan “iganä” räveşendä birelä. Tiracdan kergän akça isä real çıgımnarnıñ bäläkäy ber öleşen genä kaplıy. Näticädä, saf ekonomik yaktan karaganda - bezneñ gäzitlär tiracları zurrak bulgan sayın kübräk zıyan gına kiterälär... Ber bik yahşı gäzit barlıkka kilde di, mäsälän, aña bik tä şäp hezmätkärlär tuplandı di, halık şul gäzitkä yabırılıp yazıla başladı di (häzergeçä yasalma bäyädän)... - Ä bit uçreditel ul gäzitne äle az tirac belän dä bik sıkranıp kına çıgara, akça küp sarıf itelä dip zarlanıp kına tora... Bik yahşıgä äylänep kitkän gäzitneñ koyrıgın tiz boraçak ul...

...Barıbız da añlıybız - bezneñ gäzitlärneñ töp maksatı akça eşläü tügel, ä halıkka mäğlümat, bilgele ber tiptagı mäğlümat citkerü... Zakon buyınça däülätneñ mäğlümat çaralarında bastırılırga tiyeşle materiallar bula mäsälän. Saylau isemlekläre, saylau komissiyäläre häm okrugları turında beleşmälär, äytik, şundıylarga kerä. Gäzitne çıgaruçı uçreditelneñ räsmi häbärläre, kararları, iğlannarı da şundıy tip mäğlümat bulıp tora. - Bu yaktan äyter süz dä yuk, bar da döres, tik monda ul cähätne tärtip öçen genä atap kitü... Anı gına bastırıp çıgara torgan basma gäzit dip tä tügel, ä byulleten dip kenä atalırga haklı bulır ide...

...Annarı, gäzit propaganda öçen kiräk. Bilgele ber törkemnär (vlast totuçılar, partiyälär) halık fikeren üz yaklarına audarır öçen gäzittän faydalanalar... Läkin, ükeneçkä karşı, tatar gäzitlärenä bu maksat ta bik ük yabışıp betmi... Çönki, bezdä däülät vlaste elekke sovet vlastenıñ turıdan-turı varisı bulıp tora häm, traditsion räveştä, üz vlasten mömkin qadär kübräk mäğlümat taratu yulı belän tügel, kiresençä - halıknı töp problemalar buyınça mäğlümatsız utırtu yulı belän nıgıta... Halıknıñ añlı räveştä yaklavına nigezlängän politikanı kıska gına ike süz belän “açık politika” dip atıylar; bezneñ däülät vlaste isä, bigräk tä urındagı vlastlar - “yabık politika” alıp bara. Alarga gäzitneñ dä şuña yaraşlısı kiräk, yağni, ul gäzit çın häm tulı mäğlümat birergä tügel, ä şunıñ illyuziyäsen yasap utırırga tiyeşle... Tipik ber küreneş, misal öçen - tatar gäzite: “Şundıy-şundıy kiñäşmä bulıp ütte, anda şundıy-şundıy mäsälälär karaldı, anıñ eşendä fälän häm tögän keşelär katnaştı” dip yaza... Şunıñ kırına kiñäşmädä yañgıragan baytak kına hisap sannarın tezep birergä, çıgış yasauçılardan berniçä tsitata kiterergä dä mömkin... Läkin mondıynı yazuçı curnalist bervakıtta da diyärlek kiñäşmä temasına karagan zur problemalarga analiz yasamıy, alarga karata üz fikeren yazmıy, tänkıyt süze äytmi! Älbättä inde, gäzit ukuçı da öyränep betkän: ğadättä ul mondıy yazmalarga küz dä salmıy. Mäqaläne yazgan curnalist ta, böten redaktsiyä dä anısın yahşı belep tora, añlı räveştä eş itä...

...Tatar telen saklap kalu, halıkka mädäniyät taratu kebek ruhi maksatlar da bar äle tagın... Monısına “yugarıdan” bik kısılıp barmıylar, häm küpçelek yahşı curnalistlar gäzitneñ änä şul tarmagına mömkin qadär nıgrak yılışırga tırışa da inde... Matur-matur gına yazmaları basılgalıy... Tel häm mädäniyätneñ politikasına bik kermäskä tırışalar, mägär, nibarı kayvakıt, şulay uk matur süzlär belän genä, küzdän yäşlär çıgartıp alırga mömkinnär... Halıknıñ absolyut küpçelege tatar gäzitenä şularga bula yazıla. Ä andıy halık bik az sanlı, yıldan-el azaya bara... Çönki, gäzit häm halık tel-mädäniyät politikası belän şögıllänmäskä küpme tırışsa da, däülät politikası alarnıñ üzläre belän tuktausız şögıllänep tora...

Mondıy, zakonda karalganga kürä genä häm az-maz prestic öçen genä çıgarıla torgan gäzitneñ tiracı da, şunlıktan, küp bulırga mömkin tügel genä tügel - ä tiyeş tügel! İñ azı - 1000 danä (şul da bulmasa oyat), iñ kübe - şähär gäzite öçen mögayın 5000 danäder... Şunnan da artsa, äytkänemçä, anı asrarga akça artık küp kiräk... Annarı, yuk-yuk ta, anıñ halıkka sizelerlek yogıntısı bula başlarga mömkin, ä bit tatar gäzite gel genä citäkçelek kontrole astında tormıy, alar üzläre tormış turında mäğlümatnı kübräk rus gäzitläre aşa alalar... Bäladän baş-ayak...

Änä şul, 1000 belän 5000 arasındagı tiracnı da tatar gäzitläre öçen yahşı curnalistlar häm alarnı ukuçı halık yasamıy, zur ükeneçkä karşı... Alarda sovet çorında uk cayga salıp kuyılgan yarım yäşeren ber sistema - predpriyätiye häm oyışmalar arkılı yazdırtu äle bügen dä bik yahşı eşläp tora. Gäzitkä yazılu çorında reklama bülegendä eşläüçelär, küp vakıt hätta mahsus şunıñ öçen utırtılgan keşelär, törle cirlärgä hatlar yaza başlıylar, telefonnan şaltıratalar, barıp kaytalar... Curnalistlarnıñ da härbersenä teläsä nindi ısul belän 300 gäzitkä yazdırtu burıçı yöklänä. (Ütäsäñ - premiyä, ütämäsäñ - başka eş ezlä...) Predpriyätiyedä isä, üteneçkä cavap itep, rus familiyäle eşçelärgä rus gäziten, tatar familiyälelärgä tatar gäziten “buşlay” yazdıralar da kuyalar. Üteneç tä ütälä, predpriyätiyeneñ “sotsial yärdäm” turındagı hisabına da ber bik äybät grafa östälä... Ä şulay yazdırılgan ul gäzitne “yardäm kürsätelgän” keşe ukıymı, yukmı, tatar häreflären gomumän tanıymı - anısı berkemne dä borçımıy... Şundıy eşçänlek näticäsendä, gäzitneñ poçta bülegenä barıp üz teläge belän yazılgan “çın” ukuçıları ğadättä 1 meñgä dä tulmıy, ä tiracı barıber 5 meñgä citkän bula...

Çallıda küplär tatar gäzitläreneñ barlıgın da yünläp belmi, çönki alarnı kayda da bulsa kürergä mömkin tügel. Yözlägän gäzit-curnal kiosklarında totaştan diyärlek rus telle basmalar öyelep yata... Redaktsiyädä şul turıda mäsälä kütärsäñ: “Alar tatar gäzitlärennän fayda yuk dip baş tartalar” - digän ütergeç cavap härvakıt äzer... Ämma läkin, yuk digäç tä, ul kiosklarda “Akçarlak”, “Kiñäş”, “Yuldaş” kebek tatar gäzitläre, “kommertsiyä” maksatı belän çıga torgan häm “däülätneke bulmagan” gäzitlär, moñayıp ber çittä bulsa da, yatkalıy bit... Tiracları “yasalma” bulgan gäzitlär isä anda şul ber ük säbäp - real ukuçıga çın ihtıyac bulmau säbäple yatmıylar.

Min üzem “Tañ yoldızı”nda da, annan soñ “Şähri Çallı”da da mondıy ikeyözle yazılu politikasına printsipta karşı keşe buldım. “Yasalma tiraclı gäzitkä yahşı curnalist ta, anıñ yahşı yazmaları da kiräkmi. Bez predpriyätiyelärgä yörep kübräk yazıldırgan sayın, üz qaderebez nıgrak betä bara. Bezne üzebezgä karşı üzebez kortkıçlık belän şögıllänergä mäcbür itmägez!” - di torgan idem... Älbättä, yaratmadılar... Üz digännären barıber eşli birdelär... Älbättä, minem süzlär hak ide - kıska gına ber däverne isäplämägändä, curnalistlarnıñ yazu sıyfatına iltifat, üzlärenä san bulmadı... Curnalist nikadär mokıtrak, kündämräk, telsez-teşsezräk, redaktorga yalagayrak, fikergä sayrak - şulkadär söyekleräk buldı...

...Tatar gäzitläreneñ gramotalıgı häm bizäleşe dip yanıp-köyep yörülär, şul maksat öçen kotoçkıç zur hezmätlär kuyıp programmalar icat itülär, soñgı vakıtta isä kürkäm genä dizayn, stil buldıru östendä eşläp baş vatular - bötenese änä şundıy bitaraf karaş stenasına bärelep çelpärämä kilä tordı... Kiräksez teldäge kiräksez gäzitlärgä hezmät itü - minem genä tügel, başka bik küp hezmättäşlärneñ dä zur ber facigase änä şundadır...

------------

...Ägär gäzitkä predpriyätiye häm oyışmalar aşa yasalma yazdırunı kinät kenä şıp tuktatsañ, äytik, şundıy berär hökümät kararı çıksa... Bu yahşı bulır ideme soñ? Ay-yay, tuktap torıgız äle, tatar gäzitläre şul momenttan yukka çıgar ide bit!.. Yukka çıgarırga kiräkmi! Läkin, kayçan da bulsa, kinätme, äkrenläpme barıber alga kiläçäk şundıy hälgä - gäzitlärne härkem barı tik saf üz teläge belän ukıy başlayaçak çorga äzerlänä torırga kiräk. Ä ul kotılgısız... Küp kenä gäzitlär häzer ük inde yıllap yazıluga tügel, ä kiosklardan berämläp satıp aluga isäp tota başladılar... Kayber zur şähärlärdä yaña tör gäzit satu avtomatları barlıkka kilde: aña tiyeşle akçasın salasıñ da, dönyada çıga torgan berär gäzitne saylap knopkaga basasıñ - häm avtomat şul gäzitne internet aşa “çakırtıp”, üz eçendäge printerda bastıra da birä! Annarı, bezneñ bu çorda däftär bite zurlıgı yassı displeylar kiñ taralış alıp kilä - anıñ belän inde bernindi gäzit tä, kitap ta kiräkmi başlıy: şunıñ häterenä internet aşamı, diskıdanmı küpme kiräk tekst yazdırtıp alasıñ da, buş vakıtta ukıysıñ... Küp digändä tagın un yıl - häm käğaz gäzitlär bötenläy betü çigenä teräläçäk...

Min “Tañ yoldızı”nda eşlägän çakta da yasalma tiracnıñ betü kurkınıçı alga kilep basu belän yanap aldı bervakıt... Hökümätneñ şundıy kararı çıgaçak ikän dip söylilär ide, citäkçelär arasında da “gäzitlär irekle bulırga tiyeş” digän demokratik karaş kiñ taralıp kitte... Häyer, bezneñ üzebezdä dä şundıyrak käyeflär ide! Yahşırak gäzit çıgaru iñ berençe prioritet bulıp tordı. Häm annan tış... bez cämäğatçelek häm cämäğat oyışmaları belän tıgız bäyläneştä eşläügä zur ömetlär bagladık...

...Milli yañarış häräkäteneñ iñ aktivlaşkan çorı ide bit... Çallıda 1990 yılda çıga başlagan “Nur”, “Tañ yoldızı”, “Çulman-İdel” (soñınnan “Şähri Çallı”) gäzitläre bu çorda milli häräkät oyışmalarınıñ köçle yogıntısı astında buldılar, halıknıñ milli añın uyatuda isä ul oyışmalarnıñ üzlärennän dä küpkä zurrak rol uynadılar. Niçek-niçek ikänen centekläp yazsam üze ber bik ozın tarih bulır - monda barı tik gäzitlärneñ milli yañarışka karata gäzit bularak interesların gına ayırıp karıyk äle... Ul interes, älbättä, gap-gadi ide: gäzitlärgä milli añı yugarı bulgan, häm dimäk añlı räveştä tatar telendä ukunı östen kürgän halık kiräk, ä ul milli añnı milli häräkät oyışmaları kütärmi kem kütärsen... Häm çınnan da, iñ baştagı çorda, 1990-92 yıllarda, Tatar İctimagıy Üzägeneñ atnalık cıyılışlarında, här çıgış yasauçı diyärlek tatar gäzitlärenä yazılırga, alarnı daimi ukıp barırga öndi torgan ide. Bez şul cıyılışlarga bersen kaldırmıy barıp, här gäzittä şul turıda mäğlümat birep bara idek... Cıyılışlarga aldanrak kilep, gäzitkä yazdıru oyıştıra idek, ber baruda 20-25 keşene yazdırıp kaytkan çaklar da buldı (şunnan da artmadı, mägär). Milli häräkät ütkärgän mitinglarga isä gäzitlär böten redaktsiyäläre belän çıgıp, şunda ber çitkä öställär tezep kuyıp utıralar ide... Näticä dä naçar bulmadı: 1992 yılda bugay, “Nur” gäziteneñ tiracı 17 meñgä citte, bezneñ “Tañ yoldızı”nıkı 7 meñgä yakınlaştı. Bu da äle üseşneñ başı gınadır sıman toyıla ide...

Läkin, çınlıkta ul ireşelgän iñ yugarı nokta bulıp tarihta gına kaldı... Töp säbäp şundadır - bez faraz itkän olı milli yañarış protsessı belän İctimagıy Üzäk h.b. “milli” oyışmalar citäklägän “milli häräkät” arasında bik zur ayırma bar ide, ükeneçkä karşı... “Milli häräkät”, üzeneñ baştagı bik kıska gına “zıyalı” çorınnan soñ, açık kına maksatı bulmagan stihiyäle “komanda” häräkätenä äverelä başladı, maksat digännäre “tulı bäysezlek!” dip korı şapıldaularga kaytıp kaldı. Liderlar bik yış kabatlıy torgan “millät” süzeneñ astında da konkret eçtälek bette... Milli añnı üsterü, tatar telen propagandalau, tatar telendä mädäni çaralar oyıştıru, tatarça gäzitlär çıgaru häm başka şundıy eşlärgä “mäğrifätçelek!” digän tamga suktılar da, tulı bäysezlek almıyça torıp änä şul “mäğrifätçelek” belän şögıllänüdän fayda yuk, dip iğlan ittelär... Şähärdäge tatar gäzitlärenä yärdäm urınına, mäsälän, rus telle Kazan eşkuarlarınıñ “milli azatlık” digän modadan kübräk tabış çıgarıp kalu maksatı belän genä çıgara başlagan “Suverenitet”, “Nezavisimost” gäzitlären vagonı belän kaytarıp tarattılar... Eçläre “tatarskaya natsiyä!”, “polnaya nezavisimost!” kebek süzlär belän şıgrım tulı ide alarnıñ, äye... Läkin, milli añı uyana gına başlagan halık şularnı ukıp tagı da ruslaşu yulına kayttı... “Menä içmasa şäp milli gäzitlär!” dip, bezneñ biçara tatar gäzitlärenä sırt belän borıldı, şularnı tagın kaytartıp buşlay taratuların gına kötep tora başladı... Ä akçanı ul yılgır Kazan eşkuarlarına bezneñ “milli baylar”, atap äytkändä bertugan Kaşapovlar şulay uk “vagonlap” ozattılar... Kayda bügen ul gäzitlär häm alarnı çıgaruçılar? - Faydalanıp kaldılar da bolgançık sudan, yañadan üzläreneñ rus telle mankort digän çın asıllarına kire kayttılar, şul buldı...

1992 yıldan başlap İctimagıy Üzäkneñ praktik eşlärendä militsiyägä karşı kotkılar, arakı zavodına pogrom, buş kvartirlarga yalgan order öläşülär (üzara), ugolovniklarnı yaklap “protest” belderülär h.b. şunıñ işelär totaştan kitte... Bu inde - vakıtlar uzgaç bigräk tä açık kürenä - bötenläy dä milli tormışka katnaşı bulgan häräkät tügel, ä barı tik “milli” digän “tübä”dän faydalanuçı ber häräkät ide... Äle haman inertsiyä buyınça şul “milli häräkät”ne yaklap yazıp torgan tatar gäzitlärenä dä san bette - alarnı “satlık” dip kenä tamgalıy başladılar. Liderlar: “Satlık gäzitlärgä yazılmagız!” - dip tribunadan kıçkıralar ide... (Ä “satlık” gäzitlärdä şul uk liderlar belän maktaulı äñgämälär basıla tordı...) Bervakıtnı (min inde “Şähri Çallı”da eşlägändä) tatar gäzitlärenä karşı propagandanı “Akçagıznı tizdän çıgaçak üz gäzitebez öçen saklagız!” digän lozung kütärep ayıruça kotırtıp cibärdelär... Häm çınnan da, ozaklamıy, “Cıyın” dip atalgan, rus telle (berme-ikeme bik kıska gına tatarça yazması da bulgan) ötek kenä ber käğaz kisäge dönya kürde... Berençe häm soñgı sanı ide ul anıñ... ”İttifak” partiyäseneñ “Altın Urda” gäzite bar ide tagın, anısı ozak kına çıktı... Häm ahırda üzen radikal millätçelär dip tanıta torgan partiyä öçen iñ hurlıklı statya buyınça - tatarça çıga torgan dip terkälep tä zakonsız räveştä rusça çıkkanı öçen sud arkılı yaptırıldı...

Änä şulay itep, tatar teleneñ, tatar gäzitläreneñ dustı häm yaklauçısı bulırga tiyeşle “milli häräkät” çın asılda alarga karşı kortkıçlık itüçegä äverelde. Ahırda üze dä bette, tatar gäzitlären dä yañadan yabılu çigenä citkerde. Äle yarıy, predpriyätiye häm oyışmalar arkılı yasalma yazdırtu kiredän tormışka kaytıp ölgergän çak ide... Baya üzem yazganga häzer üzem ük karşı kiläm şikelleder inde bu... Ä çönki bez aldandık, normal üseş, curnalistikanıñ sıyfatın kütärü yulı belän populyarlık kazanu däveren korı kuık artınnan kuıp uzdırdık ta, ahırda soñgı salamga totınıp kaldık... Anı bik taşlar idek tä - härtörle häräkätlär, alga barışlar tuktaldı... Baka külendä yaña tör “salam”nar agıp kilep kenä tormıylar şul alar...

Min üzem baştagı çorda milli häräkätne bik yaklap yaza idem, annarı äkrenläp anı, inde kuştırnak eçendäge “milli häräkät”ne kisken tänkıytläp yazuçıga äylänep kittem... Bälki kübräk şunıñ beländer, berara Çallıdagı iñ populyar tatar curnalistı bulıp aldım, çönki halık ta bötenesen kürep tora, döresen yazgannı bik yarata ide... Läkin - kayberäülär belän butamagız - min bervakıtta da milli azatlık häm suverenlık öçen köräşneñ üzen vlastlar astırtın räveştä huplagança tirgäp, pıçratıp yazmadım, çınnan da milli yañarış faydasına bulgan här küreneşne iñ uñay bäyälär belän yaktırtırga gına tora idem. Näticädä isä tege yaktan da, bu yaktan da - doşmannarım disäm artık bulır, alar çın doşman bula beläme soñ äle - kırın karauçılarım, yamanlık teläüçelärem kübäyde... Populyarlıknıñ tiskäre yagı - tübän hösetlek tä çitlätep uzmadı...

------------

“Milli häräkät” liderlarınıñ berse belän biznes bäyläneşendä dä bulıp aldık äle bez... Redaktsiyä binasınıñ ber öleşen bertugan Kaşapovlarnıñ “Yoldız” dip atalgan arakı kibete öçen subarendaga birdek... Hälilneñ şul çakta ber aklanıp, ber ruhlanıp söylävenä karaganda, arakı kibete belän ber binada bulu milli gäzit öçen maktanıç tügel-tügelen, subarenda akçası da ul hätle rol uynamıy, ämma läkin, Kaşapovlar arkılı milli häräkätkä tagı da yakınlaşu mömkinlege bik tä kızıklı... Alar gäzitkä matdi yärdäm kürsätergä dä, anı yaklarga häm taratırga da väğdä itälär. Ä kiläçäktä, kem belä - şundıy yul belän “Tañ yoldızı” bälki milli häräkätneñ üz gäzitenä dä äverelep kitär... Gäzitneñ uçreditele bulgan “Kamgesenergostroy” üze dä tarkalu ihtimalı aldında torgan, anıñ gäzitne finanslavı da oçraktan-oçrakka kalgan bu däverdä bik tä ımsındırgıç perspektiva ide bu, äytäse dä yuk...

...Arakı kibete “görläp” eşli başlauga küpme genä vakıt ütkänder, berkönne Hälilneñ kabinetına Räfis Kaşapov üze kilep kergän dä, östälgä bezneñ “Tañ yoldızı”n häm Kazannıñ rus telle “millätçe”läre çıgara torgan “Nezavisimost” gäziten yänäşä kiterep salgan. “Menä keşelär niçek yaza, sez dä şulay yazıgız”, - dip “akıl öyrätergä” totıngan... Ä Hälil gäzitneñ eçke eşlärenä kemneñ dä bulsa kısılganın ber dä yaratmıy torgan ide... Tıñlap torgan da beraz: “Arakı kibetegezne belegez, ä bütän cähättän bezneñ arada başka süz bulmasın”, - dip kırt kiskän...

...Kaşapovlar arenda hakın iple genä tüläp bardılar, gäzitkä zıyannarı timäde, redaktsiyägä arakı kibete yanınnan kerergä kiräklekne sanamaganda, uñaysızlık ta kürmädek... Häm, näq Hälil äytkänçä, bütän cähättän başka süz dä bulmadı... Şartlattık ul kabartmanı, kıskası...

------------

Cämäğatçelek belän eşläü digännän, “Tañ yoldızı”n halıkka yakınaytu buyınça ber kızıklı gına eşebez bulıp aldı äle bezneñ tagın... Äshät Mamatov belän ikebez, Hälil belän dä kileşep, älbättä, redaktsiyä turısında uramga gäzit yabıştıra torgan stend yasap kuydık bervakıtnı. Çiratlaşıp şunı yañartıp tora başladık... Stendtagı ul gäzitne könenä ikeşär-öçär tapkır yırtkalap kitälär - ä bez şunı kürgän sayın tagın, “üç itep”, yaña gäzit çıgarıp elä idek... “Ähä, bezneñ gäzit doşmannarnıñ eçenä tiyä bit, äy!” - dip, şuña üzebez söyenä torgan idek äle, citmäsä...

“Tañ yoldızı”nnan kitkäç (Äshät tä kitkän ide inde), avtobusta redaktsiyä turısınnan ütkändä, agaç yafrakları arasınnan gel şul stendka küz salıp alırga tırışa idem... Gäzit äle dä elenep tora mikän, yänäse... Tik, niçä karasam da, şärä taktadan başka närsä kürmädem... Ozak kına şulay moñayıp tordı äle ul yätim stend, annan soñ yukka çıktı...

------------

“Kamgesenergostroy” alay-bolay tarkala kalsa, “Tañ yoldızı” anda da betäçäk tügel ide äle - redaktor Hälil Şäripov gäzit öçen ikençe ber potentsial oyıştıruçı taptı... Çallı möhtäsibäteneñ dini gäzit çıgarırga digän niyäte bar, läkin ägär mömkin bulsa, anı “Tañ yoldızı”nıñ yartılaş kuşımtası gına itärgä dä karşı tügel ikän. Çönki bu gäzitneñ inde daimi ukuçıları bar, redaktsiyä cihazları häm icat kollektivı da äzer köye... Berkönne “Kamgesenergostroy”nıñ atnalık kiñäşmäsenä möhtäsib İdris Galävetdin üze kerep utırıp, mäsäläne oyışma citäkçelege aldında bäyän itep kürsätte... Läkin, general direktor Viktor Yeltsov, anı itağat belän genä tıñlagaç, şulay uk itağat belän genä, urtak gäzit turındagı täqdimne kire kaktı. KamGES betä digän imeş-mimeşlär döreslekkä turı kilmi, tatar häm rus telendäge gäzitlärne totarga gına anı üz häle dä citärlek, dip belderde...

Beraz vakıtlar ütkäç, möhtäsibät üze niyätlägän gäzitne, “İslam nurı”n möstäkıyl räveştä çıgara başladı, Hälil “Tañ yoldızı”n kaldırıp kitep, şul dini gäzitneñ redaktorı buldı. “Tañ yoldızı”nıñ redaktorı bulıp Räis Zaripov kaldı. Bu vakıygadan aldarak, 1993 yılnıñ noyabrendä, min dä başka gäzitkä - şähär hakimiyäte tarafınnan çıgarıla torgan “Şähri Çallı”ga küçep kitkän idem inde.

“Tañ yoldızı”nnan kitüneñ säbäbenä kilgändä... üzemä-üzem dä açık kına itep añlata almıym äle bügengä qadär... Atmosfera salkınaydı niçekter... Yuk, kollektiv belän dä, Hälil belän dä açulanışular bulmadı... Ul elekkeçä ük mine närsä turıda häm niçek itep yazarga kirägen üze belä torgan keşe dip sanıy ide... Läkin, fikerlär häm dönyaga karaşlar yaraşıp betmi başlagandır, küräseñ - minem belän aralaşudan niçekter çitläşä başladı. Üzara söyläşülär-añlaşular räsmi tonga küçte, redaktsiyä häm tormış hälläre turında ul kübräk Räis yäisä Rafail belän gäpläşep utıra torgan bulıp kitte... “Tapkansıñ säbäp!” diyärsez bälki... Häm dörestän dä, säbäp ul tügel ide... Kıskası, nidänder küñel kırılgan ber könne tottım da, “Şähri Çallı” redaktorı Yosıf Cimangulovka şaltırattım, curnalist kiräk tügelme alay-bolay, dip kızıksındım... Ul isä şunda uk üzlärenä eşkä kilergä çakırdı... Şunnan ni, Hälil belän şul uñaydan kıskaça gına söyläştek tä - gariza yazdım da birdem... Ä säbäp şul ide ki - balık tiränne, keşe yahşını ezli. Şundıy uk eş başka cirdä bulıp torganda, nigä “elektr kırı” kuyırtıp, kayçan oçkınnar çäçri başlagannı kötep yörergä di äle...

...Hälilgä ber üpkäm dä yuk, anı härvakıt yahşı keşegä sanadım häm sanıym... Tik, bez berzamannı bik duslar idek, ä duslık sürelü - prosto dus bulışmagan keşelärgä äylänep kalu tügel ul...

...Kitkändä mine keçkenä genä ber mäcles oyıştırıp, yahşı süzlär-teläklär äytep ozattılar, istälekkä stena säğate dä büläk ittelär... Gomerneñ şaktıy romantik ber öleşe, şulay itep, kaldı sagınıp yazarga...

-------------------------------

“Şähri Çallı” gäzitenä kilü belän ük, inde tanış bulgan eşkä totındım... Ekonomika bülege mödire itep kuydılar: anıñ “mödir”lege bolay gına, eş hakı “gadi curnalist”nıkınnan beraz zurrak bulsın öçen genä inde, çınlıkta üzeñä-üzeñ “mödir” bulıp yöriseñ... Predpriyätiyelärneñ eşe turında yazu “reklama”ga sanala başlagan çak ide: minem töp yünäleş buyınça “buşlay” yazu kimegännän-kimi bardı, ä tüläüle reklama mäqaläse yazdırtuçılar bötenläy yuk diyärlek ide äle... Şunlıktan, bu gäzittä min tagı da kiñräk “universal” bulıp kittem. Mädäniyätne dä, mäğarifne dä yazdım, hakimiyät kiñäşmälärenä dä yördem, “milli häräkät” tä minem “yaratkan” tarmak bulıp kaldı, hatlar da eşkärttem... Halıktan kergän yazmalarnıñ miña ayıruça nık butalçıkların rätkä kiterergä kertälär ide... Venera isemle fotografıbız dekret yalına kitkäç, ber yıl çaması yartı stavkaga fotograf bulıp ta eşläp yördem äle, citmäsä... Annarı tagın, üzem işelär arasında bik osta “programmist” bulıp ölgergän idem inde - “Şähri Çallı” kompyuterlarında vagrak berär bozıklık kilep çıkkan sayın, yäisä kaysı knopkaga basarga belmi torsalar, miña äytälär - min tiz genä şunı karap-tözätep häm kürsätep birä idem (zurrak avariyälär kilep çıkkanda gına kilep-kitep yörüçe elektronika incenerın çakırtalar ide). Kvartal azagı citä başlasa, buhgalterdan ber koçak hisap käğazläre kilep kerä äle tagın... Alarnıñ ciñellären operatorlar cıya, ä katlaulıragın, tablitsalı bulgannarın yäisä kompyuter arkılı san sanatırga kiräklelären, mäsälän, minnän başka eşli belüçe yuk bit inde... Karışmıy torgan idem bersenä dä...

...Şul uk vakıtta, ay eçendä yazgan häreflär sanı buyınça berençelek härvakıt mineke buldı, eçtälek buyınça “ih yahşı” bäyäsen dä küpçelektä miña birälär ide. Maktanmıyça da bulmıy, cämäğat!.. Alar bit barısı da hezmät cimeşe! Berse dä alga bähet arkılı kilmägän!

------------

“Şähri Çallı”nıñ baş redaktorı Yosıf Cimangulov - ütä dä yabık gäüdäle, tınıç holıklı, konfliktsız, häm şunlıktandır, yogıntıga birelüçän, köçlelär aldında kündäm keşe ide. Kemdä kayçan köç häm yogıntı buldı - şular Yosıf äfändeneñ ul sıyfatlarınnan irkenläp faydalandı. Gäzit äle “Çulman-İdel” dip atalgan baştagı çorda, mäsälän, anıñ böten bitläre milli häräkätkä bäyle yazmalar belän tulıp çıga ide. Uçreditel bulgan şähär hakimiyäte (meriyä) eşçänlegen yaktırtu da ğadättä kıska häbärlär birü belän çiklänä ide. Soñrak çorda isä, hakimiyättä “cämäğatçelek belän elemtä” sisteması tämam formalaşıp ölgergäç, “millät” digän süzne “taşka bastıru” da siräk vakıygaga äylänep kaldı... Redaktorlar gomumän şundıyrak bula, alarnı näq şul sıyfatlarına karap bilgeläp kuyalar da, moña ber dä aptırıysı yuk... Mägär, alarnıñ kübesennän ayırmalı bularak, Yosıf Cimangulov yavız yäki “totalitar” keşe bulmadı. Kayberäülärgä karata ğadelsezlek kılsa da kılgandır (ber-ikese istä), läkin andıy oçraklarnı da eş buyınça mäcbürilek yäisä uylap-isäpläp betermäü näticäse dip kararga kiräk, minemçä...

Annarı, tagın ber siräk üzençälekle - dingä çın ihlastan ışanuçı keşe ide ul. Biş vakıt namazın bervakıtta kaldırmıy torgan ide... Ayırım gına alganda iskitärlek berniye dä yuk, ämma zamanasına karata - bik tä gacäp küreneş bu... Böten keşe kinättän genä “hak möselman” bulıp kitte bit bervakıtnı, teldän dä gel “alla, bismilla” dip kenä söyläşä başladılar, matbugat basmaları da dogalar häm hädislär belän tuldı... Läkin, şul uk vakıtta, real tormışta eştän bülenep namaz ukıgan keşelär bötenläy dä yuk ide diyärgä mömkin... “Fatiha” süräse genä bulsa da yattan belgän “alla bändälären” dä tiz genä atap äytüe kıyın... Küp kenä “dinçe” curnalistlar aşagannan soñ “allah äkbär” äytergä dä kiräk dip tapmıylar hätta... Menä şundıy gıybrät dönyada yäşibez inde bez: sovet çorındagı ikeyözle ateizmnı näq şunıñ közgedäge çagılışı bulgan ikeyözle “möselmanlık”ka äverep kenä kuydılar da, halıkka “iman däresläre” öyrätergä kereştelär... Äyterseñ lä elek Alla yuk ide dä, häzer genä barlıkka kilde, ästäğfirulla...

Minemçä, normal däräcädä intellektı bulgan här keşeneñ añında nindi dä bulsa iman bulmıy kalalmıy... Ya ul kaysıdır dingä ışana, ya bernigä dä ışanmıy (yöz protsent ateist bulıp tora), ya anıñ bu cähättän ayırım üz karaşı bula... Min üzem, mäsälän: “Dingä ışanmıym, Allaga ışanam”, - digän karaşta toram. Çönki, hätta fizika zakonnarı buyınça da, bu dönyanı nindi dä bulsa çittän torıp küzätüçe, anı “ülçäüçe” bulırga tiyeşle... (Ägär äytik, ayırım gına ber timer şarnı alıp karasak, çittän torıp küzätüçedän başka anıñ tizlege dä, yünäleşe dä, biläp torgan urını da, massası da printsipta bula almıy. Tulayım böten ğaläm dä şunıñ sıman.) Ägär şulay närsägä dä bulsa ışanasıñ ikän inde - üzeñ yakın kürgän, yahşılık telägän ikençe ber keşene bötenläy başkaga ügetläü niçek bula? Bezneñ küpçelek curnalistlar halıkka yahşılık telämi bulıp çıga, närsä bulsın... Alarga “professional” ikeyözlelek şul däräcädä has bulıp çıga...

Döres, medalneñ ikençe yagı da bar... Millätneñ goref-gadätläre, tele, holık-figıle bik küp yaktan dini traditsiyälärgä bäylängän... “Alla boyırsa, ästäğfirulla, bismilla” dip äytülär, isem kuşu, nikah, cenaza yolaları traditsion din belän şulkadär tıgız bäylängän ikän inde, bolarnı berniçek tä üzgärtergä, alarga karşı köräşergä tügel, ä niçek bar şulay kabul itärgä häm itağat belän kararga kiräkter. (Yunle keşe, äytik, ateist bulsa da hätta, yola ütäp doga ukıgan mullaga häyer birmi kalmas.) Annarı, härkem dingä üz mönäsäbäten üze telägänçä häm añlagança korırga haklı... Şuña kürä, ägär gäzit namaz vakıtların birep bara ikän, ukuçılarnı din ölkäsendäge yañalıklar belän tanıştıra ikän - bu bik yahşı... Ämma, şul uk vakıtta, curnalist añlı räveştä üze ışanmagan närsä buyınça propaganda häm üget alıp barırga tiyeş tügelder...

Yosıf äfändeneñ “Şähri Çallı” bitlärendä İslam dine temasın kiñ yaktırtıp baruı, mägär, çın ihlastan ide...

------------

...Anıñ eş räveşenä kilgändä, redaktor bularak böten vazifaların ul normal ütäp bardı, läkin monda tagın ber gıybrätle genä üzençälekne äytep ütärgä kiräkter. - Yosıf äfändeneñ iñ küp vakıtı üz curnalistlarınnan kergän yazmalarnı “baş ta kütärmiçä” ukıp, tözätep, yağni redaktsiyäläp uza torgan ide... Çönki, bigräk tä soñgı däverdä, “Şähri Çallı”da eşlägän baytak curnalistlarnıñ şul köye genä gäzittä bastırırlık däräcädä gramotalı yazu säläte citep betmi başlagan ide...

Bik zur, tatar gäzitläre öçen, bigräk tä däülätnekelär öçen “global” problema bu... Eş şunda ki... Gäzitkä eşkä beräülär kilä, ikençelär kitä tora bit inde... Gäzit hakimiyät küzätçelege astında nıgrak kısıla bargan sayın, aldarak ber äytkänemçä, anda yahşı curnalistlarga ihtıyac häm kön betä bara, ahırda alar ya kısrıklap çıgarılalar, ya üzlärenä tormışta başkaça cay ezläp tabalar... Redaktsiyädä “sözelep kaluçılar” isä üzläre dä berkaya kitmilär (kaya kitsennär, kemgä kiräklär), adäm balasın “uramga” kuıp çıgarıp ta bulmıy... - “Şähri Çallı”da bik talantlı curnalist Näsimä Sadıykova bar ide, mäsälän, mäğarif bülegen alıp bara ide. Anıñ mäktäplär tormışına häm balalarga bagışlangan sähifäläre tora-bara “olı” gäzitneñ “Kömeş kıñgırau” dip atalgan ayırım ber kuşımtasına äverelep kitte, ahırda isä bötenläy üzallı gäzit bulıp ayırılıp çıktı. Häzerge vakıtta ul böten Tatarstanga danlıklı balalar gäzite bulıp tora, populyarlıkta “Sabantuy” belän uñışlı yarış alıp bara. Näsimä urınına isä “Şähri Çallı”da mäğarif belän Flüzä Färrahova şögıllänä başladı... Mäktäp häm balalar temasına kop-korı räsmi telle, cansız, kübesençä mäğarif idaräseneñ otçet käğazlärenä häm kiñäşmälärenä nigezlängän yazmalar sannan-sanga tezelep kitte... Ädäbiyät-mädäniyät tarmagın alıp baruçı Nailä Hörmätova bar ide, räsmi tanılıp “soyuz”ga kermägän bulsa da, çın yazuçı diyärgä mömkin - berzamannı ul da kitärgä mäcbür buldı... İkençe ber gäzittä eşläp karadı da, annan da kitte - enese Nail Hörmätov belän berlektä Çallıdagı kaläm ostalarınıñ kitapların başınnan azagına qadär äzerläp bastıru belän şögıllänergä kereşte. Üze dä kitaplar yazdı... Ahırda katlaulı tormış yulları belän Törkiyägä barıp urnaştı, anda da törek häm tatar tellärendä kitaplar yaza di... “Şähri Çallı”nıñ ädäbi-mädäni tarmagı bu oçrakta da “issez-tössez” curnalistlarga torıp kaldı. Alarnıñ “ädäbiyätın” gäzitkä birgänçe, başta ukuçı balanıñ soçineniyesen tözätkän şikelle tözätep çıgarga kiräk bula başladı...

...Rafis Mogıynov ta yahşı gına curnalist, gomereneñ töp öleşen armiyä gäzite redaktorı bulıp ütkärgän, otstavkaga çıkkaç Çallıga tatar telendä yazarga, üz millätenä hezmät itärgä dip därtlänep kaytkan keşe ide... Ayıruça anıñ berençe Çeçnya sugışı turında, armiyädäge millätara mönäsäbätlär turında bernidän dä kurıkmıyça, haklık yagında torıp yazganı istä kalgan... Annarı - ul redaktor urınbasarı ide - Yosıf äfände otpuskıga yäisä başka berär kaya kitkän çakta bastırırga dip mahsus räveştä “kaynar” temalarga yazılgan materiallar äzerläp kuya torgan ide... Tik aña Çallıda tınıçlap eşlärgä birmädelär: eştän-eşkä küçep böten tatar redaktsiyälären “urap” çıktı şikelle. Mindä bu cähättän “redaktorlar anıñ üz kreslolarına utıru ihtimalınnan şikländelär bugay” digän fiker bar...

------------

Matbugatka eş cähätennän iñ kulay däver - härtörle bolganışlar dävere, niçek kenä tsinizm toyılmasın, ämma çınlıkta bu şulay... İldä “demokratiyä”gä küçü bolganışları tına bargan sayın, matbugat ta äkrenläp torgınlıkka bata başladı. 1995 yıllar tiräsendä “Şähri Çallı” gäzite politik vakıygalar eçendä kaynaudan sürelep, “tulmış” printsibı buyınça eşli başlagan ide inde: yağni, böten problema gäzitne nindi dä bulsa yazmalar belän tutıruga kaytıp kalgan ide. Kaysı curnalist nindi tema tabıp yazsa da yarıy, yazması zakon häm ğadät normalarına turı kilsen dä, minimal däräcädä gramotalı bulsın - böten taläplär şunnan gına tora ide...

Şähär hakimiyäte, demokratik üzgärtep korularnı üze ciñelçä kurku belän genä ütkärep cibärgännän soñ, äkrenläp kenä, baskıçlap kına, häbär taratu çaraların “tärtipkä kiterergä” kereşte. Bu cähättän iñ zur eşlärneñ berse - şähär radiosın yaptıru buldı bugay... 90nçı yıllar başında ul radio bötenläy milli häräkät yogıntısında kalgan, berär miting ütkärü turında iğlan birergä kiräksä, äytik, “lider”lar radiostudiyägä yul uñayınnan kerep kenä söyläp çıgalar ide... Radionı yaptıruga çirat citkäç isä bik katı şaulagan buldılar, ğadätlärençä: “Mömkin bulgan barlık çaralarnı kullanaçakbız!” - dip tä kurkıttılar. Läkin, böten parları sıbızgıga çıgıp bette, ahırda ber konkret ğamälläre dä bulmadı... Hakimiyät tä, bilgele ki, monı “mıyıkka çornap” kuydı... Seltänsäñ sugarga, suga almasañ tik kenä torırga kiräk şul, yuksa kölkegä genä kalasıñ... Elek bötenese sagayıp karagan “milli häräkät” belän sanlaşmıy da başladılar şul vakıygalardan soñ. “Sabır itik, üzennän-üze betkänne kötik” dip kenä aña artık katı kagılmıylar ide inde...

Radionıñ citäkçese İrek Dindarovnı isä hakimiyättä yaña gına oyışkan “cämäğatçelek belän elemtälär” bülegenä mödir itep utırtıp kuydılar. Bersen yaptıru belän ikençesen açtıru niçekter ber vakıtka turı kilde... Baştagı bik ozak kına däverdä ul bülekneñ ni belän şögıllängänen bez, şul uk hakimiyät binasında urnaşkan gäzit hezmätkärläre, yünläp belmädek tä dip äytergä mömkin. Anda mödir itep ikençe keşe, Lyudmila Medvedeva bilgelängäç kenä ike arada eşlekle bäyläneş urnaştı: hakimiyät eşçänlege turında häbärlär häm räsmi şähär yañalıkları, törle kiñäşmä häm cıyılışlarga çakırular gäzitkä şul bülektän kilä başladı. Kiñäşmä yäki cıyılış bulası zalnıñ işek töbendä Medvedeva üze här kilgän curnalistnı bloknotına terkäp tordı - baştagı mäldä böten “basım yasau” nibarı şul buldı... Ämma, “gayka” vakıt ütkän sayın nıgrak borıla bara ide... Bülektä mahsus keşelär gäzit mäqalälären ukıp kıskaça bäyälär yaza başladılar (yanäse, şähär hakime öçen “küzätü” yasıylar); annarı atna sayın redaktorlarnı cıyıp, şul “küzätü”lär nigezendä “öyrätü”lär oyıştıru kitte... Redaktor şunnan kaytıp, “şundıy-şundıy kürsätmä bar” dip kenä äytä dä kuya, “kürsätmäle” mäsälä buyınça kollektiv belän söyläşep tä mataşmıy ide... Şul uk vakıtta, “cämäğatçelek belän elemtäçelär”neñ redaktsiyälärgä ayak atlap kergäne dä bulmadı - gäzitlärneñ “eçke eşläre” belän anda kızıksınıp ta karau yuk, böten vlast fäqat redaktor kulına tapşırılgan ide.

Ä bit, gäzittä eşläüçelär - şul uk eşçe-hezmätkärlär alar, eş yagınnan da, ho yagınnan da, şähsi tormış yagınnan da nindi genä problemaları kilep çıkmıy... Mägär, üzläre gel ho ta ho dip “daulaşıp” yaza torgan bu kategoriyä halıknıñ şähärdä profsoyuz oyışması gına da yuk... “Tatarstan curnalistlar berlege” bar ikän dip işetkän bar, äye, kayberäülär kulında şunıñ biletın da kürgän bar... Läkin ul oyışmanıñ Çallıda närsä dä bulsa maytarganına min hiçber misal da belmim... Curnalistlarnı berämläp tä, kümäkläp tä gel “tuzgıtıp” kına toralar, “açuı çıkkan” redaktor böten redaktsiyä kollektivın eştän kugan oçrak ta bulıp aldı - läkin, şulay itep, Çallıda andıy hällär turında kemgä dä bulsa moñ-zar söylärgä genä dä mömkin tügel... Curnalist öçen redaktor - patşa, redaktorlarnıñ isä hakimiyättä üz patşaları bar... Kaydadır ildä demokratiyä bulsa da bulır, ämma Çallı şähär matbugatında - älegä qadär absolyut monarhiyä hökem sörä...

(İskärmä: bu urında min şähsän Yosıf äfände turında tügel, şul yıllarda nıgıp urnaşkan sistema turında yazam.)

Matbugatta eşläüçelärne yaklau buyınça berär oyışma tözü kiräklege turında “tämäke tartkanda” küp süzlär söyli torgaç, bervakıtnı ul ideya çınga aşa yazıp ta kaldı, yugıysä... “Tatar curnalistları berlege” digän lozung kütärelep çıktı kayandır... Könnärneñ berendä “Argamak” curnalı redaktsiyäsendä şunı oyıştıruga bagışlangan cıyılış cıydılar, bez anda ozak kına, citdi genä söyläşep utırdık, mäsäläne “printsipta” (yağni älegä korı süzdä) häl itep tä kuydık şikelle... Tik şunısı gacäp buldı - iñ azaktan gına İrek Dindarovnı deputatlıkka kandidat itep terkäü cıyılışı turındagı berketmägä kul kuydırttılar... Küñelgä şik töşkän ide şul çakta, ämma anıñ belän genä eş betmägän ikän, betäse aldarak bulgan ikän... Berazdan bezneñ “Şähri Çallı”da tagı da zurrak cıyılış cıyıp, nihayät, “Tatar curnalistları berlege”n oyıştıru turında iğlan ittelär, şunıñ ustav sıman ber närsäsen dä ukıp çıktılar, ä berlekneñ räise itep şul uk bayagı İrek Dindarovnı saylap kuydılar... Häm menä şunıñ belän inde, nihayät, eş bette... Ul tumas borın ülgän oyışma turında min işetkän iñ soñgı süz şul buldı: bezneñ ul berlekne, imeş tä, kaysıdır ber yugarı türä oşatmagan ikän, milli nigezdä oyışma tözü korrektlı tügel, digän ikän... “Andıy oyışmanı türälär oşatsın öçen tözilärmeni anı, ahmaklar!” - dip ber sügendem dä şunda... Äle menä küp yıllardan soñ ikençe kat sügenep utıru...

...Könnärneñ berendä Yosıf Cimangulov üz kabinetı belän kompyuterçılar bülmäse arasında mäş kilep yörep, “Şähri Çallı”nıñ Ustavın yañadan küçertep yazdırta başladı... “Tiz arada yasap kertergä kuştılar, ölgermibez”, - dip, şulhätle borçıla inde... Ä Ustavka nindi üzgäreşlär kertelü buyınça borçılmıy da, söylämi dä... Kızıksınıp kitep küz salsam - Ustavtan “gäzitne oyıştıruçı uçreditellärneñ berse - şähär hakimiyäte, ikençese - redaktsiyä kollektivı” digän süzlärne beterep, uçreditel bularak şähär hakimiyäten genä kaldırıp utıralar ikän... Menä, belmäsägez belegez, cämäğat, gäzitçelärneñ alarnıñ hoları şundıy - uçreditel, yağni hucalarnıñ berse bulgan kollektiv belän şundıy möhim mäsälä buyınça da söyläşep-nitep, formal bulsa da röhsät alıp tormadılar! Yugıysä bit, uçreditel bulu - mölkätkä, härhäldä anıñ ber öleşenä yüridik huca bulu digän süz ul. Uçreditellärneñ berse gäzitne çıgarudan baş tartsa, ikençese anı möstäkıyl çıgarunı dävam itärgä mömkin. Häm başkalar... “Şähri Çallı”da andıy intsident bulmadı buluın, läkin ozaklamıy şundıy uk “ho”tagı “Argamak” curnalı belän bula yazıp kaldı... Curnalnıñ hakimiyät tarafınnan yaptırılu faktı alga kilep baskaç, bez, şunda eşläüçelär: “Ällä üzebez genä berär matbugat basması çıgarıp karıybızmı soñ?” - dip nık kına baş vatıp, isäpläp karagan idek... İcadi kollektiv bar, naçar bulsa da cihazlar bar, üzen-üze aklıy torgan gäzit çıgaru misalları tirä-yakta bar... Ämma läkin, tege ustav üzgärtü kampaniyäsennän soñ, kollektivnıñ redaktsiyä bülmälärendä utırırga da hoı yuk ide inde... Curnalnı beterep, mölkäten araf-taraf kiterep, barıbıznı uramga kudılar da çıgardılar...

...Şul uk vakıtta, böten ildä hosusıylaştıru iñ kiñ cäyelgän çak ide... Yünleräk cirlärdä eşläüçelär, üz predpriyätiyelärenä tulı huca bulmagan oçrakta da, şunıñ aktsiyälären kesälärenä salıp kuydılar; kolhozçılarga da hätta cirne şähsi milekkä bülep alu mömkinlege birelde. Yuk-yuk ta, anıñ öçen kompensatsiyä genä bulsa da aldılar alar... Ä şähär matbugatında eşläüçelär, şulay itep, redaktorlarga ustavlarnı küçerep yazu turında ber kürsätmä birü yulı belän genä, anıñ işe mömkinleklärdän printsipta mährüm iteldelär...

...Teläsä ni disennär, läkin min Allanıñ keşelärgä doga ukıgan öçen savap yazuına ışanmıym. Ägär kıyamättä berär törle hökem bula kalsa, andagı “delo”larnıñ da tışına barıber “gracdanlık eşläre”, “cinayät eşläre”, “gailä eşläre” h.b.ş. dip yazılgan bulır, mögayın...

------------

...Minem berniçä hikäyä, yumoreska, äkiyät yazganım bar... Şul yünäleşkä tirän kerep kitärgä mikän ällä dip nık kına uylanıp algan da, inde niyätläp betergän dä buldı... Niyätlägäç inde şuña çat yabışıp, “şıtırdatıp” yazıp kına utırırga kiräk bulgandır da bälki... Läkin, berençedän, grafoman tügelmen, yağni yazu protsessı üze miña läzzät birmi. Yugıysä, dönyada ni dä bulsa yazmıy yäşi almıy torgan keşelär şaktıy bit, yazuçılar da küp oçrakta şular arasınnan çıga. İkençedän, icat öçen bötenläy başka ölkägä karagan kiñ ber mömkinlek barlıkka kilde dä, mine ozak kına dävergä üz eçenä suırıp aldı - kompyuterlarnı tatarlaştıru häm tatar telen programmalaştıru belän tirän mavıgıp kittem...

Gacäp tä kürkäm eş bit ul, programma tözü! İñ başta, alga nindi dä bulsa mäsälä kilep basa... Kompyuterda kön sayın ber ük törle eçpoşırgıç, integeç eş eşläp utıralar, äytik - şunı niçek ciñeläytergä bula ikän dip uylanasıñ... Yulı tabılır sıman toyılsa, “Beysik” (yaki “Paskal”) dip atala torgan mahsus algoritm telendä çıtırmanday katlaulı ber äsär yazarga utırasıñ... Ber-berse belän bäyläneşep, törle şartlar belän çualışıp betkän küpsanlı zurlıklarnı tarmaklı yullar buylap yörtäseñ, arada iñ kıska häm berdänber döres yulnı ezliseñ... Yazıla başlagan programmanı eşlätep karıysıñ, kötmägän cirdän berär hata kilep çıga da - tarmak başına kire kaytıp, şunı tözätäseñ... Tagın eşlätäseñ, tagın tözätäseñ... Ahırda matur şiğır tösleräk soklangıç ber yazma barlıkka kilä - kızganıç ki, üzeñnän başka berkem dä anıñ şundıy ikänlegen añlıy almayaçak... Şul programmanı real eşkä kuşıp cibärgäç inde, beraz vakıt üzeñne yılga arkılı basma salganday, çişmä kazıp çıgarganday, şundıy berär igelek kılganday his itep yöriseñ. Tora-bara ul turıda onıtasıñ, eşläre ciñeläyep kalgan keşelär annan da tizräk onıta... Ä programma haman eşli dä eşli... Kayvakıt ber genä cirdä dä tügel, ällä kaylarda häm ällä kemnärdä eşli başlıy...

Yaisä, äytik: “Teksttan “nçı(nçe) statya” digän süzne tabarga, şunı häm aldagı cömläne abzatska ayırırga, abzatsnı urtaga tigezlärgä, astına neçkä sızık sızarga, kalın şrift birergä, östän 2 punkt, astan 1 punkt ara kaldırırga, şul eşne tekst azagınaça kabatlarga”, - digän komandalarnı tiz-tiz genä programma telenä küçeräseñ dä - operatorlarnıñ ike-öç säğat buyı “çokçınıp” utırası eşe sekund eçendä eşlänä dä kuya...

Tekstlarnı gäzit bitenä äzerli torgan programmalar älläni küptörle dä bulmıylar alar, ber ük tipta bulalar. Ezläü, almaştıru, küçerü, sörtü işe komandalar törle variantlarda kabatlana da tora. Min alar belän mavıgunı “Tañ yoldızı”nda başlangan idem, “Şähri Çallı”da da äzräk dävam itkäç, bervakıtnı bu cähättän icadi buşlıkka barıp çıktım... Yazu eşendä dä yış kına şulay bula bit: ber firma turında mäqalä yazasıñ, äytik, ike... un firma turında... Häm üzeñneñ ber ük süzlärdän kalıplangan beriş cömlälär tözep gel ber ük äylänä buyınça yörüeñne şäyläp alasıñ... Gomer buyına da şulay äylänergä buladır, läkin ägär sin çınlap icat itärgä teläsäñ, gadi mäqalälär urınına alardan canlırak bula torgan oçerklar, zarisovkalar, publitsistika yazuga küçäseñ, hätta feleton yazarga kızıga başlıysıñ. Üz säläteñne hikäyälär yazuda sınap kararga da mömkinseñ... Yağni, ireşelgännän ber baskıçka kütärelep, yaña sıyfat yassılıgına çıgarga tiyeş icadi keşe... Ä bezneñ kompyuterlarda andıy yassılık ap-açık kürenep tora: alar tatar teleneñ häreflären “tanıylar”, läkin süzlären “añlamıylar” ide. Tatarça tekstlarnıñ grammatik hataların taba häm döres yazılışnı kürsätä torgan programma yuk, dönyaga tumagan ide äle. Gäzitkä keräse tekstlarnı korrektorlar ikeşär kat ukıy, şuña da karamastan hatalar kala, basılıp çıkkan urtaça zurlıktagı teläsä kaysı mäqaläne centekläp kabat ukısañ, öçtän alıp bişkä qadär häref hatası tabıla da tora, planerkalarda şul hatalar belän korrektorlarnıñ “cannarın aşıylar” ide... Min menä şul mäsäläne çişü yulları belän kızıksına başladım. Añsız, timerdän yasalgan kompyuter keşe telendäge süzneñ döres yazılganmı-tügelme ikänen gomumän niçek añlıy ala, moña nindi yullar belän ireşä? Bik kızıklı sorau bit, çınnan da.

Ul soraunıñ cavabı gadi dä, hikmätle dä bulıp çıktı: keşe niçek uylıy, kompyuter da näq şul yul belän eşli ikän bit. Keşeneñ baş miyendä kaydadır süzlär saklana, küz belän kürgänen yäki kolak belän işetkänen ul şul äzer süzlär belän çagıştırıp añlıy... Kompyuternıñ elektron häterenä dä, dimäk, süzlek salıp kuyarga kiräk... Hata tikşergeç programma isä birelgän teksttagı ber süzne alıp, şunı elektron süzlektän ezläp kararga tiyeş: tapsa arı kitsen, tapmasa - arttan ber härefne kisep taşlap tagın ezläsen... Ahırda tapkaç, kiselgän häreflärne kuşımça dip sanap, anısınıñ döreslegen üzenä ayırım süzlek buyınça tikşersen... Menä şul açışka barıp citkäç, min inde uylangan plannı çınlıkta başkara torgan näzek genä, häyläle genä ber programma tözedem dä, şuña unbiş-egerme genä ürnäk süzdän torgan tekst birep, araga yüri hatalı süzlär dä kıstırıp, eşkä kuşıp karadım... Programma hatalı süzlärneñ näq hata turısın kızıl tös belän tamgalap ta çıktı! Moğciza ide bu! Karap tuymaslık ber moğciza ide!

Läkin, faydaga yaraklı çın programma tözü öçen äle kotoçkıç zur külämle ber eş başkarırga - kompyuter häteränä tatar teleneñ barlık süzlären dä salıp çıgarga kiräk ide... Hikmät ul süzlärne rättän tezep yazuda gına tügel bit äle: alarnı törläneş buyınça bik küp (275 çaması) törkemgä bülärgä, här süzgä anıñ kaysı törläneşkä karaganın kürsätä torgan indeks berketergä, kübesen vagrak fragmentlarga da bülgälärgä kiräk... Tınış bilgelärendäge hatalarnı tözätä yäki tamgalıy torgan, hatalı süzneñ döres yazılışın ezläp tabıp kürsätä torgan kuşımta programmalar da yasarga kiräk... Bu qadär ük eşne yırıp çıgıp bulmastır ahrı dip, ozak kına eşkä kereşergä kıymıy yördem äle... Annarı isä şundıy ber fikergä kildem. - Dönyada ostadan-osta programmistlar bik küp, läkin alarnıñ berse dä tatar telen minem qadär belmi, añlamıy... Tatar telen minnän yahşırak belüçe ğalimnär dä ällä küpme, läkin alarnıñ berse dä programma tözü eşen minem qadär belmi... Yuk andıy başka keşe... Dimäk - tatar telen programmalaştırunı näq menä min eşlärgä tiyeşlemen! Küklärdän şulay kuşılgan dip kabul itärgä häm täväkkälläp totınırga! Bette-kitte!

...Öydä kompyuter yuk çak ide äle... Här könne eştän soñ da, şimbä-yakşämbe könnärne dä, tönge unnarga-unberlärgä qadär, redaktsiyäneñ kompyuter bülmäsendä programma öçen süzlek tözep utıra başladım... Redaktsiyä ul çagında meriyä binasında urnaşkan ide, berençe vakıtlarda askı işek töbendä torgan sakçılar “nişläp yal könne kiç anda ut yana ikän” dip tikşerep yördelär, soñga taba alar da künegep bette... Alda barı tik ber maksat: “abaga”dan başlap “höcüm”gä barıp çıkkançı eşlärgä dä eşlärgä! Vakıtın terkäp kuymaganmın, älbättä, şulay dürt ay ütte mikän, biş mikän... Härhäldä şunıñ çaması... 1995 yılnıñ cäy urtalarında, nihayät, min bu eşneñ oçına çıktım... “Şähri Çallı” gäzite kompyuterlarında tatar telendäge tekstlarnıñ hataların tabıp kürsätä torgan programma eşli başladı! Programmaga isemne min “İdegäy” dastanında telgä alıngan, dönyadagı böten närsäne belep toruçı küräzä kart isemennän alıp, “Subra” dip kuydım... Çönki elektron “Subra” da şuña ohşaş - tatar telendäge böten süzlärne belüçe, tekstlardagı böten hatalarnı tanuçı ide.

...Döres, bu äle idealda gına şulay ide, çınlıkta isä programmanı berniçä yıl dävamında tuktausız räveştä, real eş östendä kamilläşterergä turı kilde. Operatorlarga: “Programma tanımıy kaldırgan hatalarnı yazıp barıp miña biregez”, - digän idem, tik alar üz öslärenä andıy “buşlay mäşäqat” alıp mataşmadılar, andıylardan tügellär ide. Anısı belän dä üzem şögılländem...

(...Soñınnan bervakıtnı, kaysıdır ber “cavaplı keşe” Kazannan şaltırata: “Sezneñ ul programmagızda niçä meñ süz bar?” dip sorıy... Min äytäm, anda süzlär fragmentlap birelgän, alarnı sanau mömkin eş tügel, mägär programma barlık süzlärne dä tanıy, dim... Trubkanıñ tege başındagı keşe, añlap beterä almıyça: “Barlık süzlär niçäü bula soñ alar?”- dip, annan tagın başkaça itep, kat-kat sorap karadı... Küräseñ, aña näq menä niçä süz barın tagı da yugarırak häbär itärgä boyırılgan bulgandır... Kazanda da ber studiyä tarafınnan ohşaş programma tözelep yata, alarnıñ süzlegendä inde 200 meñläp süz bar ikän, di (mömkin bulgan barlık törläneşlärne tezep çıgarga mataşkannar)... Minem isä böten programma 150 meñ çaması häreftän tora ide... Şunı da äytep karadım... Barıber añlamıy kaldı da ul äfände, bütän şaltıratmadı...)

“Subra”nı eşkä kuşunıñ näticäse baştan uk iskitmäle buldı... Gäzittä grammatik hatalar probleması şunıñ belän yukka çıktı... Alarnı ezläp tabu, korrektura käğazendä bilgeläü häm soñınnan ekranda tözätü eşläre şulay uk betä yazu säbäple, beryulı berniçä keşeneñ bik küp eş vakıtı yanga kala başladı... Korrektorlar üz iğtibarların kübräk mäğnä hataların tözätügä, sannarnı häm faktlarnı döresläügä yünältü mömkinlege aldılar, gäzitneñ ul yaktan sıyfatı nık kına yahşırıp kitte. Operatorlarnıñ köne buyı bil bögep, tuktausız klavişlar tukıldatıp utıra torgan eşe kıska yallar belän yışrak bülenä torgan, normal recimlı eşkä äylänep kaldı.

“İskitmäle” digäç tä, isläre kitkän ikän dip uylamagız tagın... Redaktsiyädä minem andıy “ştattan tış” eşlärdän küpme faydalansalar da, yüri kürmäskä-belmäskä sabışu atmosferası hökem sörä ide. Yugıysä, min anda härkem belän duslarça dip äyterlek mönäsäbättä buldım, töp vazifalarnı da yahşı başkara kildem. (İke tapkır “elnıñ iñ yahşı curnalistı” digän şähär premiyäse birderttelär, öçençesendä üzem baş tartıp kaldım - “naçar keşe” belän alay itärlär idemeni.)... “Tehnik” eşlärgä karata şulkadär bitaraflık buldı mikän bu, ällä yuksa elementar “moñsızlık” mikän, redaktornıñ bälki “hökümät kompyuterların tuzdırıp utırganga” da eçe poşkandır beraz - şundıy karaşnı älegäçä döres kenä itep añga sıydırıp beterä alganım yuk...

“Subra” programması, äytkänemçä - tatar telen “añlıy” torgan programma ul, häm anıñ arkılı gäzit tekstların gına tügel, başka tör süzlärne dä “ukıtırga” bula... Beraz vakıt ütkäç, min şul “Subra”ga nigezlänep kızıklı gına ike uyın programması da yazdım... Anıñ berse “Çıtırman” dip atala häm uynauçıga birelgän ber süzdäge häreflärdän yaña süzlär yasarga täqdim itä. (“Bakça” süzennän, misal öçen “ak, akça, aç, aça, açka, bak, baka, kaba, kaç, çaba, çak “ süzläre yasarga mömkin.) İkençese, “Şakmadrat” digäne, ekrandagı şakmaklı kırga ber häref yazu yulı belän arkılı häm buy yullarda mömkin qadär kübräk yaña süzlär tözügä nigezlängän... Uyın da kiräkle närsä, läkin şul uk “Subra”nı tatar telen öyränüçelär öçen “ukıtuçı” programmaları tözü maksatında da faydalanırga mömkin bit äle... Ul programma cibärelgän hatanı da kürsäter, ukuçıga bilge dä kuyar, bu eşne kızıklı uyın räveşendä dä oyıştırır ide... Kızganıç ki, mäğarif oyışmalarına berniçä kat zakaz yasarga täqdim itep karasam da, alarda can äsäre kuzgatıp bulmadı...

Mönäsäbättän küp närsä tora... Ägär minem programmalarga mönäsäbät Çallıdagı bitaraflık belän genä çiklängän bulsa, bügen kilep min üzem dä alar turında küp söylärgä kıymas idem, “äy, yuk belän bolışıp utırganmın” dip kenä uylar da kuyar idem. Sarık kötüe psihologiyäse, yuk-yuk ta, härkemne üz yogıntısına tarta bit ul... Läkin, könnärdän berkönne minem yanga “Cähät” isemle Kazan studiyäse citäkçese Rail İmamov kilep çıktı... “Subra” programması turında min üzem yazıp gäzittä bastırgan ber mäqaläne ukıgan da, şunda uk “Cähät” klaviaturası belän “Subra”nı bergä kuşıp urtak “paket” yasau ideyase belän kızıksınıp kitkän ikän... Aña qadär min Çallıda ul hata tikşergeç belän poçmaktan-poçmakka törtelep äzräk yörep karagan idem inde... “Ällä çınnan da çüp kenä mikän bu” digän şikkä dä töşä başlagan idem... “Programmist” digäç tä, ul yaktan da älläni belgeç tügelmen, “Beysik” belän “Paskal”neñ başlangıç kursın häm “Vord” makrokomandaların gına belämen... Böten hezmät barıber äräm bulıp kına yataçak bit... Kıskası, minem ul “Subra”nı tovar sıyfatlı programma räveşenä kiterep citkerü häm “Cähät” belän ber paketka salu turında kileştek tä, “ishodnik”nı, yağni programma telendäge originalnı Railgä birdem dä cibärdem...

Kazanda şul kileşengän eşlärne cirenä citkergännär... Şunnan soñ Rail İmamov üze buyap yasagan tatarça klaviaturalarnı, şuña yaraşlı “Cähät” drayverın häm hata tikşergeç “Subra” programmasın telägän keşelärneñ häm firmalarnıñ kompyuterlarına urnaştırıp böten Tatarstan buyınça yöri başladı. “Şakmadrat” uyını da şul paket eçenä kertelde (anı da Kazanda yañartıp yasagannar ide). Soñrak şul uk paketka “Subra”nıñ latinitsa variantı, latinitsadan kirillitsaga häm kiregä küçergeç (translyator), “Tatar teleneñ añlatmalı süzlege”, “Rusça-tatarça süzlek” tä östälde. (Totaştan kuşıp isäplägändä, barısına tagın öç yıllap hezmät kitkänder.) Respublikanıñ küpçelek tatar gäzitlärendä häm curnallarında bügenge köndä şul programmalar eşläp utıra... Häm tagın ber zur kazanış - “Cähät”lär Rossiyäneñ patentlar idaräsenä möräcäğat itep, “Subra” buyınça “uylap tabu” (“izobreteniye”) däräcäsendäge patent aluga da ireştelär. (“Şakmadrat” programmasın da patent aluga täqdim ittek digännär ide, tik äle anısı turında aktık häbär yuk.)

...Patent digäç tä, ul üze akça kiterä torgan närsä tügel: formal yaktan karaganda, “Subra” programmasın satu belän şögıllänergä telägän keşe şunıñ öçen bezdän litsenziyä satıp alırga tiyeş... Añlaşıladır ki, anısın biredä mäzäk öçen genä yazam... Ämma, patent alunıñ prestic yagı da bar bit äle anıñ... Tatar telenä bäyläneşle uylap tabu patentı, mögayın, fäqat bezdä genä bardır... Şul uk vakıtta üzebez menä monda “sugan suı suırıp” utırabız...

------------

Programmalar tözü - kayçak käsep, kayçak mavıgu, ämma barınnan bigräk - näfis ber sänğat ul. Anıñ faydaları turında yazıp küpme genä “aklansam” da, min inde aña änä şulay, sänğat dip karap tartıla başlagan idem... Çirattagı häm üzem tözegän iñ katlaulı “Krossvord” programmasına min näq şul säbäptän kereşep kittem dä şikelle.

Gomerdä berençe tapkır, gäzit öçen üzem krossvord tözep karadım bervakıtnı... İke-öç süzne kiseşterä almıyça butalıp, aptırap bettem, başlagannı taşlap häm yañadan başlap ällä niçä käğaz biten äräm ittem... Ahırda täki tözep beterdem min anı, läkin şunda ber tirän fikergä tarıdım: krossvord tözegändä baş nindi tärtiptä uylıy soñ ul?? Bu eşneñ nindi kagıydäläre bulırga mömkin? Ägär şul kagıydälärne centekle räveştä yazıp, sistemaga salıp çıksañ, alga taba krossvordlar tözegändä ciñelräk bulmas ide mikän?.. - Ä andıy kagıydälär sistemasınıñ algoritm dip atalganın, anıñ isä elektron programmalar öçen töp nigez bulıp torganın bik belä idem inde... “Baş niçek uylıy?” digän sorau, şuña kürä, “Kompyuter niçek eşlärgä tiyeş?” digän sorauga äverelep kitte...

Ul soraunıñ cavabı niçek kilep çıkkannı monda yazıp bulmıy, ükeneçkä karşı... Barıber añlamassız... “Nihayät programma äzer buldı” dip kenä äytergä turı kilä... Min tege yulı köne buyı baş vatıp utırgan işe urtaça krossvordlarnı ul inde yartı sekundta “çäynäp ata” ide. (Adäm başı citmäslek bik katlaulı, 6şar kiseleşle krossvordlar östendä genä un-unbiş häm kübräk minut uylap utırırga mömkin ide.) Citmäsä, üze ük krossvordnıñ shemasın da sıza, äzer cavaplarnı da ayırım ber shemaga töşerä, gäzit bitenä şul shemalarnı utırtıp kuyası gına kala... Üz eçenä salıngan böten süzlär belän beryulı eş itä (keşedän küpkä häterleräk), aldagı 10 yäki 15 krossvordnıñ süzlären kabatlamıy... Eş barışında üzeñä ohşamagan süzne sörtep yaña süz ezlätergä yäisä anı kuldan üzeñ yazarga da mömkin... Häm başkalar... - Bu programma krossvordlarnı keşe tözegängä karaganda berniçä cähättän yahşırak itep tözi ide! Timerne icat itärgä öyrättem min, şulay itep!

Üzebezneñ “Şähri Çallı”da şul programma belän tözegän krossvordlarnı äledän-äle bastırıp çıgarta başladım. Çallıda çıga torgan başka gäzitlärgä dä täqdim itep karadım, respublika gäzitlärenä dä berärne-ikeşärne hat belän cibärdem... Kayber cirlärdä basılıp ta çıkkaladılar alar, läkin, gacäpkä karşı - tulayım reaktsiyä bik sülpän bulıp çıktı... Rus gäzitlärendä, yugıysä, san sayın berär krossvord bastırmıy kalmıylar, häm halık alarnı “yabırılıp” çişä. (Hätta bezneñ redaktsiyägä kilä torgan gäzitlärdäge krossvordlar da ike kön eçendä barısı çişelep betkän bula ide.) Dimäk, krossvordlar - gäzitneñ populyarlıgın häm presticın kütärä torgan näticäle ber çara bulıp toralar. Tatar gäzitlärendä alarnıñ ayga ber yäki tagı da sirägräk çıgıp aluın min moñarçı barı tik ber säbäptän - yañadan-yaña krossvordlarnıñ citmävennän kürä idem... Ämma alay gına tügel ikän şul... Töp säbäp bötenläy başkada ikän...

Niçämä tapkırlar şulay bulganı bar: berär närsä turında naçar gına uylıysıñ... ä berçaknı anıñ sin uylagannan da naçarrak ikänlege açılıp kitä... “Tatar gäzitläre mesken genä inde alar, şul meskenlek arkasında tiracların kütärergä cay tabalmıy integälär, biçaralar” dip uylıy idem bit äle moñarçı... Krossvordlar belän şögıllänep alu miña alarnıñ çın asılda populyarlık häm tirac belän dä küz buyau öçen genä kızıksıngan bulıp kılanuların açıp saldı...

Mäsälä äle dä aktual... Kem dä bulsa äle min äytkänçä naçar tügel ikän ägär - min aña teläsä het kön sayın ber yahşı gına tatarça krossvord yasap birä alam... Teläsä käğazdä, teläsä elektron formada, internet aşa da cibärep torırga bula...

------------

...Kızıksınuçan, mavıguçan, maksatçan keşelärne yaratam min... Keşe ya garmunçı-cırçı bulsın, ya altın kullı häväskär osta bulsın, ya berär ölkädä belem tuplasın, ya hiç yugı başınnan kiçkännärne, törle mäzäk hällärne matur itep söylärgä mahir bulsın... Canında şunıñ işe berär çatkılı bulsın... Markalar yäisä iske akçalar cıyuçı kollektsioner gına bulsa da - ul inde küñelsez, kızıksız keşe bulmıy. Dönyada aşau öçen genä yäşämi...

Ägär dä inde beräüse şiğır, hikäyä, vakıyga, tormış hälläre häm problemaları turında yazu belän mavıgıp kitsä - ya ul, gafu itegez, tile... (Redaktsiyä hezmätkärläreneñ bägıren kortıp yöri torgan şundıy bändälär härvakıt bulıp tora.) Yäisä, ägär akılı häm ruhı sälamät bulsa - ul inde nindider ber serle yugarılıkka omtılgan zat bula... “Tañ yoldızı”na, “Şähri Çallı”ga, berär yaña yazmasın kütärep, siräk-miräk kenä änä şundıylar da kerep çıkkalıy torgan ide.

...Küpmeder däverdä, mäsälän, Çallı gäzitlären bizäp, Hämit Äskärovnıñ bersennän-berse kızıklı yazmaları basılıp bardı. Altmış-altmış biş yäşlärdäge, başınnan küpne kiçergän keşe ide ul. Küñel küze bik ütken: tormıştagı gadi genä närsälärdän dä berär hikmät kürep alıp, şunı osta gına räveştä käğazgä töşerä belä ide. Elektä bulıp uzgan hällärne dä, hikäyä häm äkiyätlärne dä baytak yazdı... Anıñ “Çäçäk atmagan siren”, “Karañgı zamanda”, “Koyrıklı biçura”, “Ülgännän soñ kaytu” digän bik yahşı, yotlıgıp ukırlık äsärläre bar ide, mäsälän. Kartaygan könendä (ülgänçe) üze şularnı ber kitap itep tuplap bastırıp çıgarırga hıyallandı... Gäzitlär isä, üz çiratlarında, Hämit abzıy arkılı küp igelek kürdelär: ukuçını cälep itä torgan kızıklı materiallar çıganagı ide ul alar öçen. Läkin, inde kartlıkta gına kabıngan icat şäme ozak yanmadı. Menä inde üze dä yuk, häm, ni ükeneç - bügenge bitaraf matbugatta annan kalgan ezlär dä ayausız yukka çıgıp betep bara ikän inde... “Şähri Çallı”ga kabat eşkä kilgäç, min iske kompyuterlarnı şkaftan alıp kabızıp, Hämit abzıydan kalgan yazmaları yuk mikän dip karagan idem - sörtelgännär ikän şul... İske yıllardan berniçä genä gäzit tuplaması kalgan ide, şularnı aktarıp, anıñ nibarı ber äsären - “Ülgännän soñ kaytu” äkiyäten taptım da - yañadan kompyuterga küçerep yazıp, “Tatarça tekstlar” saytına urnaştırdım... Ukıgan keşegä dä kızık, Hämit abzıynıñ yaktı istälege dä bulsın dip...

...Bari İslam bar ide... Tormış problemalarına, politika işegä ber dä ise kitmi, ämma kıska gına, hikmätle genä hikäyälär uylap çıgarırga bik yarata, şularnı böten keşegä üze ük söyläp yöri torgan ide... Hikäyäse berär cirdä basılıp ta çıksa inde, söyeneçennän “yöz gramm”nı töşerep ala da, tanış-beleşlär buylap kitä, hikäyäle basmanı bötenesenä kürsätep çıkmıyça tınmıy ide... Yazgalıy torgaç, cıynak kına ber kitaplık yazması tuplangaç, ul berkönne şularnı minem östälgä kiterep saldı... Az gına, “simvolik” külämle genä ber hakka elektron maket yasap birü turında kileştek tä... Bari sponsor ezlärgä çıgıp kitte... Läkin, aña da üz kitabın kulına totıp kararga yazmagan ikän: baytak kına vakıtlar ütkäç, üpkäsenä salkın tiderüdän ülgän dip işettem... Kitapnıñ maketın, häzer inde buşlay gına, Barinıñ balalarına tapşırgan idem, ällä basılıp çıkkan, ällä çıkmagan - härhäldä üzemneñ kürgänem yuk... Nindi kitap ikän dip kızıksınsagız ägär - şul uk “Tatarça tekstlar” saytına kerep karagız.

Tagı da ber-ike misal kiterergä buladır bälki, bik tırışıp iskä töşergändä, läkin küp tügel ide andıylar, icat cimeşlären kütärep gäzitlärgä kilüçelär, 250 meñ tatar yäşägän şähär öçen normal bulmagança az ide. Ul tatarnıñ kübese ruslaşıp betkänder, küräseñ, töp säbäp şundadır... Şähärdä tugan yäşlär totaştan rus telle bulıp üsä, tatarça belä digäne dä ni äytkänne añlıy alsa bik yahşı äle... Häyer, tatar avılınnan kilep urnaşkan keşe dä mondagı tirälektä un-unbiş yıl yäşägännän soñ tugan telne “hällär niçek - niçava” däräcäsendä genä belä başlıy bit, kalgan neçkäleklären onıta... Bolay barsa, tagı da un-unbiş yıldan soñ tatar gäzitlärenä çittän yazma kiterüçelär genä tügel, ul gäzitlärdä curnalist bulıp eşli aluçılar da bötenläy kalmaska mömkin... Anda eşläüçelärneñ biştän beren, äytik, bügen ük inde şundıylar rätenä kertergä buladır - elementar räveştä tatarça belmi başladılar...

...Tatar telen niçek saklap kalırga soñ digändä - zur ber çara bularak, şul uk gäzitlärneñ eşen radikal yahşırtırga kiräk, älbättä... - Menä şulay itep, baş koyrıkka totaşa da, siherle bocra barlıkka kilä...

Bulgan qadär aktiv yazuçılar isä tatar gäzitläreneñ üz eçlärendäge haltura arkasında da äkrenläp bu şögıldän bizep betä baralar... Nindi haltura ikänen kapma-karşı ber misal belän añlatıym äle. - Siksänençe yıllarnıñ bersendä min “Znaniye - sila” curnalına ber hat yazıp salgan idem, ul bastıru öçen dä tügel, ä ber avtornıñ yazmasına karata tänkıyt fikerläre genä ide. Un könläp uzgaç, curnaldan miña yakınça tübändägelär yazılgan hat kilep töşte: “Hörmätle iptäş, sezneñ hatıgız mäqalä avtorına tapşırıldı, annan cavap bulsa, östämä häbär itärbez. Bezgä yışrak yazıp torıgız. Sezgä, curnalıbıznıñ çittäge häbärçese bularak, ...nçe nomer berketäbez, bezgä tagı da yazgan oçrakta konvert tışında şul nomernı kürsätergä onıtmagız.” - Menä niçek eşli ide sovet çorındagı matbugat! Bezneñ häzerge tatar gäzitlärendä isä hatka karşı hat yazu, avtorga nomer berketü tikle mondıy itağatne hıyalga da kiterä torgan tügel! Hatta gäzitkä birerdäy tekst bulsa, ul kayçan da bulsa bastırılırga mömkin - böten eş tä şunıñ belän betä... Gonorar bik aktiv, daimi yazıp toruçılarga gına, anda da üze redaktsiyägä kilep alsa gına tülänä... Monı bik artık ğayepläp äytüem dä tügel - çagıştırmaça häyerçelek häm ştatlar citeşmäü şartlarında älläni yumartlık häm centekläp utıru mömkin dä bulmıy küp oçrakta. Haltura digändä min kübräk böten bu eşkä salkın bitaraflık belän karaunı küzdä totam.

Elegräk, min gäzittä eşli genä başlaganda, aktiv häbärçelärne öç ay (kvartal) sayın redaktsiyägä, tıynak kına çäy tabınına cıya torgannar ide. Şunda alar ber-berse häm curnalistlar belän tanışalar, fiker alışalar, kayçagında faydalı gına kiñäşlär dä birälär ide. Annan da bigräk - gäzitneñ üzlärenä ihtiram belän karavın toyıp kitälär ide... Häbärçelär häm cämäğat eşlekleläre belän “tügäräk östäl”lär oyıştıru, aldagı sanda şunıñ näticäsen bit tutırıp bastırıp çıgaru da yış kabatlana torgan ber eş alımı bulıp tordı. Nail Mansurov, Ğalimcan Zaripov, Faiq Taci, Äskär Hannanov, Marsel Häyretdinov, Süriyä Usmanova, Äsfändiyär Häyrullin, Yarulla Nasıyfullin, Nailä Vildanova, Täüzih Gıylmanov häm başka bik küplär halıkka üzlären cıyınnarda häm mitinglarda çıgış yasau arkılı gına tügel, ä annan da kübräk däräcädä, tatar gäzitlärendä basıla kilgän äñgämäläre arkılı kiñ tanıttılar... Läkin, bilgele säbäplär arkasında, şul isäptän gäzitlärneñ eçke üz tormışları “müklänä” başlau arkasında da, mondıy çaralar yıldan-el sirägäyä bardı... Yosıf Cimangulov çorında bu sirägäyüne “onıtıp kaldıru”larga gına sıltap ta bula ide äle, tışkı bäyläneşlärneñ özelä baruı ul hätle nık sizelep tormıy ide... Berniçä genä yıl ütkäç, redaktor bulıp inde Flüzä Färrahova utırganda isä andıy “östämä mäşäqat”lär belän “mataşu” bötenläy diyärlek yukka çıktı... Min “Şähri Çallı”ga ikençe tapkır kilep, ike yılga yakın eşlägän däverdä, mäsälän (2004-2006 yıllarda), nibarı ber “çäy tabını” häm ber “tügäräk östäl” ütkärelde, aları da gäzitneñ 15 yıllık yübileen “bizäkläü” maksatın küzdä totıp kına oyıştırılgan ide...

Ozakka taşlangan eşne yañartıp cibäräm disäñ dä bik kıyındır ul häzer... “Şähri Çallı”nıñ bügenge köndä hiç totlıksız äyterlek nibarı ber ştattan tış häbärçese bar, ul da bulsa - Cäüdät Harisov. Şähär tormışınıñ problemalı yakların, bigräk tä hakimiyätne “çemetep ala” torgannarın ul gına kütärä disäm arttıru bulır, ämma şuña bik yakın. Respublika gäzitlären dä “halık avazı” belän şul ber ük Cäüdät täemin itä... Annan tış, yılına ike-öç-dürt kıskaça hat belän Zäbir Hälimov häm Mirkasıym Sälähov küzgä çalınırga mömkinnär... Kalgan “aktivist”larnıñ absolyut küpçelege kaydadır yal itep yäki dävalanıp algannan soñ “rähmät hatı” yazuçılardan tora... Halık belän bötenläy dä elemtäsez utırgan tösle toyılmasın öçen, redaktsiyä curnalistları kayvakıt üzläre uydırma isem astında uydırma hatlar yazarga mäcbür bulalar hätta... Ä nişläsennär... Ezläp kara sin şähär buylap tatarça adäm rätle yaza belüçene, yäisä “iske”lären barlap kara - alar yazu şögılen ya bitaraflıktan küñele kaytıp, ya yaña tsenzuradan tarsınıp, ya bernindi stimul bulmau säbäple küptän inde taşlagan bulırlar... Ya bik kartaygan yäki inde ülgän bulırlar... Almaşka isä yäşlär bötenläy kilmi... “Şähri Çallı”ga kayvakıt curnalistika büleklärendä ukuçı studentlar kilep kitkäli, misal öçen: cäy köne praktika ütälär, kış köne berär “mahsus bit” çıgartalar... Tik böten bu eşlärne alar ukıtuçıları kuşkanga, uku tärtibendä genä başkaralar, aralarında üzlegennän därtlänep yazgan, şuña säläte belän balkıp torgan ber genä “yoldız” da yuk... Yahşı curnalist kına tügel, hätta şağıyr häm yazuçı bulırga uk hıyallanırga, üzen şul yaktan sınap kararga tiyeşter yugıysä yäş keşe.

...2005 yılnıñ közendä Çallı töbäge üzeşçän icatçılarınıñ “Läysän” ädäbi berläşmäsenä 25 yıl tulunı zur tantana belän, Sara Sadıykova zalında grandioz yübiley kiçäse oyıştırıp bilgeläp üttelär... - Oyalmıylar da, kızarmıylar da! Ul ädäbi berläşmäneñ taralıp yukka çıguına 15 yıllap bar inde! Şul däverdä anıñ cıyılışların ayıp-tayıp ber-ike tapkır cıyıp karadılar, şulay da... “Läysän”ne tereltergä iñ soñgı omtılış 1998 yılda buldı: “Argamak” curnalı redaktsiyäseneñ zalı ber-bersen sagınışıp kilgän üzeşçän şağıyr häm yazuçılar belän tup-tulı ide... Ämma, Räşit Bäşär belän Räkit Äbdelmänov digän ike “yazuçı” kisäge, şul cıyılışka döm iserek kileş kerep, tribunanı basıp alıp, berkemgä süz söylärgä irek birmiçä, ul omtılışnı da özdelär... 25 yıllık uñayınnan, häyer, berär “butaforiyä” oyıştırgan bulırga mömkinnär, anısın belmim... Miña beldersälär, näq menä “butaforiyä” dip yazıp çıgar dip şiklänälär anda... Döres şiklänälär.

Bezdä Yazuçılar berlegeneñ Çallı bülege bar (üzlären Çallı Yazuçılar berlege dip atarga yaratalar): “Läysän”ne eşlätü ber dä kaynar yöräkle Dankolar kütärep çıkkan ideya tügel - ä şul bülekneñ (yaisä berlekneñ) vazifa burıçı bulıp tora. Ägär sin, äytik, poçtalon bulıp eşläsäñ häm kilgän poçtanı taratmasañ, sine nişläterlär ide? - Yazuçılarnı bernişlätmilär... Ul berlekneñ ustav häm instruktsiyälärendä şulay uk yazuçılarnıñ häm üzeşçän icatçılarnıñ iñ yahşı äsärlären bilgeläü, şularnı daimi räveştä matbugat basmalarına täqdim itü dä karalgan... Ämma läkin, soñgı 15 yıl däverdä Yazuçılar berlege belän gäzitlär arasında andıy räveşle elemtäneñ bulıp alganın min häterlämim... Rahmay Hismätullin, içmasa, üze aktiv publitsist ide, ä berlekneñ aña almaşka kilgän räise Vahit İmamov anıñ işe belän dä “vaklanmadı”. Yazuçılar gomumän dä havalırak halık, üz araları da härtörle kıtırşılıklar, önämäülär, küralmaular, belergä telämäülär belän çualışıp betkän. Ä redaktorlar belän alar ayıruça kinäle mönäsäbättä buldılar... Bik katlaulı ul “psihologiyä”dä hiç tä kazınası kilep tormıy, läkin, monda gracdanlık burıçı, halık aldında cavaplılık, ahır kilep, üzeñne kiñräk tanıtırga teläü dä küpmeder rol uynarga tiyeşter bit inde... İke yaktan da... Üzara tınışıp eşläü hiç tä mömkin bulmıy başlagan ikän ägär - citäkçelekkä tınışıp eşli ala torgan başka keşelärne kuyarga kiräkter bälki? Läkin, kemnär soñ anıñ kuyuçıları? - Balık başınnan çeri, kıskası...

------------

Yazuçı häm şağıyrlärneñ näq menä “yazuçı”, “şağıyr” bulıp “eşlägännäre” dönyada bik siräk, alar ğadättä berär matbugat organında nindi dä bulsa vazifa başkarıp utıralar. Min “Tañ yoldızı”nda çakta anda, aldarak äytkänemçä, şağıyr Hänif Hösnullin beraz eşläp aldı; “Şähri Çallı”da çaklarımda... “biletlı” keşe beräü dä yuk ide - menä siña kiräk bulsa! Minnän aldarak kına andıylarnı “Argamak” curnalına “verbovat” itep alıp kitkännär ide şul... Annarı ozaklamıy annan alarnıñ bötenesen kualap beterdelär - min ul “Argamak”ka kilgändä, şulay uk “çın” yazuçı-şağıyrlärne turı kitermädem... Anıñ urınına çıga başlagan “Mäydan” curnalın nıklap belmim, “yünsez yul belän tözelgän cirdä yün bulmas” dip kenä karıym çönki... Kstati, redaktor bulıp Vahit İmamov kilgännän soñ uzgan yartı yıl eçendä annan tagın 13 keşe eştän kitkän di inde (şoferları belän bergä böten redaktsiyäse 25 keşe bugay)... “Şähri Çallı”dan soñgı yıl yarımda “nibarı” 9 keşe eştän “azat itelde” (redaktsiyä 15 keşedän tora)... Şağıyr küñele kütärä alamı soñ menä şundıy hällärne?! Üzeñä timäsälär dä hätta, kırıñda yörgännärne şulay “tunaganda”, üz artıñ da çi kayıştan bulırga tiyeşter... Başıñnı iyep kenä, beräüneñ beräüne niçek itep söygänen yazıp kına utırıp bulmıydır...

...Matbugat häm anıñ tiräsendäge eş-vazifalarnı “cılı urın” itep karau, anda “üz keşe”lärne cıyu, “çit”lärne kısrıklap çıgaru, yäisä “karışa-karışmıy”, “oşıy-oşamıy” kebek ambitsiyälärdän çıgıp “samodurstvo” kılanular Çallıda küptännän kilä torgan küreneş, ükeneçkä karşı...

Yazuçı häm şağıyrlär genä tügel, gomumän nindi dä bulsa yaktan kızıklı, talantlı şäheslär kalmadı bugay inde äytep ütkän ul redaktsiyälärdä... Häyer, keşelärneñ eçendägen belmässeñ, bälki alar kayber üz sälätlären “bik akıllı” räveştä yäşerep tä totalardır... Niçek häm nilektän ikänenä menä ber misal... Soñgı kabat “Şähri Çallı”da eşlägändä, min, anı-monı hiç tä uylamıyça, gäzittä yahşı material çıkkan sayın şunı kollektiv aldında ayırıp kürsätergä, yahşırak yaza torgan curnalistlarnı maktap telgä alırga tırışa idem... Monıñ ni naçarlıgı bulırga mömkin, ber karaganda... Minem vazifalarım da şundıy bit äle, citmäsä: cavaplı sekretar bularak, materiallarnı gäzitkä min ukıp biräm, gonorar öçen bäyä koeffitsiyentın kübräk min kuyam, yazmalarnı soñga kaldırmau, kürenekleräk cirgä urnaştıru da küpçelektä minnän tora... Häm menä şul fonda, aru gına öç curnalist - Läysän Hanova, Rezidä Gasıymova, Gölçäçäk Titova - öçese öç vakıtta ayırım-ayırım kilep: “Mine keşe aldında maktamagız äle, zinhar! Kiräkmi... Üzemä genä äytsägez äytegez...” - dip belderdelär... Bik aptırıy idem şuña, “nişläp bolar min maktagannan ğarlänä ikän” dip... Ozak kına közgegä dä karap tordım äle bervakıtnı, gomerdä bulmagannı... Ämma, tora-bara açıklandı - bolar hiç tä maktaudan ğarlänmilär, ä... baş kalkıtudan kurkalar ikän! Tigez tübälär safınnan tırpayıp çıgudan şiklänälär... Çönki kollektivta: “ällä kem bulgan”, “äyterseñ ul gına eşli”, tagın ällä nilär dip çış-pış kilä başlarga, kırın kararga, psihologik izolyatsiyädä kaldırırga mömkinnär... Yahşırak yazma öçen zurrak gonorar da bilgelänä bit äle citmäsä... “Ä nişläp anıkı yahşı bulsın di äle? Kem äytä, ul äytäme?”... Bilgele ki, mondıy intrigalar berkemgä dä kiräkmi... (Eş küläme bik kızıksındırgan oçrakta isä, ber yahşı material yazgançı ike naçarnı sızgalap atuıñ häyerleräk...)

Kayçandır min kollektiv psihologiyäse digän fän belän az gına kızıksınıp algan idem: anıñ buyınça, “tigez tübälär” - çerep tarkala bargan kollektivnıñ iñ açık ber bilgese bulıp tora... Üseş häm stimul bulgan taza kollektivta isä yahşı hezmätkärgä soklanıp karıylar, anıñ artınnan iyärep üsärgä tırışalar yäisä anıñ belän yarışka çıgalar. Hiç yugında, urtak eşkä anıñ kübräk fayda kiterüennän kanäğat bulıp şım gına toralar...

...İñ soñında isä, miña karata redaktor tarafınnan repressiyä başlangaç, säbäp tä tiskäre yakka äylände: minem yahşı karaşım ul keşe öçen inde “kara tamga” bulıp äverelde... Andıylar şomga birelep, yäisä yalagaylanıp, üzläre miña ber dä yahşı karamauların kürsätergä tırışa başladılar... Menä häzer berärsen şuşında maktasam, ul tagın kurkuga kalırga mömkinder... Läkin, ikençe yaktan, ägär şundıy säbäp belän dä “kaltırıy” başlasa - ul çınnan da yahşı, maktauga layık keşe bulırmı soñ? Yuk, bulmas...

------------

...Kütärelgän temaga kürä min monda beraz algarak kitep tä yazam, ä häzer vakıt tärtibenä kire kaytıym äle... 2000 yılga österälep barıp cittek, nihayät... İskedän isän kalgan, böten üzgäreşe “demokratiyä” digän yaña bitlek kiyüdä bulgan cirle vlastlar tämam nıgınıp, vlast totuga bäyle böten dilbegälärne kabattan üz kullarına urap tottılar... Bu şartlarda inde tatar gäzitlärennän älläni zur burıçlar tügel, ä töp ike närsä - zıyansız bulu häm küzgä çalınıp barmau taläp itelä ide... Olı politikadan alıp tormış vaklıklarına qadär här cähättä küpsanlı, turıdan-turı da boyırılgan, atap äytkänne kötmästän dä ütälergä tiyeşle “kagıydälär” barlıkka kilde... Misal öçen, äytik, balkonnarnı pıyalalau turında huplap yazarga yaramıy, ä artezian koyıları turında kiresençä, “Çallı astındagı su kükertle” digän bulıp tänkıyt yazarga yaramıy ide... Tözelä başlau belän ük ömetsez räveştä katıp kalgan İkençe cılılık çıganagın “yaktı perspektiva” dip kenä bäyälärgä yarıy ide... Çönki, ni öçen digändä - şähär hakime kaysıdır cıyılışlarda şundıyrak fikerlär äytkän... Ä bez - hakimiyät gäzite!.. “Berdäm Rossiyä” partiyäsen häzer “vlast partiyäse” dip atıylar, häm şuña kürä, hakimiyät gäzitendä anı açıktan-açık küzgä taşlanmaslık itep kenä, ämma gel uñay yaktan kürsätergä kiräk ide... - “Akıllı curnalist” inde häzer üz başınnan ällä närsälär uylap çıgarmaska, formal zakonnarda häm faktlarda tirän kazınmaska, läkin änä şundıy “neçkä” kagıydälärne teläsä niçek üze belep, şularnı gel istä totıp yazarga tiyeş bula başladı...

Tatar gäzitlären halık arasında azmı-küpme populyar itep kilgän iñ zur tema - milli yañarış teması da tar gına ramkalar eçenä kısıldı... Millät tormışındagı härtörle isemnär häm oyışmalar “maktap kına yazarga yarıy”, “tirgäp kenä yazarga yarıy”, “telgä alırga yaramıy” torgan kategoriyälärgä bülenä başladılar... Äytik, “milli häräkät”ne tämam tarkatu öçen genä tözelgän, çınlıkta bup-buş korı kuık bulgan “2nçe TİÜ”ne hakimiyätneñ häbär çaraları niçeklär itep maktarga belmi aptırap bettelär (kiräk, kuşılgan, ä çemetep totarday berniye dä yuk ide üzeneñ). Şul uk vakıtta, äle haman “kikrik kabartıp” utırgan “1nçe TİÜ” turında hätta Mäskäü televideniyese ara-tirä kürsätkäli, ä beznekelär öçen ul tıyılgan tema ide inde...

...Äkren-äkren kilä torgan andıy protsesslar, keşe añında açık kına fiker tudırudan alda, anıñ tulayım eçke torışına, organizmına yogıntı yasıy başlıylar alar... Min dä üzemdä şundıyrak yogıntılar toydım... Kön dä eşkä kiläbez, temalar tababız, material ezlärgä çıgıp kitäbez, kaytıp şunı yazabız... Elek tä şulay ide läbasa, häm elek tä bez gel genä “revolyutsiyä”lär yasap yörmi idek bit... Ämma, elek därtlänep-kanatlanıp eşli torgan şul eşlär häzer niçekter eç poşırgıç bertösle toyıla, tiz yalkıta başladılar... Yazarga utırganda uk inde “niçek monı tizräk oçlap çıgarga” digän teläk barlıkka kilä ide... Curnalistlıktan arıdım, kıskası... Döres, min äle kotsız gına, korı gına “haltura”lar yazıp taşlaunı kıyın eşkä sanamıym, tırnak oçına elärlek berär teması gına kilep çıksın... Läkin, yahşı artist sähnädän yahşılık belän töşärgä tiyeş, dilär bit - bälki miña da üzemneñ bu sähnämnän inde töşärgä vakıt citkänder? Kızıksınıp, mavıgıp eşli torgan ikençe hönärem dä bar bit inde häzer - kompyuterda tekst cıyudan alıp gäzit yäisä kitap yasauga çaklı barısın da eşli beläm, kiräksä programma da tözi alam... - Küñelgä şundıyrak uylar kilä başladı...

Şul könnärdä beräügä, kaysıdır uñaydan, ozak uylap tormıyça gına: “Milli yañarış belän kildek - anıñ belän kitäbez!” dip äytep salgan idem - änä şul süzlärgä bu zamannıñ real çınbarlıgı da, aldagı yazmışlar da bik tögäl sıyıp betkän bulıp çıktı...

...Rossiyä prezidentın saylau kampaniyäse kiñ cäyelgän çak ide bu. Şul uñaydan uzdırılgan ber cıyılış turında yazıp birgän idem, gäzitneñ äzer maketına küz salsam, ni küräm - Yosıf äfände minem yazmanı Putin kandidaturasın kaynar yaklıy torganga äyländerep tözätep çıkkan... Yazma astında minem isem-familiyä şul köye... Ä bit küptän tügel genä min üzem ük Putinnıñ ikençe Çeçnya sugışın başlavın, ul ütkärep ölgergän kayber antidemokratik çaralarnı tänkıytläp yazgan idem - häzer, şulay itep, böten halıkka üzemne kırt borılgan “flyuger” itep kürsätämmeni inde?! Ahır kilep, bu ildä minem Putinnan tış bütän kandidatnı yaklarga hakım barmı, yukmı?! - Yosıf Cimangulovnıñ üze yanına kerep, änä şular turısında kisken genä söyläşep alırga turı kilde. Putinnı yaklamıy torgan baştagı materialnı ütkärtä almadım barıber, ämma “maktaulı” yazma astınnan üz isememne aldırttım... Şunıñ bäyäse bularak, süz “ägär eşlärgä telämäsäñ”gä ük barıp citte... “Yarıy, - didem anısına, - uylap kararbız, alaysa...”

Ä şunnan aldarak kına “Argamak” curnalınıñ kompyuter dizaynerı İlşat Färrahov bütän eşkä küçep kitkän, urını älegä buş tora ide... Curnalnıñ redaktorı Gazinur Väliyev kiçä genä äle telefon aşa şul uñaydan minem teläklär belän kızıksınıp algan ide, aña da “uylap kararbız” digän idem... Ällä närsälär uylıysı kalmagandır, şulay bulgaç... Monda gariza da, tegendä gariza...

...Min Yosıf äfändeneñ kabinetına soñgı kabat kergändä, bez ikebez dä hislärdän suıngan, moñayıbrak kalgan idek inde... Mindä ni şatlık bulsın, anısı bilgele, läkin aña da niçä yıllar bergä yahşı gına, tatu gına eşläp kilgän keşe belän şulay kinät digändäy huşlaşu bik ük küñelle tügel ide şikelle. Härhäldä, şulay toyılıp kitte...

- Yosıf äfände, - didem min aña, soñgı süzlär itep, - min sezgä menä närsä äytergä telim... Bez sezneñ belän kayçagında süzgä kilep algalasak ta, üzegez beläsez - eş zurga kitkändä min härvakıt sezne yaklap çıgarga äzer tora idem. Misalları da buldı... Tagı da bulmıy tormas dip uylamagız... Läkin, ul çagında menä bolar (kalgan kollektiv) şulay uk sezneñ yaklı bulırlar dip ışanmıym min... Ä çukırga buldırırlar... Nu, yarıy, bez kittek äle... Bik artık ğayepläştän bulmasın...

Belmim, ul çagında uk “atmosfera”da berär törle “kuyıru” toyımlana başlagan ide mikän, ämma näq änä şul süzlärne äytüemä äle bulsa gacäplänäm... Ras kildelär çönki... Şul uk yılnıñ azagında, noyabr ayında bulsa kiräk, Yosıf Cimangulovnı redaktorlıktan töşerep, “Şähri Çallı”dan bötenläy kitärgä mäcbür ittelär. Bu eş, älbättä inde, hakimiyätneñ “cämäğatçelek belän elemtälär” slucbası tarafınnan eşlände. Konkret kına säbäben, yağni Yosıf äfändeneñ açık kına gayıben älegäçä belä alganım yuk, mögayın ul bulmagandır da, yuksa işetelmi kalmas ide... “Şähri Çallı” kollektivı tarafınnan, älbättä, bernindi yaklau-fälän bulmadı... (Ä menä berär “çagu” käğaze bulmıy kalmagandır sıman toyıla, çönki andıy eşlär ansız gına eşlänmi ğadättä.) Bu vakıygada, mägär, iñ yämseze, iñ äşäkese şul buldı ki - Yosıf äfändene eştän töşerü, yüri üç itep turı kitergändäy, aña 50 yäş tulgan tirälärdä başkarıldı!.. Şunnan soñ küp tä ütmästän, inde yaz citkäç, berkönne ul uramda maşinaga taptalıp, facigale räveştä hälaq buldı... Üzara söyläşep torganda şul vakıyga iskä kilep töşsä häzer, ber närsäne hiç äytmi kalmıylar: “Haman da kaygırıp, uylarga çumıp yörüe arkasında maşina astına barıp kergänder inde, märhüm”, - dip kuyalar...

Yosıf Cimangulovtan soñ “Şähri Çallı” gäzite berara redaktorsız bulıp tordı. Şul däverdä ul buş kresloga utırırga teläüçelärdän hakimiyät idaräsenä barlıgı 12 gariza kergän dilär! Berkatlılar! Mögayın, alar ul garizalarda üzlären bik tä yahşı, bik tä eşlekle, aktiv keşelär itep kürsätergä tırışkannardır inde... Kılgan hezmätlären, algan büläklären, yazgan äsärlären sanap kitkännärder... Ä soñgı vakıtlarda hakimiyätneñ andıy gäzitlärdäge andıy vazifalarga karata nindi politika alıp bara başlaganın uylap-isäpläp karamagannardır. Uylarga da, şıpırt kına tınarga kiräk bulgan yugıysä... Aktivlık, eşleklelek kebek sıyfatlar, hezmätlär kılıp yäki äsärlär yazıp tanılular mondıy eş öçen zararlıga sanala ide inde... Hakimiyätneñ kayber eşleklelär, kayber ataklılar belän “avızı peşkän” oçraklar da bar ide... Kündämlek, ni kuşsañ da ütäüçänlek, däşmäüçänlek, “rähmätlelek” yugarı bäyälänä başlagan ide...

Häm, näticä bötenesen şakkatırdı - redaktor itep moñarçı cämäğatçelek iğtibarına hiçber çalınmagan, bervakıtta da “decur” mäqalälär yazıp utırudan arı kitmägän, iñ hıyalıy farazlarda da “kandidat” bularak telgä alınmagan Flüzä Färrahovanı bilgeläp kuydılar.

-------------------------------

“Argamak” curnalında min eşläp algan däverne Çallıda matbugat eşen oyıştırunıñ, anıñ belän idarä itüneñ iñ hurlıklı apofeozı dip atarga mömkin. Läkin, min ul turıda “Argamak” curnalın niçek tuzdırdılar” digän ayırım ber mäqalädä yazgan idem inde. Tagı da “kazınıp” torudan fayda yuktır... Fayda digännän, ni yazsañ da fayda yuk, anısı, bez närsäder yazgan belän genä berni dä üzgärmi... Ul mäqaläne kürmämeşkä sabıştılar da kuydılar, şul buldı... Tatar matbugatındagı yaman küreneşlärgä borçıluçılar bulsa da, alar härkaysı üz poçmaklarında borçılıp utıralar...

“Argamak” çorın şul elekke yazgan belän kaldırıp, inde alga taba kitämen...

-------------------------------

Curnalnıñ yabılıp betkänen kötep utırgan çaklarda, işege bezgä kara-karşı gına bulgan “2nçe Tatar İctimagıy Üzäge”nnän miña kerep, berär törle käğazlären, ğadättä “möräcäğat”lären redaktsiyäläp, tatarçaga kaytarıp häm cıyıp bastırıp birüne sorıylar ide. (Bülmälärendä, nindi moğciza beländer, yahşı gına kompyuter, printer häm faks barlıkka kilgän ide inde.) Bezgä ni, eş kenä bulsın, bez bit inde häzer “politikaga kermibez”, çönki nibarı tehnik hezmätkär... Anısı da “artka tipkänçe” genä bit äle... Şulay ara-tirä eşläşterä torgaç, “Argamak” nihayät yabıldı, ä min “2nçe TİÜ”dä eşläşterüne dävam itep kaldım... “Milli häräkät”tä alga taba plannar härvakıt bik zurdan buldı, bolar da ul yaktan kimen kuymıylar ide: imeş, alarnıñ yazu eşläre muyınnan bulaçak äle, köt tä tor, ozaklamıy hätta üz gäzitlären dä çıgara başlayaçaklar... “Politikagızga kermim disäñ, bigräk tä yahşı - bezgä kakraz änä şundıy, äytkänne eşläp kenä tora torgan ber hezmätkär kiräk tä inde”, - dilär... Berençe vakıtta ayına 1 meñgä eşläp torırga dip teldän genä kileştek tä - şul tirädä uralıp yöreşterä başladım. (Öygä yakın, “möräcäğat”lär köngä urtaça yartışardan gına, aşıgıç kiräk bulganda çakırırga telefon da bar - şuña kürä “uralıp yöreşterü” dimen.) Hörriyät, kıskası! Ä alda nindi kiñ perspektivalar, citmäsä!

...İke ay şulay yörgäçten, 2 meñnären alıp kesägä salgaçtın, berkönne min bolarga ipläp kenä bolay didem: “Egetlär, miña sezdän ul hätle akça kayıruı bik uñaysız, çönki sagalap kötep eşli torgan mondıy eşlär dönyada ayına 500 genä tora... Miña tiyeştän artıgı kiräkmi...” Şulay namusnı çistartıp, tagın dürt ay yörgäçten... berkönne bolarnıñ printerında kara bette... Ä kara alırga akçaları yuk ide... Tagı da ber atnadan kerep hällären beleştem - häl üzgärmägän bulıp çıktı. Şunnan ni - “bik artık ğayepläştän bulmasın”nı äyteştek tä... şartlattık şunıñ belän ul kabartmanı... Ä 4 ay öçen tiyeşle 2 meñne äle dä bulsa kötäm, islärenä töşergälim, protsentsız da yarıy, dip kenä toram...

Şul ber ük vakıtta min “2nçe TİÜ”dä “lider” bulıp yörgän Rafis Sälimcanovnıñ “Mäğrifät” isemle tipografiyäse öçen blank maketları da yasap birä başlagan idem. Berençe vakıtlarda blank başınnan 20 sum ala kildem, ä ber yıllap ütkäç, ayına 2 meñ sum hak belän şunda daimi eşkä urnaştım. 2004 yılnıñ cäyendä kabattan “Şähri Çallı”ga kitkänçe, räsmi eş urınım şul buldı. Bu eş tä hakına kürä taman - könenä ber kat kilep-kitep yörmäle genä, yaña blanklar az gına kiräk bula torgan ide. Rafis zurrak plannar da korıp karadı karavın - üz rizograflarında küpläp vak kitaplar bastırırga da, üz gäziten çıgara başlarga da hıyallandı. Ğamäldän çıkkannan soñ kalgan ber ofset stanogı bar ide anıñ, şunı eşkä cibärep tösle bitlär çıgarunı da çaktan cayga salmıy kaldık... Tiyeşle “firmennıy” sıyıkçaları gına citmi ide bugay aña... Läkin, alga kiteşne täki kötep alalmadım: min berençe kilgändä nindi blanklar ide - kitkändä dä şular torıp kaldı...

(Süz uñayınnan şunısın da äytim: Rafis Sälimcanov - Yazuçılar berlege äğzası ul. Anıñ, mäsälän, 80nçe yıllarda çıkkan kızıklı gına hikäyälär cıyıntıgı, 90nçı yıllar başında “Argamak” curnalında basılgan “Ambar kenägäse” poveste bar, şul uk yıllarda “Ahırzaman” digän pesası Çallı Tatar Teatrı tarafınnan sähnägä kuyıldı... “Tañ yoldızı” açılgan gına çakta Rafis şunda curnalist bulıp ta eşläp algan ide... Läkin, tamak öçen genä bulmasa, curnalistlıknıñ ni hacäte bar da, yazuçılıknıñ ni kızıgı bar soñ häzer... Üzenä bäläkäy genä ber biznes yasap algaç, menä 15 yıllap inde, Rafisnıñ anıñ işe närsälärgä äylänep tä karaganı yuk... Häm andıylar ber ul gına tügel.)

Annarı tagın, “Argamak”nıñ inde elekke curnalistı Gölnara Gataullina belän bez studentlarga diplom eşläre yasarga kereşep kittek. Ul üzenä kürä “administrator” buldı, ä min kompyuterda eşläüçe idem. Sıdırdık kına bez ul diplom eşlären, böten ber gruppaga yasap birdek! Cäy urtalarında ul eşne betergäç, Gölnara kürenekle ber näsel turında kitap yaza başladı, ä min, bilgele ki, şul kitapnı cıyıp, redaktsiyäläp, maketlap birdem... Şulay ozak kına “biznes” belän şögılländek anıñ belän dä...

Menä şulay itep, tegennän ber eş, monnan ber eş kilep çıga tordı... Beräügä tekst cıyıp birergä kiräk, ikençegä yazgan yazmasın adäm rätenä kiterep tözätep çıgarga, öçençegä - “möräcäğat”, dürtençegä - dissertatsiyä... Kompyuterlarga tatarça häreflär, klaviatura häm hata tözätkeç programma kuydırtuçılar da bulgalıy ide ara-tirä, yılına berniçä... Yäşäp kittek şulay itep äkrenläp. Bik ük häyerçe dä yäşämädek hätta ki... Ülärgä kuılgan adäm äle dä isän-aman...

------------

Gäzit yasatuçılar da bulgaladı... Ul yaktan bigräk tä Tälğat Ähmädişin belän tıgız gına eşläp aldık. Başta anıñ tarafınnan çıgarıla torgan “Azatlık” gäziteneñ berniçä sanın maketladım... Bu gäzit, bilgele bulgança, tatar milli azatlık häräkäte yagında torıp yazuçı politik gäzit bulıp tora, häm anı 90nçı yıllardagı “milli häräkät”tän isän kalgan siräk närsälärneñ berse dip sanarga mömkin. “Milli häräkätçe”lär ayıruça yaratkan rus telendä çıga, läkin tatar telenä dä küpmeder öleş kaldırıla... Ul gäzitne basmaga äzerlägändä kayçak avtorlar belän “kıtırşılık” kilep tua ide: äytik, tekstların tözätmäsäñ - grammatik häm stilistik yaktan döres bulmıy, tözätsäñ - “politik üzgäreş kertkän” dilär... (Ä bit arada mine kürgäç uramnıñ ikençe yagına çıga torgannarı da bar!) Yarıy äle ozakka suzılmadı, şundıy ber oçraknı sıltau itep, ikençe beräügä “şudırttım” ul “Azatlık”nı... Kayçagında, şulay da, Tälğat anıñ “millätçe”lär teşe ütmi torgan tatarça öleşen tözätep yasarga barıber miña kiterä torgan ide. Üzem dä ike-öç mäqalä yazıp bastırdım äle min ul gäzittä! Tiyeşle keşelär belä, äle dä onıtmıylar...

Tälğat Ähmädişin çıgara torgan ikençe gäzit - “Yaktaşlar avazı”n basmaga äzerläü belän ozak kına vakıt şögılländem... Ägerce rayonında tuıp-üskän Çallı keşelärenä atap çıgarıla torgan bu gäzitne tatar matbugatı öçen küp yaktan ürnäk itep kuyarga buladır. Barınnan elek, Tälğatneñ “Yaktaşlar avazı”n täemin itärlek sponsorlar taba aluı iğtibarga layık. Yuksa bit bezdä däülätneke bulmagan gäzit çıgaru turındagı berençe niyätlärne ük sponsor yuklıkka teräp tuktatırga yaratalar... Telägän keşe anısın da taba, şulay itep... Ägär yakın-tirä rayonnarnıñ härberse öçen şundıy gäzit çıgarılsa da (härbersennän Tälğat kebek berär keşe tabılsa da), Çallıda tagın distälägän tatar gäzite çıgıp torır ide bit... Annarı, tagın ber hikmätle yak - ul gäzitneñ yartı gına stavkalı da hiçber korrespondentı yuk: aña materiallar ya rayondaşlardan hat räveşendä kerä, ya Tälğat alarnı Kazandagı häm Çallıdagı tanış kaläm ostalarınnan, tarihçılardan, ukıtuçılardan yazdırtıp ala... Halık bik teläp ukıy torgan kızıklı gına gäzit kilä dä çıga! Döres, ul ayına ber genä çıga ide, soñgı vakıtlarda isä ike ayga bergä kaldı, eş bötenläy ük kıyınlıklarsız gına barmıydır... Läkin bit, ike ayga ber gäzit tä - gäzit inde ul!

Berär tapkırlap oçraktan-oçrakka gına çıkkalagan, ber ya ike sanı çıgu belän tuktagan gäzitlär dä bula torgan ide äle tagın... Gomumän, häzerge zamanda gäzit çıgaru hiç tä kıyın eş tügel ul, bik telägän keşe anı berüze häm zavodta eşläp tapkan akçasına gına da çıgara ala (tatarda bulmasa da, ruslar arasında andıy misallar da citärlek). Gäzitkä yazarga layıklı süzlär, häbärlär, fikerlär bulsın da, ul gäzitne ukırga teläüçelär genä tabılsın... Bez tatarlarnıñ isä inde yazar süze yuktır, tatarçanı tanıp ukırday küze yuktır, ahırsı...

Üzeşçän gäzitlär turında süz çıkkan ikän, 1996-97 yıllarda çıgıp algan “Häyerle irtä” turında da az gına äytep kitim äle. Yazuçı häm curnalist Ähmät Dusaylı çıgara ide anı. Min ul “Häyerle irtä”dä baytak yazmalar bastırdım, gäzitneñ yazmışı bik totrıksız ikänne añlap, gonorar da sorap tormadım... Ayıruça istä kalganı isä - “Yaña tatar äkiyätläre” buldı. Ul äkiyätlärneñ baştagı öçesen “Şähri Çallı”da bastırgan idem dä, yazudan tuktagan idem inde (bersenä “tsenzura” yasadılar da, küñel kayttı)... Ähmät belän berkönne niçekter şul turıda söyläşep kittek. Ul äytä: “Tagın yazalasıñmı, yazsañ niçäne?” - di. Min äytäm: “Atna sayın ber yıl yazarga bula inde, ägär bik kiräksä”, - digän bulam... Şul süzdä tottı da bu mine, teldän kileşü tözep tä kuydık... Baytak kına atnalar şul kileşkänçä uzdı, şaktıy gına yaña äkiyätlär yazıp bastırıldı... (Arada “töşep kalgan” atnalar da buldı mikän, yuk mikän, tögäl häterlämim.) Tik, ükeneçkä karşı, Ähmätneñ ul gäzitenä inde ozak çıgarga yazmagan bulgan ikän şul... Gäzit tä yabıldı, mindä yañadan-yaña äkiyätlär yazuga stimul da şunıñ belän bette... Menä şulay ul dönya, yazmalar da üzennän-üze genä yazılmıy: teläp torgan gäzit bulsa yazasıñ, bulmasa - yazmıysıñ da kuyasıñ...

------------

...Ägär şundıy vak-töyäk eşlär gel bulıp kına torsa, kön sayın sigez-un säğat eşläp kenä torsam, şul eşneñ “bazar hakın” tiyeşençä tüläp tä torsalar - çerep bayıp betkän bulır idem bälki... Kvalifikatsiyäle eşlär eşli idem bit, ni disäñ dä. Tekst basu gına “kara eş”, läkin anı da min un barmaktan basam bit... Ämma, zakazlı eşlär urık-surık kına bulıp tora, akçası urtaça yäşärgä çak citä ide. Ber yamannıñ ber yahşısı da bulmıy kalmıy barıber - buş vakıtım şaktıy küp, häm üzem bernindi recimnar belän bäylänmägän häldä, “irekle hudocnik” kebek yäşi idem... Şundıy ireklektän nindi rähätleklär kürgän ikän disägez - menä anısına inde bezneñ kvalifikatsiyä yuk tek yuk... Böten ireklekne şulay uk eşkä, citmäsä buşlay eşkä bagışladım da beterdem...

“Argamak”ta tik utırganda uk başlagan, “Näsel” dip atalgan ber programmanı tögälläp kuyası bar ide, mäsälän. Soñgı vakıtlarda şäcärälär, näsel agaçları tözü belän mavıga başladı bit halık... Ä gramotalı itep hätta Şäymiyevka da tözep birä belmilär... Käğazgä zur ber çatak-botaklı agaç suräte töşerälär dä, şunıñ botaklarına isemnär yazıp çıkkan bulalar... Gramotalı tözelgän şäcärädä isä keşeneñ ata-babaları da, anası häm äbiläre dä, balaları häm onıkları da, iñ yırak tugan-tumaçaları da barısı kürsätelgän bulırga, här keşegä karata kıskaça beleşmälär dä birelergä tiyeş. Käğazdä genä bu taläplärne berniçek tä ütäp beterep bulmıy... Elektron şäcärädä isä, ber isemgä basu belän, şul keşeneñ üz näsel agaçı surätlänä... İkençe isemgä baskaç - ikençe keşeneke... Kompyuter häterenä teläseñ berniçä avıl halkın kertergä, häm alarnıñ çualışıp betkän näsel bäyläneşlären ezmä-ezlekle karap utırırga mömkin... Matur gına eşli torgan şundıy programmanı - “Näsel”ne yasap beterdem dä, nihayät, tanış-beleşlärgä, oçragı turı kilgännärgä (kiräk dip tapsalar) urnaştıra başladım. Anıñ öçen tüläü sorap tormıy idem, çönki bezneñ halıknıñ şäcärä kebek ruhi kıymmätlär öçen genä akça çıgarıp salmayaçagın aldan uk çamalıy idem inde...

...Şundıy zur-zur eşlärne buşlay, konkret zakazsız eşläülär baytak buldı, programma tözülär belän genä dä çiklänmäde, häm monı korı mavıgu yäisä tik utırırga irenü belän genä añlatıp beterep bulmıy, cämäğat... Äle “Tañ yoldızı”na kilgänçe ük yaza başlagan “eşçe-häbärçe” hatların da, iñ soñgı şundıyrak eşlärne dä min asılda ber olı maksat, ideal belän - tugan halkıbızga hezmät itärgä omtılıp eşlädem. Niçek kenä pafoslı toyılmasın, ämma çın dörese şul! Patriotlık - kemder uylap çıgargan närsä tügel: ul menä bezneñ kebeklärneñ tirän küñel türendä utıra, bezneñ öçen iñ berençel etärgeç köç bulıp tora... Anıñ da artında tagın nindider säbäp çıganakları yuk... Halkıbız tamırsız düñgäläk şikelle taralışıp yugalmasın ide, ber-bersenä nıgrak bäyläneşep oyışkan olı ber millät bulıp yäşäsen ide - menä şul teläk-maksatka bezdän dä azrak öleş bulmasmı dip tözelde ul “Näsel” programması... Andıy eşlär annan soñ da buldı, şöker - tagı da bulıp torsınnar...

1979 yılda çıkkan 4 tomlı “Tatar teleneñ añlatmalı süzlege”n beläsezder... Ägär şunıñ tekstın kompyuterda cıyıp, kiräkle süzne tiz genä taba torgan bäläkäy genä programma da yasasañ - dip isäpläp kittem berkönne - küpme vakıt kiräk bulır ikän? Ber biten cıyıp, bitlär sanına tapkırlap karadım - 1 yıl da 2 ay kilep çıktı. Kübräk ikän... Ägär andagı ürnäk tekstlarnı aru gına kıskartsañ? - 7-8 ayda eş itärgä bula ikän lä... Min eşlämäsäm, anı kem kayçan eşlär, ä eşläsäm - näticä bula torır bit... Min bälki ozaklamıy ülärmen dä, küpme genä tora adäm başı - ä şundıy da şäp elektron süzlek kalır... Ülmäsäk, faydası da timägäye... - Kereşep kittem täväkkälläp!.. Cıyganda bu süzlekneñ küp kenä yalgışları da küzgä çalındı, töşep kalgan süzlär dä iskä töşte - döresli bardım, häm bu inde käğazdä basılgan süzlektän kamilräk ikençe ber süzlek bulıp äverelde. Çamalagan vakıtta tögällägäç, min monı başta “Subra” arkılı tikşertep çıktım - menä bit, eşläp kuygan eşneñ nindi faydası da çıgıp kuya anıñ! Annarı ike kat centekläp ukıp çıgarga turı kilde, çönki keşe süz döresli torgan süzlekneñ üzendä hata kalırga tiyeş tügel ide! Şulay äzerläp betergäç, bu “Añlatmalı süzlek”ne bez aldarak äytep uzgan tatarça programmalar paketına äybätläp kenä urnaştırıp ta kuydık... Ul paketnıñ däräcäse-abruyı bermä-ber kütärelep kitte!

...Rusça-tatarça elektron süzlek dönyada bar ide inde, Kazanda ber firma tarafınnan yasalgan ide... Läkin bezneñ anı turıdan-turı faydalanırga, yağni üz paketıbızga salırga yüridik hakıbız yuk ide. Ul süzlekne dä yañadan cıyarga buldık... Häm şulay kiräk tä bulgan ikän, çönki anıñ kitaptagı originalı hatalar häm aksak-tuksak yazılışlar belän tup-tulı bulıp çıktı - här cömläsen diyärlek yañadan uylap yazarga turı kilde. Bu da inde bezneñ elektron variantta başkanı kabatlamıy torgan, original süzlek bulıp äverelde. Şunı da programmalar paketına salgaç, nihayät, ul paket tulı ber kompleks räveşen aldı. Kompyuterda tatarça yazu, tulı kuättä icat itü öçen inde başka möhim närsä kiräkmi ide! Un yıllap elek başlagan bu eşne bez, nihayät, maksatına kiterep citkerdek!

Mondıy eşlär ägär däülät tarafınnan tiyeşle vakıtında häm döres itep oyıştırılgan bulsa, un yıl elek başlanu tügel, bötenese äzer bulır ide bälki. Aña küpme genä akça çıgımnarı kitär ide... Bügenge rus tele şikelle ük, tatar telen dä kompyuternı satıp alganda uk anıñ eçenä buşlay urnaştıru mömkinlege açılır ide... Min üzem ul eşlärgä, mögayın, katnaşmagan da bulır idem, çönki Kazanda tormıym... Läkin, ägär uzgannı kire kaytarıp “iñ döreskä” üzgärtü mömkin bulsa - üzemne änä şulay “sızıp taşlatırga” da bik rizalaşır idem... Çönki millät däräcäsendäge andıy olı maksat minem ber başımnan küpkä olırak...

------------

Bötenesen beryulı iñläp bulmıy... Bolay da artık kiñ iñlände şikelle, tik min bolarnı bik nık erudit bulganga tügel, ä başlıça tatar matbugatında kilep tugan praktik mäsälälärdän çıgıp eşlädem bit. Yazmalar yazu da, programmalar tözü dä, kompyuterda tekst cıyudan alıp gäzitneñ ya curnalnıñ äzer maketına hätle bötenesen yasarga öyränü dä - barısı üzebez eşläp torgan eş öçen kiräk ide. Zamanadan artta kalmaska tırışıp, “Şähri Çallı”da çakta uk internetka çıgarga da tırışıp karagan idem äle min... Tik menä anısın üzem genä yırıp çıgarga belem häm baylık citmi kaldı, ä eş urınımda bu ideyagä tirän bitaraflık hökem sörä ide...

...Uñışsız betkän ul berençe omtılış 1998 yılda, min “fänni-tehnik progresska yärdäm” oyışması (NİOKR) citäkçese Väis Möhämmädiyev belän beraz aralaşıp alganda buldı. Aña vak-töyäk kompyuter eşläre belän bulışa idem, häm şunda bez internetta sayt açu mäsäläse belän dä kızıksınıp kittek. Väis äfände üze “Nuran” dip atalgan sayt açarga uylıy, inde ber rässamnan şunıñ “firmennıy” emblemasın da yasatıp algan ide (beznekelär gomergä ya bayraktan, ya gerbtan, ya barabannan başlıylar bit inde). Telefonçılarga barıp, tehnik yaknı beleşep tä kayttı: “İnternetka salu sezneñ öçengä berençe vakıtta buşlay, saytnıñ üzen genä äzerläp kiteregez”, - digännär ikän...

Ä saytnı niçek yasıylar soñ anı?? Häyer, meñ keşe yasıy belgänne ber keşe belä almas mikän täki?.. “İke atnadan beläbez anı!” - didem dä Väis äfändegä, kiçlären “Frontpage” dip atalgan sayt yasau programmasın öyränä başladım. Anı eşlätä belüdän tış, HTML digän ayırım ber tel belän az-maz tanış bulırga da kiräk ikän äle, mägär... Şunıñ berençe süzlären genä digändäy öyränep algaç, iñ gadi sayt sıman ber närsäneñ isemen yazıp, astına beraz tekst urnaştırıp, alıp kilep kürsättem... “Menä, min äytäm - başta internetka şuşını salıp birsennär, annarı bez anı atna sayın yañartıp torırbız, yahşırta barırbız”.

Ber ük vakıtta, “Şähri Çallı” öçen dä ber sayt açarga söyläştek... “Min anısın da üzem yasıym, materialın da mömkin bulgança üzem salıp barırmın”, - didem. Berençe iñ gadi ürnägen şulay uk yasap kiterdem... Läkin, alay ciñel genä eş eşlänäme soñ... Väis äfände bolarnı telefonçılarga alıp kitte dä, bik küñele töşep kire kayttı... Anda internet belän eşläüçe keşe inde häzer äzer saytlarnı salu öçen 1 meñ sum, yañartılganın atnaga ber salu öçen ayına 1 meñ sum sorıy ikän... (Ul çakta urtaça eş hakı çaması zur akça ide bu.)

Väis äfände üzeneñ “Nuran”ı öçen başka yullar ezlärgä cıyınıp kaldı... Ä min inde, ukıştıra torgaç, bu eşneñ dä niçek eşlängänen “teoriyädä” genä bulsa da añlıy başlagan idem... Böten sere - modem dip atalgan bäläkäy genä ber pribor satıp alırga da, şunıñ arkılı kompyuternı telefon liniyäsenä totaştırırga gına kiräk... Modem isä kibettä 1 meñ yarım çaması tora ide... Şul turıda söyläşergä dip üzebezneñ Yosıf äfändegä kerdem... Sayt buyınça iñ berençe süz çıkkanda, ul bit: “Yahşı, bik yahşı!” - dip, söyenep ük kitkän sıman bulgan ide, eş modemga gına terälep kalgaç, niçek kire kaksın, dip uylıym üzemçä... Läkin, bu yulı Yosıf äfände minem añlatmanıñ başın gına azrak tıñlap tordı da: “Ä kiräk mikän soñ bezgä ul sayt?” - digän ütergeç sorau belän kırt bülep tä kuydı... Şunıñ belän şartladı bu kabartma...

...2002 yılda, nihayät, minem üzemdä dä modem barlıkka kilde! İnternetka kerdek, isebez kitte inde... Ämma läkin, bezgä anda da yırak Braziliyälär, Urugvaylar tügel, şuşı üzebezneñ Tatarstan da Başkortstan kiräk ikän läbasa! Närsäder ukırga disäk tä, haman da şuşı tatar telebez küñelgä iñ yakını ikän... Ä ul internetta yuk diyärlek ide äle. (Nibarı Mordoviyäneñ ike telle “Tatar gazetası” saytı häm “Yuldaş” digän tanıştırular saytı bar ide, (tözüçese - İrek Bikkinin). Häm tagın berniçä saytta "isenmesez ipteşlyar" tibındagı kereş süzlärne tabarga bula ide) Bilgele inde, monı kürgäç närsä uylaganım: “Bulmasa, bez üzebez ni öçen?!” - dip uyladım şunda uk... Sayt açu öçen äzer formatlar da internetnıñ üzendä ük bar ikän inde, şul formatka ni teläsäñ şunı urnaştırası da, yaña saytka isem biräse genä ikän... Tottım da, sınamak öçen üzemdä bulgan berniçä tekstnı şulay salıp, sayt yasadım da kuydım! Anda tekstlar bulgaç, ul tekstlarnıñ tatarça buluı iñ olı yañalık bulgaç, saytka isemne “Tatarça tekstlar” - vvv.tatarca.boom.ru dip kuştım... Bötenese buşka! Servernı, yağni bez cibärgän sayt salıngan zur kompyuternı totuçı hucaga fayda şul saytka bäläkäy genä üz reklamasın saludan häm telefon liniyäse öçen tüläülärdän kilä ikän.

Döres, ul saytnı berazdan soñ, kerüçelärgä uñaylık öçen, HTML telenä küçerep çak kına yañartıp alası buldı, läkin anısı inde vak mäsälä... Böten Çallı, şul isäptän min dä ul çakta tekstlarnı üzenä ayırım “Çallı kodirovkası” belän cıya idek, bütän cirdä açsañ anıñ tatar härefläre kürenmi ide - kıska gına ber mahsus programma tözep, ul tekstlarnı standart tatar kodirovkasına küçerergä turı kilde... Kompyuterı tatarlaşmagan keşe dä ukıy alsın öçen, şul saytka uk ber tatar şriftın da urnaştırıp kuydım. - Aları da bezneñ öçen vak mäsälä! (Mägär, tatar telen standartlaştıru häm internet aşa här telägän keşegä tatar klaviaturası häm şriftları alu mömkinlege birü älegä qadär çişelmägän iñ zur mäsälälärneñ berse bulıp kala birä.)

...Minem yazılmagan ber fantastik äsär syucetım bar... Anda robotlar şundıy zur üseşkä ireşälär ki, böten eşlärdä keşene alıştırıp beterälär, dönyanıñ berençe hucaları bulıp kalalar... Läkin, robotlarnıñ keşe kuşkannı ütäüdän başka gına üz maksatları bula almıy bit, häm şul säbäple, böten bu yaña tsivilizatsiyä berzamannı aldan birep kuyılgan iñ aktık maksatka ireşä dä, kinät kenä tulayım räveştä katıp, häräkättän tuktalıp kala... - Menä şunıñ kebek, bezneñ öçen dä tehnik problemalarnı çişü töp maksat bulıp tormıy: anısı - yugarırak torgan asıl maksatlarga ireşüdä nibarı ber çara. Saytnı anı ällä nindi şaytan fokusları belän bizäp beterergä dä bula, internetta şulay bizälgän saytlar sanap betkesez, läkin... Sayt açasıñ ikän inde - sin anı nindi dä bulsa keşelekle maksat belän aç. Minem maksat isä - internetta tatar kitaphanäse buldıru ide. Ruslar bu cähättän bezne ällä niçä million tapkır uzıp kitkän, dönyadagı kitaplarnıñ (gomumän tekstlarnıñ) rusça internetka salınmaganı bik siräkter. Uku-yazı şögıleneñ böten kiläçäge, irtäme-soñmı, yöz protsentka änä şul internet tekstlarına kaytıp kalaçak bit... Bügen dä ul “ciñel tartmıy”: kitap satu biznesı äkrenläp bölä başladı inde, yäşlärneñ ukıy torgannarı ekrannan ukuga künegep üsä. (Min üzem dä käğaz kitap satıp alunı küptän taşladım.) İnternetta tatarça tekstlar yuk ikän ägär (yaisä sin telägäne yuk ikän) - iñ “millätçe” keşe dä tugan teldä ukunı bik tiz arada onıtıp beteräçäk... Ämma läkin, bügen bu cähättän hälaqät ul hätle nık yanamıy torgandır inde. Tatarça tekstlar internetta häzer baytak kına... Häm, min üzem alarnı barlıkka kiterüdä iñ berençelärneñ berse buldım dip äytergä mömkin... Millät üze belmäs-kürmäs (çınlıkta inde yuk bugay ul, elektän kalgan kaldıkları gına haman tarkalıp yata bugay), läkin Alla beläder (barlıgı hak bulsa ägär...). Anıñ karşında cavap birer çak citsä - bezneñ dä "zapas"ta äzräk äcer-savap yuk tügel, şulay itep...

...”Tormışka ömet tulı şar açık küzlär belän karavıñnı taşla!” - dip üzemne gel tirgäp toram, ämma läkin... Çallı yazuçıları i şatlanırlar inde, dip ömetländem başta... Añlıym añlavın, alarda üz äsärlärenä “kommertsiyä interesı” barlıknı, läkin bit üzeñ häm şul äsärlär belän kiñräk tanıştıru, üz süzeñne yırakkarak işetterü, “reklama” interesı da bulırga tiyeş, şunsız “kommertsiyä” dä alga barmıy... Ürnäk öçen ber-ike äsäreñne açık internetka salırga da yarıy torgandır... Kayberlärenä sayt açılu, anda tekstlar salu mömkinlege turında äytüem, mägär, buşka tübänsenü şikelle bulıp çıktı... Äyterseñ min ütenep sorıym da, alar “çirtep oçıralar”... Bik kiräkläre bar: min bit, barınnan elek, “miña äytmiseñ dä” dip üpkälämäsennär öçen sorıy idem... Çallı yazuçıları nindi sıyfatta yaza, äsärläreneñ halıkka citüe belän dä şul sıyfatta kızıksına, kıskası... Şunnan soñ, saytka tatar klassiklarınıñ äsärlären sala başladım... Baştagı ikesen kuldan cıydım, annarı inde “Finereader” digän tekst tanu programmasın kullanuga küçtem... Döres, zur kazanışlar belän maktanıp bulmıy, äsärlär küp tügel, sayt bu cähättän başlap taşlangan köye dip tä äytergä mömkin... Tagı da kul citärme, yukmı... Anıñ karavı, min anda mäqallär, cır tekstları, mäzäklär, krossvordlar da urnaştırdım äle. “Şakmadrat” uyının häm “latinitsa”dan tatarçaga kaytargıç programmalarnı da şunnan üzeñä küçerep alırga bula.

Bügenge köndä tatar internetı kiñäygännän-kiñäyä bara, küläm yagınnan barlık tatarça tekstlar anda kul yassuı kalınlıgı kitap hätle bardır inde... Läkin, ber küñel kaytargıç yagı bar: här avtor üz çüp-çarın maktap utırgan baraholka tösleräk ul: sayt açalar da, şunda “iñ söyekle” üzlären alagayım tutıralar... Äzräk ukıp alıym dip internetka kersäñ, “çüp ikän... çüp ikän...” dip karıy-karıy yartı köneñ ütä dä kitä... Şuña kürä, min häzer “Tatarça tekstlar” saytınıñ printsibın üzgärttem: anda barı tik klassiklar häm başka iñ yahşı avtorlar gına urın alırga tiyeş! Ukuçını aldandırmaska! (Üzem öçen, bigaybä, çıgarma yasıym inde... Dönyadır ki bu...)

İnternetnı da matbugat dip sanıym, alay gına da tügel, kiläçäkneñ böten matbugatı şul dip beläm... Minem andagı rolem ber sayt belän genä çiklänmäde, läkin, yarar inde - centekläp suzarga ul çaklı, bu anketa blankı tügel lä...

-------------------------------

Şulay yäşi torgaç, 2004 yılnıñ cäyenä dä cittek... Nindider berär kürsätmä, direktiva bulgandırmı - näq şul tirälärdä “regional” statuslı tatar gäzitläreneñ dä saytları açıla başladı. “Şähri Kazan”, “Bögelmä avazı” saytları barlıkka kilde, mäsälän... Häm menä berkönne, miña ällä kayçan onıtılgan “Şähri Çallı”dan redaktor Flüzä Färrahova şaltırata:

- Gäzitneñ saytın açarga ide, şunı niçek itep eşlärgä bula ikän, belmiseñme? - di.

- Sayt açunıñ berniye dä yuk anıñ, - min äytäm - kiräksä, açabız da biräbez... İkençe domenlı sayt bulsa, urnaştıru buşlay, berençe domenlı üz saytıñ öçen yılına 2 meñ çaması tülärgä kiräk bulaçak. Läkin anıñ belän genä eş betmi: gäzit saytın san sayın yañartıp torırga kiräk bulır bit anı... Şul eşne alıp barırlık keşegez barmı soñ? Ul keşe tatarça ukıy-yaza häm saytlar belän az-maz eş itä belergä tiyeş...

- Andıy keşe bulsa, sin üzeñ inde...

...Östämä ber şögıl minem “eçne tişmi” ide, bilgele... Kileşü tözedek, anıñ buyınça min sayt açarga, şunnan soñ atnaga ike tapkır redaktsiyägä kilep, gäzitneñ elektron maketın küçerep alıp kitärgä, öydä şunıñ iñ yahşı tekst häm surätlären saytka salırga tiyeş buldım. Bu eş öçen redaktsiyä miña ayına 2 meñ tüläp baraçak ide... Saytnıñ maketın (tışkı räveşen) yasarga häm anı serverga urnaştırırga atna-un kön vakıt aldım da, şunısın eş itkäç, 4 iyül könne, nihayät, internetta"Şähri Çallı" saytı barlıkka kilde.

(Monda ber gıybrätle yaknı da äytep ütärgä kiräk - “Şähri Çallı” gäzitenä bu eş öçen “yugarıdan” finans bülep birü turında süz dä yuk, böten çıgımnar redaktsiyäneñ reklamadan kergän akçası isäbenä kaplana ide. Sayt buyınça hiç yugı yartı yäki çirek ştat berämlege dä birelmäde... “Hucalar” bu tör eşçänlekne gomumän “kürmilär-belmilär” ide... Äle dä hällär şul köyençä...)

Ber kilgäç inde, “Şähri Çallı” kompyuterlarında elekkedän kalgan hata tözätkeç h.b. programmalarnı yañarttım, alarga “Añlatmalı süzlek”, “Rusça-tatarça süzlek” tä kuyıp çıktım... Gäzitkä Kazannan elektron poçta belän kilä torgan tatarça häbärlärne, bütän kodirovkada bulu säbäple, ör-yañadan cıyıp utıralar ide - kodirovka alıştırgıç programmanı eşkä kuşıp cibärdem... Läkin, öç-dürt könnän soñ, hälne radikal üzgärtergä - “Şähri Çallı”nı tulayım räveştä standart kodirovkaga küçerergä buldım. Ber dä kıyın eş tügel: şriftlarnı häm klaviatura drayverların standartka alıştırırga da, kayber iske tekstlarnı programma yärdämendä “yañartırga” gına kiräk ide... (Operatorlar ozak kına mıgırdanıp utırdılar äle, monıñ üzlärenä berär avırlıgı kilep çıgarga tiyeş dip köttelär. Ber avırlık ta çıkmagaç, äkrenläp tındılar.) Şulay itep, sayt açu üzenä iyärtep tagın ber yañalık kiterde - gäzit elektronika ölkäsendä dä il belän urtak ber tatar telendä “söyläşä” başladı.

“Şähri Çallı” bu vakıtta atnaga altı gına bitle (12 polosalı) häm aklı-karalı bulıp çıga ide äle. 500 meñ keşe yäşägän Çallınıñ şähärküläm gäzite öçen mondıy häl oyat däräcädä artta kalganlık bulıp, küzgä bärelep tora ide inde... İkençe meñellıkta yäşibez bit, häzer andıy gäzitne kulga totıp keşe küzenä kürenergä dä uñaysız, iske çabata kigän sıman bula... Citäkçelek tä uñaysızlana başladı, küräseñ: alga ber ük vakıtta ike mäsälä - gäzitneñ külämen tagın 4 polosaga arttıru häm tışkı bitlärne bulsa da tösle itep çıgara başlau mäsäläläre kuyıldı... Eş küläme dä beraz artaçak, baytak kına tehnik problemalarnı da çişärgä turı kiläçäk ide... Şularnı başkarırday östämä keşe kiräk, ä andıy keşe menä ul - sayt yasarga kilep-kitep yöri bit inde... Kıskası, könnärneñ berendä Flüzä miña “Şähri Çallı” gäzitenä daimi eşkä, dizayner bulıp kilergä digän täqdim yasadı...

...İke çümälä arasında açka intekkän işäk sımanrak ber häldä kaldım... Kaysın saylarga? “Şähri Çallı”ga “başıñnı alıp” küçensäñ - ike kulıña ber eş, eşlä dä tor, bügen hoday ni birer dip borçılası yuk, akçası da citärlek... Annarı, kollektivta bulasıñ bit inde, härkayda kilep kenä kitüçe “suık ayak” bulıp yörüdän cik kürgän... Läkin, ikençe yaktan - bik totrıksız urın şul, bik totrıksız... “Avız peşkän” bar bit inde: ul sistemada keşene bükän başına da sanamıylar, teläsä kaysı momentta “çıgarıp taşlarga” da mömkinnär... Şundıy urın, şundıy redaktor... Käyeflärenä kilsä, sineñ belemeñ, säläteñ, kılgan hezmätläreñ, aldagı yazmışıñ çüpkä dä tormayaçak... Tagın uramda kalırsıñ, ä niçä yıllar börtekläp cıyılgan “kliyentura” belän eşlekle bäyläneşlär ul vakıtta inde özelgän bulır... Yañadan ayakka basarga, yaña käseplär üzläşterergä isä inde yäş ütep kitkän bulır... (Uylaganım aldıma kilä dä tora minem... Ä matur gına itep uylıy belmim...) Şularnı uyladım da, “şulay bulmas mikän soñ” dip Flüzäneñ üzenä äyttem dä, anıñ “nişläp inde” dip kuyuın ant urınına kürep... Allaga tapşırdım şul.. Üze yarlıkasın... Hörriyät bette, “Şähri Çallı”nıñ ber kompyuterına bäyläp kuyganday beregep, ekranına kadalıp, gäzit yasap utıra başladım...

------------

Tösle bitlär çıgarırga kereştek. Anıñ öçen döres profil, lineatura saylap, tösle fotolar äzerläüneñ neçkäleklären öyränep baytak etlänergä turı kilde, läkin ahırda eş cayga salındı häm ber salıngan ezdän tägäräp digändäy kitte. (Tipografiyäneñ tösle bitlär basu sıyfatı naçar ide mägär, gäzit bik ük matur bulıp betmi torgan ide. Tik anısı inde bezdän tormıy.) Ber ük vakıtta kuşımta bitlär çıgarırga da kereştek. Ädäbi-mädäni yünäleşle, Çallı halkı kiç yal itkändä ukırga tiyeşle kuşımta bulganga kürä, aña isemne “Çallı kiçläre” dip kuydım. Kuşımtanı maketlau belän ozak vakıtlar üzem genä şögılländem, operatorlarga birmädem: matur bulsın, töp gäzittän ayırılıp torsın dip tırışa idem...

Şul uk vakıtta, zamança tehnikaga yaraşlı räveştä eş tärtiben dä yañaçaga üzgärtep kora başladım... İske, “klassik” tärtip bolay ide: curnalistlar kuldan yaza, operatorlar şunı kompyuterda cıya, printerda käğazgä bastıra, korrektor şul käğazdä hatalarnı tözätä, operatorlar şul tözätmälärne kompyuterga küçerep yaña bit çıgara, ul bitne cavaplı sekretar tagın karap-tözätep çıga, operatorlar tabılgan hatalarnı tagın kompyuterga küçerä häm tekstnı gäzit bitenä urnaştıra, gäzit biten käğazdä bastıra, ul käğazne tagın korrektor h.b.lar karap tözätä, operatorlar şunı kompyuterga küçerep tözätep yaña bit çıgara, anı tagın karıylar, hata tabılsa tagın tözätterälär... Min kilgändä bu tsikldan zur gına ber öleş töşep kalgan - curnalistlarnıñ kübese turıdan-turı kompyuterda cıya ide inde. (Bersenä genä kompyuter citmi kalgan ide, ozaklamıy aña da tabıldı.) Korrektor da yaña gına kompyuter aldına utırgan, berençe ukılışnı turıdan-turı ekranda başkarırga kereşkän ide. Min kilgäç isä, anıñ naçar gına kompyuterın yahşıga almaştırıp, gäzit polosasın tözätüne dä ekranga küçerep kuydık. Tekstlarnı redaktsiyäläüneñ başta zur ber öleşe, annarı bötenese miña küçte, ä min, älbättä, kompyuternı gına “tanıym”. Şulay itep, eş başınnan azagına qadär tulısınça elektron formada eşlänä başladı, käğaz bitlären inde isäpkä alu, fayl isemen karau öçen genä çıgara idek... Ozak kına şulay eşlägäç, tagın ber eşneñ iskedän kalgan ğadät, inertsiyä buyınça gına eşlängänen kürep aldım äle: korrektornıñ “berençe ukılış” yasap utıruın da beterep kuydık, ul barı tik ekrannan gäzit polosasın gına ukıy torgan bulıp kitte... Şulay itep, yaña tärtip inde mondıy buldı: curnalistlar cıygan tekstnı cavaplı sekretar üz ekranında açıp tözätä häm gäzit bitenä sala, operatorlar bitne maketlıy, korrektor ul arada makettagı tekstlarnı tözätä tora... Şul, bette-kitte! Azakta gäzit bite käğazgä çıgarıla, tik anısı näticäne “natura”da kürü öçen genä, eşkä katnaşlı närsä tügel.

...İnertsiyä digännän iskä töşte: 1990 yıllar başında, kompyuterlar äle yaña barlıkka kilgändä, “Nur” gäziteneñ tekstların başta maşinkada cıyalar, annarı şunıñ käğazen tagın ber kat kompyuterda cıyarga birälär ide... Kölkesen kölke, läkin älläni ahmaklık tügel, ä fikerläü inertsiyäse bu... Şuña misaldan, iñ berençe avtomaşinalarnıñ motorın ayırım arbaga urnaştırıp, kolyaskaga tärtä belän totaştıra torgan bulgannar... Künegelgän at-arba şikelle bulsın öçen.

Alda yazgannan inde kürenäder - gäzittä “dizayner eşe” digän ayırım gına şögıl yuk: min tekst cıyu, tekstlarnı redaktsiyäläü häm tözätü, surätlär äzerläü, gäzit bite maketlau işe eşlärneñ kaysı kiräk şunısın eşli dä tora idem, şul uk vakıtta gäzitne planlaştıruga da, curnalistlarga yünäleş birügä dä aktiv katnaşa idem. Şuña küräder, berazdan elekke, “klassik” mäğnädäge cavaplı sekretar eşeneñ redaktsiyädä artık buluı küzgä çalına başladı... Moñarçı bu vazifanı pensiyä yäşendäge Damir Vagıyzov başkarıp kilä ide, dekabr ayında ul eştän kitte (urınga keşe tabılu belän kitäm digän bulgan ikän üze.). Cavaplı sekretar bulıp min kaldım, ä dizayner digän vazifa beterelde. - Ratsional, eş taläplärenä yaraşlı adım ide bu...

İsem alışınudan gına bernärsä dä üzgärmäde... Min “Argamak”ta da başta tehnik redaktor, annarı cavaplı sekretar bulıp utırgan idem inde, anda da eşlägän eşemneñ iseme alışınunı üzem belmi dä kalgan idem... Ni öçen digändä, elekke “taş basma” gäzitlärdä eşlägän cavaplı sekretar belän häzer şul uk vazifada utıruçı arasında - cir belän kük ayırması: iseme kaldı, ä eşe bötenläy başkaça... Elek, kompyuter barlıkka kilgänçe, ul keşeneñ töp eşe maşinkada basılgan tekstlarnıñ külämen mahsus lineyka belän ülçäp, matematik isäpläülär yärdämendä gäzit biteneñ shemasın sızudan tora ide. Monnan tış, ul tipografiyädä kurgaştan koyılgan bitlärne kabul itep, tikşerep, raslap birä ide. Kompyuter isä başta bu eşne zur käğaz tabagına tekst häm surätlärne yabıştırıp utıruga kaldırdı, berniçä yıldan soñ anısın da yukka çıgardı: gäzitne inde operator-maketçılar ekranda balalar “konstruktorı” belän uynagan kebek itep kenä yasıy başladılar... Kompyuterga yakın da kilä belmägän “iske recimlı” cavaplı sekretarlar, niçaradan biçara, tekstlarnı ukıp tözätügä, yağni korrektor eşenä çat yabışırga mäcbür buldı inde, nişläsennär... Yäisä, bik kiräkle kişer yafragı şikelle, redaktsiyä eşläre belän “idarä itärgä” kereştelär... Ä bit ul vazifa da buş tügel, anıñ öçen redaktor häm urınbasar bar... Min üzem isä bolayrak eşläp alıp kittem: aldagı sanga planlaştırılgan tekstlarnıñ inde äzer bulgannarın kompyuterda açam, ukıym, tözätäm häm gäzit bitenä salam, vakıt bulganda isembaş ta kuyam, başka formatların da yasıym; şul uk vakıtta fotolar da äzerlim - anısı da kompyuterda eşlänä bit inde... Böten eş diyärlek kompyuterda! Annan “tışta” kalganı isä - tekstlardagı citeşsezleklär buyınça curnalistlar belän söyläşü, äle äzer bulmagan tekstlar häm surätlär turında beleşü, materiallarnı analizlau, bäyäläü häm başka şunıñ işe “vak-töyäk” kenä buldı... Allaga şöker, belmägän ber genä eşem dä yuk ide, kaysı töştä “tıgınlık” kilep çıga - şul eşkä kilä dä totına torgan idem... Häzerge zamannıñ cavaplı sekretare näq änä şundıy universal bulırga tiyeş, häm bu hiç tä minem üzemne maktagan üz fikerem tügel - ä curnalistika buyınça däresleklärdä şulay dip yazılgan.

------------

Cavaplı sekretar - curnalistlarnıñ hezmäten isäpkä alıp baruçı da äle ul... Basılıp çıkkan gäzitne alasıñ da, şunda kaysı curnalistnıñ niçä häref yazganın sanap çıgarasıñ, eşneñ sıyfatına karap koeffitsiyent bilgeliseñ häm häreflär sanın şuña tapkırlıysıñ... Soñınnan şul näticägä, yağni eş külämenä bäyle räveştä gonorar hakı tülänä... Küp cirdä häref sanaunı da älegäçä lineyka belän eşlilär... “Şähri Çallı” gäzitendä isä bötenläy “rähätkä çıkkannar” - gonorar fondın keşe başınnan tigezläp kenä bülälär dä çıgalar ide... Curnalist äz yazamı, küp yazamı, yahşı yäki naçar yazamı - näticäse barıber bula, bu mäsälägä redaktsiyädä tirän apatiyä hökem sörä ide...

...Ä minem dä gäzit bite östendä bökräyep häref sanap utırasım bik kilep tormıy ide, mägär. Niçek dip äytim... irenderä ide... Andıy oçrakta isä min, aldarak ber äytkänemçä, ber kön karap yörim, ber kön uylap yörim, ä öçençe könne programma tözergä utıram bit inde... Alasıñ, äytik, gäzitneñ elektron maketın, saylıysıñ şunnan ber tekstnı, sanatasıñ häreflären, tapkırlatasıñ koeffitsiyentka, näticäsen avtor turısına yazdırtasıñ... Ay azagında summa çıgartasıñ... - “Gonorar” dip atalgan şundıy gadi genä programmanı ber kiçtä yasadım da kuydım, närsäse bar anıñ... Gäzitneñ yaña sanı çıkkan sayın şul programmanı un-unbiş minut eşlätep, käğazdä tablitsa çıgartıp, şunı curnalistlarnıñ üzlärenä kertep tapşıra başladım.

Eş barışı nık kına üzgärep kitte şunnan soñ. Berençedän, kemneñ küpme eşlägäne, “ni hak torganı” ayırmaçık kürenä başladı... Moñarçı curnalistlar üzläre dä yünläp belmägän närsälär açılıp kitte - arada berse, äytik, ayga 130-140 meñ häref yaza, şul uk vakıtta ikençese 40-50 meñ belän genä “kanäğatlänep” utıra ikän bit... Akçasınnan da bigräk yöz aklıgı öçen, artta söyrälüçelär algarak tartılırga mäcbür buldılar... İkençedän, härkem üzeneñ kayçan küpme yazganın belep, azrak yazsa - “kualarga”, inde küp yazgan bulsa - sıyfat yagın nıgrak kaygırtırga mömkinlek aldı. Öçençedän, eşlängän eş belän anıñ öçen tüläü arasında ğadel bäyläneş urnaştı. Näticä dä üzen ozak köttermäde: material citmäü säbäple gäzit biten närsä belän tutırırga belmi aptıraular bette, sıyfat ta şaktıy yahşırıp kitte... Moñarçı üz materialların bitaraf räveştä “kertep tomırgan” curnalistlarda inde häzer icat belän canlı kızıksınu barlıkka kilde. Kayvakıt hätta ki yotlıgıp ukırlık närsälär dä yaza başladılar...

...Älbättä inde, “medalneñ tiskäre yagı” da bulmıy kalmadı... Eş küläme sanaunıñ yaña alımı beräülärne öskä kalkıta, ikençelärne tübän batıra, ä bu monda nıgıp urnaşkan “tigez tübälär” sistemasına cimergeç yogıntı yasıy ide... Yäşeren könçelek bilgeläre nıgrak sizelä başladı, miña karata da “tegene yaklıy”, “monı kaga” kebek süzlär, pretenziyälär kitte... Ber-berseneñ häreflären berämläp sanap ta karadılar, ul yaktan gıyllä çıkmagaç, koeffitsiyent mäsäläsen kuyırtırga kereştelär... Ä beräüneñ yazması nilektän yahşı, beräüneke nilektän naçar ikänne isbatlap kara sin! Monda bit härkem üz fikeren söyli dä tora... Hatalarga häm başka citeşsez yaklarga törtep kürsätä başlasañ inde, yazmanıñ avtorı belän “yamsezläşergä” kiräk... Kıskası, yomgaklap äytkändä, bu yañalık belän min gäzit çıgaru eşen şaktıy yahşırttım, ä üzemä mönäsäbätne - kiresençä... Tatu gına uñay karaşlar “kem kayçan niçek”kä äverelde...

“Gadel koeffitsiyent” problemasın çişü buyınça da alga taba plannar barlıkka kilä başlagan ide inde, yugıysä... Rus, ingliz h.b. alga kitkän tellärdä yazılgan tekstlarnıñ grammatik, stilistik, ädäbi sıyfatların bäyäli torgan mahsus programmalar küptännän bar bit inde, häm alar ul hätle kotoçkıç katlaulı da tügellär. Tekstta nindi süzlär, frazalar kullanılgannı, cömlälär ozınlıgın, öterlär sanın, fikerläü häm analiz barlıknı kürsätä torgan ayırım bilgelärne tikşerälär dä, ahırda şulardan çıgıp näticä yasıylar, bäyä kuyalar... Şundıyrak programmanı printsipta bez dä tözi alır idek, mögayın... Bütän eşlär köylängän ber arada kereşep kitärgä mikän ällä dip tä uylap kuygalıy idem inde...

Ä eşläp torgan, cayga salıngan qadäresenä karata çın mönäsäbätkä küzne kiñräk açıp karıy belmägänmen... Häzer genä iskä töşerep isem kitä: Flüzäneñ bit min kertkän ul gonorar sanau sistemasına karaşı bozday salkın ide: gäzit çıkkan sayın yañarıp torgan näticälärne, mäsälän, ul bervakıtta da telgä almadı, kürmäde-belmäde, şularga tayanıp beräüne dä maktamadı yäki tirgämäde; koeffitsiyentlar buyınça da nindi dä bulsa iskärmä, tözätmä yasaganı ber tapkır da bulmadı... Ä-ä, mögayın, anıñ üz familiyäse turısında härvakıt diyärlek buşlık torganga, şul “şar yarıp” bötenesenä faş bula başlaganga eçe bik poşkandır...

...”Şähri Çallı”da 6 curnalist eşli, häm şular atna sayın 13 gäzit polosasın tutırıp barırga tiyeşlär ide (16 polosanıñ 2se teleprogrammaga, 1se reklamaga bilgelängän). Mondıy kotoçkıç yökläneş - berüzeñä ike polosa material äzerläü bernindi normativlarga da sıymıy häm keşeneñ fizik mömkinlekläre çigendä tora! (Min üzem, mäsälän, zamanında küläm normasın barısınnan kübräk birep tä, atnaga urtaça ber polosadan artık yazmadım şikelle.) Döres, kayber çittän kergän yazmalarnı eşkärtep birü, “Dönya kızıklı” h.b.ş. temalarga materiallar äzerläü, krossvordlar, siräk kenä üz yazmalarım belän bu yökläneşneñ ber çiten min dä kisep algaladım, sekretar häm korrektor da az-maz yazgalıylar yäisä tärcemä yasıylar ide... Läkin bit, redaktsiyädä härvakıt diyärlek ya berärse çirläp kitä, ya otpuskıga çıga, häm curnalist öçen ahırgı näticä barıber şul ike polosa külämendä kala ide.. - Menä şundıy häldä, redaktor min eşlägän ike yılga yakın däver eçendä nibarı ike-öç tapkır kıska gına “möhärrir süze” yazu belän çiklände. Yugıysä ul da bit curnalist sanala, mäktäp direktorları 6 säğat däres alıp barırga burıçlı bulgan şikelle, aña da küpmeder külämdä yazıp toru burıçı yöklängän... Tik ul yazmadı, icadi burıçın ütämäde, üzen fäqat türä itep kenä tottı... Redaktsiyä eçendä anıñ real eşlägän böten eşe elektron poçta aşa meriyädän häm “Tatarinform”nan kilgän häbärlärne printerda bastırıp curnalistlarga taratıp birügä kaytıp kaldı...

------------

Bu “Şähri Çallı” redaktsiyäse min elek eşlägändä dä görläp tordı dip äytep bulmıy, ämma häzer anı ayırata ber boyıklık baskan ide. Curnalistlar h.b. hezmätkärlär härkaysı ayırım-ayırım, ber-bersenä bik kereşep, aralaşıp barmıylar, üzara söyläşkändä eşkä bäyle närsälärne kuzgatmaska tırışalar, kübräk hatın-kıznıñ külmägen häm bazardagı bäyälärne tikşerü belän çiklänälär... Kep-keçkenä kollektivta da ike-öç törkemçä barlıgı şäylänä... Eşkä kilgändä, anısı ber köygä salıngan yuldan bara, yugıysä, gäzit çıga... Şähärdä bulıp torgan törle çaralar ber tiptagı “kiñäytelgän häbärlär” belän yaktırtıp barıla, beleşmälär häm iğlannar birelä, anda-sanda äñgämälär dä basıla kilä. Eçtälek häm sıyfat turında bik artık borçılu yuk, üz arada “yarar, ukımaslar äle”, “ukımasalar yarıy” dip usal gına şayartıp algalıylar da, şul köye dävam itälär... Ul yaktan taläplär barlıgı da sizelmi... Planerkalarda ütkän sannarga analiz da onıtkanda ber genä yasala, anda da “äybät bulgan”, “oşadı” yäisä “niçekter añlaşılıp betmäde” kebek süzlär belän tiz genä “ütep kitärgä” tırışalar... “Mönäsäbät yasau”dan kurkalar inde, bilgele... Aldagı sannarnı planlaştıru çirattagı şähär çaraların bülgäläp çıguga häm kaysı bitkä kemneñ närsä biräçägen yazıp aluga kaytıp kala... Min üzem “tik tormıy” idem, mägär, niçek tä fiker alışu kuzgatırga tırışa idem, läkin, monnan zur näticä kilep çıktı dip äytä almıym... Nibarısı şul - ireksezdän iñ küp häm ber yaktan torıp söyläüçegä äylänep kitä idem...

...Bik tiz arada şunısı añlaşıldı: böten tormış-yaşäyeş monda redaktorga, anıñ hiç üzgärmäs tonık tavış belän birgän ämer häm boyırıklarına bäyle ikän... Flüzä ni genä äytsä dä, “şulay itsäk niçek bulır” gına disä dä, bu inde boyırık dip kabul itelä, çönki, ber-ike könnän soñ änä şul “niçek bulır”nıñ ütäleşen ul “stenaga teräp” tikşerä başlarga da mömkin... Ütämägän, karışkan, buldıra almagan oçraklarda isä ügetläp, säbäplären açıklap, bähäskä kerep toru bik siräk küreneş - bolarnıñ bötenesen “ägär eşlärgä telämäsäñ” digän ber universal yanau alıştıra da kuya... Hezmätkär aldagı küp aylarga maylagan kayıştay bulıp kalsın öçen bütän berni dä kiräkmi... Çönki, monnan kuılgan oçrakta, böten belgän şögıle tatar telendä yazu bulgan keşe bu şähärdä tagın kaya barırga mömkin?! Ägär redaktornıñ käyefenä şundıy niyät kilsä, “nilektän” dip tä berkayda berkemgä sorau birä almıysıñ bit äle, citmäsä... Kuılgalap toralar kayberäülär: kiçä eşläp yörgän keşe inde bügen yuk - şunıñ belän eş tä betä, kollektivka “şundıy-şundıy säbäplär arkasında” digän añlatma da birelmi hätta... Älbättä inde, töpçenergä yaramıy, yaklap mataşudan isä alla saklasın!.. - Redaktsiyädä menä şundıy ber şomlık härkemneñ eçendä tirän oyalap utıra, härtörle vak säbäplärneñ aktık säbäbe şuña barıp totaşa ide...

Bezneñ ildä idarä itüneñ mondıy alımı bik kiñ taralgan, ükeneçkä karşı... Alga kiteş tuktalu, citeşterü kıskaru säbäple eşçe-hezmätkärlärgä ihtıyac nık kimede, eştän beräü kitsä, anıñ urınına kilergä atlıgıp toruçılar dönya tulı... Eşneñ näticäsenä stimul köçle bulgan urınnarda äle, ni disäñ dä, keşeneñ beleme, ostalıgı, inde öyrätelgän buluı şaktıy kıymmät torırga mömkin... Sovet çorındagı KamAZda, misal öçen, eştän kitärgä telägän eşçe ike ay aldan gariza birergä, şul vakıt eçendä ber koçak käğazlärgä imzalar kuydırtırga, härkayda kitmäskä ügetläülär aşa ütärgä tiyeş ide... Läkin häzer, bigräk tä däülät oyışmaları, gäzitlär şikelle “ikele-mikele” genä “produktsiyä çıgara” torgan cirlärdä andıy kıymmätlek yuk: sin kitü säbäple irtägä gäzit naçarrak çıga başlaudan, äytik, berni dä üzgärmi bit. Döresräge, citäkçelekkä anıñ hiç kıyınlıgı timi. Aña barınnan elek üze öçen uñaylık kiräk, ä iñ uñaylısı - eştän kuu belän kurkıtıp-örketep, äledän-äle şunı yaña misallar belän nıgıtıp toru... Bik küp oçraklarda, östävenä, citäkçeneñ idarä eşendä buldıksız, eşleksez häm nadan buluı da şul uk ber “baş kisü” alımı belän kaplana, küzgä çalınmıy başlıy. Üz kul astındagılarnı ber ım kagu belän teläsä ni eşlätä algan keşegä kem andıy ğayep taksın...

...Miña da gel “halık bähete” genä kiräkmi, urnaşkan tärtiplärgä niçek tä caylaşıp yäşärgä tırışa idem inde. Kuşılgannı ütäp kenä tordım diyärgä bula... Läkin bit, bez şaktıy katlaulı eş eşlibez, “soldatiklı” uynap kına utırmıybız. Eş buyınça isä redaktor belän dä, başka kayberäülär belän dä karşılıklarga kerep batmıyça hiç mömkin bulmadı... Äytik, mäsälän, iñ baştagı çorda uk Flüzä korrektor belän cavaplı sekretar arasına yükä çöy kagıp kuydı... Gäzitneñ korrektorı Larisa - bik tırış, kayçan karama tekstlar ukıp kına utıra, läkin stilistik häm mäğnä hataların “totıp alu”, terminnarnı häm atamalarnı belü yagınnan yomşak ide. Kayvakıt isä kürsätep birgän hatanı tözätmiçä, “min beläm”lekkä bara torgan ğadäte dä bar ide... Şundıy ber hata buyınça bäläkäy genä söyläşü vakıtında niçekter Flüzä kilep kerde dä berkönne, az gına tıñlap tordı da: “Hatalar öçen bezdä korrektor cavap birä, ul ni äytsä şul döres!” - digän “zakon” çıgardı da kuydı! Larisaga citä kaldı - şunnan soñ arıtaba tekst tözätülär buyınça mine bötenläy tıñlamas bulıp kitte... Ä bit, yugıysä, min elektron süzleklär tözegän keşe, elektä bilgele curnalist, ädäbi äsärlär dä yazganım bar - mine aldan-ala nadanga çıgaru häm sanga sukmau şul säbäptän genä dä tübänsetü bulıp tora... Annarı, korrektor - cavaplı sekretar kul astında eşläüçe keşe bit äle ul, ni disäñ dä... Redaktor üz ämere belän şul tärtipne baştübän äyländergäç, ikençe yulı min ul korrektorga niçek itep nindi eş kuşa belim... Tüzdek inde, bezdän kalmadı... “Yarıy alaysa, üzegez beläsez, teläsä niçek eşlägez dä torıgız”, - didem dä, ozak kına vakıtlarga Larisanıñ “eşenä katışu”nı bötenläy tuktattım... Eşlämi tormıy ul bolay - utırsın şunda üze belgänçä... Hatalar kalsa ni - tekstlarnı min barıber üzem ber kat ukıp-tözätep çıgam bit... Keşe bularak isä min aña naçar karamıy idem (ällä kay yakların bik oşata idem hätta), konflikt kuyırtasım ber dä kilep tormıy ide.

...Alay gına betmäde, mägär... Berzamannı ul gäzittäge bizäleş elementların sörtep atu belän canga tiyä başladı... Sörtep atkanın kürep kire yañartam - tagın sörtep ata; üzenä kerep: “Sörtmä!” dip äytep çıgam - äylänep kergänçe tagın sörtep ata... “Berärse kuştımı ällä?” - dip tä sorap karıym, aptıragaç: endäşmi, ya “üzem” di... Yuk, min ışanmıym anısına... Ni öçen digändä, soñgı ayda miña karata nıklap repressiyä başlangaç, anıñ töp sostav öleşlärennän berse näq änä şul närsä - eşlägän eşemne daimi räveştä yukka çıgarıp utıru buldı... Menä anda inde redaktor Larisanıñ andıy ğamällären açıktan-açık yaklap tordı. Böteneseneñ küz aldında...

...Gäzit çıgası könne kiçkä taba Flüzäneñ ber “yaratkan” eşe - äzer polosalarnı yañadan üzgärtep yasattıru buldı... Turı härefne kıyıkka, kızıl härefne karaga üzgärtterä, misal öçen, ya astagı yazmanı öskä, öskesen aska töşertterä, uñdagısın sulga küçertterä... Çınnan da yalgışnı yäki naçarnı tözättergäne siräk (üz eşebezne bez annan äybät beläbez), kübesençä “oşıy-oşamıy” printsibınnan çıgıp eş itä ide... (Vraç häm ukıtuçı eşendä, gäzit bizäleşendä nişläpter barısı da beldekle.) Säğat biş tulgan, gäzit inde äzer, ä şundıy “oşıy-oşamıy” arkasında eş tagın kimendä yartı säğatkä suzıla... Läkin, kaya di ul turıda iskä töşerü - bütän çakta “çäçräp torgan” operatorlar “yarıy-yarıy” dip pışıldap kuyudan başka süz dä äytmilär...

Gäzit çıgaru vazifasında min utırganga kürä, anda närsä üzgärtelgäne belän kızıksınıp, katnaşıp kitä idem, bilgele. Kayber kürälätä ahmak üzgärtülärgä karata fiker dä äytmi kalmıy idem. “Teşne kısıp” äylänep karamagan çaklar annan da kübräk buldı... Läkin, älege dä bayagı, eş eşläp utırabız bit... Kayçagında redaktor operatorlar arkılı gına ber yazmanı aldırta, ikençene kuydırta, miña äytep tormıylar... Ä berazdan şunı min kürep alam da, tikşerä başlıym: nigä alay, planda karalmagan üzgäreşne nigä äytmi genä kertäsez, dim... Operatorlar, Sirinä belän Gölçäçäk: “Sezneñ kaysıgıznı tıñlarga tiyeş soñ bez?!” - dip talaşa başlıylar... Min äytäm, gäzitneñ yasalışı öçen monda min cavap birep utıram, şuña kürä, kem genä bulmasın, andıy eşne minem arkılı eşläsen, dim... Redaktornıñ üzenä dä niçä tapkır ipläp kenä añlatıp karadım şunı, läkin ul moña cavap kaytarıp ta tormıy, borılıp çıgıp kitä dä, üzençä eşli birä ide... Bu cähättän dä, şulay itep, aralar bozılışıp bette... Läkin, gadi keşe tügel äüliyä bulsañ da, monda bernişläp tä bulmıy torgandır... “Prtotiv loma net priyema” dilär... Yüri kürmi-däşmi genä utırsañ ägär, kayçan da bulsa gäzittä üzeñ küz salmıy kaldırgan berär tupas hata öçen “başıñ belän” cavap birergä turı kiler ide bit barıber. Anda inde bu yuaş, kündäm dip tormaslar ide...

Curnalistlar belän atap äyterlek zur karşılıkka kerülär bulmadı, anısına şöker. Alarnıñ eşenä min, vazifam şundıy bulganga kürä, bik “katışıp” bardım, süz dä yuk, läkin kimçeleklärne üzlärenä genä äytergä, yahşılıklarnı keşe barda äytergä tırışa idem... Minem iskärmälärne häm tözätülärne alar döres kabul itälär genä tügel, teläp tä toralar ide, çönki üz yazmasınıñ gäzittä yahşırak bulıp çıguın kem telämäsen... Eşebez şundıy ide, häm bez anı tiyeşençä eşlädek... Bäläkäy genä “epizod”lar bulgalasa, menä mondıyrak bulalar ide. - Ber curnalist, äytik, miña üz yazmasın alıp kerä dä: “Şuşı sanga kertergä kiräk monı”, - di... Min karap çıgam da: “Planda başka yazma tora, ä bu älläni aşıgıç tügel, kiläse sanga birerbez”, - dim... Curnalist yazmanı alıp çıgıp kitä dä, berazdan äylänep kerä: “Redaktor şuşı sanga birergä dip äytä”, - di. “Miña äytmäde”, - min äytäm... Curnalist çıgıp kitä, şunnan tagın berazdan redaktor üze kilep kerä dä: “Şuşı sanga birergä monı”, - di. “Yarıy, - min äytäm, - sez kuşkaç biräbez”... Normal küreneş kebek, ber karaganda, redaktor kuştı - min ütädem, läkin bit andıy eşne “delegatsiyä”lär yörtep tügel, turıdan-turı söyläşep tä eşlärgä bula torgandır... Flüzä belän ike-öç cömlädän ozınrak söyläşep, añlaşıp eşläü, mägär, bezneñ aralar iñ yahşı çaklarda da bulmadı. Çönki andıy alımnar gomumän anıñ stilendä tügel ide.

------------

“Hakimiyät belän eşläü” bu vakıtta inde refleks däräcäsenä citkerelgän ide... “Cämäğatçelek belän elemtä” idaräsennän berär çaraga, obektka curnalist cibärergä digän färman töşsä, mäsälän, gäzit äle kiçä genä şul turıda yazıp çıkkan bulsa da baralar, tagın ber kat yazalar... Şähär hakime İldar Halikov katnaşkan çaralar turında niçä material bulsa, şunıñ barısın da iñ alga birep betermi kalmıylar... Ni kuşılsa şunı birep bardık, anısı, politika bezneñ eş tügel... Ber bitkä ike Halikov fotosı kerergä tiyeş bulgan oçraklarda gına min kayvakıt: “Halikovtan kloun yasamagız”, - dip äytä idem. Çönki, minemçä, gäzit citäkçene tıyınkı räveştä, artık töçe yalagaylık kürsätmi genä yaktırtırga, annan citdi häm eşlekle keşe obrazı yasarga tiyeş. Belmim, andıylarnıñ obrazı, imidcı belän mahsus şögıllänüçelär dä bar mikän, yuk mikän... Ämma, elekke hakim Räşit Hämädiyevtan matbugat podezdlar buylap tärtip häm çistalık tikşerep yörüçe “kaygırtuçan babay” obrazı yasagan ide, ä häzerge Halikovtan kvartir açkıçları öläşep, yäşlär belän voleybol uynap yörüçe şat küñelle cilkençäk obrazı yasap kuydılar... Üzläre belälärder, minem anısına katnaşım yuk ul qadär... Halikov belän yulım kiseşkäne dä bulmadı... Citäkçe artınnan fotoapparat şıltlatıp yörüne añsız reflekska äyländerügä genä tiskäre karıym...

...Hakimiyät belän turıdan-turı eşläüçe redaktorlarga Alla yärdäm birsen ikän, mägär... Bervakıtnı, redaktor Flüzä belän urınbasar Firüzä niçekter ikese dä bulmagan çak turı kilde dä, min ber atna dävamında redaktsiyäneñ iñ baş keşese bulıp kaldım... Nibarı ber atna... Häm şul ber atna eçendä, hakimiyät belän elemtä cähätennän “baş kitärlek” ike vakıygaga yulıktım... Ägär “türä” bulıp ikençe atna da utırası bulsam, öçençe atnaga “isän” kaluım bik şikle bulır ide, mögayın...

Berençe vakıyga. - Çallı möhtäsibätennän rusça yazılgan, “Hizb-ut-Tährir” digän ber oyışmaga karata protest beldergän “rezolyutsiyä” kilep töşkän ide... Min monı “kiñäytelgän häbär” räveşenä kiterep, äybätläp kenä gäzit bitenä urnaştırıp kuydım... Kiçkä tabarak möhtäsibättän ber däräcäle imam şaltırata:

- Ässälamegaläykem, bezneñ rezolyutsiyä sezgä kerdeme? Kersä, şunı iñ yakındagı sanga biregez!

- Väğaläykem, - min äytäm, - kerde, eşkärtep, kiñäytelgän häbär itep yasadık, gäzitkä saldık! Bulır, Alla boyırsa!

İmamnıñ tavışı kinät bozılıp kitte:

- Nindi häbär?! Niçek bulsa şulay, üzgäreşsez birergä dip äytmädelärme sezgä?! Bu meriyä belän söyläşengän eş!

- Niçek inde üzgäreşsez? Ul bit rus telendä yazılgan...

- Tärcemä itep biregez!

- Bez tärcemä itsäk, ul bit üzgärtelgän bula. Üzgäreşsez digän taläp kuyasız ikän inde, tatarçasın cibärgänegezne kötäbez. Härhäldä, ul bügen kitäse sanga kermi kalaçak. Tatar gäzitenä baştan uk tatarça cibärmävegez ber dä matur tügel...

- Äle sez alay disezme! Kem sez anda ul çaklı! Häzer min sezneñ turıda meriyä belän söyläşäm, alaysa!

...Mondıy uk tupaslıkka kitkäç, bez dä inde imam-fälän dip tormıybız... Nık kına tirgäp alıp kittem min monı, telefon trubkasın taşlatkançı...

......Tiz arada “telefon” meriyädän äylänep töşte... Fänilä İlayıva şaltırata... Minem “kemlek”ne iskärtep yanıy başladı, tatarça tekstnıñ bezdä yuklıgın kabatlap äytkäç kenä tındı... Kiläse san aldagı atnada ide, aña qadär tege “rezolyutsiyä”neñ tatarçası kiterep citkerelde, anı gäzitkä üzgäreşsez bastırttırdılar. Üzgäreşsez bulgaç üzgäreşsez - tekstlarında ike cirdä tupas hata bar ide - kürälätä kertep cibärdek aların da... Gönahısı üzlärenä...

İkençe vakıyga. - “Berdäm Rossiyä” partiyäsennän şaltıratalar...

- Bezdän cibärelgän şundıy-şundıy materialnı şuşı sanda bastırıgız!

- Kürdek ul materialnı, läkin bezneñ bitlär inde barısı da tulı, kiläse sanda birerbez.

- Bu bezneñ imidc materialı, häzer ük biregez!

- Sezneñ imidc bezgä ul hätle kagılmıy. Gäzit partiyäneke tügel, min dä sezneñ partiyä äğzası tügel...

Trubkanı taşladılar... Kaydadır nindider çıbıklar göclägänen, mägär, toyıp toram inde... Ozak ta ütmäde - hakimiyät idaräsennän Fänilä şaltırata... Şul uk ämerne birä... Min dä şul uk cavapnı biräm... Kereşte minem “kemlek”ne añlatırga... “Ägär eşlärgä telmäsäñ” dip, tupas itep kereşte...

- Alaysañ, - didem anısına karşı - redaktor çıkkannı kötegez! Min üzemne üzem eştän buşata almıym.

Bu oçraklarnıñ ikesendä dä min zakonnarnı häm gäzit ustavın bozmadım, kiresençä - minnän şularnı bozdırtırga mataştılar... Däülät gäzite däülättän ayırı dini oyışmanıñ räsmi ruporı rolen ütärgä dä, tigez holı partiyälärneñ bersenä mahsus lğotalar birergä dä tiyeş tügel... Anıñ öçen dä bit printsipta cavapka tartırga mömkinnär...

Häzerge gäzittä redaktor bulıp utıru printsiplı keşelär eşli torgan urın tügel ikän, kıskası...

...Ul çakta niçekter minem “kemlek” mäsäläsen dävam itüçe bulmadı, şul kileş ütep kitte, onıtıldı kebek... Läkin, Flüzäneñ hakimiyät h.b. türälär belän nindi mönäsäbättä toruın küzätep, üzem şundıy ber uynı añga señderep kuydım: ägär “yugarı” taraftan kem dä bulsa bezneñ turıda telefon şaltırata kalsa, redaktor üze bezne iske seberke urınına da kürmäyäçäk. Teläsä nindi ämerne refleks buyınça gına ütäyäçäk... Totrıksız eş, totrıksız urın... Ya üze arkılı, ya çitlär ämere belän, barıber kayçan da bulsa monnan kitärgä turı kiler... Nikadär tizräk, şulkadär yahşırak tügel mikän?..

------------

Gäzit üz eçendä niçek kenä davıllamasın, üzen asrauçı tışkı köçlär öçen ul matur ber akvarium kebek kenä: şular cim sibäme, sipsä niçek häm küpme sibä - böten närsä ahır çiktä şuñarga bäyle... “Şähri Çallı”nı Çallı şähär hakimiyäte asrap kilä ide... Ämma, Rossiyäneñ yaña zakonnarı regional vlastlarnıñ matbugat totu hoların nık kına çikläü säbäple, respublikanıñ däülät strukturalarınnan finanslana torgan barlık gäzitlärne ber üzäk idarägä buysındıru mäsäläse kilep tudı. Şul maksat belän Kazanda “Tatmedia” digän oyışma tözep kuydılar... 2006 yıl başınnan “Şähri Çallı” şul oyışma karamagında, şunnan finanslanıp häm idarä itelep eşli başladı.

Rossiyä zakonçıları ni maksatnı küzdä totkandır, bälki gäzitlärne regional “kenäz”lär kalpagı astınnan çıgarırga telägännärder... Yakındagı “kenäz”dän yıraktagı “gubernator” yahşırak dip uylagannardır... Ämma, säyer genä oyışma bulıp çıktı ul “Tatmedia”... Regionnarnı kaygırtu urınına, barınnan elek üzäktäge üzen üsterergä häm kiñäytergä kereşep kitte...

Prezidentnıñ matbugat eşen kamilläşterü uñayınnan yasagan ber çıgışında, mäsälän, regional matbugatnıñ elektron formaların üsterü, yağni internetta saytlar açu kiräklege turında äytelgän ide. Andıy “yugarı süz” korı gına bulmıy, härvakıt nindider zur finans çaraların küzdä tota bit inde... Bez, bilgele ki, şunda uk üzebezneñ gäzit saytlarına finanslar bülenä başlamasmı, alarnı alıp baruçılarga “stavka” bülenmäsme dip ömetlänep kuydık... Läkin yukka bulgan... Çınlıkta isä böten “finanslar” “Tatmedia”nıñ zur-zur ike saytın açıp, tulı täeminatka kuyu belän genä çiklände. Üz kazannarın iñ başta kaygırtalar ikän bit, odnako...

Yarar inde, birmäsälär birmäsennär, sırtka gına öymäsennär, dip torganda... redaktor Flüzä Färrahova berkönne Kazannan şul “Tatmedia” saytların bezdän tutırttıru buyınça instruktsiyälär kütärep alıp kayttı. Ber danäsen miña da karap çıgarga birde... Üz saytlarına bezneñ gäzittä çıkkan materiallarnı niçek itep sala barırga öyrätkännär ikän... Tege yagın, bu yagın uylap karadım da min monıñ, ikençe könne Flüzägä kerep bolay didem:

- Bezneñ üz saytıbız bar, häm bez halıknıñ şuña kübräk kerüen, ä konkurent saytlarga äzräk kerüen telibez. Ni öçen äle bez üz kulıbız belän üzebezgä karşı eşlärgä, konkurent saytın tutırıp utırırga tiyeş? Çallı häbärläre bik kiräksä, üz saytlarına bezneñ saytnıñ ssılkasın (açkıç knopkasın) urnaştırsınnar. Yäisä şunnan üzläre küçerep alsınnar.

Flüzä “Tatmedia” saytında utıruçılar yazıp birgän tege instruktsiyäne kulında selkep, “bezgä yugarıdan şulay kuşılgan” di başlagan ide dä, min anısın tiz kire kaktım:

- Citdi eşne alay eşlämilär, - didem. - Eş keşelärenä andıy östämä eş kuşu öçen başta mahsus karar çıgarıla, anda ul eşne kemnär, kay vakıtta, nindi tüläü isäbenä eşlärgä tiyeşlege kürsätelä. Ä bu - nibarı kompyuterçı malaylar yasagan käğaz...

Flüzä: “Yarar alaysa, üzem tutırırmın ul saytnı” dip “kara köyep” kaldı da, beraz vakıtlar şul eş östendä utırıp “azaplandı”. Annarı isä, könnärdän ber könne, konkurent saytın tutıru burıçın operator Sirinägä kertte dä tapşırdı... Eşe bette... Sirinä, gäzit çıkkan sayın, atnaga ike tapkır öçär säğat vakıtın şul sayt östendä ütkärä başladı. Ä anıñ töp eşen kem eşlärgä tiyeş?.. “Taşla ul saytnı, kire kertep bir”, - dip äytep karadım inde, gel dä däşmi kalgançı dip kenä... Tıñlamadı, älbättä... “Tatmedia”dan çıkkan şul nigezsez eş kuşu däğvası arkasında, şulay itep, tagın min bötenesenä “doşman” bulıp kaldım... Bezneñ “avırtmas baş”ka menä şundıy “timer tayak” kına citmi ide inde...

Annarı, barlık şähär häm rayon gäzitlärenä, şul isäptän “Şähri Çallı”ga da, “Tatmedia” arkılı “Tatarinform” yasagan ike tabak kuşımta gäzitne kıstırıp çıgarırga kuşıldı... İmeş tä, alar respublika yañalıkların şundıy yul belän böten halıkka citkerü turında kaygırtalar... Mondıy eştän nindi dä bulsa “duñgız” kilep çıgasın köt tä tor inde, häm ul ozak köttermäde... - Çallıga Kazannan zur ber türä vizit belän kilä, mäsälän, bezneñ curnalistlar şatlanıp şul turıda zur material yazalar, monı berençe bitkä biräbez... Ä kuşımta gäzittä näq şul turıda Kazan curnalistı yazgan material urnaşkan bula! Konfuz bit inde! Yäisä, tagın ber “duñgız”: beznekelär integep-yalınıp yörep ber bit reklama tabalar, şunı bastırabız... Läkin, kuşımta gäzit tä şul uk reklamanı “eläktergän” bulgan ikän bit, anıñ da ber bitendä şul! Konfuz gına tügel inde monda - alga taba reklama birüçeneñ kemne östen küräçäge dä ap-açık... Nihayät, öçençe “duñgız”: kuşımtanıñ tatarçasın elektron poçta aşa tiyeşle vakıtka cibärmilär... İke tapkır säğat 7 tulıp uzgançı köttek, ber tapkırında kötep alalmıyça, rusça kuşımtanı birergä turı kilde. Aptıragaç, ahırda “Şähri Çallı”nıñ eşläneş tärtiben üzgärtep, ul kuşımtanı çärşämbe sanınnan comga sanına küçerergä, üzebezneñ “Çallı kiçläre” ädäbi-mädäni kuşımtasın halıkta gäzit uku kaygısı iñ az bula torgan çärşämbegä “tıgarga” mäcbür buldık...

“Tatmedia”nıñ tagın ber “syurpriz”ı isä şul buldı - redaktorlarnı atna sayın diyärlek Kazanga, nindider “kurslarga” çakırta başladılar... Närsä öyrätälärder anda - mägär redaktornıñ bezgä kaytıp anda algan belemnäre turında berni dä söylägäne bulmadı. Üz belemeneñ artkanı da ber yaklap ta sizelmäde...

Ul kuşımta gäzitlär, ul saytlar, idarä strukturası, “kurslar” h.b. öçen akça küp kiräkter inde, mögayın... Niçekter, kem alarnıñ buhgalteriyäsen tikşergän, ämma... yazga taba bervakıtnı “Şähri Çallı”da eşläüçelärneñ eş hakın aru gına kimetep kuydılar... Böten cirdä ul arta gına bara, inflyatsiyä artınnan kalışmaska tırışa, yugıysä... Redaktor tarafınnan moña karata: “Bez tübän kategoriyägä keräbez” digän añlatma birelde...

“Tübän kategoriyä” digännän... Şunısı bik gacäp - 500 meñ halkı bulgan, üze ber il hätle Çallınıñ “üzäk” gäzitläre “Şähri Çallı” belän “Çelninskiye izvestiyä” älegä qadär “rayonka” kategoriyäsendä toralar... Bu cähättän 35 yıl elek KamAZ tözelä başlagançı bulgan status üzgäreşsez saklana kilä... Däülätneñ matbugatnı häräkätkä kiterä torgan byurokratik mehanizmı şul uzgan 35 yılda äle ber äyläneş yasap ölgermäde, küräseñ...

------------

Kıyınlıklar häm problemalar turında kübräk tä yazıla bugay... Mondıy yazmada alar şulay sözelep öskä kalkırga tiyeşter inde... Läkin köndälek tormış tulayım üze hiç tä kıyınlıklar däryasında yözü tügel bit ul. Urtak eş belän berekkän, könenä ällä niçä tapkır küreşep torgan keşelärgä sin yahşı, alar siña yahşı bulıp kitä, tora-bara sin alarnıñ holık-f iğıllärenä tämam künegep, härberse belän üzenä ayırım urtak tel taba başlıysıñ... Ber däräcä eş tä üz köyenä cay gına tägäri birä... Berär könne yañalık kersä, ike-öç könnän inde ul da köndälekkä äylänä... Tormış kübesençä änä şulay iple genä yäşäp häm eşläp torgan vakıtlardan tora ul çınlıkta...

Menä şundıy çaklarda barınnan kanäğat bulıp, oyıp kına utırsañ, forsatnı faydalanmasañ, dönyadan artta kala başlavıñ da bik mömkin... Ä min bit sıñar ayak belän bulsa da elektronika dönyasına baskan keşemen, ul dönya isä kön sayın gel üzgärep, alga kitep kenä tora... Gäzitne PageMaker dip atalgan maketlau programması belän yasıy idek äle, mäsälän, ä ul programmanı eşläp çıgaruçı Adobe firması berniçä yıllar elek bötenläy başka, Indesign (İndezayn) digän zamança programmaga küçkän, iskesen yañartıp torunı tuktatkan ide. Berkönne şul İndezaynnı tabıp alıp, kompyuterga urnaştırıp, az-maz bulsa da tanışıp alırga utırdım... Ul şakkatmalı bulıp çıktı - elekke iske belän çagıştırganda cir belän kük ayırması! Tekstnı rezin şikelle tartıp-suzıp, kaya niçek teläsäñ şulay urnaştırası da kuyası! Şuña matur tös, “toman”, külägä birergä, törle çitlämälär häm matur poçmakçalar kuyarga, tagı da bik küp “fokus”lar eşlärgä dä mömkin. Ber öyränep alsañ, uyın uynagan şikelle ciñel üze, citmäsä! - Bilgele ki, mindä monı tizräk “Şähri Çallı” gäzitendä ğamälgä kertü teläge kabınıp kitte.

...Ä niçek itep? Berençedän, bezneñ konkret şartlarga bäyle ike tehnik problemanı çişärgä kiräk ide... İndezaynga Rossiyä litsenziyä satıp almagan, şunlıktan anda rus telendäge tekstlarnı icekkä bülü funktsiyäse yuk ide, mäsälän (tatar telen äytep tä torası tügel)... Monısın elek bervakıt üzem yasap kuygan tatarça icek bülgeç programmanı kullanu yulı belän çiştem... Annarı, İndezayn bez kullana torgan iske tiptagı häreflärne “härefkä sanamıy”, käğazdä alar urınına şakmaklar bastıra ide... Ozak kına baş vatıp “häylä” ezli torgaç, aña da çara tabıldı - yäşeren ber cirdä tekstnı surätkä äyländerep bastıru komandası bar ikän... (Häzer äytüe ansat, äye, ä bit şul ike problema arkasında bezneñ “alga kitkän” rus gäzitläre dä ul yaña İndezaynga bik ozak küçä almıy utırdılar, kübese äle dä iske belän eşli. Şähärdä bu zamança programmaga küçep eşli başlagan iñ berençe gäzit - “Şähri Çallı” buldı.)

İkençedän -menä anısı tagı da katlaulırak -İndezaynnı inde real eşkä kertergä, gäzit yasauda kullana başlarga kiräk ide... Programmanıñ komandaları bötenläy başkaça, östävenä ingliz telendä -operatorlarnı başta anıñ belän eşlärgä nıklap kına öyrätmiçä mömkin tügelder bit... Ämma, miña inde yahşı bilgele -alarnı östän boyırık birelmiçä öyränergä utırtıp bulmıy (mine genä tıñlamayaçaklar, fäqat redaktornıñ avızına karap torırga, çak kına “tübän”närne sanga sanamaska künekterelgännär). Min äytte dip kenä äle bütän gäzitlärdä bulmagan närsä buyınça boyırık birelüe isä bik ikele... Nişlärgä?..

- Bez anımı? Bez anı menä bolay itäbez! - didem dä berkönne, yasalası gäzit bitlären İndezaynga küçerdem dä kuydım! - Bügennän şuşınıñ belän eşli başlıybız! - dip iğlan ittem. - Utı-yalkını beryulı häm bette-kitte! Öyränä torabız, eşli torabız! Öyrätkänne yazıp barırga ayırım däftär açıgız. Şunsız bulmıy!

(Flüzä avırıp bolnitsada yatkan vakıt ide bu. Citäkçelek belän kileşenü turında borçılası yuk, ber buş mäşäqat kimegän çak ide... Kileşenep bulmas ide dip äytmim, bälki bulır da ide... Ä bälki bulmas ta ide...)

Ni öçen şundıy geroylarça täväkkällekkä bardım - çönki, İndezaynda eşläü ciñel bulu arkasında, böten gäzitne min berüzem dä yasıy ala idem, operatorlar eşli belmi dip kenä ul barıber çıkmıy kalmayaçak ide. Berençe vakıtta näq şulay buldı da. Operatorlarnı berär yaña närsägä äzräk öyrätep alam da, alar şul öyrätkänne gäzit maketı östendä kabatlap, belgän cirlären yasap utıralar... Ul arada min töp eşne eşlim... Annan tagın beraz öyrätep alam... Şulay itep, alar äkrenläp “üz öleşlären kaytarıp” betergänçe... Bik tıgız çak unbiş könläp kenä buldı bugay, annarı inde ciñeldän-ciñelgä kitep, öyrätülär dä oçraktan-oçrakka gına kala başladı...

...Zarlandılar da soñ baştagı mäldä!.. PageMakernı sagınıp, mine kargap tuyalmadılar... Ä ber öyränep citkäç, İndezaynga kulları iyälänep betkäç, üzläre ük igelegen kürdelär. Maketlau eşe inde häzer tiz häm ciñel eşlänä ide, gäzitne vakıtında ölgertä almıyça kiç soñga kalıp utırular sizelep kıskardı... Mehanik eşlär nık kına kimep, icadi eş öçen vakıt arttı, mömkinleklär kiñäyde - operatorlar gäzitne mavıgıp kitep bizäkli-maturlıy başladılar. Älbättä, sıyfat ta bötenläy başkaça bulıp kitte, gäzit ikençegä üzgärep, zamança räveşkä kerde.

...Tirä-yakta mäğnäsez keşelär bulmasa ikän ul... Yahşılıknı döres bäyäläü, kürä belü urınına, alar baştagı här yalgışka, kimçelekkä bäylänep, “tikşerü”lär oyıştırıp cannı aşadılar... Anısı ber häl, ämma - İndezayn gına mömkin itä torgan yaña bizäleşne küpsenep, äle külägä yäki “toman” birüne, äle çitlämälärne, äle töslärne oşatmagan bulıp kılandılar... İske alımnar kullanıp häm iñ tupas räveştä yasala torgan “Vatanım Tatarstan” işe gäzitlärne “ürnäk öçen” bezneñ alga cäyep salıp mıskıl ittelär... Gäzit stilistikasında şır nadanlıklarınnan oyalıp tormadılar... Üz eşlären adäm rätle eşli belmilär yugıysä... Şundıy zur hezmätlär kuyıp, täväkkälleklärgä barıp İndezayn programması kertüebez ahır näticädä duñgızlar aldına ence sipkändäy kilep çıktı...

Soñgı ayda, inde miña karşı repressiyä başlangaç, gäzitneñ dizaynı buyınça kanıgular ayıruça köçäyep, pıçrak ber “çara” räveşen aldı... Şuña barıp citte ki - berkönne Flüzä miña fotolardan başka böten närsäne aklı-karalı häm bernindi bizäleşsez itep kenä yasau turında boyırık birde. Mondıy ahmaklıkka ışanıp betmiçä: “Boyırıkmı bu?!” - dip ayırıp soradım häm “Äye!” - digän cavap aldım... Bu bezneñ küpme hezmätlär kuyıp ireşkän böten närsäne yukka çıgarıp taşlau ide, läkin, nişlämäk kiräk... Çirattagı sannı totaş bertörle häm aklı-karalı itep yasıy başladık... Bötenese ber stildä bulsın öçen, gäzitneñ isemen - logotipnı da tösle häm külägäledän aklı-karalıga üzgärttem... Läkin monısı inde Flüzägä yaramadı: logotipnı gına şul kileş kaldırırga boyırdı... Min isä, üz çiratımda, tössez gäzitneñ başına gına “salavat küpere” yasatunı stil buyınça şır nadanlık dip atadım, ahmak boyırıknı ütäüdän baş tarttım... Keşelär bit gäzitne min yasıy dip belä: anı tügel, mine şır nadanga sanayaçaklar... “Gäzitegezne çıgartmasam çıgartmıym!” - dip, kisken karşı töştem. Mäsälä buyınça kollektivnı cıyıp söyläşüne taläp ittem... Cıyılış bulıp uzdı, redaktorga yalagaylanıp miña kanıguda aktiv katnaşuçı ike-öç “böcäk” anda da üzlären bik aktiv kürsätte, ä başkalar däşmi utırdı... Läkin min dä katı tordım, ahırda “gäzit moñarçı niçek çıkkan, şulay dävam itärgä” digän näticäne ütkärtterdem... “Gäzitneñ real eçtälege yuk, anı barı bizäleş kenä räyeşkä kiterep tota. Yazmalarıgıznı yünläbräk yazıgız, ä belmägän eşegezgä kısılıp utırmagız!” - dip tä äytergä turı kilde... (Çın dörese şul ide: tıynaklık kürsätep moñarçı bik äytmäsäk tä, bizäleş yärdämendä kotsız eçtälekne “pärdäläp” bulmasmı dip tırışa idek kübräk.)

...Bez yasagan bizäleş elementların sörtep-botarlap utırular, ahmak häm nadan kürsätmälär belän vaklap kanıgular, mägär, aña karap kına tuktalmadı...

...Şul uk vakıtta, bütän cirlärdä bezneñ gäzitne küzätep baralar, bizäleşen yahşı bäyälilär, üz gäzitlären dä bezneñçä yasıy başlarga kızıgalar ide inde. Şul turıda telefonnan şaltıratuçılar da, bezneñ eşlägänne kararga kilep kitüçelär dä bulgaladı... Berazdan soñ İndezayn programmasın äkrenläp başka şähär gäzitlärenä dä kertä başladılar. Anı tatarça häm rusça eşlätüneñ kayber neçkä serlären minnän beleşep aluçıları da bar...

------------

...Min “Şähri Çallı”ga kilgän berençe vakıtlarda inertsiyä buyınça “sezneñ gäzitegez” dip äytä idem dä, “bezneñ gäzit” dip tözätkän bula idem... Läkin, ike yılga yakın eşlägän däverdä täki şul “bezneñ gäzit”kä nıklap öyränep betä almadım... Säbäplären östäräk baytak yazdım inde, ä tagı da kübräge äytelmiçä dä kaldı... İğtibar belän, uylap ukıgan keşegä şul äytelmiçä kalgan, kübesençä psihologik bulgan säbäplär dä “ütäli kürenergä” mömkin, älbättä...

Ä bälki, ul “bezneñ gäzit”kä künekmävemä nindider yugarı köçlärneñ dä katnaşı bulgandır, “bik tirän ük aldanmasın äle” dip, şular da tıyıp torgandır... Şuña işaräli torgan şakkatırgıç misal bulıp aldı çönki... “Şähri Çallı”da bastırgan iñ soñgı ber hikäyämdä min, äyterseñ lä yüri üçeklägändäy, küktäge färeştäläreneñ yazmışlar belän niçek şayaruları turında säyer genä faraz kitergän idem... Häm şunda uk “eştä tamır cäyä almau”, “huşlaşu”, “çarasızlık”, “barmak arasınnan sibelep yukka çıgu”lar turında da telgä alıp ütkän idem... Hikäyä basılıp çıguga ike atna da ütmäde - şular süzmä-süz diyärlek aldıma kilde dä bastı... Ä yazganda bit äle gel dä kötep kenä torgan närsälärem tügel ide... Çak kına aldarak yazılgan hikäyälärne dä kabat karap çıktım - alarda da cide-sigez cirdä iñ yakın kiläçäkkä “törtep kürsätkän” işarälär birgänmen ikän bit...

“Şım gına üläse idem” digän berse ğamälgä aşıp betmäde äle, şulay da... Azaktagı “m”sı gına kırılıp töşte...

...Neçkä şähsi motivlar belän tulı andıy äsärlärne kön dä aralaşıp yörgän keşelärneñ küz karaşların toyıp, küñel belän barınnan elek şularga “yunältep” yazasıñ bit inde... Härhäldä, aradan kayberlärenä... Yazıp betkäç, tagın az gına vakıt ütkäç isä: “Ay alla! Bolar aldında avızıñda kan bulsa da tökerergä yaramıy ikän bit!” - dip, yörägem tuktıy yazdı...

Häyer, soñgı vakıtlarda, “monnan barıber kitäse” dip yışrak söylänä başlaganda, “sezneñ gäzitegez”ne añlı räveştä kullana idem inde. Kabahät şartlarga kuyılgan bu gäzitne, şul şartlarga künep-caylaşıp betkän ul keşelärne barıber üz kürep beterä almayaçagım bilgele ide...

------------

İnde azakka yakınlap kiläbez... Miña karşı maksatçan repressiyä martnıñ soñgı könnärendä başlandı, häm min anıñ nindider eçke säbäplärdän tügel, ä anık ber tışkı kürsätmä arkılı kilep çıkkanın yahşı çamalıym. Läkin, mondıy yazmada anı kulıñda “fakt” bulmagan kileş atap bulmıy inde, añlıysızdır... Küp tapkırlar häm küp keşelärdä sınalgan pıçrak “metodika” buyınça kısrıklap çıgarırga kereştelär... Üzem dä bik ozakka suzmıyça gına kitärgä niyät kora başlagan idem inde, yugıysä. Cäygä karşı ber dä uñay tügel, bälki közgä kergäçräk, aldan başka urın karabrak, dip kenä kiçekterep tora idem... Kısrıklauga kitkäç inde, köçneñ kay yakta ikänen bik belsäm dä, bu kabahät yulnı finalga iltep citkermiçä genä, başnı iyep kenä çıgıp kitärgä buldıra almadım...

...Monı yazarga kereşkändä, änä şul repressiyä çorın ayıruça centekläp tasvir itärgä digän niyätem bar ide, läkin, tora-bara ul näq kiresenä äylänep kuydı äle... Ütken syucet yaratuçılar gafu itsen... Yazmanıñ töp maksatı bit anda tügel - ä üz tormışımnıñ ozın gına ber däveren bäyän itüdä... Kem inde andıynıñ “dönyada nindi äşäkeleklär dä bula” digän motiv belän tögällänüen teläsen...

...Bu ozın däverne min şähsi yaktan yahşı yäşäp ütkärdem dip äytä almıym, ämma icadi hezmät yagınnan ul şaktıy uk tulı häm näticäle uzdı. Ayırım-ayırım momentları gına da bik däräcäle kayber “eşlekle”lärneñ tulı gomerenä citep artırlık... Zar-moñ däryası aşa kiçkändäy toyıla kalsa inde ägär - mondagı böten zarlar haman da şul tatar matbugatınıñ, şuña bäyle räveştä böten millätebezneñ zarlı yazmışına tıgız bäylelektän kilep çıga tordı bit. Şularnı basıp-izep torgan ällä nindi kara köçlärne, yavız yäki tupas ğamällärne kürsätkäläp kenä bulsa da ütä torgaç, iñ başlangıç niyät buyınça yaktı gına bulırga tiyeşle yazmam da karañgılanıp, külägäle taplar belän çuarlanıp bette... Ä “urap ütärgä” buldıralmadım, çönki alay itkändä, böten kalgan öleşneñ dä asıl mäğnäse yugalır ide kebek... Närsä genä yazsam da, ahır çiktä bit min üz icatımnı bagışlagan şul matbugatka, şul millätkä bitaraf tügellektän, şularnı savıktıruga taba ber çara bulmasmı digän maksattan çıgıp yazdım. Asıl mäğnä şunda ide...

...Bitaraf tügelmen, ämma läkin, arıdım min ul sistema eçendä çarasız bärgälänülärdän... İnde bitaraf bulırga ügetlim üzemne...

2006 yıl, iyün.

Click or select a word or words to search the definition