Bilbau Fälsäfäse

Hikäyä

Minem yäşäeş küp vakıtta tınıç ber külgä ohşagan. Mores Karença äytsäk, urman eçendäge kül — ana kuyınındagı bala kebek ul! Yahşı şiğır! Min anı berençe tapkır radiodan işetkäç ük isemdä kaldırdım bulsa kiräk, onıta almıyça yördem. Ul şulay yöräk türemä bähet-säğadätneñ nindi ikänlegen añlatuçı häbär bularak kerep oyaladı.

Mondıy halätkä ireşüneñ hiçber avırlıgı yuk, barı tik tormış agımınnan çitläşergä, dönya artınnan kuunı tuktatırga, näfsene bugazlarga häm Allahınıñ barlıgına ışanıp yäşärgä genä kiräk. Urgılıp-duamallanıp kilgän cillär dä agaç başlarınnan tübän töşä almaslar, ütep kitärlär. Yaugan yañgırlar, niğmät kebek, sineñ saf sularıñnı mullandırır. Mähäbbätneñ dä, maksat häm omtılışlarnıñ da hiçnärsä tügel ikänlegen añlarsıñ. Ämma üzeñne hezmättän ayırma! Här kılgan ğamäleñ öçen söyen, anıñ näticäse üzeñne kanäğatländererlek bulsa, dimäk, bähet inde ul!

Min şulay dip beldem. Moña qadär buşrak yörtkän bilemneñ bavın kısıbrak bäylädem. Tırışlıknıñ ahırı — şatlık, bulganlık dip küñelemne üsterä-üsterä, härber eşkä ölgerergä aşıktım. Mine ber kön eçendä äle urman alanında peçän çabuçı, äle avılda yort saluçı, äle kürşe salada miç çıgaruçı sıyfatımda kürsälär dä hiçber gacäplänmäskä tiyeş idelär. Bilem — bäyle, kısıp buılgan. Tırışlık — zur köç ul, taularnı küçerä!

Ämma nişlätäseñ, bik tırış häm buldıklı keşelär dä halıkka yarap betmilär ikän şul. Minem hakta ällä nilär söylilär dip başıma da kitergänem bulmadı. Bik tırışıp ta haman mantıy almavımnı istä totıptır inde, «Sıçkan» kuşamatın takkannar üzemä. İmeş, ber dä tına belmi, haman yörep tora. Kazanganı da ällä närsä tügel...

Nişlim, şuşı kuşamatım belän kileştem, ämma haman eştä buluımnı beldem. Halıknıñ östemnän söyläve küñelemä tisä dä, ul hakta hiçkemgä süz kuzgatmadım. Üz küñelemä çumıp, dönya yözennän güyäki his-toygılarımnı, teläk-omtılışlarımnı yäşerep, tıştan bik tınıç kürengän halätemdä yäşi birdem.

«Tın küldä cennär yäşi» digän süzne beläsezder! Küñelemneñ nilär kiçerüen, niçeklär genä tıysam da, canım urın taba almavın ber üzem genä belä idem. Moña ul ğayeple — Särvärcihan! Ah şul Särvärcihannı, Särvärcihannı! Kayçan häm niçek küñel türemä kerep oyalagandır, täğaen gına belä almıym. Anıñ köyäntä-çiläk asıp suga baruları, kapka töplärendäge koyını yaratmıyça, bezneñ turdagı çişmägä yörüläre ber dä yukka gına tügel sıman ide. Mögayın miña küñele yatıp toradır dip sataşılgandır inde. Anıñ yuka, vak çäçäkle aksıl külmägen kiyep, tän kalkulıkların his öyermäse tudırırlık itep tibrätkäläp, başına yaulık çöyep, talmas beläklärendä küzläremne çagıldırıp ütep baruları, ber genä tamçı suın da töşermiçä kaytıp kilüläre küñelemne mölderämä tulı çiläkläre hälendä kaldırıp kitüläre söylär süzlärdän uzgan ide şul.

Hay ul vakıtlarnı, nilär kürmi ir-yeget belän at başı... Adäm balasınıñ canın hezmät savıktıra — beläm, ä miña ul eş söyü digännäre çir bularak tagılıp kaldı bugay! Haman canım tına alganı, sihätemä ireşkänem yuk. Nişlätteñ sin mine, Särvärcihan?

«Sıçkan» ikänmen, imeşter...

Belmädem, töşenerlek-sizärlek häldä bulmaganmındır inde. Baş butalgandır. Kürşe avıldan kardäş tiyeşle Sägıyt abzıylarnıñ uynak küzle, kara çäçle, tut yözle afärin gayar ulı, yäştäşem Gıyzzät äle velosiped, äle mototsikl belän kürenep-kitep yörgäli, eñger-meñgerdä kayadır barıp ta kilgäli ide. Bezneñ avıl yegetläre usal bulganlıktan, kızlar ozatıp mataşırga anıñ başına kilmäs, karañgılık iñügä, kaytırga da çıga ide.

Min üzem klubka yäş üsmer çagımnan uk kino kararga yöri başladım. Änkäy dä tıymıy:

— Bar, ulım, apalarıña küz-kolak bulırsıñ!— dip, üze ük cibärgäli torgan ide.

Mäktäp ukıtuçılarım açulanıp ta karadılar, ämma änkäy yagınnan tıyu bulmagaç, alarnıkın kolagıma da elmädem. Dönyanıñ totkası tügellär äle, keşene iregennän mährüm itärgä ni hakları bar? Änkäy süze — Allah süze kebek, ul naçarga äytmäs. Şulay diyep beldem, şuşı uylarıma künegep üstem. Yäştäş malaylar nazlanıp yoklagan vakıtlarda min inde yäki urmanda peçän çaba, yäisä kırda eştä bula torgan idem. Ätkäy dä, hezmät yaratuıma söyenep:

— Hälemdä çakta öyrätep kalıym,— dip, üze belän mine iyärtep yörtä. Anıñ danlıklı balta ostası buluı minem dä kemlegemne üsterä, urınımnı hucalar aldında türdän itä.

— Hafizcan, bu malayıñnıñ kulı eşkä yatıp tora, üzeñ kebek bulır!— dip keşelär söylänep mine üçekli, ätkäyne söyenderä torgan idelär...

Döresen äytim, min mähäbbätne kitaplar yazu öçen genä uylap çıgarılgan ber närsä diyäräk uylıy idem. Şunlıktan, inde cidençe hisläre uyanıp, kızlar artınnan çaba başlagan yäştäşläremne bik añlap ta betermägän bulganmın. Mähäbbät ul, baksañ, ayaz könne sukkan yäşen sıman ikän. Köyderep kenä ala häm — yana başlıysıñ. Yarıy äle isän kalsañ!

Häm ul minem dä taza, sau, nıklı küñel imänenä kiterep suktı. Urtalayga yarılganmındır kebek toydım üzemne. Küñelem tämam köyep, kisäügä äylänep kaldı. Yangan agaç cirgä ausa da çeremi ikän ul, taşka äverelä. «Ya Hodayım, bir midät!»— diyär könnäreñä kalganıñnı sizmiseñ dä.

Gıyşıgımnıñ utına tüzärlek çaram yuk ide. Särvärcihannıñ moña qadär küzemä kileşsezlege arkasında çalıngan ni ürdäk, ni bäräñge borını da bik ıspay häm matur bulıp kürenä başladı. Çibär ikän, bik çibär. Bit oçında gına sihri miñe dä bar üzeneñ, sipkelläre dä näq bähet öçen çäçelgännär, yäm östenä yäm birep toralar. Yullarına çıgıp, billähi, ak cäymälär bulıp cäyeler idem. Eh, kiçen klubka da kilsen ul, ozatmıy kalmayaçakmın! Belsen, yaratkanımnı da yäşermi äytermen.

Gıyzzät ul könne ğadätennän irtäräk kürende. Kapka töbenä çıgıp utırdık. Cäyge yalga taralışkan sabaktaşlar hakında, härbersen diyärlek barlap, söyläşep aldık. Häm şunda, küzemä kürenäme dip toram, çäçäkle yaña aksıl külmäk kigän Sävärcihan, köyäntä-çilägen asıp, karşıbızdan gına isänläşep uzdı.

— Çişmäneñ böten suın taşıp beterä inde,— digän buldım, yüri şayartudan küñelemä yäm tabarga tırışıp, ämma canım anıñ yänäşäsendä atlıy ide.

— Nigä alay äytäseñ?— Gıyzzät bolay gına sorap kuygan kebek toyıldı. Min dä uylap tormıyça cavap birdem:

— Üzläreneñ koyısı bar, ä ul bezneñ çişmägä yöri. Matur külmäk tektergännär ikän. Şunı kürsätüe inde.

Gıyzzät şım kaldı. Şuşı räveşle ozak kına utırdık. Särvärcihan äylänep kaytmadı. Artınnan töşep, üçeklänep menäse idem dä, dustım bit, yanımda kuzgalmıy utıra, kitärgä birmi. Kızlar artınnan çapkanda keşe iyärtep yörü kileşep betmi. Bargan yulına kitä dä belmäde.

Şularnı uylap ölgermädem, Gıyzzät, Allahınıñ rähmäte, urınınnan kuzgaldı:

— Kara äle, min bara torıym, küräse keşemne...— dip, närsägäder aklanmakçı ide, küñelenä därt utı saldım:

— Bar-bar, ällä kayçan ällür... İsän yör!

Ä ul min telägän yakka kitte: Särvärcihan sukmagınnan çişmä yagına eldertte. Berazdan min dä artınnan töştem. Tıkrıktan suzılıp bargan sukmak, kaz bäbkäle bolınnı ütep, ärämälekkä barıp törtelä ide. Berazdan tavışları da işetelä başladı. Särvärcihan:

— Yarar inde, Gıyzzät!— dip, tämam dulkınlangan hälendä yalına, ä tege haman sayın ärsezlänep:

— Sagındım, tagın ber genä übäm dä...— diyä, aña suzıla.

Alarnı şul hällärendä kürdem...

Ul vakıtta närsä his itkänemne üzem genä beläm: miña bik tä, bik tä oyat buldı, cir yarılsa, şunda töşep kitäse idem. Bähetkä alar şahitlıgımnı sizenmi häm kürmi kaldılar. Särvärcihannıñ cilkäsennän köyäntäse şuıp töşte, mölderämä tulı çiläkläre tügeldelär. Min tallar eçenä atıldım. Yuk, çiläklärennän tügel, ul minem küzläremnän yäşlär tügelä, çiläklär tügel, minem canım tägäri, hisläremnän buşanırga teläp yörägem şaltırap taştan-taşka sikerä.

Bu kiçädä ozak yıladım. Tallar arasında dönyaga cıyırçıklı yözen yäşermiçä mäğrur karap utırgan kart häm täbänäk tupıl töbendä yalgızlıgım kitergän bähetsezlekne yota-yota gacizländem. Kayçan yoldızlar çıkkannardır da koyaş bayırga ölgergänder, häterlämim. Tupıl töbendä onıtılıp utırdım da utırdım. Anıñ yuan tamırları güyä cılı kullar kebek ide. Şular koçagında talganmın. Tönneñ salkını tänemä ciñ oçlarınnan, açık izüemnän ütte. Şunda gına aynıy başladım. Tordım. Üzem dä añlamıy, nigäder tupılga rähmät äyttem, yözennän sıypadım häm öygä kaytıp kittem. İnde miña klub ta, Särvärcihan da, anıñ Gıyzzäte dä kiräk tügel, hätta dönyanıñ da barlıgında häm yuklıgında hiçber eşem yuk ide...

Uyanıp kitkänemdä änkäyneñ sukranganı aynıtıp cibärde:

— İkençe kön rättän yoklıysıñ, cen zähmäte timägänder bit? Tınıñ da çıkmıy. Üldeñme ällä?

Endäşmädem. Tänemneñ nidän avırtuın añlıy almıyça ayaklarıma bastım. Dönyalık çaykalıp kitte. Ämma bireşmädem. Ayagımda nık basarga teläp işek aldına çıktım. Cäyneñ maturlıgı, havasınıñ rähätlege karşı aldı. Boldırdan su buyına taba küz saldım. Köyäntä-çiläkle Särvärcihan çişmädän kütärelep kilä ide. Anıñ yanında Gıyzzät tä nider söylänep häm aklanıp baradır sıman toyıldı miña.

Bügen bezgä munça miçe çıgarırga osta kilergä tiyeşlegen ätkäy ber atna aldan uk äytep kuygan ide. İzmä yasarga kereştem. Kirpeçlär taşıp kuydım. Ä kötelgän miççe yuk ta yuk. Mindä miç çıgaru serlären bäyän itkän ber kitap bar ide. Öygä kerep, şunı ezläp tabıp aldım da ukıp çıgası ittem.

Eşneñ serlären töşensäñ, bernindi avırlıgı yuk şul. Täväkkällärgä buldım. «Kürsen Särvärcihan — nindi yegettän baş tarttı ul!»— uylarımnıñ töbe asılda şuşı ide!

Döresen äytim, bu miç çıgaru digännäre belän eleklärdän ük tanışlıgım bar ide. Berençedän, yaña öyebezne citkergändä haman ätkäy yanında buldım, kul arasına kerep, çükeç-balta totunıñ ni ikänlegen belep kaldım. İnde märhüm Häbib abzıy belän tür häm algı öylärgä ber-ber artlı miç tä çıgargan idek. Tırışlıgımnı yaratıp kalgan ikän. Balalar bakçasına — annan soñ inde — rättän biş miç çıgardık. Ul yugında öç-dürt nirgä öygäläp tä kuygalagan idem, sizenmi dä kaldı.

Bu yulı da üzem başlap eşkä kereşergä buldım. Yırak avıldagı urıs agayı kiläse digän ide ätkäy. Kürenmäde bit, kilmi dä kilmi. Kümhuc eşendäder. Ul kayçan äle annan buşıy da bezneñ yortnı ezläp taba?

«Küz — kurka, kul — eşli»,— dilärme? Şulay ikän ul. Särvärcihan belän Gıyzzät suräte küz aldımda kabat-kabat yañarıp, akılımnı sataştırsa da, häteremne kaldırmaska buldım. Yuk, min başka ber Särvärcihannı yaratam, maturnı, çibärne! Monı, Gıyzzätneñ çäçäkle ak külmäkle Särvärcihanın tügel! Alarnıñ bähetenä arkılı töşämme soñ, Allah kuşmagannı! Hälil belän Galiyäbanu kebek ike yar ikännär, aralarına kergän İsmägıyl bulıymmı inde? Keşe bähetenä kul suzgannarnıñ söyenep, şatlık eçendä yäşägännäre yuk älegä! Bileñne bu, yeget! Näfse digän şaytanga bireşmä!

Häyer, miña başka yul bar ideme soñ? Gıyzzät belän yarışa alırlıkmı üzem? Anıkı kebek kuyı, bödrälänep torgan kara çäçlärem dä, ärsez häm ütken telem dä, min kemlegem dä yuk. Baylık belän maktana almıybız. Citmäsä, ul äle bezneñ agay-ene tiyeşle keşe. Tugannar belän sugışıp yatalar dimeni? Alarga bähet telävem döres bulır!

Miçem matur kilep çıktı kebek. Eşli torgaç, kiçkä tüşämgä yakınayıp bara ide. Änkäy kerde:

— Bu bala kaya olaktı ikän dip aptıragan idem anı. Mondamıni sin? Närsä, Karamalı urısı kilde däme ällä? Ay Hodayım, ä min aşıma tokmaç ta salmagan idem. Ätiyeñ dä kerep äytä belmäde. Täräzädän küzemne almıy häterläp tordım. Niçek kürmi kaldım ikän?— dip, süzlärenä ah-uhların kuşıp, açulanıp, sukranıp häm aptırap söylände dä çıgıp kitte. Min inde arıgan idem. İzmäm dä bette. Kabat äzerläp kuyarga kiräk!

Munça karañgılıgınnan dönyalık yaktısına çıgıp, bilemne turayttım. İzmä izärgä kereşergä genä torganda ätkäy belän Karamalı urısı Mikula ber-ber artlı kapkadan kilep kerdelär. Beraz käyeflänep tä algannar.

— Äytep kitkän idem bit, izmäne izep kuyarga dip!— ätkäy yul uñayınnan mine buldıksızlıkta ğayepläp, et itep açulanıp uzdı. Ämma isem dä kitmäde. Alar munçaga taba uzdılar. Min balçık izmäse yasauda buldım, borın astınnan gına yılmaep, alarnı kırın küz karaşım belän ozata kaldım. Yarıy da eşemne yahşıga bäyäläsälär! Sütep atarga kuşmasınnar tagın!

Sıyır kötüe dä kayta ikän. Kapka töbenä citep, bezneke dä tavışın birde. Açıp kerttem. Abzarına yaptım. Ul arada änkäy savım çilägen totıp çıktı.

— Aşarga kergälägänçe savıp ölgererme ikän?

Bu soravı miña atalmagan ide. Belderep kuyuı gına. Äüväle sıyırıbıznı savar, annarı kiçke aşka çakırır. Aşıkmasın, citeşeler!

— Ulım, balçık kert!

Munça işegennän ätkäy kürende.

— Ä Hafizcan, sin dä kayttıñmıni? Sıyırnı savıym inde, annan aşatırmın!

Änkäygä ul şunda uk cavap ta birde:

— Yarıy, bar-bar! Kötü kayttı damıni inde?

Koyaş bayıganda kıyık östenä menep citkän idek inde. Anda osta üze eşläde. Kulı bik tä cähät ide. Ber dä uylap-nitep tormıy, kirpeçne aptıratmıy gına sala da sala, şalt ta şolt. Hämmäse urınına yatıp bara. Keşe buldırsa da buldırır ikän!

Ul könne östäl artına mine osta üz yanına däşep utırttı. Cilkämä kulın kuyıp, eşemne maktadı. Min, anıñ süzläre hak bulsa, äti-äniyemne bähetle itärgä tugan bala ikänmen! Bu hakta kat-kat äytte. Işana uk başladım. Ämma...

Ämma minem üzemne kem bähetle itär ikän?..

— Bu balagız,— dide ul tagın da, tokmaçlı aştan soñ kiterelgän ere bäräñge häm tavık iten avızı eskäncäsendä bögärläp häm ikençe yartı arakını başlatıp,— halık bähete bularak ta tugan. Gomere eştä uzar. Menä sin dä, Hafizcan, irtädän kiçkä qadär agaç yuınasıñ. Beräülärgä täräzä kiräk, ikençesenä — işek. Siña yalınıp kilälär. Tıñlamasañ, yahşı tügel. Akçasın da tiyeşle qadär sorıy almıysıñ. Yarar inde, kürşe hakı — Allah hakı, diseñ. Ä yomış belän kilüçe alay uylamıy... Kıymmätsenä...

Urıs agayı döresen söyli, üz başınnan uzganın bäyänli ide. Ätkäy dä büldermäde, änkäy genä:

— Äye, menä, Mikula, bik döres! Äle bıltır eşlägäneneñ dä akçasın birmäüçeläre bar. Koralı tuzu bäyäse-hakın da!— dip, aña kuşılgalap algaladı. Östälgä yaña gına peşkän kükäylär kiterde, samavırın yañarttı. Min isä ni süzlärenä katışmıy, ni rizıkka kagılmıy utırdım da utırdım. İğtibar itüçe dä bulmadı.

Annarı tür bülmägä kerdem, radioalgıçnı kabızdım. Anda Andrey Voznesenskiy Belğiyäle şağıyr Mores Karemnıñ şigıren ukıy ide: «Bala — sin urman eçendäge tınıç kül sıman!..» Süzläre küñelemä uyılıp yazıla bardılar.

Miña bik rähät bulıp kitte. Nindider başka dönyaga küçtem dä şunda yäşi başladım kebek. Bu — eş belän uzaçak gomeremneñ başı ide. Kiläçäktä üzemä «Sıçkan» kuşamatı tagaçakların älegä belmi idem. Ämma başkasın täğaen açık añladım: min — halık bähete öçen tuganmın!

Mart-iyün, 2000.