Beznesmen

(hikäyä)
Kibet totuçı cirän Sadri Saban tuyına ber ay kala Kazan artınnan tupırdap toruçı çabışkı alıp kaytıp, Han Kirmänneñ böten Art uramın şakkatırdı.

– İlfat Mamadışka yarışka alıp baraçak. Kazan ippodromınnan sorap kilgän bulgannar inde. Alar kodalagançı, üzem eläkterep kaldım. Bäyäse – ğalämät, – dip maktandı ul atnı maşina ärcäsennän çişep cirgä töşergäç.

– Alıp kaytkaç ta, ayakları yazılsın öçen, atlatıp yörtergä kuştılar, – dip, atnıñ yögäne tezgenen totıp Tämle su çişmäse yagına taba kitte.

Art uramnıñ malayları-kızları anıñ artınnan iyärdelär. Kaysı gına avıl balasınıñ yañalıktan çittä kalası kilsen soñ?! Sala alaşalarına ohşamagan şul Sadrinıñ bu atı. Gäüdäse üzeneñ çäçlärenä tartım – kızgılt cirän, yalları häm koyrıgı – kara, bäkälläre – ak, ayakları – ozın. Atlauları uk televizordan moda kürsätüçe neçkä sıyraklı kızlarnıkı kebek. Töz genä kütärep, kırt-kırt basıp bara. Koyrık yalı da tügäräkläp kiselgän. Yaltırap toruçı sırtına kungan kigävennärne kuarlık tügel. Korsagı da bültäyep ike yakka yartışar metr çıgıp tormıy. Arbaga cigelgäne yuktır şul äle monıñ. Avıl alaşaları, arbalarına öygän yöklären tartırga ciñelräk bulsın öçen, başta korsakların dıñgıçlap tutıralar. Şuña kürä alar at kämite kürsätmilär – monıñ kebek baskan urınnarında tiktomalga biyep tormıylar.

Sadri, üz artınnan terkeldäüçe ber kötü malay-şalaynı kürgäç, kanäğat yılmaep kuydı.

– Yägez äle, kaysıgız kıyurak? Kaysıgızga yögänen tottırıym? – dip endäşte ul alarga.

Arada undürt-unbiş yäşleklär bulsa da, berse dä täväkällärgä aşıkmadı. Belmässeñ bu biyek torıklı närsäne. Yaña hucası kulında tıpırçınmasa da, yat keşe yanına kilgäç sikerä-sikerä tibenä başlasa, tiz genä kaça da almassıñ! Sadrinıñ kesäsennän şikär kisäge alıp kaptırganın kürep tordılar bit alar. Şulay da aralarınnan ber täväkkäle tabıldı. Bu – Sadrilarnıñ kürşese – bıyıl unınçı sıynıfnı tämamlauçı, ozın çandır gäüdäle, citen çäçle Fail ide.

– Kaya, min totıp karıym äle, Sadri abıy, – dip alar yanına kilep bastı ul.

At – bik sizger mal. Yanına yat üsmer kilgänen şunda uk kürep aldı. Failneñ Sadridan ber başka kalkurak gäüdäsenä küz salgannan soñ, ällä:

– Yarar, – diyüe buldı, poşkırıp başın selkep kuydı.

Bu Sadrinıñ da iğtibarınnan çittä kalmadı.

– Kara-kara, sine oşattı bit bu malkay! – dip avızın yırdı.

Malay-şalayga bulsa da atı belän maktanası kilä ide anıñ. Ölkännärneñ häzer keşe äybersenä ise kitmi. Berärse tekä maşina yäki kättäräk başka äyber alıp kaytsa, cıyılışıp tikşerep çıga, gaybäten sata torgan vakıtlar uzdı inde. Kemneñ akçası bar – şul häzer kapka töbenä vertoletın da, samoletın da alıp kaytıp kuyarga mömkin. Avıl cirendä dä akçanı köräp alırga öyränä başladılar. Berseneñ kesäse kalınaygan sayın, ikençeseneke yukara gına bara. Änä şul ayırma yöräklären öti dä inde halıknıñ. Bu – kemnärneñder bayuınnan tügel, ä üzeñneñ citmäüçelegeñnän. Ğailäne alıp barırga, bala-çaganı aşatırga, kiyenderergä akça kiräk. Han Kirmändä dä dä şaulap-görläp torgan, böten avıl halkın eşle dä, aşlı da itkän, malların kış buyı senacı, peçäne belän tuyındırıp torgan ferma bette. Ömleräklär, keşe-kara kürmägändä, kirpeçlären sütep taşıp beterdelär.

Yat at yanına şiklänebräk kenä kilgän Failneñ eçen cılı yögerde. Tegese başın anıñ yagına borgan kileş tagın ber kat selkep aldı.

– İseme niçek soñ anıñ? – dip soradı ul.

– Buyan, – dide cirän Sadri.

Atnıñ kara yallarınnan sıypap kuydı ul. Muyının yaratıp sıpırdı.

– Ä nik Buyan? Holıksız mällä? Tibenergä yaratamı ällä? – dip aptırap kaldı üsmer.

Bolar yanına nik kildem ikän dip, ikelänä dä başladı bugay. Sadri kölep cibärde.

– Baskan urınında biyep torırga yaratkanga şundıy isem kuşkannar aña. Kiresençä, bik tınıç holıklı, – dip añlattı ul.

– Muyının sıypagannı yaratamı soñ?

– Muyının sıypagannı da, azrak şikär kaptırgannı da yarata. Öç yäşlek kenä äle ul. Bik yahşı çabışkı çıgarga mömkin, didelär.

Sadri Buyannıñ at yarışlarında ciñep çıguların küz aldına kiterep bugay, kanäğat yılmaya ide.

– Atlandıramı soñ ul? – dip soramıyça tüzmäde Fail.

– Caydak belän yörergä öyrätkännär. Avıl alaşaları kebek buş bilenä atlandırmıy torgandır. İyären dä birep cibärdelär. İlfat Saban tuyında yarışka barırga äzerläyäçäk. – Sadri üzeneñ maktanganın tıñlauçı keşe tabılganga söyenä ide bugay.

Yögän tezgenen Failgä tottırdı ul. Buyan, Fail häm Sadri yänäşä atlap kittelär. Alardan başkalar da kalışmadı. Tämle su çişmäse Art uramnıñ argı başında – ındır tabagı yagında. Suı tau astınnan köçle bulıp tibep çıga. İlle-altmış yıllar elek – avıl karşındagı Hälmäkäydä neftçelär cirne boraulagan çakta, alardan ozın torba alıp, suın ineşneñ bu yagına çıgargannar ide. Hatın-kız ker çaykıy alsın öçen, agaçtan ulak ta kuydılar. Kabat Ğalimulla çişmä östenä taktalardan maturlap çatır yasadı. Suı dörestän dä tatlı, yomşak anıñ. Kayber çişmälärneke kebek teş öşeterlek salkın da tügel. Kaynatmagan kileş tä olısı-keçese yaratıp eçä. Kolonka suı yortlarga uk kertelsä dä, Askı uram halkına qadär çäy kuyarga, aş peşerergä sunı şuşı çişmädän taşıy.

İneşkä töşkändä alarnı Sadrinıñ malayı İlfat ta kuıp citte. Ul Faildän ber yäşkä keçeräk, bıyıl tugızınçı sıynıfnı tämamlıy. Unbişe genä tulıp kilsä dä, buyga inde ätisen kuıp citte. Zihenle. Äti-änisenä ber genä malay bulsa da, irkä tügel. Ätiseneñ mäktäp betergännän soñ kulına matur ädäbiyät äsäre alganı bulmasa, malayı bu yaktan anıñ kirese – baş astına kitap salıp yoklıy.

– Mäktäp bakçasına barıp kilgän idem. Kişer çäçtek, – dip añlattı ul.

May ayı şul. Keşe – bäräñge utırta, mäktäp kişer, çögender çäçä; käbestä, çäçäk kälşälären bakçaga küçerä.

Karap-karap tordı da:

– Monıñ belän bakça sukalap bulmıy ikän. Bäkäle dä, sıyrakları da bigräk neçkä, – dip üzençä niticä yasadı İlfat.

Ulınıñ süzlärennän atası da yılmaep kuydı. Fayda kertä torgan eş turında uylap üsä malayı.

– Saban tuylarına yarışka äzerlärseñ, – dide Sadri.

Malayı ikele genä atka karap kuydı. Ällä urınında biyep toruçı bu yäş aygırnı yaratıp betermäde, ällä aña atlanıp yörise kilmi ide – küzlärennän genä añlıy torgan tügel. At ta – can iyäse. Üzen yaratkannarın da, yaratmagannarın bik tiz sizä ul. Üzen yaratkan keşegä canı tartıla anıñ.

Tämle su çişmäse ulagına töşep citügä at yotlıgıp eçä başladı. Gacäyep ide ul: su eçkändä gäüdäse uynaklap-uynaklap ala. Elek yegetlärneñ atlarnı ineştä sugaruların işetsä dä, Buyannıñ östenä salkın su sibärgä kıymadı Sadri. Äle holkın belep betermi. Saksızrak berär närsä eşlätsäñ, ällä närsälär kılanırga, yanındagı bala-çagaga da zıyan salırga mömkin. At yäş äle, yegärle çagı.

İlfat ta Buyannıñ kara yalların sıpırdı. Tegese başın kütärep aña borılıp karadı. At ällä iren çitläre belän genä yılmaya ide inde? Sul yak irennäre tartılıp kuygan kebek buldı. Fail tezgenne İlfatka tottırdı. Ni äytsäñ dä, ul – hucası. Anıñ bu ğamälenä kürşeseneñ ise dä kitmäde.

– Timer at bulsın ide ul... – dip kenä kuydı ul.

– Nindi timer at? – dip kaytarıp soradı atası.

– Skuter...

– Tugızınçını betergäç alam didem bit inde, – dide atası, at dagalaganda baka botı kıstırmıylar digändäy, korı gına.

At alıp kaytu şatlıgın kimetäse kilmi ide anıñ.

– Bu çabışkı belän Mamadış Saban tuyına da barsañ, cäy köne maşina yörtergä dä öyrätäm, – dip tä östäde.

Ulınıñ da şatlıgın urtaklaşuın, anı añlavın teli ide ul. Anıñ kanı, näsel dävamçısı bit.

Barısı da kire borılıp Art uramga kütäreldelär. Fail İlfatnıñ atnı yaratıp betermäven añlap aldı. Önämägänne yöräkkä ireksezläp kertep bulmıy şul. Bolay bulgaç, Buyanga atlanıp yörüläre, anı yarışka äzerläüläre bäyräm bulmas aña.

– Atnı cäy tınçu abzarga kertmäbez. Bügen anıñ öçen bäräñge bakçası yagına ayırım utar, utlık yasap kuyabız. Kabat kış öçen ayırım saray kütärerbez, – dide Sadri.

Ul totınsa, ozakka suzmasın belälär. Han Kirmändä häm Mamadışta kibet totuçı keşe – akçası bua buarlık. Äyberne häzer telefonnan şaltıratuga kapka töbeñä ük kiterep birälär. Eşenä – keşe yallar. Bötenesen ber köndä eşläp kitärgä mömkinnär. Bıltır akçasın kızganmıyça avıl mäktäbeneñ kerü işeklären alıştırtkan, boldırların remontlattırgan ide. Ä alar, sportzalnıkın häm aşhanäneken kuşkaç, dürtkä tula. İrtän kildelär, töştän soñ eşläp beterep kitep bardılar.

Sadri Buyannı işek aldına alıp kerep kitte. Bala-çaga kapka töbendä kaldı. At, dörestän dä, keşe küpme genä karasa da soklanıp tuymaslık şul. Alarga mondıy çabışkılar alıp kaytuçılar bulmas! Ak könläşü belän:

– Tagın bähet işelde siña! – didelär alar İlfatka.

– Äye, nindiye genä äle. Söyeneçtän bügen tagın yoklıy almam inde, – dide ul süzlärenä kinaya östäp.

Barısı da elek tulay toraklar bulgan çirämlekkä tup tibärgä yünäldelär. Elek Han Kirmändä sigez avıl balası ukıy ide. Kürşe avıllarnıñ üzlärendä urta mäktäplär açılgaç, tulay toraklarnıñ kiräkläre kalmadı häm alar, ut-küz çıkmasın diyep, sütep alındılar. Urınnarı avıl balasına futbol tibärgä kaldı. Malayları da, kızları da anda bergä yöri. Alar kibetçe Sadrinıñ çabışkı at satıp aluı turındagı häbärne böten avılga tarattılar. Ul kiçne Han Kirmän halkı telendä şul yañalık kına ide.

***

İkençe könne mäktäptän kaytkaç, İlfat Buyanga atlanıp çıktı. Atınıñ sırtında matur gına iyär. Ayakların özängelärgä tıkkan. İyärdä tup-turı, gorur kıyafättä utıra. Beysbolkasın başına batırıp kigäç, gel çın caydakka ohşap kitkän.

– Basu yulına alıp çık. Kütärtelgän yul taşlı – toyakların avırttırır, – dip kaldı ätise.

Ulınıñ atnı çabışka äzerlärgä kat-kat kabatlatırmıyça alıp çıguına söyenep betä almıy ide ul. Kiçä hatını Säkinä genä anıñ kiñäşep tä tormıyça Kazan artınnan yäş aygır töyäp kaytuın önäp betermäde. Ul – täbänäk, yuantık gäüdäle bulsa, cämäğate kiresençä çandır häm annan ozınrak. Mäktäptä himiyä ukıta. İlfat buyga änisenä ohşap kalkınıp kitte. Säkinäneñ Kazanda kibetlär totuçı olı abıysı Samat tagın da ozınrak äle. Kazan artındagı tanışlarınnan at alıp kaytırga şul kotırttı da inde anı.

– Yahşı çabışkı belän caydak beläseñme küpme akça eşlilär?! Çit illärdä yörep dollarlar, evrolar gına sugalar alar! – dip, kodalap utırgan ide.

Buyannı da üze tabıp birde. Näselendä Berlin, London ippodromnarınnan ciñüçe bulıp kaytkan çabışkılar da bar ikän. Bolarnı tıñlaganda Sadrinıñ da böten gäüdäsenä rähät dulkın yögergän ide. Belmässeñ: aña da ber şundıy bähet yılmaer, çit illärne kürep yörer äle.

Atka Tämle su çişmäse tanış bulgaç, İlfat anı şul yakka alıp kitte. Han Kirmän – Kirmänçek ineşe buylap öç çakırımga suzılgan avıl. Öç öleştän: yugarı oçtan, Atau dip ataluçı tübän oçtan häm aryaktan tora. Aryagı – ineşneñ Hälmäkäy yagında. Atau – avılnıñ könçıgışındagı, Kazan – Çallı yulı yagındagı, ike yaklı ozın uram. Könbatışında – İmän Küper, Nurlı Alan avılları, tönyagında – biyek Akkoş tavı belän annan Kızıl yar yılgası belän genä ayırılıp toruçı Hälmäkäy, ä anıñ östennnän urman başlana. Könyagındagı Yäke urmanı – öç çakırımda. Ul yakta atnı rähätlänep çaptırırga bula, basu yulları da takır, dip uyladı İlfat. Tämle su ineşen çıgıp, urman yagına taba menep kittelär. At caylı häm irken çaba. Tezgenen kagıp kuygan sayın, tizlegen arttıra töşä. Yök taşırga künekkän avıl alaşaları kebek, çıbırkı şartlatıp kualıysı tügel. Indırdan urmanga qadärge aranı bik tiz uzdı Buyan. Ürne kütärelep urman buyına citügä anı Kazan-Çalı yullı yagına borıp üz irkenä kuydı. Malkay başta tomırılıp çaba başlagan ide, avılnıñ Atau yagı başındagı Täkärlek yırganagına töşä başlagaç, tizlegen kimetep, yuırtuga küçte. Anıñ üzänenä töşep citügä, atın avıl başındagı ferma yagına bordı. Unbiş yıl elek utırtkan naratları ike keşe buyı kütärelergä ölgergän iske zirat yanınnan uzgannan soñ, Atau uramına borıldı. Buyanga atlangan kileş avılnıñ buyınnan buyına uzası kilde anıñ. Kaysı gına avıl balasınıñ atka atlanıp yörise kilmi ikän?! Tatarnıñ canında, kanında ul at. At – anıñ kanatı, tayanıçı. Borıngı zamannarda da tatar atka atlanıp yauga gına yörmägän, basuın da sukalagan, yögen dä taşıgan. Saban tuylarında çıbışka alıp çıkkannar. Atları belän maktanmasalar da, gorurlana torgan bulgannar tatar irläre. İlfatnıñ kanınnan da at cene çıgıp betmägän äle. Änise yagınnan näselläre patşaga soldat birä torgan bulgannar. Ber babası yegerme biş yıl kazak ğaskärlärendä hezmät itep kaytıp öylängän.

İlfat uramnan atın çaptırmıyça, atlatıp kına kayttı.

– Atlı kazak mıni! – dip kaldı kapka töbenä çıgıp utırgan avılnıñ iñ ölkän äbise Nurlıgaläm.

Anıñ yäşen dä tögäl belüçe yuk. Metrikäsendä 1909nçı yılgı dip yazılgan. Ä üze:

– Äni sin yapon sugışı çıkkan yılda tugan bala, dip söyli ide, – diyärgä yarata.

Kaysı gına döres bulsa da, ay-hay ozın gomerle äbi bulıp çıga ul. Atlı kazaklarnı da kürgäne bulgandır. 1918nçe yılnı aklarnıñ Halık armiyäse Ural yagınnan Mamadış aşa Kazanga uzgan bit.

– Soldatları Han Kirmändä ber atna tordı. Halıktan talap, öç sıyırnı suyıp aşadılar, – dip söylägene bar Nurlıbikä karçıknıñ.

İlfatnıñ yörägendä dä gorurlık toygıları uyana başlagan ide. Sizmi meni ul malaylarnıñ-kızlarnıñ oftanıp kalgannarın. Alarnı da Buyannıñ iyärenä atlandırıp yörter äle ber vakıt. Häzergä atnıñ tämle çagı – üzennän artmıy.

Ätise öyläre yänäşäsendäge kibettä ide. Anıñ kaytkanın kürgäç, çıgıp citte.

– Kaylardan äyländegez? – dip soradı ul.

İlfat söyläp birde.

– Yarar, äybät bulgan, – dide kanäğat kalıp.

Mäktäptä ukular tämamlanıp kilä, İlfatnıñ imtihannarga, kontrol eşlärgä äzerlänäse bar ide. Buyannı utarına kertep cibärde. Ätise atka utarnı kiçä ük yasap kuydı. Peçän salu öçen utlık köyläde, onlı su eçertergä, solı birergä yuan timer torbanı urtalay yarıp yasagan tagaraknı kertep urnaştırdılar. Atnıñ utlıgına peçän östälgän ide, çemçenep kaldı.

Mäktäp tämamlauçılarga berdäm däülät imtihannarı kertep böten ata-ananıñ, bala-çaganıñ kotın alıp beterdelär. Aldan öyränä torsınnar dip, tugızınçılarga da imtihannar birdertälär. İlfat ta bıyıl tugızınçı sıynıfnı tämamlıy. Kış köne şulay ber mäktäptän kaytkaç:

– Mamadıştagı kölliyätkä avtomehaniklıkka ukırga baram. Yugarı belem alırga armiyädän kaytkaç ta ölgerermen äle, – digän ide.

Ätise ulın hupladı. Ä menä änise önäp betermäde. Häzer kölliyät digän yañgıravıklı isem belän atalsa da, berdän ber ulınıñ, ukıtuçı malayınıñ elek avır ukuçılarnı ozata torgan cirdä ukırga cıyınuın kabul itä almıy ide bugay. Berdäm däülät imtihannarınnan şürlämäsä dä, İlfatnıñ tormışka üz plannarın kora başlagan çagı ide. Üsmer holkınıñ kurkınıç üzgäreş kiçergän çorı, dilär anı. Änise cay çıkkan sayın, ätise kürmägändä, anda ukırga kitmäskä ügetli başladı. Häzergä yeget nık tora äle. Änisen söyenderep:

– Yarar, anda barmıym, – dip äytkäne yuk.

İkençe-öçençe könne dä Buyannı Yäke urmanı buylarınnan çaptırıp kayttı ul. At iyälänä başladı, anıñ mäktäptän kaytkanın kötep tora, uramga çıguga ındır yagına borıla.

Art uram malayları:

– Bez dä atlanıp karıyk äle, – dip yalına başlıylar.

Bik atlandırır ide dä, ätisennän şürli, kürep kalsa, açulanır, dip kurka. Malaylar da añlıylar anıñ hälen, şuña kürä üpkälämilär. Buyan yanında bigräk tä Fail yışrak çuala. Yallarınnan da sıypıy, şikär dä kaptıra. Tegese Fail yanına kilügä poşkırıp başın selki.

***

Ber atnadan Sadri “Gazel“ maşinası belän Mäskäügä tovarga kitte. İlfat ul yuklıktan üzençä faydalanıp kalırga – Buyannı çaptırırga alıp çıkmaska uylagan ide dä, änise mäktäptän irtäräk kaytıp:

– Şayartma, yeget... Ätiyeñä barıber işetteräçäklär... – dip, barmak yanadı.

Atka atlanıp çıgıp kitüdän başka çara kalmadı aña. Bu yulı da atı Tämle su çişmäse yagına borılgan ide, İlfat tezgenne mäktäp yaga tarttı. Anda malaylar futbol tibä başlagan bulırga tiyeşlär inde.

Dörestän dä, dürt-biş üsmer tup artınnan yögereşä ide. Aralarında ozın gäüdäle Failne dä kürgäç, söyenep kuydı. Küptännän atlanıp yörergä kızıga inde. Bügen bu telägenä ireşsen äle. Ä İlfat – yal itär. Çirämlekke kerügä üsmerlär anıñ yanına kilep cittelär. Ul atınnan aşıkmıyça, grorur kıyafättä genä şuıp töşte dä:

– Mä, bügen sin äylänep kil inde, – dip, yögän bavın Failgä tottırdı.

Buyan da, İlfatnıñ bu telägen huplaganday, başın selkede.

– Ber säğattän kaytıp cit, tülke, – dip tä östäde İlfat, Fail iyärgä sikerep menep utırgaç.

Berse dä annan mondıy çın caydaklar yılgırlıgın kötmägän, sırtına yaña keşe atlangaç at borçılır, dip uylagannar ide. Buyannıñ ise dä kitmäde. Fail yögänne tartıp anıñ başın muyınına kıstı häm öskä taba kütärtterä başladı. Yaña caydagınıñ bu telägenä künep, at böten avırlıgın artkı ayaklarına küçerde häm algıların cirdän kütärde. Monı küzätep torgan bötenese “ah“ itte. Fail dä bolay uk kilep çıgar dip başına kitermägän ide.

– Ällä tsirk öçen äzerlängän at bulganmı soñ bu?! – digän fiker yögerde aña.

Buyannı moñarçı İlfat çaptırgan yakka alıp kitmäde ul. Çirämlektän Askı uramga çıgıp, atnı Hälmäkäy tavına bordı. Tegese:

– Kayda alıp barsañ da riza, – digändäy, yuırtıp kitte.

Hälmäkäyne kütärelgäç, tau öslätep Kirmänçek dip atalgan borıngı bolgar şähärçege bulgan yakka yünäldelär. At bik irken çaba. Üzläreneñ böten avıl küz aldında ikänen añlıymı ikän ul? Mal bit, yuktır. Avıl halkı da atka İlfat urınına Fail atlanganın tanımıy torgandır. Äydä, tanımauları häyerleräk! Sadriga citkererlär, başka aña atka atlanu bähete tätemäs ide.

Şähärçek turına kilep tä citkännär ide. Agaç botakları sıdırıp betermäsen öçen, imänlek aşa akrın gına çıktılar. Monda borıngı bolgar kalası ber meñençe yıllarda uk bulgan, altı-cide yöz yıl yäşägän, dilär. Alabugadan ğalimnär, studentlar kilep ällä niçä cäy kazıdılar, urının da açıkdılar. Stenaları, anıñ buyındagı kanavı, şähärçekkä kerü başnyaları elek bulgan kıyafätlärendä yañadan yasap kuyıldı. Öç yagındagı stenalarınıñ büränäläre, oçlangan karandaşlar kebek, tırpayıp toralar. Ä könbatıştan şähärne tekä yar saklagan. Küpme yaular kürgänder ul, bu cirlärdä meñärlägän keşe kırılgandır, kannar yılga bulıp akkandır. Batıy, Timer han yaularınıñ da şahite bulgan ul, ruslar da cimerep kitkännär anı. Halkı kırılıp, stenaları belän yortları yandırılıp, urını başka tabılmaslık itep sörelgännän soñ da yañadan kütärelgän. Anıñ – Failneñ, İlfatnıñ niçä buın babaları şähit kitkänder bu cirlärdä! Borıngı kalanıñ dävamçıları bügen dä isän – Han Kirmändä yäşilär. Asta – İzgelär çişmäse. Yardan cide çişmä tibep çıga anda. Härkaysı ber çirdän däva birä, dilär. Yänäşädäge Kazan-Çallı yulınnan uzuçılar bik yış tuktap, suların savıtlarına tutırıp alıp kitälär.

Fail iyärdän töşep, atnı yögänennän citäkläde dä, çişmälärgä yünälde. Hälmäkäydä cir mayı suırtuçı neftçelär, yar buylap timerdän basma yasagannar, namaz uku öçen çatır eşläp kuygannar ide. Alarnıñ bu igelekle ğamällärennän soñ, här çişmäneñ suın ayırım, irkenläp tutırıp alırga bula. Köndezlären yanınnan maşinalar özelep tormıy. Bu yulı da anda berniçä ğailä tuktalgan ide.

Fail tübäsenä kıyblaga karatıp yarımay kuyılgan timer çatırga Buyannıñ tezgenen bäyläp kuydı da, çişmälärgä su eçärgä kerep kitte. Üzennän ber-ike yäşkä keçeräk, matur gına çäçäkle külmäk kigän, ozın kara tolımlı ber kıznıñ üzenä iğtibar belän tekälep karap toruın toydı ul. Annan arırak ber ir plastik savıtka su tutırıp yöri. Ätiseder, mögayın. Ul kulların, biten yugan arada kız anıñ yanına kilep tä bastı.

– Sin – tau başındagı, tege şähärneñ hanı mällä? – dip soradı ul yomşak tavışı belän.

Fail anıñ bu süzlärennän aptırap kaldı. Şulay uk hannarga ohşagan mikänni ul? Häyer, Buyan ber dä elek hannar atlanıp yörgän atlardan kim tügel bit. Biyek gäüdäle, kızgılt-cirän gäüdäse yaltırap tora. Kara yalları häm tügäräkläp kiselgän koyrıgı, ak bäkälläre aña üzgä näzakätlek östilär. Borıngı zamannarda mondıy mäğrür çabışkılar gadi keşegä tätemäs, kulına kersä dä bik tiz bay-biçälärgä küçär ide şul.

– Min küktän dä töşmädem, cir astınnan da çıkmadım. Işanmasañ, totıp karıy alasıñ, – dip kulların alga suzdı.

Kız ällä şayartuın dävam itep, ällä dörestän dä anıñ han öräge tügellegenä ışanası kilep, barmagı belän baskalap karadı. Çemetä başlagaç, Fail kulın tartıp aldı.

– Menä, rähmät töşkere! Çın keşe ikäneñ äle! – dip, kulların çäbäkläde kız.

Buyan yanına da barıp bastı ul.

– Tibenmime ul? Sıypap kararga bulamı?

Närsä dip cavap birsen. Berençe genä kön atlanıp çıguı, holkın bötenläy belmi. Döresen äytsä, kız üzennän kölär, dip uylap:

– Yuk-yuk, bik akıllı at ul, – diyärgä aşıktı.

– İseme niçek soñ anıñ?

– Buyan

– Buyan, diseñme?

Yat tavışka borılıp karadı Fail. Artında ak külmäkle, kara çalbarlı, çigä çäçlärenä çal kergän, kırık biş-ille yäşlärdäge ir tora ide.

– Bu – minem äti. Kavis isemle, – dide kız.

– Kayale, min belgän Buyannıñ algı sul ayagı bäkälendä kızgılt tap bar ide, – dip, at yanına kilde ul.

Buyan da anıñ yagına başın borıp tora ide. İr yanına kilgäç, isänläşkän kebek, kanäğatlek belän poşkırıp, başın selkede. Atnıñ sul yagına çıgıp, ayagına iyelde kıznıñ ätise.

– Kızıl tabı bar! Bu – şul Buyan! – dide ul.

Bu häbärdän kız da söyenep kuydı. Fail dä iğtibar itte – ak bäkäldä gäüdäse tösendäge matur gına kızgılt cirän tap bar ide.

– Ber yıl Kazan yanındagı at zavodında veterinariyä tabibı bulıp eşlägän idem. Buyannı şunnan beläm. Bik yahşı çabışkı çıgaçak annan. Ätise Orlik – törle çit il yarışlarında prizlar yaulagan at. Yäşräk äle ul, härap itä kürmägez, – dip añlattı ir.

– Äti, Buyanga atlanıp ber äylänep kilim äle. Zinhar öçen, – dip yalına başladı kız.

İr uñaysızlanıp kına:

– Bezneñ at tügel bit ul, kızım, – dip kuydı.

Häzer inde kız Failgä yalına başladı:

– Änä tegennän genä... Üzeñ citäkläp barırsıñ... Ber dä atka atlangan yuk äle minem... Äydä inde...

Fail ikelänep tordı-tordı da:

– Äydä, – dide.

Ätise aña iyärgä utırırga bulıştı. Tezgenne kızga tottırıp, üze atnı avızlık timerennän citäkläp kitte.

– Min – Säviyä isemle. Sineñ isemeñ niçek? – dip süz başladı kız, beraz kitkäç.

– Fail, – dip kenä cavap birde ul.

– Sin gel şuşında yöriseñme?

– Yuk, bügen berençe kilüem äle.

– Ällä monda biznes eşliseñme, dip uylagan idem.

– Niçek inde ul?

– Keşelärne atıña utırtıp yörep, akça eşliseñ mällä, digän idem.

– Alay da akça eşläp bula mıni?

– Niçek kenä äle. Kazanda iptäş kızlar ippodromga bargannar. Atka utırıp yörgän öçen dönya akça aldılar, didelär.

Kızık ikän Kazanda, dip uyladı Fail. Mäktäp betergäç universitetka ukırga kerergä cıyına. Adım sayın kayırgaç, niçek citkerälär ikän soñ anda akçanı.

– Sin dä kön sayın monda kilep akça eşlä, – dide kız riyäsız gına.

Üzläreneñ atı tügel şul. Aña berençe tapkır gına atlanuı äle. Başka bu tätime, yukmı äle, bilgesez. Ataudagı İbrahim babasınıñ Kaşka isemle eş atı belän kilep yöri almıy bit inde. Yonnarı da bigräk ala-kola, büksäse ike yakka yartışar metr çıkkan.

– Nik endäşmiseñ, Fail? – dip kaytarıp soradı kız.

Üze telgä osta bulgaç, yegetne dä kübräk söyläşteräse kilä ide anıñ. Avıl yegetläreneñ şähär gıybadları kebek könnär buyı buşka tray tibep yörmägännären belä ul. Üzeneñ dä ätise belän änise avılda üskännär. Şuña kiläçäktä berär akıllı avıl yegete belän tanışası, duslaşası kilä.

– Uylanam äle, – dip, döresen äytte Fail.

Babası Kaşkanı ällä nigä ber genä cigep çıga, yaz citkäç – üzläreneñ häm alarnıñ bakçaların sukalıy. Yalınıp sorasañ, atın Sabantuyga äzerlärgä birep tormasmı ikän. At çabışı kararga yarata üze. Yıl sayın şunıñ öçen Mamadış Saban tuyına bara.

– Ä sin küp uylanma. Atıñ belän monda kilep yörsäñ, bä-ä-äk küp akça eşlärseñ, – dip haman üz fikeren kuätläde kız.

Şähärçek stenaları yanına menep citkännär ide inde.

– Bigräk matur ikän monda, – dide ul, oçlayıp toruçı stenalarnı, ike yagınnan kalaga kerü başnyaların küzätep. Stenalar aldındagı kanaudan çıgu basmasın kütärtep, kapkasın yabıp kuygannar ide. Äyterseñ lä, yulauçılarnıñ şähärçek eçendäge tınlıknı bozuların telämägännär.

– Bezneñ Bolgarda da, Bilärdä dä bulgan bar. Monda da matur ikän, – dide kız. – Monıñ yanına turistlar öçen aşhanä dä salıp kuysañ, keşe küp kilep yörer ide, – dip tä östäde.

– Asta, yulnıñ ikençe yagında Hannar ziratı da bar äle, – dide Fail.

– Şulay uk mı-ıni!

– Änä tegendä – avıl yagında Altın bazı da bar.

– Uh-ti-i! Mine anda da alıp barasıñmı?

Fail tämam yugalıp kaldı. Bu kız monda köne buyı yörergä cıyına bugay. Ä aña ber säğat kenä vakıt birdelär.

– Ätiyeñ yugaltır bit, – dip kenä äytä aldı ul.

Kıznıñ da ätisen ozak kötteräse kilmi ide bugay.

– Eh... – dip avır suladı da, – äydä, kaytabız, – dide.

Kire borıldılar. Yarımaylı timer çatır yanına kaytıp citkäç, üzenä yärdäm itkännären kötmiçä, iyärdän şuıp töşte kız.

– Rähmät! – dip aña kulın birde.

Egetneñ uçında berniçägä böklängän yözlek akça kaldı. Kız:

– Sau bul! – dip, yögerep kitep bargan ide inde.

Uçındagı akçanı ni eşlätergä dä belmiçä aptırap basıp kaldı Fail. İneşneñ argı yagındagı maşinaları yanına çıgıp citkäç, tagın borılıp kulın bolgadı kara çäç, kıygaç kaş. Alar kitte. Failgä akçasın kesäsenä şudırıp, kaytır yulga kuzgaludan başka çara kalmadı.

***

Çirämlektä futbol uynauçı üsmerlär artkan ide. Fail Buyannıñ tezgenen İlfatka tottırdı, tegese atın atlatıp kına alıp kaytıp kitte. Kaytkanda başına kızık fiker kilgän ide anıñ. Atau uramına İbrahim babasına yünälde. Onıgın:

– Ällä bakça sukalarga çakırdılarmı? – dip karşı aldı kart.

– Yuk äle. Bolay gına töştem, – dip cavap birde İlfat.

– Alaysa, äydä, bäräñge utırtışırsıñ, – dip bakça yagına alıp çıgıp kitte.

Äbise ürderergä salgan bäräñgelären çiläk-çiläk yarıp kuygan ide inde. Aña da köräk tottırdılar. Kış köne işek allarındagı, kapka töplärendäge karların köräşergä; yaz citügä – bakça eşlärendä bulışırga babalarına yış töşep yöri ul. Atau uramı halkı bäräñgelären utırta başlagan ikän. Babasınıñ kürşeläre dä bakçaga çıkkannar. Alarnıñ Art uramı halkı gel soñarak kalıp totına.

Babası bäräñgene küp urıtmıy häzer. Bakçalarınıñ öçtän ikesenä peçän çäçkännär. Baytak keşe şulay eşli. Bala-çagaları üsep betkän dä çıgıp kitkän.

– Bezgä ike-öç kapçık bäräñge citä, – dilär ölkännär.

Yartı buraznaların utırtıp betergännär ide inde, ätise Halit kilep kerde. Malayın äbi-babası yanında kürep söyende ul. Ätiseneñ körägen alıp kazıy da başladı.

– Ällä çäçüegezne beterdegezme? – dip soradı babası.

– Bezneñ çäçü köz genä betä ul, – dip, şayartkanday itte Halit. Annan: – Sadri malayı bügen atın çaptırırga tau başına alıp mengän ide, – dip söyläşüne ikençegä bordı.

– Min idem ul, – dide Fail.

Ätise belän babası küzgä-küz karaşıp kuydılar.

– Niçek siña eläkte äle ul bügen? – dip gacäplände babası.

– Sadri abıy Mäskäügä tovarga kitkän. İlfat futbol uynap kaldı. Min äylänep kildem, – dip añlattı Fail.

Üzeneñ İzgelär çişmäsenä qadär baruın, anda ber kıznı atka atlandırıp yörüen, monıñ öçen üzenä akça birüen söyläp tormadı.

– Alay atka atlanıp yöriseñ kilsä, änä bezneñ Kaşkanı alıp çık. Malnı gel abzarda gına totsañ, kırgıylana başlıy. Gäüdäse dä yazılır, – dide babası beraz süzsez uylanıp torgannan soñ.

Failneñ monda töşüe dä şunıñ öçen – ällä nigä ber bulsa da babasınıñ atın alıp çıgarga kodalau telägennän ide. Monda üze aña täqdim itep tora. Menä bähet! Ätise dä ulınıñ şatlıktan balkuın kürgäç, üz eçennän genä ketkeldäp kuydı.

– Atañ sin tuası yılnı bezneñ elekke at belän Mamadış Saban tuyına bargan ide. Berençe urınnı alıp kayttı, – dide babası.

Monı berençe işetüe ide äle Failneñ. Nik aña bu turıda äytkännäre bulmagan ikän?\

– Bütän barmadı mıni?

– Bardım. İke yıl rättän büläklär belän kayttım. Öçençesendä at östennän oçıp töştem, – dip añlattı ätise.

– Yıgılıp azdan gına bilen sındırmadı, – dip östäde babası.

Anıñ da yarışlarda atları östennän mätälep töşkän keşelärne kürgäne bar. Törle hällär bula şul anda.

– Yannan bargan at kisäk örkep kitte dä, bezgä kilep bärelde. Min totınıp kala almadım, kırıyga oçtım. Yarıy äle yuldagı komga kilep töştem. Katı cirgä turı kilsäm, sın kata ide. Arttan kilüçe atlar östän sikerep uzdılar. At toyak astında kalgan keşegä basmıy ikän. – ätise aşıkmıy gına hälneñ niçek bulganın söyläp birde.

Söyläşä-söyläşä bakçanı utırtıp beterdelär. Babası abzardagı Kaşkanı yögän kiyertep alıp çıktı. Gäüdägä Buyannan kalınrak bulsa da, sıyrakları beraz kıskarak şul. Ni äytsäñ dä, eş atı. Arbaga, sukaga cigär öçen yaratılgan.

– Gäüdäse nik ala-kola soñ anıñ? – dip soradı Fail.

Anıñ soravınnan ätise kölemseräp kuydı. Babasınıñ avız çitenä yılmayu elende.

– Mondıy atlar almaçuar, dip atala. Almaçuar atlar elekke zamannarda bik kıymmät yörgännär. Alar yortka bärakät kiterä, dilär, – dip añlattı kart.

Bu dönyada ällä nindi ırımnar bar ikän, dip näticä yasadı yeget. Babasınıñ atın bügen ük alıp çıguı bigräk tä yahşı äle.

– Saban tuyında atlarnı öç-dürt çıkrımga çaptırmıylar. Ber kilometrdan az gına artıgrak anda. Sin dä şul çama cirdä öyrän. Berençe yartısında atnı üz irkenä kuyıp çaptır, kabat kualıy başla, – dip üz kiñäşlären birde ätise.

Ul döres söyli. Yarışlarda katnaşkan keşe şul. Atnı baştan uk döres äzerlärgä kiräk. Babası öyaldınnan keçkenäräk kenä keläm dä alıp çıktı.

– Monı ätiyeñ at korması itep yasagan ide. Özäñgeläre dä bar, – babası söylänä-söylänä älege kelämne atnıñ sırtına salıp, bauların korsak astınnan bäyläp kuydı.

– İyäre barmı soñ?

Failneñ bu süzlärenän ätise tagın kölemseräde.

– Avıl atlarınıñ moñarçı iyär kürgännäre yuk ide äle, – dip añlattı babası.

Fail, bügen İzgelär çişmäsendä üzenä akça birülären küz aldına kiterep, iyärne üzem eşläp alırmın, digän kararga kilde. Plannarı barıp çıksa, ber iyärlek kenä akça eşli alır äle ul çişmä yanında.

– Atka utırtıp yörgän öçen Kazanda dönya akça tülilär, – dide bit tege kız.

Kaşka belän Mamadış Saban tuyına barsa, ul da buş kaytmas äle.

***

İkençe könne däreslärdän soñ Kaşkanı alıp çıgıp kitte ul. İyär urınına keçkenä kalın kelämen bäyläde. Özäñgeläre dä bulgaç, ber dä kaygıra torgan tügel.

– Bügen atka solı birä başladım. Borıngı zamannarda babaylar yarışka ezerli torgan atlarına yäşel peçän küp aşatmagannar, solı birgännär, dip söylilär ide. Belmiçä eşlämägännärder, – dide İbrahim babası atnı abzardan alıp çıkkanda. – Kiç ätiyeñ belän bergäläp tışka utar yasap kuyarbız. Häzer tönnär cılıttı. Atnı tınçu abzarda totu yaramas. Saf havada üpkäläre kiñäyep kitär, – dip tä östäde ul.

Fail äle andıy uk serlären belep betermi. Babasınıñ küp närsäne häterendä saklavına şat ul. Elekke keşe at turında bötenesen belgän. Şuña kürä atlarnı küz kürmägän, kolak işetmägän cirlärgä alıp kitsälär dä, meñärlägän çakırımlı yullar uzıp, hucalarına kire äylänep kaytkannar. Häzerge halık kına, maşinaga utırgaç, at qaderendä belmi, alarnı añlamıy başladı.

Bu yulı İzgelär çişmäsenä ineş üzäne buylap kına yünälde Fail. Uram buylap atnı citäkläp alıp çıktı. Çirämlekkä çıkkaç kına atlandı ul aña. Yuırtıp kittelär. Bügen yuırtıp kına kaytsa da bula. Çapkan at tügel äle. Korsagı beraz kimegäç, buınnarı yazılgaç, böten köçenä kualıy başlarga bulır.

İzgelär çişmäse yanında, ğadättägeçä, berniçä maşina tuktalgannar. Kaşkanı çişmälärgä kerä torgan timer basmanıñ kultıksasına bäyläp su eçärgä kerep kitte. Susamasa da, monda kilgäç, berär yotım kapmıyça bulmıy inde. Anıñ atka atlınıp kilüe çişmä yanındagı halıkta kızıksınu uyatkan ide. Ul borılıp çıkkaç:

– Tibenmime ul? – dip soradı ozın çäçlären iñnärenä taratıp töşergän ber yeget.

Rus keşese tügel ide ahırı. Süzläre kızıklı gına aktsent belän yañgırıy.

– Yuk. Bik tınıç ul, – dide Fail.

– İseme niçek? – monısın yegetneñ yuldaşı – zäñgärsu dcinsı belän ak futbolka kigän kız soradı.

– Kaşka.

– Kaşka mine utırtıp yörerme soñ?

– Üzennän sorap karıyk alaysa. Kaşka, bu çibärkäyne utırtıp yöriseñme?

Fail avızınnan üzeneñ isemen işetkäç, at aña borılıp karadı. Monı rizalık bilgese dip añlagan kız söyeneçennän kölep cibärde.

– Yä inde, yeget, yalındırma. Atıñ rizalık birde bit. Ä-ä-nä tegennän äyländerep kil mine, – dip, ike kullap anıñ belägenä yabıştı kız.

Atlandırmıymı soñ?! Monda şundıy at cene kagılgannarnı ezläp kilde iç inde. Kıznı at östendäge kelämgä kütärep mengezde, ayakların özängegä tıktırdı. Cay gına atlatıp, başkalarınnan ayırım toruçı Küz çişmäse yagına kitte, anıñ turındagı basmanı uzgaç, federal yul yagına borıldı.

– Yuk, anda barmıyk, tau östenä – kirmän stenaları yanına menep töşik, – dide kız.

Monda böteneseneñ borıngı kalanı menep küräseläre kilä ikän, ä aña barıber. Atnıñ tezgenen üzenä genä soramasın. Ällä kaylarga çaptırıp kitep barır. Kire borıldı. İneş aça çıkkanda balakların sızganıp kuydı. Şähär keşelären dä borıngı şähärçeklär kızıksındıruına gacäplänep tä kuydı. Anıñ uyların sizgändäy:

– Çit illärdä mondıy cirlärne kürsätep akça eşlilär, – dide kız.

Bardır, anıñ çit illärgä çıkkanı yuk äle. Şähärçek yanına menep citkäç, özäñgelärgä basıp eçkä karap tordı kız. Stena buyındagı kanauda närsäder kürep, at östennän sikerep töşte. Keçkenä genä çülmäk kıypılçıgı bulgan ikän. Anı kulına aluga koş totkanday kuandı.

– Moña bit niçämä-niçä ğasırlar inde! – kız anı zur kanäğatlek belän çalbar kesäsenä tıgıp kuydı.

Andıy vak-töyäk kıypılçıklar monda bik küpter äle. Alabuga arheologları yıl sayın dönya kazıp çıgaralar ide. Olıların alıp kitkännärder.Monda bit här taş tarih söyli. Kız üzen yañadan atka atlandıruın soradı. Kire çişmägä töşep kittelär.

– Ä min meñ yıllık çülmäk vatıgı taptım, – dip maktandı ul yegetenä.

Tegese dä tabıldıknı kızıksınıp kulına aldı. İkäüläşep anı äyländerä-äyländerä karadılar. Maşinalarına utırganda yeget Failgä yöz sumlık akça suzdı.

Çişmä yanındagı aksıl çit il maşinası ul kilgändä ük bar ide. Tege kız belän yeget maşinalarına kerep utırgaç, algı işege açılıp, annan utız yäşlärdäge täbänägäk buylı, kara çäçle hatın çıktı.

– Mine dä tau başına alıp menep töş inde, – dide ul.

– Rähim itegez, – dide Fail itağatle genä.

Tauga mengändä:

– Yäş kenä bulsañ da, yahşı biznes başlagansıñ. Sindä ömet bar! – dide hatın.

Kızık: biznes turında başına da kiterep karamagan ide ul. Dörestän dä, biznes bit inde bu. Çişmä yanına kilgän keşelärne buşka atlandırıp yörtmi. Kübräk kızlar häm yäşräk hatınnar at yarata ikän. Annan bu tirälärneñ tarihın da kızıksınalar. Bar belgännären söyläp birä. İzgelär çişmäsenä, borıngı şähärçekkä bäyläneşle rivayätlärne dä sorıylar. Andıy rivayätlär, äkiyätlär bik küp tügel şul. Mongollar yau belän kilgäç, Bolgar ileneñ alar belän soñgı sugışı Kirmänçek yanında bulganın ukıganı bar. Näq monda Batıy han belän Bolgar ämire tınıçlık solıhı tözilär. Şähär yandırılmıyça, halkı kırılmıyça kala. Kazan hanbikäse Söyenbikäneñ ire Safagäräy belän cäy könnärendä monda kaytıp yörgännären, İmän Küper yagınagı Utar yılgada yılkı kötülären totkannarın da ölkännärdän işetep belä. Söyenbikä monda kaytıp Yazgı cıyınnar, Saban tuyları oyıştırgan, dilär. Anıñ isemen işetkäç, kübese canlanıp kitä. Cäyge çellädä çişmägä su eçärgä kerüçe yulauçılar tau östennän ak kiyemle kartlarnıñ töşep doga ukuların kürgälilär. Tagın ber rivayät bar ikän äle. Nokrat yılgası yagınnan monda bik yış rus yulbasarları kilep çıga torgan bulgan. Alarnıñ ber yazda kalanı talarga kilüendä irlär Kotış cıyınına kitkän bulalar. Şähärdä ölkännär, hatın-kız häm bala-çaga gına kala. Rus baskınçıları “Uşkuy“ dip yörtelüçe kiñ ciñel köymälärendä Nokrattan Omar yılgasına kergännär dä, unbiş çakırım çaması kütärelep, könyaktagı urman poçmagınnan cäyäüläp kilä torgan bulgannar. Ul çakta alarnıñ kilgänen bala-çaga şäyläp ala. Alar tavış kuptarıp öylärenä çabalar. Kirmänçek ämireneñ anası böten ölkännärne kullarına sänäk, çalgı alıp baskınçılarga karşı çıgarga çakıra. Üsmerlär uk-cäyälären, söñgelären alıp alarga kuşıla. Baskınçılar ul arada kala karşındagı ineşkä kilep citep, anı yırıp çıga başlagan bula inde. Böten keşe kırmıskalarday alar östenä yabırıla. Şähär halkınıñ bähetenä doşmannar bik küp bulmıy. Alar añnarına kilep saflarga tezelep ölgergänçe, kaysın çalgı belän çabalar, kaysın sänäkkä alalar. Barısı da cirgä ava. Hatın-kızlar, üsmerlär dä şähit kitä. Şähär halkın kütärgän karçık – ämirneñ änise berençelärdän bulıp hälaq bula. Kotış cıyınındagılarga çapkın cibärelgän bula inde. Ara biş-altı çakrım gına bit. Ozaklamıy alar da kaytıp citälär. İkençe könne Kirmänçekne baskınçılardan saklap şähit kitkännärne hörmätläp gürgä iñderälär. Alarnı ozatırga tirä-yündäge avıllardan da meñlägän halık cıyıla. Bolarnıñ barısın da aşıkmıyça, tämläp söyli ala ul. Hatın-kız äkiyät tıñlarga yarata ikän.

– Kirmän stenaları aldındagı kanauda çülmäk vatıkları bik küp. Alardan Söyenbikä dä su eçkänder äle, – di yeget serle genä.

Anıñ bu süzlären işetkäç, attan töşep, çülmäk kıypılçıgı ezli başlıylar. Alarnıñ kayberläre koyaşta uk yaltırap yata. Här tabıldık – yulauçılar öçen zur seneç. Bik qaderle äyber kebek alıp kitälär alarnı.

Ul könne ällä niçä tapkır menep töşte ul tauga. Kön süränlänä başlagaç kına kaytıp kitte. Şul gomer yörgäç, üzen yugaltkannardır, dip uylagan ide. İskä dä aluçı bulmagan ikän. Ul könne agronom bulıp eşläüçe ätiseneñ eşläre küp bulgaç, atka utar yasaunı irtägesenä kaldırgannar. Babası Kaşkanı töngä abzarga kertmiçä işek aldında gına kaldırdı.

Fail könneñ uzuınnan kanäğat ide. Tauga menep töşüläre atnıñ ayaklarına da faydaga gına bulgandır. Üze dä akça eşläp aldı.

– Fälän qadär biregez, – dip soramıy ul.

Bötenese, süz berläşkändäy, yözlek tottıralar.

***

Halit töşke aşka öyenä kaytkan ide, kürşese Sadri kibetennän kilep çıktı. Anı kürgäç, yılmaep ta kuydı.

– Tuktale, kerep kitmi tor. Süzem bar, – dip, anı yulınnan tuktattı.

Kızık, bergä üssälär, yänäşä yäşäsälär dä, yış aralaşkannarı yuk ide, närsä äytäse kilä ikän?

– Malayıñ Fail yahşı biznes başlap cibärgän. Üzem dä kızıgıp kuydım äle, – dide Sadri.

Halit aptırap kaldı. Närsä turında äytä soñ ul? Nindi biznes?!

– Añlap betermädem.

– Kiçä töştän soñ, Mamadıştan kaytışlıy, İzgelär çişmäsenä tuktalgan idem. Karıym, ıspay gına kiyengän ber yeget kızlarnı atka atlandırıp yöri. Yakınrak kilsälär, sineñ Fail ikän. Atlanıp yörergä kızlar çirat tora, malay!..

Halit aptırap kaldı. Ätiseneñ Kaşkanı Failgä Saban tuyga äzerlärgä birgänen belä. Malayı İzgelär çişmäsenä barıp yöri torgandır, dip başına kitergäne yuk ide. Nik barıp yöri ikän soñ ul anda? Akça närsägä kiräk ikän?

Sadri dävam itte:

– Soraştırgan idem. Tauga, şähärçek yanına da alıp menep töşä ikän. Rivayätlär, äkiyätlär söyli, dilär. Tämam biznesmenga äylänep, akça sugarga öyränep betkän, malayıñ...

– Küpme akça ala mikän soñ?

– Yöz sum, di. Min bulsam, kübräk tä alır idem äle... Gadi keşe balası tügel bit alar. Avıllarnıkı da tügel. Şähär keşesendä akça küp ul.

Halitneñ aptırap kalganın kötmägän ide Sadri. Kürşe yegeteneñ äti-änisenä äytmiçä İzgelär çişmäsenä yörüen başına da kertep karamagan ide ul. Bolar da üzlärençä biznesların başlagannar ikän, dip näticä yasagan ide.

– Sineñ malay ütken şul. Annan keşe çıgaçak. Bezneke kebek cebek tügel, – dip oftanıp kuydı.

Başına ällä min dä İlfatnı Buyan belän şunda cibärimme ikän, digän uy da kilde. Buyan İbrahim kartnıñ Kaşkası gına tügel, gäüdäläre – keşe kızıgırlık. Kabat, bulmastır annan, digän näticä yasadı.

İlfat öydä tügel ide äle. Kiç ätise barıber:

– İzgelär çişmäsenä barıp yöriseñ ikän. Närsägä soñ siña akça? – dip soradı.

– Kaşkaga äybät iyär alırga, – dide Fail.

Ätise ärlämäde dä, başka soraştırmadı da. Süz şunıñ belän tögällände. Fail dä bäläkäy bala tügel inde. Häzerdän akça eşlärgä öyränüe – äybät tä äle. Akça qaderen belep üsär. Üzeñ eşläp tapkan qaderleräk bula ul.

***

İlfatlar Mamadış Saban tuyına kilep citkändä atlarnı alıp kilä başlagannar ide inde. Kaysı avıldan kemnär buluın, atnıñ isemen yazıp baralar ikän. İlfatka da tüşenä bäylärgä nomer tottırdılar. Buyannıñ dokumentların da sorap tormadılar. Mähabät gäüdäsenä ber küz taşlap aldılar da:

– Sez näselle atlar törkemendä yarışasız, – didelär.

Arada törle atlar bar. Caydaklarınıñ kaysı-bere alarnı citäkläp yörtä, ber işläre çaptırıp äylänep kilä. Berse başkalardan örkep tıpırçına başladı. Caydagı anı tınıçlandırırga tırışa. Ayu biyetälär meni, keşese dä cıyılışıp karap tora bit! Äyterseñ, at kürgännäre yuk!

–Atlarıgızga avızlıkların kaptırıgız! Alaysa monda yarış başlangançı uk ber-beregezne imgätep beterersez! – dip ämer birde hökemdarlarnıñ berse – kırık yäşlär çamasındagı yuan ir.

Buyannıñ avızlıgı yögänennän saldırıp alıngan ide. Sadri:

– Maşinada yatmıy mikän? – dip ezlärgä kitte.

İlfat atnı yögänennän citäkläp şul tirädä yörtergä kereşte. Yä, Hoda, Buyanga atlanıp, meñärlägän keşe aldında, stadion tiräli äylänep uzarga kiräk bulaçak bit aña! Ayak buınnarı häzerdän ük kaltırıy başladılar. Bu siña Han Kirmän yanındagı basuda çabıp yörü tügel ikän. Monda halıknıñ karap torganına iyälänergä, üzeñne tota belergä kiräk. At ta sizger can – keşeneñ haläten bik tiz toya. Sin borçılsañ, ul da tınıçsızlana.

Ätise Buyannıñ avızlıgın taba almıyça kilde.

– Äydä-ä-ä, bezneñ Buyannıñ çıgımçılaganı yuk äle. Anıñ tamırlarında – çabışkı kanı. Çabar öçen tugan ul, – dip aklanganday itte.

İlfatnıñ üze dä añlamagan dulkınlanuı köçäyä genä bara ide. Çabışkan çakta başka atlar kilep bärelsä, ni eşlär? İyärdän oçıp töşär bit!.. Monda Saban tuyına yıl sayın kilä torgan caydaklar da bar ikän. Alar çapkan çakta çıbırkıları belän sıdırırga da küp soramaslar. Änä, berse ozın kayışlı çıbırkı eläktergän. Oçındagı neçkä kayışı da yartı metr gına tügelder. Ul eläksä, gäüdäñne yarıp çıgaraçak...

– Atlarnı bişärläp cibäräçäkbez, – didelär.

Egılıp toyaklar astında kalsa, imgänep betäçäk ikän!..

Anıñ dulkınlanuın, borçıluın ätise sizmi dä bugay. Ul monda ciñäçäklärenä ışanıp kilgän şul. Başka närsä turında uylap ta karamıy. Küñel küze kürmägäç, mañgay küze – botak tişege, dip yukka gına äytmägännär.

Tuktale, tege – yaña gına kilep tuktagan maşina da alarnıñ Han Kirmänennän tügelme soñ?! Näq üze – kürşeläre agronom Halit töşte kabinadan, anıñ artınnan Fail kürende. Yä, Alla, Fail şul! Maşina ärcäsendäge almaçuar at İbrahim babasınıñ Kaşkası iç!

İlfat Buyannı citäklägän kileş, alar yanına yünälde. Hälit belän Fail dä anı kürep algannar ide inde. Kulların şapıldatıp, bik cılı küreştelär. Kiçä İlfatka:

– İrtägä Mamadış Saban tuyına at çabışında katnaşu öçen Fail dä baraçak, – dip äytsälär, ütersälär dä ışanmas ide.

Kürşeseneñ İzgelär çişmäse yagında yarışka äzerlänüen uyına da kertep karamadı ul. Dörestän dä, keşe ışanmaslık häl: İbrahim kartnıñ da, Halit abıysınıñ da moña qadär at çabışı dip avız da açkannarı yuk ide. Ätise dä alarnı kürep algan ide. Ul da kilep citte. Ul da aptıraşta ide.

– Niçek bolay kilergä uyladıgız soñ äle? – dip kenä sorap kuydı ul.

– Yeget üsep kilä bit... – dide Halit. – Aña da dönyaga çıga başlarga vakıt citte.

Ölkännär ber-bersen yartı süzdän añlıy torgannardır. Alarnıñ fälsäfäse üsmerlär öçen avırrak äle. İlfat şuşındıy küñelenä avır çakta yanında kürşese Fail bulganga söyenep tä kuydı. Ölkännär Kaşkanı maşinadan bergäläp töşerdelär. Ul üzen tanış tügel cirgä, küp halık arasına alıp kilgännärenä borçılmadı da bugay. Kayber atlarnıñ borın tişeklären kiñäytep poşkırgannarına da ise kitmäde. Atlarnı maşina ärcäsennän cirgä töşerü öçen yasalgan mahsus küperçektän cay gına atlap uzdı.

Kaşkanı eş atları isemlegenä terkäp kuydılar. Andıylar ike distädän artık ide. Aların da bişärläp cibärergä bulgannar. Kaşka belän Fail ikençe törkemgä turı kildelär. Näselle atlar yarışnıñ ahırına kaldırıldı. Andıylar distägä dä tulmıy ide. Yuk disäñ dä, bar ikän äle avıllarda baskan urınnarında tupırdap toruçı atlar da. Tormışı yahşırgan sayın keşeneñ kıymmätle maşinalarga gına tügel, zatlı atlarga da küze töşä ikän. Elek tä kilgännäre bar ide Mamadış Saban tuyına, at çabışların da berençe genä kürüe tügel. Moñarçı iğtibar itkäne bulmagan ikän şul.

Diktorlar halıknı at yarışların kararga çakıra başladılar.

–...Atlar çabışı milli bäyrämebez – Saban tuyınıñ asıl bizäge. Avılda üsep, at cigep yäki aña atlanıp karamagan malay-şalay barmı ikän?! Bulsa da, bik siräkter. Balaçakta atka menep çapkannar anıñ tämen gomereneñ soñgı könenä qadär onıtmıy. Äye, ul tatlı mizgellärne onıtu mömkinme soñ?! Tatar keşese elek-elektän at belän gomer itkän. Ul aña tormışın alıp barırga nıklı teräk bulgan. At cir sörgän, yök taşıgan, sugışlarda hucasın saklap kalgan.

Dagalardan oçkın çäçelä,

Atlar oça maksatına...

Berençe törkemgä start sızıgına basarga ämer birelde.

– Bıyıl final yarışları bulmayaçak. Ciñüçelärne vakıtka karap bilgelibez. Küpme buldıra alganıgıznı berençe çapkanda uk kürsätegez! – dip añlattılar barısına da.

Kayber yegetlärgä bu oşap citmäde. Täkäbberlänep ulagan, sızgırıp kuygan buldılar alar. Failneñ ise dä kitmäde. Anıñ at çabışında berençe genä katnaşuı bit äle. Kayber närsälärne añlap ta betermi torgandır.

– Borçılmagız. Beregezne dä büläksez kaytarıp cibärmibez, – dide yuan gäüdäle hökemdar.

Biş yurtaknı ber sızıkka tezdelär. Start birelügä, dürtese alga tomırıldı. Bişençese urınında tıpırçına başladı da, caydagın östennän çöyep töşerep, Nokrat yılgası yagına çaptı. Hökemdarlar atlar tiräsenä cıyıla başlagan keşelärne çitkäräk kua başladılar. Alarga sakka kuyılgan politsiyä yegetläre dä kuşıldı.

Berençe törkem stadion tiräli cilderä ide. Şähär yagındagı borılışka citügä, ikençe bulıp baruçısı tup-turı kitep bardı. Caydagı anı çabışkılar artınnan bormakçı bulgan ide dä, kaya ul, art sanın sikertä başladı. Hucası köçkä genä tıyıp ölgerde. Azdan gına at östennän mätälep töşmiçä kaldı.

Finişka öç at kına kilep citte. Bolarnı kürgäç, İlfat bötenläy koyılıp iñde. Yarışıp kilüçelär, ayaklarına kan töşmäsen dip, atların yörtergä alıp kittelär.

İkençe törkem start sızıgına tezelgän ide inde. Alarga da start birelde. Failneñ ayagı tiyep kuyuga Kaşka alga tomırıldı. Başta uk berençelekkä çıktı ul. Alar törkemennän dä ber atnıñ çitkä çapkanın kürmädelär dä bugay. Kaşka belän başkalar arasındagı ayırma artkannan arta bardı. Finişka borılganda oça ide inde ul. Böten mäydan ayagurä bastı.

– Äydä, äydä! Tırış! – dip äydäkli başladılar alarnı.

Mäydan näq menä alarnıñ ciñüçe bulaçagın añlap algan ide inde. Finiş sızıgın uzganda barısı da därräü kul çaptılar. İkençe at alardan bik küpkä kalışkan ide. Diktorlar atlarnıñ häm caydaklarınıñ isemnären, vakıtların atıylar. Dustınıñ iseme yañgıragaç, İlfat söyenep tä kuydı. Ämma barıber üz häle häl İlfatnıñ. Yöräge tartmıy, barası kilmi yarışka.

Ulınıñ kügärgän yözen kürgäç, ätise kurkıp kuydı.

– Närsä buldı siña? At tipmägänder bit? – dip yanına kilep citte.

Beraz süzsez torgannan soñ:

– Barası kilmi minem yarışka, – äytä aldı İlfat.

Ätise aptırap kaldı.

– Niçek inde barasıñ kilmi? Kisäk kenä närsä buldı soñ? Berärse kurkıttımı ällä? – dip töpçenä başladı.

– Gäüdämneñ ber häle dä kalmadı. Yarışta katnaşırga kurkam, – dip añlata başladı İlfat.

Alarnı tege yuan hökemdar da tıñlap torgan ikän.

– Andıy hällär bula. Malayınıñ psihikası at yarışına äzer tügel äle. Mondıy häldä anı cibärä kürmä, – dide ul.

– Nişlärgä soñ?.. – dip aptırap kaldı ätise. – Atnı monda qadär alıp kilgäç, kire alıp kaytıp kitäbez meni inde?

– ...Änä, Fail barmas mikän soñ?.. – dip äytergä kıydı İlfat.

İkese dä ul atın yörtkän yakka borılıp karadılar. Yahşılap sorasalar, Fail Buyan belän yarışka barıp kilergä karşı kilmäster. Atnı caylıy belä torgan yeget. Sadri monı Buyannı alıp kaytkan könne ük toydı. Atlar yılışa aña. Alarnı tıñlata belä ul. Andıylarnı at cene kagılgan, dilär. Fail dä soñgı vakıtlarda babasınıñ Kaşkası belän küp vakıtın uzdıra başladı. Söyläsäñ, keşe ışanmaslık häl: bergäläp İzgelär çişmäsendä, borıngı şähärçek yanında biznesların da başlap cibärgännär äle.

– Fa-a-il... – dip kul izäde İlfat.

Üzenä endäşkännären işetkäç, yalt borılıp karadı üsmer.

– Monda kil äle, – dide aña Sadri.

Ul yannarına kilgäç:

– İlfat urınına Buyan belän yarışka barıp kil äle. Üzeneñ kıyulıgı citmi. Monda qadär alıp kilgäç, yarışka barmıyça kaytıp kitep bulmıy bit inde. Yärdäm it, – dip hälne añlatıp birde.

Fail dä aptırap kaldı. Ätise närsä äyter ikän, dip anı üzläre yanına endäşte. Sadri añlatıp birgäç:

– Barıp kil alaysa, – dip, rizalıgın birde ata.

Kürşeläreneñ gozerlären tıñlamaunı yahşısınmadı ul. Buyannıñ yarışka barır vakıtı da citep kilä ide. Hökemdarlarga caydaknıñ alışınuın äyttelär dä, start sızıgına bastılar. Tegelärenä atka kem genä atlanıp barsa da ber ide. Säbäplären töpçenep tormadılar. İlfat Kaşkanı citäkläp yörtergä kitte. Üze urınına Failneñ barırga rizalaşuına söyenep betä almıy ide ul.

Menä atlarga start birelde. İlfat ireksezdän borılıp alarnıñ yarışkanın küzätä başladı. Barısı da ciñel genä kuzgalıp kittelär. Bolar arasında kırıyga çıgıp çabuçıları bulmadı. Çabışlar öçen yaratılgan atlar şul. Başta bötenese dä ber çama bardı. Akrınlap kara turı at alga çıga başladı. Anıñ artınnan Buyan bara ide. Aldagılarnı artık yırak uzdırmadı ul. Fail çın caydaklar kebek, iyärdän kütärelep ük baskan. İke at arttagıların akrınlap yırakkarak kaldıra başladılar. Menä yartı yul uzıldı. Atlar finiş sızıgına borıldı. Şul vakıt Buyan bar köçenä alga tomırıla başladı häm eh digänçe kara turını kuıp citep uzıp ta kitte. Alar uzganga caydagınıñ açuı çıktımı, kütärelep, çıbırkısı belän Failneñ cilkäsenä sıdırdı. Monı kürep torgan böten mäydan ah itte. Dustı at östendä totınıp kala aldı. Tege at yañadan uza başlagan ide dä, Buyan aña monı eşlärgä irek birmäde. Tizlegen arttıra barıp, finişka berençe kilep citte. Caydagı ikençe tapkır çıbırkısın bolgarga cöriyät itmäde bugay. Hökemdarlar Buyan belän Failneñ finiştagı vakıtın atadılar da, alarga çıbırkı kütärgän yegetneñ yarışlardan çıgarıluın iğlan ittelär. Monı işetkän halık kul çaptı. Buyan belän Fail çittäräk tuktagaç, Sadri da, Halit tä, Mamadış Saban tuyın kararga kilgän avıldaşları da alar yanına yögereşep kilep cittelär. Caydaknıñ cilkäse buydan-buyga yarılgan, külmäge kıp-kızıl kan ide. Anı at östennän kütärep töşerdelär. “Aşıgıç yärdäm“ maşinasındagı şäfkat tutaşı da yögerep kilde. Failneñ tiz genä külmägen saldırıp, yarasın bäylädelär. Çıbırkı cilkäsen ber çirek kenä yarmagandır.

Mondıy hällär Saban tuylarında bulgalıy şul. Kayber caydaklarnıñ üzlären uzgannarına tüzemlekläre citmi, duamallanıp çıbırkı bolgıy başlıylar. Andıylarnı başka yarışlarda katnaştırmaska tırışalar. Çıbırkı bolgap üç alular yegetlek tügel. Yegetlek atıñnı çabışka niçek äzerläveñdä häm yarışlarda nindi urın aluıñda kürenä. Üzeñne uzgannarga çıbırkı bolgau – köçsezlegeñ bilgese genä ul. Monı bötenese dä añlap betermi şul.

– Hastahanädä yarasın tegärgä kiräk, – dip, alıp ta kittelär Failne.

Aña iptäşkä İlfatnı cibärdelär. Ölkännärneñ atlarnı maşinalar ärcäsenä mengeräseläre bar ide. Alarnı monda taşlap kitä almıylar iç inde. Ul arada ciñüçelärne büläkläü başlanda. Menä berençe urınga çıguçı at belän caydagın iğlan ittelär. Eş atları arasında ciñüçe – Kaşka belän Fail ide. Monı işetkän Halit belän Sadri:

–Ur-r-ra!!! – kıçkırdılar.

Böten mäydan görlätep kul çaptı. Kızganıç, Fail üze genä monı işetä almadı. Häyer, üzeneñ ciñüçe bulaçagın belep kitte inde ul. Büläkne ulı öçen Halit çıgıp aldı. Hökemdarlar da, halık ta Failgä närsä bulganın kürep tordı bit. Kaşkanıñ muyınına elektän kilgän yola buyınça sölge bäylädelär, ä Hälitkä konvert tottırdılar. Anda sallı gına akça ide.

Näselle atlar arasında iñ yahşı vakıtnı Buyan kürsätkän ide. Halit:

– Premiyäsen üzeñ çıgıp al inde, – digän ide dä, Sadri ikelänep kaldı häm:

– Yuk, kürşe, atı mineke bulsa da, anıñ belän yarışka sineñ malay bardı bit, – dip, bu yulı da mäydan urtasındagı pedestalga anı çıgarıp cibärde.

Bu yulı da böten halık ayagürä bastı, ozaklap alkışladılar.

– Monda ber genä tügel, ike iyärlek akça buldı inde. Barısın da ulıma biräm. Bälki Kazanga bergä barıp alıp kaytırbız äle. Kaşkaga özängeläre belän iyär alu turında küptännän hıyallana inde. Bütän İzgelär çişmäse yanına akça eşlärgä barıp yörmäs, – dip näticä yasadı Halit.

Atlarnı, caydaklarnı büläkläülär tämamlangaç, başka yarışlar başlandı. Halit belän Sadri kaytırga kuzgaldılar. Hastahanä yul uñayında gına ide. Sadri kesä telefonınnan ulına şaltırattı.

– Failne hirurgiyägä cilkäsen tegärgä alıp menep kittelär. Min asta – kabul itü bülegendä utıram, – dide ul.

Aña kötep torırga kuştılar.

–Atlarnı kaytarıp kuygaç, äylänep kiläbez, – didelär.

***

Failne “Aşıgıç yärdäm”nän turıdan-turı hirurgiyä bülegenä alıp menep kittelär. Mäydanda çakta uk telefonnan häbär itkän bulgannar, anda decur tabib kötep tora ide inde. Bintın sütep aldılar, ukollar kadadılar.

– İptäşeñ bik äybät bulmagan ikän bu yulı. Yeget keşegä yuldaşlarnı saylıy belergä kiräk. Bötenläy yuldan yazdırıp betererlär alaysa. Başta uk kürmädeñ meni anıñ usal keşe ikänen? Babañ: “Yulga çıksañ, iptäşeñ üzeñnän yahşırak bulsın!” – dip öyrätmäde meni siña? Ber barmak tiränlege yara bit monda! – Tabib yaraların karaganda, ällä anıñ da telen açarga teläp, söyläşte dä-söyläşte.

Egetneñ at yarışınnan şulay kaytkanın – üzlären uza başlagaç, ber caydaknıñ çıbırkı belän sıdıruın citkergännär ide inde aña. Ğadättä Saban tuylarında köräşep imgängän yäki berär söyägen sındırgan keşelärne alıp kilälär ide. Bıyıl at yarışındagılar da tamaşa kürsätkän ikän. Könçelek, hösetlek köçle häzer keşedä. Yäşlär dä ölkännärdän, televizordan, kompyuterdan yavızlıknı kürep üsälär. Ekrannardagı kansızlık, sugış, suyış keçkenädän ük añnarına señä. Berär vakıt şularnıñ şaukımı kilep çıga da inde.

– Bütän at yarışlarına barıp yörmässeñ inde. Gayräteñ çikkänder, – dide tabib, yegetneñ hälenä kerergä telägändäy.

– Baram. Nik barmaska! Kemnän kurkırga tiyeş äle min?! – dip çäçräp cavap birde Fail.

Anıñ tavışına ütersälär dä baram, digän tösmer salıngan ide. Yuk, bu –üsmerneñ kirelänüe, üzsüzlänüe genä tügel, Bu – ölgerep citkän çın yeget süze ide. Älege cavapnı işetkäç, tabib eçennän genä kuanıp kuydı. Keşe çıgaçak monnan, dimäk! Hirurgiyädä kön sayın bik küplär belän oçraşırga turı kilä aña. Avırularınnan, bähetsezleklärennän cebep töşüçelär dä, ihtıyar köçläre korıçtay zıñlap toruçılar da bar. Här kemneñ – üz holık-figıle.

– Mine monda salmıysızdır bit. Miña kaytıp kitärgä bulamı? – dip soradı Fail yaraların tekkäç.

– Häzer ük uramga çıgarıp cibärä almıym bit inde min sine. Yatıp tor. Ätiyeñ kilgäç, çıgarırmın, – dide hirurg.

– Anda asta mine iptäş yeget kötep tora bit.

– Kötep tormasın. Şaltıratıp äyt. Barıp Saban tuyın karıy torsın.

Söyläşü şunıñ belän tämamlandı.

Ätise avıldan äylänep kilgänçe küp vakıt uzmadı. Ulınıñ kulına yarışlarda berençe urınnarnı algan öçen birelgän konvertlarnı tottırdı ul.

– Bolar – sineñ eşläp algan häläl akçalarıñ, – dide.

Cilkäse sızlap torsa da, küñele tagın da kütärelep kitte Failneñ.

– Bütän İzgelär çişmäse yanına barıp yörmässeñ inde, – dide ätise.

Ulınıñ anda kızlarnı, hıtın-kızlarnı Kaşkaga utırtıp yörep akça eşlägänen işetüen üzenä äytmägän ide äle. Fail anıñ bu süzlärennän soñ yalt borılıp karadı. Uñaysızlanıp kuydımı, yözenä ciñelçä alsulık yögerde. Uylanıp tordı-tordı da:

– Kararmın. Anda çın biznesıñnı oyıştırıp cibärergä bula, – dip kenä cavap kaytardı.

Ätise anıñ süzlärennän ulınıñ inde saylagan yulınnan kire borılmayaçagın añlap aldı. Moña kuanıp ta kuydı ul. İmanlı gına bulıp kına üssen.

Mamadış. 2014.

Click or select a word or words to search the definition