Bezneñ Avıl Hälläre

(povest)
- Kem yöri ikän mondıy buranda divana bulıp, - dip Nurgayan traktor täräzäse aşa alga karadı. Zifa buylı hatın-kız bulıp çıktı. İşekne açuga vakıtsız yulçı belän kabinaga ıcgırıp cil, bitlärne çemetä torgan kar sibelep kerde.

Nurgayan traktorın alga kuzgattı. Anıñ söyläşergä ällä ni isäbe yuk ide, könenä karap käyefe kilä bit, tik küz açkısız buran arasınnan cılı kabinaga kilep eläkkän keşe monıñ öçen rähmät äytmi kala almıy. Kıskası, kız üze telgä kilde.

- Rähmät inde sezgä! Sez oçramasagız, nişlär idem ikän.

- Şundıy könne keşe säbäpsezgä yulga çıkmas, şulkadär möhim eşegez bar idemeni? - dide yeget.

- Sezneñ avıl mäktäbendä balalar ukıta başladım min. Bügen barıp kunsam, irtägä äybät bulır ide, didem. Nik çıkkanıma ükenä başlagan idem, yarıy sez oçradıgız, rähmät, - dide kız, üzeneñ traktorçıga bulgan ihlas süzen tagın ber märtäbä kabatlap.

- Yarıy, - dip kuydı Nurgayan avız eçennän genä.

Şunnan arı bolar avılga kergänçe yünläp söyläşmädelär. Mamık şälgä urangan kıznıñ yözen yünläp kürmi dä kaldı yeget. Häyer, anısı möhimmeni, yulda keşe az yöremi, härkemne häterläü nigä kiräk...

Nurgayan may zavodınnan alıp kaytkan ayırtılgan sötne fermadagı bozau karauçılarga tapşırıp öyenä kaytkanda aşık-poşık kapkalap alırlık kına vakıt kalgan ide. İptäşlär belän kiñäş-uñaş itäse bar. Ulı aldına aş sosıp kuygaç, änise bu uñaydan şik-şöbhä belderep, söylänep tordı.

- Bigräk kiräkmägän cirgä tıgılasıñ şikelle, ulım. Siña barıber tügelme, başıñnı aska bas ta, tınıç kına eşläp yör. Şulay itsäñ, bu zilzilälär timi genä ütep kitär.

- Äni, sin şulay diseñme? Sez üzegez yäş çakta yahşı tormış öçen köräşmädegezmeni? Häzer bezneñ çirat.

- Bez citäkçelär öyrätüe buyınça eşlädek, ä sez alarga karşı barasız. Üzegezgä ber-ber häl kılıp kuyarlar, dim. Kilmät şımçıları bolay da avıl tulı, citmäsä, änä tege Garun bügen tagı isnänep yöregän. Äy igeleksez bala buldı bit şul, gönah şomlıgı. Minem üzemneñ ukuçım bit, şuña ärnim.

- Yukka borçılma äle, äni. Keşeneñ törlese bar inde. Namuska tuymagan bändälär här zamanda bulgan.

Pensiyädäge ukıtuçı Taibä apa uylanıbrak süzen dävam itä kaldı.

- Bulgandır, tik çaması da bulgandır. Elek ukıtuçı, mögallimnär izge keşe sanalgan. Alarga tel tidermägännär. Härhäldä möselman halkında şulay bulgan. Ä häzer? Cäy köne kürşe avılga barırga çıkkan idem. Ber maşina başta “vıct” itep uzıp kitte dä, tuktap, artka çigenä başladı. Mine utırta ikän, dip toram. Karasam – Garun. Täräzäsennän başın tıktı da: “Sin ukıtuçı Taibä apamı?”- di. “äye,”- min äytäm. “Alay bulsa, ikeleñä utırıp bar!” – dip, bu mälgun maşinasın kızdırıp kitte dä bardı. Äye şul, klasstaşları belän gel sugışkaç, tärtibennän öçle kuygan idem. Bolay da “ikele” algalıy ide. Şunıñ öçen häzer üçläşergä bulgan. Bulsa da bulır ikän.

Nurgayan tiz genä kiyende dä, tagı da buranlı uramga atladı. Bu yulı inde kara tön citkän ide. Elek avıl yalt itep tordı. Kaya karama lampoçka, urtada klub tönge karañgıda kiñ täräzälärennän yaktılık börkep utıra, ä avıl başında ferma utları balkıy ide. Ä häzer häyerçelek, yağni, citäkçelär äytmeşli, ekonomiyä. Tülärgä akça yuk. Kaydan bulsın, fermada mallar kimi, kırlarnıñ yartısı çäçelmi, aşlama kertelmägäç igen uñışı tübän. Mondıy şartlarda niçek yäşärgä? Menä şul hakta söyläşergä cıyınalar da inde alar.

“Alar” digänebez kürşe sovhozda bülekçä upravlyayuşiye bulıp eşläüçe Säyran Näşerbanov, mehanik İlfak Ğadelşin, agronom Gamir Gafiyätov, ferma mödire Yarulla Nuhov häm ike traktorçı – Aydaş Kotlıyarov belän Nurgayan Ruşanov. Arada, sovhoz keşese bulmasa da, kitaphanäçe Sänifä İnşarova da katnaşıp yöri. Çönki anıñ buhgalter beleme bar, yegetlärneñ niyäte barıp çıksa, yağni avılnı Kilmät sovhozınnan ayırıp, üzallı hucalık oyıştırıp alsalar, finans eşlären alıp barunı aña tapşırmakçılar. Bik çaya, ğadel häm eşçän hatın, halık öçen can atıp tora.

Nurgayan kitaphanägä kilgändä barısı da cıyılgan ide. Yarullanıñ yöze çıtık.

- Bügen tagı yegerme sıyırnı alıp kittelär. İh yegetlär, - di ul, açınıp. – Görlätep saudırgan sıyırlar bit, teläsä nindi mal tügel. Bezneñ tormışka balta çaba Cankıyarov. Yä, nişlik soñ, karap torıykmıni?! Fermasız kalgaç, avıl halkı kayda eşlär soñ?

- Döres, - dide Säyran. – Uyau bulırga kiräk. Mal yäisä tehnika alırga kilsälär, yegetlärne tiz genä cıyıgız, niçek bulsa da, birmägez. Soñınnan yaña tehnika alırga bezneñ köçebez citmäyäçäk. Şunlıktan, bulganı öçen teşnäşep bulsa da köräşergä kiräk.

Nurgayan da süzgä kuşıldı.

- Döres, iptäşlär, milekne saklarga kiräk. Tik niçek? ägär dä anıñ talanuına yul kuymıyk disäk, mömkin qadär tizräk möstäkıyl hucalık oyıştırıp, üzebezgä huca bulırga kiräk. Yüridik yaktan terkälsäk, bezneñ milekkä berkem dä tiyä almas.

- Äye, aşıgırga kiräk, annarı yazga äzerlänäse, tehnikanı remontlıysı bar. May ayında tız-bız kilep eş taşlap yörep bulmas, - dide agronom.

- Alaysa, nindi kararga kiläbez inde? - dip sorap kuydı Sänifä.

Bu sorauga Näşerbanov cavap birergä tiyeş ide. Çönki bu hakta bernindi kiñäşü, tavış birü bulmasa da, anıñ lider buluı bähässez häm härkem küñelennän näq Näşerbanovnıñ yaña hucalıkka citäkçe bulaçagına küptän riza ide. Säyran, avıldaşlarınıñ karaşın sizep, uylaganın äytep saldı.

- Bezgä aşıgıç räveştä rayonga barıp kiñäşergä, bülenü häm yaña hucalık oyıştıru tärtiben öyränep, eş başlarga kiräk. Häm şul uk vakıtta eşçelärne cıyıp cıyılış ütkärergä, mäsäläne tavışka kuyarga, Kilmät sovhozınnan çıgu turında keşelärdän gariza cıyarga. Şul bezgä yüridik tayanıç bulır. Annarı, cıyılışka rayon, avıl Sovetları väkillären, gäzittän häbärçe çakırırga kiräk. Sez şuña rizamı?

Cankıyarov äytmeşli, bola kütärüçelär riza ide.

Berniçä könnän soñ ütä şau-şulı häm ozakka suzılgan cıyılış ütte. Çıgıp söylärgä, küñel buşatırga teläüçelärneñ betäse tügel ide. Halık üzen yırılgan bua sıman tottı, şaulaştı, talpındı, yarsıdı, güyä açudan närsäneder cimerergä aşkına ide. Kilmät Cankıyarov adresına rähimsez tänkıyt (döresräge, näfrät) äytelde. Bülekçä belgeçläre Kilmätkä qadär bulgan hezmät näticälären älegese belän çagıştırıp, utka may östägändäy ittelär. Produktsiyä citeşterü dürt märtäbägä kimegän. Fermadan zur ber kötü mal bilgesez taraflarga kitep yugalıp betkän, otryadtan da şaktıy tehnika ğaip bulgan.

Şunısı gacäp, cıyılışta rayon väkilläre dä, avıl Sovetı räise dä, hätta Cankıyarov üze, hiçyugında berär yärdämçese bulsa da, kürenmäde. Äyterseñ, Başbirmäs halkınıñ tüzemlege şartlap, üzlären özgäläp taşlarlar dip kurkalar. Öylädäñ soñ, inde cıyılış ahırına yakınlaşkanda, prezidium östälendäge telefon şıltıradı. Säyran trubkanı aldı. “Kemder: “%ıyılış betmädeme äle?” dip soradı,”- dide ul azak. Şulay da citäkçelär arasında bu avıl tormışı belän kızıksıngan keşelär bar ikän, dip uyladı Şahi. Tik nigä üzlärenä katnaşıp, halık yazmışın urtaklaşıp yäşämäskä? Mäskäüdä utıralarmıni...

Şahi kürşe avılda tuıp üskän keşe. Başbirmäslelär anı şuña çakıra, üz itep ışana. Ä häbärçe ışanıçnı aklıy. Bu yulı da anıñ şuşı cıyılış turındagı mäqaläse kayber citäkçelärgä oşamadı. Çönki bar döresen açıp saldı.

Gäzit basıluınıñ ikençe könendä eşkä kilü belän telefon şıltıradı. Monısı üze gacäp häl, çönki andıy yugarı türälär “teläsä nindi” häbärçe belän söyläşep mataşmıy, möhärrir belän genä eş itä, anı gına sanga suga idelär. Ä bu yulı raysovet räise İrnas Kurbatoviç Härämov şähsän üze şıltırata.

- Sin ul gäzitkä närsä yazdıñ?! Minem abıynıñ Başbirmästän bernindi arba alganı yuk. Çep-çi yalgan. Cıyın! Kem siña şundıy närsä söyläde, häzer ük barıp açıklap kaytabız, - dide räis.

Şahi beraz şörläp kuydı. Çınnan da, mäsäläneñ bu yagın uylap citkermägän ul. Häzer tegelär bez alay söylämädek, disälär baş bette bit.

Nişläsen inde Şahi, kiyenep çıktı da utırıp kitte. Üze yul buyına uylanıp bardı. İh, başbirmäslelär töp başına utırtır mikänni?! Avılga kergändä yul ferma buyınnan uza. Sıyır abzarları, kormotseh şunda tezelep utıra. Kilä-kileşli Şahi şäyläp aldı, biş-altı keşe cıyılıp tora. Kemnär ikän, mal karauçılarmı, ällä aralarında belgeç, citäkçe işelär dä barmı? Bähetkä karşı, bolar tulı sostavı belän “buntarlar” bulıp çıktı. Säyran Näşerbanov, ferma mödire ähyarulla Nuhov, agronom Gamir Gafiyätov, traktorçılar Aydaş belän Nurgayan, barı tik Sänifä belän İlfak kına yuk.

Rayon başlıgı ädäple keşe ide, barısı belän dä isänläşep çıktı. Annarı süz kilü säbäbenä küçte. Şahi tın aludan tuktalıp kaldı, şikelle. Läkin hafalanuı, yul buyına ut yotkanday kilüe yukka bulgan ikän, Aydaş isemle traktorçı: “Belarus arbasın fälän vakıtta, Kilmät kuşuı buyınça fälän avılga iltep birdem,”- dip çatnatıp cavap kaytardı.“Kül buyı uramında, timer torba baganalı yorttan ozın gına buylı agay karşı çıktı, ber stakan arakı koyıp birde,”- dip kire kakmaslık mäğlümat birde ul.

İrnas Kurbatoviç bu faktnı şik astına alırga mataştı. Barıp çıkmagaç, kızıp kitep, cikerenergä kereşkän ide, läkin anı, üzennän dä nıgrak tavışlanıp, bik tiz tuktattılar. Gap-gadi traktorçınıñ rayon Sovetı räisenä kör tavış belän: “Kıçkırma!”- dip äytkänen kürep Şahinıñ da ise kitte. Aydaşnıñ iptäşläre dä çakırılmagan kunaknı abruylı keşe, zur citäkçe dip tormadılar. Bolar yä şulkadär barıp çıkkan, yä Cankıyarovnıñ etlekläre bik nık üzäklärenä ütkän, dip uyladı häbärçe. Şunısı yahşı, bu keşelär möstäkıyl hucalık korırga şulkadärle dä can açısı belän çat yabışıp totıngannar ikän, dimäk, şähsi mänfäğatlären kaygırtıp, bolgançık suda baka totıp kına yörüçelär tügel. Bolay uk üzsüzle häm berdäm bulsalar, ücätlekläre sünep kalmasa, moradlarına da ireşüläre mömkin. Şulay itep Şahi bu könne ber bäladän kotıldı, tik, bulaçakka çara yuk, digändäy, tizdän ikençe ber küñelsezlekkä kilep kaptı.

Nervılarım tınıçlanmasmı, dip şimbä könne su buyında karmak salıp utırdı. Berniçä vak-töyäk balıknı kurtka kesäsenä genä salıp kaytıp kilä. Bu vakıtta ul bik katı uyga çumgan ide. İke keşeneñ üzenä endäşüennän Şahi aynıp kitkändäy buldı häm, ğadätlänüe buyınça, küreşergä kulın suzdı. Yağni bolarnı akça sorauçı fanfurşiklar dip uyladı, ä alar söyläşüne näq şulay kul birep isänläşüdän başlıy.

- Akçam yuk? - dide ul hätere kalıp. Läkin tegelärgä akça kiräkmi ikän.

- Närsägä eçep yöriseñ?! - dide kaysıdır, tupas tavış belän. Şahi aptırap kitte, ul bit bötenläy eçmi. Yahşılabrak karasa, bu malaylarnıñ berse militsiyä kiyemendä ikän.

- Min eçmim, yalgışasız.

- Yuk, sin iserek!

- Minem bötenläy eçkänem yuk, bäylänmägez...

Şahi şulay dide dä atlap cibärde. Anıñ bu könne gomerdä bulmagança käyefe yuk, ul aru häm aç ide. Tizräk kaytası kilde. Läkin tegelär dä yugalıp kalmadı, şunduk Şahinı kuıp citep belägennän totıp aldılar.

- Sin iserekseñ, bähäsläşmä!

- Äyttem bit sezgä, min eçä torgan keşe tügelmen! Başka eşegez yukmı ällä?!

- Sin iserek. Häzer min sine utırtıp kuyam! - dide militsioner.

- Sin başta utırtıp kara, prokuror buldıñmı ällä?! - dide häbärçe üçläşep.

Bu cavap tegelärne çıgırlarınnan çıgardı häm alar yänä kilep Şahinıñ ike belägenä yabıştı.

- Ah, kara monı, işşu ışanmagan bula, häzer unbiş täülekkä tıgıp kuyabız.

- Poşel tı?!

Şahi näfrättän kaynıy ide. Bolardan kotılıp öyenä kaytu öçen başlarına taş orırga da äzer ide ul. Anıñ nik şulkadär açulı buluın, “ıçkınıp” kitü säbäben añlatıp ütik. Ber ay ike keşe öçen eşläde, şuña da şaktıy akça alırına ömet itte. Akça bik kiräk ide: avıru hatını daru ömet itep yata, tehnikumga da küptän tülärgä kiräk ide, yugıysä, malayın ukudan kuıp çıgaraçaklar. Tik, hezmät hakı ğadättägedän dä azrak ide. Çönki ul bik yış kolhozlarga çıgıp yörde, şul könnär öçen progul yazıp bargannar. Bu bäladän Şahinıñ yöräge kuzgaldı, ayak-kulları tıñlamas buldı. Bügen irtän barlı-yuklı akçaga kibettän on barıp aldı. Häm tagı da şok. Ber kapçık onnı ikençe kattagı fatirına çak kütärep menderde. Moña ul tämam koyılıp töşte, bu hälsezlekneñ vakıtlıça gına buluın añlamıy, kartayuım bilgese dip uyladı. On da kütärä almagaç, niçek yäşämäk kiräk... Kıskası, gomerdä dä bolay üze hälsez, üze açulı bulganı yuk ide. Näq menä şundıy mäldä, üç itkändäy, militsionerlarga kilep yulıktı.

Üzenä gomer bulmagan bäla yaguçılarnı Şahi üterep bärerdäy buldı. Kulındagı karmak sabın çıtırdatıp kıstı. Häzer menä bu äşäkeneñ küzenä can açuım belän törtäm, tayak miyen tişep ütäçäk, dip cäberläüçeneñ küzenä karadı. Tik kaydadır miyendä ber uy tibä ide: ä hatınıñ nişlär, ulıñ nişlär? Şahi yakın keşelärenä ni bulasın küz aldına kiterde dä, teşen kısıp bulsa da tıyılırga, tüzärgä buldı.

Kalganın centekläp söyläp torası yuk. Militsiyä bülegendä beraz cikergännän soñ, maşina belän dävahanägä alıp kildelär, apparatka örderdelär. Läkin menä gacäp, apparat aldaşa belmi ikän, Şahi sulagan havada alkogol yuk dip “äytä”. Militsionerlarnıñ borınnarı salındı, güyä alarnı olı şatlıktan mährüm ittelär. Kiregä bülekçägä alıp kilgäç, bülek naçalnigı üze aña ber säğatläp notık ukıdı. Şahinıñ ğayepläre zur ide: berençedän kiyeme pıçrak, gracdanin isemenä tap töşerä+ ikençedän, kesäsendä dokumentları yuk+ öçençedän, uramda turı atlamagan. Niçek kenä bulmasın, azak barıber kaytarıp cibärdelär. Şunda Şahi ihlastan Allaga rähmät ukıdı, ägär ul akıl-sabırlık birmäsä, bügen üzen dä, ğailäsen dä harap itä ide bit ul. Mäñge ükenerlek hata eşli yazdı ul bügen.

Tik şunısı añlaşılmadı, rayon Sovetı räise Härämov “zakazı” ideme bu, ällä akça eşlärgä çıkkan militsionerlarga oçraklı eläkteme? Niçek kenä bulmasın, balalarınnan da yäş militsionerlarnıñ üzen alkaş, hayvan, svoloç, dip atauları bik avır täesir kaldırdı. Avıl cirendä tınıç-tıynak yäşägän keşe bu süzlärneñ üz adresına äytelüen täütapkır işetä ide. Şulay itep Şahi, rayon üzägendä namuslı keşe dip sanalıp yörgän cirennän, ber adäm aktıgına äylänep kuydı.

“Buntarlar” härcirdä ölgermäkçe bulıp bar köçkä tırışıp yäşi torgaç, yaña yıl citkänen sizmi dä kalgannar. Häyer, alay disäñ döres tä bulmastır, hucalıkta eşläüçelär meñ mäşäqat belän köräşep, tirä-yakka ber karanıp alırga vakıt tapmasa da, ukıtuçılar, klub rabotnikları yoklap yatmagan, bäyräm kiläsen isäpkä algan häm menä digän küñelle kiçä äzerlägän. Sovhoz direktorı, avıl Sovetı tarafınnan onıtılgan başbirmäslelär, äcälgä üç itkändäy, gör kilep bäyräm itälär, haman da üzläreneñ kılıgı, ücätlege belän gacäpländerep kilälär ide.

Ozın süzneñ kıskası, Nurgayanga oşadı bäyräm, küñel kütärelep kitte. Kitmäslekmeni, Aydaş häm tagı ber-ike dustı belän çak kına “töşerep” tä aldılar, menä digän kontsert karadılar, citmäsä, lotereyagä äyber ottılar. Nurgayanga kurçak çıkkaç halık rähätlänep kölde. Öylänergä kız tapmıy yöri ideñ, menä siña kız! dip kıçkırdı ber törtmä tellese. Ä yeget, kurçaknı şunduk ber bäläkäç kızga büläk itkäç, zal gör kilep kul çaptı.

“Kız” digännän, anısı da tabılıp tora ikän lä ul. Hätta beryulı ikäü. Bu bolay buldı. Bäyrämne oyıştıruçılarnıñ berse älege dä bayagı Sänifä ide. Biyergä, cırlarga bulsa yalındırıp tormıy ul. Bu cırnıñ süzlären belmim, bu köygä bii belmim digäne yuk anıñ. Ä Yaña yıl kiçäsendä ul hat taşuçı bulıp algan. Menä çınnan da şäp käsep: “Kemneñ kemgä hat yazuın kem genä belä? Poçtalon gına belä!” Ul belgänne küplärneñ beläse kiläder dä bit... Tik hat taşuçı serne nık saklıy. Stena buyında yegetlär belän söyläşep torgan Nurgayanga Sänifä koş teledäy käğaz kisäge kiterep tottırdı. Yeget böklängän häbär yazuın açuga, anda Yaña yıl kotlavı tügel, ä bötenläy başka süzlär kürde: “Min sine yaratam!” Alma urlagan malay şikelle ul kulın tizräk kesäsenä yäşerde. İptäşläre şäyläp kalsa kölep hälne betererlär, ä bu, ni äytsäñ dä, kölä torgan eş tügel. Nindi kız üz hatın ber öyer yeget ukıp aygır kebek keşnäp toruın kürergä telär!

Tik kem ikän ul üze, kem yazdı ikän? Nurgayannıñ gamsezlege yukka çıktı. Ul beräm-beräm kızlarnı küz aldınnan ütkärde. Andıy süz yazarlık canga yakın avıl kızları küp tügel ul – Ayzadä häm Rufaliyä. Şulardan berseme ällä? Kaysı ikän? Yeget bu sorauga cavap taba almıy dulkınlandı, küñele tämam kuzgalgan ide. Läkin, eş monıñ belän genä betmägän ikän, poçtalon aña ikençe hat tapşırdı. “Min sine yaratam!” Bäy, monısında da şul uk süzlär. Menä siña bähet, ber vagon da ber arba. Beryulı ike kızdan mähäbbät süzläre işetü kemgä tätegän? Tik şunısı gına beraz eçne tırnıy: süzläre bar, üzläre yuk. Üzlären tabu sineñ eşeñ inde, yegetkäyem.

Nurgayan tagın da ber tapkır avıl kızların barlap çıkkaç, Ayzadä belän Rufaliyägä tuktaldı. Döres, teläsä kaysı kız, hätta, şayartıp, üsmer kız-kırkın da yazgan buluı mömkin, tik Nurgayan üze telägängä üze ük ışanunı hup kürde. Küñeleñ kemne söysä, şul matur, dilär, hiçşiksez Ayzadä belän Rufaliyä bu. Ä yegetkä inde ike kıznıñ bersen saylarga kala.

Äye, tege çakta yulda oçragan kız Ayzadä ide, anı Nurgayan ber-ike märtäbä ozatıp ta bargan ide inde. Läkin Rufaliyä dä küñeldän kitmi.

Yaña yıldan soñ ber-bersenä ohşagan könnär ütä tordı. Citäkçelärneñ üz hästärlege, alar möstäkıyllek alu öçen tırışsa, eşçelärneñ burıçı – üz eşeñne namus belän başkaru. Häyer, ğıynvar-fevral aylarında avıl küp mäşäqatlärdän arınıp, beraz tın alıp tora. Bigräk tä mehanizatorlarga eş az. Ä yäşlärgä şul gına kiräk, yartı tönsez klubtan kaytmıylar. Nurgayan veçerga barışlıy kayçak dustı yanına sugıla. Bu yulı da şulay itte. Ul kergändä Aydaş enekäşe Nail belän närsä turındadır kızu gına gäpläşälär ide. İsänlek birgäç, Nurgayan Nailgä süz kattı:

- Niçek hällär, Nail, ukıp bulamı?

- I-ı.

- I-ı, mı-ı, - dip ürtäde tuganın Aydaş. Ädäbiyättan “ikele” algan. Tapkan avır fän, min anı su urnına eçä idem.

- “İkele” yahşı tügel inde ul, Nail, tugan tel belän ädäbiyättan aksarga yaramas ide. Başka fännärdän eşlär niçek soñ?

- Yahşı.

Aydaş enese hakında bolay dip östäde:

- Belmässeñ anı, yä fizika ukıy, yä – tarih. Nindi urtaklık bar disäm, yeget kisäge yülär ber uy belän hıyallana, imeş. Änä, kulındagı kitabına iğtibar it.

Nail “Tatarstanda gracdannar sugışı” dip atagan kitap ukıy ikän. Ber dä mäktäptä täqdim itelgän äsbapka ohşamagan. Malay çınnan da tarih belän nık kızıksına ahrı. Üsmerlär öçen bu siräk küreneş. Säbäbe nidä? ä säbäbe Aydaşnıñ arıtabangı süzlärennän añlaşıldı.

- Altın ezlärgä cıyına ul. İmeş, gracdannar sugışı vakıtında aklar altın äyberlären, akçaların cirgä kümgän. Mohovoyı digän ber urıs avılı bulgan bit inde, şunda beznekelär alarnı bik nık kısrıklagan. Tegelär dä küp bulgan, läkin yılga borılışında kamauga eläkkännär. İsän kotılu ömete kalmagan. Citmäsä, kızıllar berniçä tup kiterep ürge yardan yadrä tondıra başlagannar. Kıskası, ofitserlar altın portsiğar, säğat kebek äyberlären bakça buyındagı bagana töplärenä kümgännär, dilär.

- Monı minem dä işetkänem bar ide, çın buldı mikän?

- Anı kem belsen inde. Çın bulsa, ällä kemnär kilep kat-kat kazıp betkän bulırlar ide. Nailgä änä şul kolçakçılar altını tıngı birmi, barıber tabam, di. Şuña da tugan yak turında nindi kitap-fälän kürsä, barısın da ukırga tırışa. Äyterseñ, anda fälän-fälän urında fälän kapka töbendä häzinä kümep kuydım, dip kemder yazıp kaldırgan.

- Döres, anda altın tapkançı eskert eçennän enä ezläve ciñelräk.

- Döres tügel, - dip çäpçep kitte Nail. – Min barıber tabam! Abıy bulışsa, tizräk tabar idem...

- Şulaymıni? Sin, Aydaş, Mohovoyı avılın traktorıñda sörep çıgasıñ, ä Nail saban artınnan altın cıyıp yöri. Kızganıç, bayıp kitsägez, minem belän isänläşmässez dä inde, - dip yılmaydı Nurgayan.

Malay anı karaşı belän çänçep aldı, läkin endäşmäde. Ä Aydaş bolay dide:

- Sin minem enekäştän bik kölmä äle. Ğalämät citdi keşe ul, üzenä kürä planı bar. Minoiskatel eşläp birüne sorıy ul minnän, min bit inde armiyädä ul närsäne beraz totkan keşe. Tik anı traktor timerennän eşläp bulmıy şul, kayber çeterekle detallär kiräk.

Şulay söyläşä-söyläşä Aydaş kiyenep betkäç, ike dus klubka yünäldelär. Alar kilep kergändä yäşlär baytak cıyılgan ide. Arada Ayzadä belän Rufaliyä dä bar. Nurgayan bügen klubka bik teläp kilgän ide, tik şuşı kızlarnı kürügä niçekter gamsezlege, uyın-kölke kaygısı yukka çıktı. İsem öçen genä digändäy, ber-ike tapkır tantsıga çıktı da tik utırdı. Nigäder berse belän biyesä ikençese üpkälär tösle. Kem belä, bälki, Nurgayan alarnıñ uyında da yuktır, ämma härkem üzen genä dönya kendege itep toya bit, yeget tä şulay uyladı häm utırgan cirennän şuşı kızlarnı küzätä, çagıştıra başladı. İkese dä matur, açık yözle, mölayım, yagımlı, buyga bertigezlär, ülçäügä bastırsañ, avırlıkları da berder äle bolarnıñ.

Üzlären kürmäsäñ, şuşı süzlärgä karap bolarnı ike tamçı suday ohşaş, dip uylarga mömkin bulır ide. Süz belän genä kızlar maturlıgın tasvirlap bulmıy şul. Ä çınında isä alar bötenläy dä ohşaşmagan bit. Rufaliyä niçekter yomrı beläkle, şundıy uk gäüdä, tügäräk yöz, ä Ayzadä ozınçarak yözle. Rufaliyä oyalçan, dulkınlangan sayın bit oçları alsulanıp ala, kıyusızrak, läkin avılça tazarak ta. Ä Ayzadä keşe küzenä kıyu karıy ala, ämma uyçan, yözendä genä tügel, bar kıyafätendä ukımışlılık, näzäqatlek çagıla. Tik beraz artıgrak tügel mikän? Avıl öçen, diik.

İkesen dä matur didek. Tik bolarnıñ çibärlege törle, rässamga kuşsañ, ul bolarnı niçek sürätlär ide ikän. Rufaliyäne bolay küz aldına kiterergä mömkin: çäçäkle külmäk, kıska ciñnär, matur yomrı beläkläre alan çäçkälären kükrägenä kıskan, ozın çäçen cil tuzgıtkan kıznıñ ak märmär çigäse, keçkenä näfis kolagı açılgan. Kıznıñ küzläre, äye, min bähetle! dip karıy. Tıgız irennäre nindider yahşı süz äytergä cıyına sıman.

Ä Ayzadä? Anısı inde zäñgär kostyumnan, kükrägendä vuz rombigı, ak yakalı külmäk. Kulında kaläm belän däftär bulır. Turı mañgayı astındagı zäñgär küzläre niçekter yırakka karagan şikelle, güyä ul berkem dä kürmägänne kürä. İrennär üzsüzle keşelärneke şikelle beraz kısılgan, äytereñ, sezneñ belän bik söyläşergä telämim äle digän kebek.

Yarıy, soñ bu çagıştırudan nindi näticä yasarga bula? Mögayın, bolay äytergä mömkinder: Rufaliyäneñ cilkäsenä ber kapçık bäräñge salsañ,“ıh” ta itmi alıp kitep urnına iltep kuyaçak. Ä Ayzadägä yökläp kara! İñnärennän seltäp kenä töşeräçäk. Östävenä, näfrätle karaşı belän çänçep üteräçäk. Şunnan kilep närsä dip uylarga, nindi fähem alırga tiyeş Nurgayan? Hiç ikelänüsez şunı äytergä bula, sineñ tiñeñ – Rufaliyä! Ul gadiyeräk, añlayışlırak, avıl cirendä tormış kötü öçen dä buldıklırak şikelle. Ä Ayzadäneñ közge pıçrakta bäräñge çüpläven, yäisä sıyır savıp utıruın küz aldına kiterüe avırrak.

Uylap karaganda, iñ kulay kız Sänifä ul. Anıñ belän urtak tel tabıp bula, kıyınlıklarga da bik ise kitmi, tırışlıgı, üz digänendä tora belüe belän alarnı ciñep, küñelen töşermi yäşäp yata. Keşelärgä tiz ışana, ihtiram itä. Şul eçkersezlege häm berkatlı buluı arkasında Sänifä harap bulıp kuydı da inde. İrdän ayırılgannan soñ ul häzer yegetlär öçen bıltır yaugan kar.

Änä şundıy uylar uylap utırdı Nurgayan. Keşe tikşerü gönah, dilär, monıñ belän bähäsläşep bulmıy. Tik härnärsäneñ yahşı yagı da bar, şikelle. Şuşı könnän soñ Nurgayanga üze öçen Rufaliyäneñ yakınrak buluın añlarga, yegetkä ike narat arasında adaşmıy döres yul saylarga mömkin ide inde. Ämma ul ike ut arasında bärgälänep yörüen dävam itte äle.

Yazgı koyaş cılı şul. Küz açıp yomgan arada basular kibep tä ölgerde. Nurgayan kinänep-kinänep cir sörä. Allaga şöker, bıyıl da yagulık, zapçast tabıp, yazgı kır eşlärenä vakıtında çıktılar. Nurgayannıñ eşe – cir sörü. Başta sabanaşlıklar öçen, annarı par, soñrak tuñga sörü başlana. Cäy buyına kırdan kaytmıy. Eşläve rähät. Tabiğat yäme üze keşe küñelen cilkenderä, hisländerä, ahrısı. Anıñ cire dä nindi, avılnıñ iñ irken, uñdırışlı basuı, citmäsä, tip-tigez. Bu siña Kırıntau tügel, sabanıñ kagılıp yödätmäs. Balaçakta biregä kakı, kımızlık cıyarga kilä idelär. İh, ul gamsez balaçak!

Çü, cir çitendä, urman aızında kem yöri soñ? Ayzadä bit bu! Närsä ezläp sährä gizä ukıtuçı kız? Nurgayan, traktorı kız turısına kilep citügä, anı tuktatıp, işekne açtı.

- Ayzadä!

Kız çäçkä cıyıp yöregän cirennän yalt itep turayıp bastı. Aptıraulı karaşı ber mizgeldä şatlık nurlarına kümelep, yözendä yılmayu cäyelde.

- Sinmeni, Nurgayan?

- Sineñ yulıñda minnän başka kem oçrasın tagın. Närsä eşläp yöriseñ bu yulı? Göllämäñ çäçäkkä tügel, peçängä ohşagan.

- Kölmä, Nurgayan. Bu göllämä tügel, gerbariy dip atala. Balalarga bik şäp gerbariy cıyıp biräse ide.

- Soñ, sin bit ädäbiyät ukıtuçısı!

- Biologiyä fänennän dä ukıtkanımnı beläseñ lä inde, Ukıtuçılar citmi bit.

- Ber süzem dä yuk. Bik häybät. Filolog bulgaç, üsemleklär telen dä añlıysıñdır äle. Yarıy alaysa, äydä, utır, traktorda yörtäm üzeñne, - dide Nurgayan.

- Anda utırıp min nişim, sin bit kaytmıysıñ.

- He, kara anı, ä kış köne “anda utırıp min nişlim” dimädeñ, cılı kabinaga eläkkäç rähmät äytteñ tügelme?

- Äle dä rähmät äytäm, tik...

Kız başkaça süz taba almadı, ämma niçekter kıyar-kıymas kabinaga ürläde.

Nurgayan gaznı arttırdı. Artınnan çem kara tufrak kaldırıp, traktor alga kuzgaldı. Korıç aygır cirne ber äylände, ike äylände, tik tuktap çuar külmäkle zifa kıznı töşerep kaldırırga anıñ isäbe yuk ide, şikelle. İke yäş närsä hakında söyläşkänder, anısın traktor göreltese yäşerde, tik ukıtuçı kız kimendä ber säğat kabinadan töşmäde.

Menä, nihayät, basunıñ avıl yagına karagan başına citkäç, korıç at tuktap kaldı. Yeget belän kız kabinadan çıktı. Ayzadä çirämgä baskan, Nurgayan kirza itekläre belän taza imändäy nık itep kara cirdä basıp tora. Kullar kulga totaşkan. Ä arada burazna. Alar şulay ozak tordı, tik tar gına buraznanı ikeseneñ berse atlap çıga almadı.

Ayzadäne ozatkaç, Nurgayan boyıksıp kaldı. Şuşı yagımlı, beraz gına artıgrak näzäqatle kız anıñ öçen kem? Ni duslaşıp kitä algannarı yuk, ni yat tügellär. Üzläre ber-bersenä tartılgan sıman, ä menä sin mineke, min sineke dip ışanıç belän yörmilär. Nurgayan, uylarına birelep, tagın küpme sörgänder, basu yulında uçastkovıy Garun maşinası kürende. Yegetneñ käyefe kinät kırıldı da kuydı, nigäder yaratmıy ul elekke avıldaşın. Malay çagınnan uk et can ide, militsioner bulıp algaç, tämam bädbähetkä äylände. Hiçşiksez, ber alamalık uylap yöri bu, başkaça bulmas.

- İte kayda? - dip tamak yırttı Garun.

- Närsä?

- İte kayda, dimen?! - dip vlast ähele tavışın tagı da kütärä töşte häm döber-şatır traktor kabinasına menep kitte, urındıklarnı kütärep karadı. Tik ezlägänen taba almadı.

- Svoloç, oyalmıyça niçek keşe malına kul suzasıñ?

- Añlatıp biregez äle, närsä yugalttıgız? - dip kulların cäyde Nurgayan.

Garun yalgız tügel ide. Hisapçı häm avıl Sovetı deputatı Faukıynı, arkılı uramda yäşäüçe Miftahetdin abzıynı utırtkan. Yegetneñ gasabilanıp soravına Miftahetdin cavap birde:

- Sarıgım kaytmagan ide. Äle kilep tirese belän başın änä tege yırganaktan tabıp aldık. Sineñ eşeñ, ahrı.

- Menä siña mä! Nu äytteñ sin, abzıy. Sineñçä, min şundıy keşemeni?!

- Ällä inde, aptıraudan äytäm. Kemder suygan bit.

- Ul, ul. Kem bulsın tagın. Monda anardan başka keşe yuk bit, - dip çäçräde Şöpşä Faukıy.

- Anısı bolay da añlaşıla bit inde, - dip alan yañgırattı uçastkovıy. – äydä, sünder traktorıñnı, min sine rayonga alıp kitäm. İke-öç yıldan kaytırsıñ.

Bu süzlär Miftahetdin kartka oşap citmäde.

- Tuktale, enem, - dide ul Garunga, - sabır itik äle. Bälki, eşne alay zurga cibärmäbez. Nurgayan suyganın kürgän keşe yuk bit äle. Kürüçe bulsa, ikençe häl...

Bu minutta häylä çülmäge Faukıynıñ da başınnan ike törle uy ütte. Çınnan da, sugalmagan zur kütärä, di, Garunnıñ Nurgayannı törmägä utırtırga köçe citärme? Nişlärgä? Ul uçastkovıy gına bit, anda militsiyä naçalnigı, sud, prokuror bar. Nurgayannıñ iptäşläre, bigräk tä Säyran anıñ öçen köräşmi kalmas. Ä Näşerbanovnıñ rayonda üz keşeläre bar. Monı Faukıy bik yakşı belä. Nurgayannıñ sarık urlavın isbatlıy almasalar, üzläre hur kalaçak. İñ yahşısı, eşne zurga cibärmäü, ä Ruşanovnıñ ugrı buluı turındagı häbär tiz taralaçak, adäm risvayı bulaçak ul. Bezgä anıñ älegä şunısı da citep tora, dip uyladı här adımın ülçäp atlarga öyrängän hisapçı häm Miftahetdin süzen huplarga buldı.

- Çınnan da, Garun tugan, avıl danın satmıyk äle. Bälki, bolar üzara kileşerlär, ä?! - dide ul, uçastkovıynıñ ni uylavın küz karaşınnan toyarga tırışıp.

Bu yünsezlärneñ tärtäne kire borularına vlast väkileneñ cen açuları kilde. Ul laç itep cirgä tökerde.

- Tfü sin, anañnı kort çakkırı! Bu qadär dä işäk zatı bulırsız, dip uylamagan idem. Teläsägez nişlägez, alaysa. Ruşanov, işetäseñme? İrtägä ük Miftahetdin abzıyga sarık hakın ikelätä itep tülä, añladıñmı?! Yugıysä, protokol tözep, eşeñne sudka tapşıram min sineñ, beldeñme?

- Yarar, - dide Nurgayan. Tagı da närsä äytsen inde ul. Barıber kümäk avız süze hak, yalgıznıkı gel nahak. Süz köräşterü mäğnäsez. İkençe könne, vakıtın tabıp, Miftahetdin kartka kitte.

- Abzıy, - dide ul katgıy itep, - sineñ sarıgıñnı kürgänem dä yuk, akmı, karamı ikänen dä belmim, tik şulay da akçasın biräm. Sezneñçä bulsın. Miña bäylänep, namusımnı pıçratıp yörmägez!

- Soñ bit, kem belgän, sarık kaytmadı, Garun mine alıp barıp urının kürsätte. Ruşanov eşe, dide, - dip kart söylänep kaldı, ämma Nurgayan anı tıñlap tormadı, ere adımnar belän bu yorttan yıraklaşırga aşıktı.

Külägä belän yamanat ikese ber inde ul, alardan kaçıp kotılgan keşe yuk. Nurgayan näq änä şuña, halık arasında nahak süz taralmasın, hurlıktan saklanu öçen genä Miftahetdin kartka ber uç akça tottırdı. Läkin, kaya ul! avılnıñ gaybätçeläre yal belämeni. Änä bit, änise niçä kön cenazadan kaytkan kıyafättä yöri. Elekkeçä yılmayganı yuk, karçıklarça küz çitlären cıyırçıklap kölgäne kürenmi. Belä Nurgayan ana yörägen närsä borçıganın. Ana küñele – balada, dilär. Berniçä kön yeget bu hakta endäşmi yörde, ä inde änisenä ber dä elekke mölayımlıgı kaytmagaç, anı şöbhälärennän arındırırga uyladı.

- Äni, sin inde ber atna boyık yöriseñ, närsä buldı?

Taibä karçık ulına sınap karap tordı. Ni tösle başlarga soñ süzne.

- İ-i, ulım. Sineñ hakta ber naçar süz işettem, şul döresme?

- Añladım. Yuk, älbättä, döres tügel.

- Alaysa?!

- Alaysa da, “bolaysa” da tügel: Garun tugan könen ütkärgän. İptäşlären cıyıp Cildäk buyında şaşlık kızdırıp yatkannar, menä şul. Ä gäyeben miña yapmakçı. Kilmät şaykası bit inde ul, annan närsä kötäseñ...

- Şulaymı? Döresen äytkändä, ışanmagan da idem. Andıy hösetlek siña has sıyfat bulırga tiyeş tügel. Sin Tuymöhämmät äüliyä näsele.

- Şulay, äni, yukka borçılma. Äytkändäy, tagı da ällä närsälär uylap tabar äle ul, ällä nindi ğayeplär tagar. Miña da, başkalarga da. Şulay bulgaç, yuk-bar süz işetsäñ, poşamanga töşmä.

- Yarıy alaysa. Ulım. Tik avıl halkı törle bula, ışanıp kuyuçılar da tabılır. Tuymöhämmät näselenä sarık karagı iseme yörtü hiç tä kileşä torgan eş tügel.

Nurgayannıñ änise belän söyläşüdän küñele ciñeläyep kaldı. Yanıñda ruhi tayanıçıñ buluı üze zur kuanıç. Häm ul bik teläp äñgämäne dävam itte.

- Äni, sin şul Tuymöhämmät babaynı bügen tagı iskä aldıñ, elek tä äytkäneñ bar ide. Kem bulgan soñ ul, söylärgä telämiseñme?

- Tuymöhämmät äüliyä bezneñ näselneñ başı. Sin beläseñ bit, min monda, Başbirmäskä, kilen bulıp töşkän keşe. Ä minem tugan avılım Kotlıyar monnan kırık-ille çakırımda. Anda taş mäçet bar, şunı Tuymöhämmät salgan.

Bababız Kotlıyarnıkı tügel, kaydandır kilep çıkkan, ahrı. Avıl aña bik oşagan. Bormalanıp-uralıp yılga agıp yata, yakında urmanı, tavı, çişmäläre, igen kırları – barısı da bar. Avıl üze sözäk ür itägendä, kaşlıkka urnaşkan, tönyaktan urmanga ışıklanıp, könyak koyaşına karap könbagış şikelle açılıp yatkan sıman. Kıskası, huş kilgän bu cir Tuymöhämmätkä.

Bik dini keşe bulgan ul üze. Ä mäçet yuk. Menä şunda Tuymöhämmät gıybadät yortı tözergä karar itä. Agaçtan da tügel, nık itep, taştan salmakçı bula ul anı. Tik menä şunısı añlaşılmıy, ni öçender şundıy zur eşkä berüze totına. Yılga buyınnan kaşlıkka berämläp ällä niçä yıl ak taş taşıy. Arıp, hälsezlänep, kartayıp betä. Tuymöhämmätne izgelege, äüliyälege öçen barısı da hörmät itä, şuña da avıl halkı aña bik teläp bulışır ide, tik kart üze riza bulmıy.

Başta ber ir at arbasına töyäp taş menderep karıy. Tuymöhämmät bu keşeneñ igelegen kire kakmau öçen genä anardan ber taş ala, kalganın urınına iltep buşatunı taläp itä. İkençe tapkırında avıl kilennäre yärdäm itmäkçe bula. Tik babay bolardan da häyer öçen berär taş ala da, başkaça bulışmaska kuşa. Taş taşu sezneñ eş tügel, di. Ä Tuymöhämmät äytkän süzgä karşı töşü ğadäte bulmagan. Çönki kart siher köçenä dä iyä bulgan, im-tom eşen dä yahşı belgän, küräzä itü säläte dä bulgan ikän. Äüliyä dip yörtkännär anı.

Şulay Tuymöhämmät ap-ak taştan berüze mäçet salıp mataşa ikän. Berzaman kük yözen kinät kara bolıt kaplap ala, tuzan kuptarıp, agaçlarnı yıga-bögä tufan kütärelä. Häm menä: şomlı bolıt eçennän çem-kara aygırlar cigelgän faetonda ällä nindi yat kiyemdä ber zat kilgäne kürenä. Monıñ atları cirdän çabamı, havadan oçamı, belmässeñ, härtaraf tuzan häm bolıt öyermäsenä uralgan bit. Läkin äüliyä kart şunduk tanıy monı, bu – İblis!

Ä İblis süzgä kereşä. Tuymöhämmätkä ul ällä nilär väğdä itä başlıy. Altın-kömeş, akça, şärab, hatın-kız, rähät tormış, patşa sarayları, zatlı kiyemnär, tulpar atlar häm başkalar häm başkalar. Tik almaşka İmanıñnı gına bir, di.

Äüliyä riza bulmıy. İblis anıñ sayın nıkışa, ul İman siña närsägä genä kiräk, di. İmanıñ siña taş taşırga bulışamı, ällä tamagıñnı tuydıramı, östeñ bötäytäme, sırhau-talçıgularıñnı ciñeläytäme, di. Ä İmanıñnı miña birsäñ ozak yäşärseñ häm gomer buyı rähät çigärseñ, dip kıçkıra. Kart riza bulmagaç, ahırda anı yülär dip orışa başlıy.

Äüliyä İbliskä cavap birä. Kit biredän! Min sineñ kotkıña aldana torgan keşe tügelmen, di. Häm Hodaydan yärdäm sorap doga ukıy başlıy, bu kara yözdän, bozıklık patşasınnan üzen kotkarunı ütenä. Nindider doganı kıçkırıp ukıp betügä İblisneñ kinät töse kaça, ul kıçkırıp faetonına ava häm tiz arada yuk bula.

Eşli torgaç, Tumöhämmät berzaman mäçetne tözep betä. Tik ul bu vakıtka inde nık kartaygan bula. Könnäre betkänne sizep karçıgına äytep kuya: “Min kayda can täslim kılsam, cäsademne şuşı urında cir kuyınına tapşırırsız,”- di. Häm berkönne ülep tä kitä. Kartı ozak öygä kaytmagaç, ni buldı ikän, dip karçıgı mäçetkä barsa, äüliyä sacdä kılgan hälendä katıp kalgan ikän.

Şunnan, nişläsennär, kartnıñ mäyeten yuıp, käfengä törep, şäriğat kuşkannı başkaralar da, kütärep ziratka alıp kitälär. Tik anda barıp citälmilär, kaberstannan ber törkem keşe karşıga yögerep çıga. Äle genä bez kazıgan kaber üzlegennän yabılıp kuydı, citmäsä, kara cir yäşel çirämgä äylände, çäçkälär üsep utıra, botaklarda koşlar sayrıy, dilär.

Aptıragan halık mäyet kütärgän kileş kire borılıp mäçet yanına kilä. Ä monda, ni gacäp, kaber äzer ikän. Ber genä keşe dä anı min kazıdım dimi. Hoday kodräte belän hasil bulgan kaber. Äüliyä iskärtep kuygan ide bit. Şunı islärenä töşerep, Tuymöhämmätneñ nindi böyek, ilahi can buluına tagı ber kat inanıp, märhümneñ gäüdäsen avıl agayları Allahıga tapşırıp cirläp kaytalar. Menä şundıy keşe bulgan ul bezneñ borıngı bababız Nurmöhämmät.

Nurgayan rivayätne ihlas tıñladı. Älbättä, legenda buınnan-buınga küçä kilep “şıta” bargan häm äkiyätkä äylängän. Läkin, nigezendä çınbarlık yatuı da mömkin, çönki taş mäçet bar bit. Döres, häzer inde ul häräbä hälendä, läkin kayçandır kemder tözegän bulgan bit. Nurgayanga äniseneñ hikäyäte nık täesir itte häm ul körsenep kuydı.

- Tatarlarnıñ da Sizifları bulgan ikän.

- Ni diseñ, ulım?

- Äy, yuk la. Borıngı zamanda grek halkınıñ Sizif isemle patşası bulgan. Gönahları öçen anı allalar cir astı dönyasında avır taşnı tau başına tägärätep mengezergä mäcbür itkännär. Läkin Sizif küpme genä tırışmasın, taş, inde menep citte digändä, tägäräp töşep kitä ikän. Sizif yañadan etä başlıy. Kıskası, mäñge betmäs mäğnäsez eşne Sizif hezmäte, dilär.

Taibä karçık rizasızlanıp baş çaykap kuydı.

- Mäğnäsez diseñme, ulım? Yalgışasıñ. Mäçet tözü – Hoda karşında gayät savaplı, zur eş. Monısın min äytmäsäm dä añlaşıla. Tik bu mäçetneñ ber hikmäte dä bulgan, dilär.

- Nindi hikmät soñ ul?

- Menä Tuymöhämmätkä dä sineñ kebek ber mänseze sorau birgän ikän: yänäse, mäçet tözep nindi fayda küräseñ inde, bu ğamäleñnän nindi fayda tabasıñ, digän. Ä Tuymöhämmät äüliyä aña: “Min tügel, halık fayda kürer, bezne yuktan bar itkän Allahıbızga gıybadät kılıp küñelen paqlär. Ä berzaman bu mäçet avıl halkın ülemnän kotkaraçak,”- digän.

Äüliyä vafatınnan soñ küpme vakıt ütkänder, häzer anı kem belsen, läkin äytkäne ras kilgän. Avıl tüzep torgısız esse ber köndä küz açıp yomgançı yanıp betkän. Halık rizıksız, kiyemsez kalgan. Açlık başlangan. Şunda kemder Tuymöhämmätneñ süzlären isenä töşergän häm halık mäçetkä kilep, cil-yañgırdan ışıklanıp yäşi başlagan. Ber adäm, kızıksınıp, idän taşın kütärep karasa, asta baz ikän. Şul bazda yıl buyı yäşärlek häm orlıklık igen tapkannar. Menä şulay isän kalgan Kotlıyar avılı.

Nurgayan bügen, äkiyät tıñlagan bala sıman, küñele erep, tatlı hıyallarga birelep yoklarga yattı. Nişläpter, berençe tapkır, kiläçäktä barısı dı bulır, tormış caylanır digän ömettä yokıga taldı. Tik ul “caylı” tormış bik yırak ide äle, çönki Kilmätlär, Garunnar bolarga kön kürsätmäs öçen, bernindi äşäkelektän dä baş tartmaslar.

Äye, çülneñ kamışı bulmas, yamannıñ namusı bulmas, dilär, Garunnıñ zähär zihene haman da alamalık uylamakta ide. Tege könne, yağni şahitlar itep Faukıy belän Miftahetdin kartnı utırtıp Ruşanov yanına kitep barganda kırdan kaytıp kilüçe kıznı kürmäde tügel ul, kürde. Bik yahşı kürde, küzläre büre küzedäy ut çäçte. Şunda gına eşen eşlise ide dä bit! Tik älege yünsez şahitlar bar. Tüzde yeget, berni dä sizdermi maşinasında uzıp kitte. Ä häter kulyaulıgın töyenläp kuydı. Ägär dä ul kız traktorçı Ruşanov belän dus ikän, monı eşläve bigräk tä motlak. Borının kütärgän bändägä şul kiräk, koyrıgı kapkaga kısılgan köçek şikelle çinasın äydä, başındagı çäçen yolıksın.

Üçlekle uylardan Garunnıñ küzläre yaltırap kitä. Beryulı ike kuyan tota bit ul. Täti kıznıñ da rähäten kürä, traktorçını da töpsez çumanga utırta. Menä şulay bula ul Garun belän bäylänsägez, belegez minem kem ikänne?..

Küñelgä kilgän alga kilä – Garun da ämälen uylap taptı. Ayzadä añardan çakıru algaç, gacäplänmäde, çırayın sıttı. Gacäplänäse yuk, Miftahetdin abzıynıñ sarıgı turında soraşır. Kürmädeñme, belmädeñme, sin bit Ruşanov yanında bulgansıñ, diyär. Tik uçastkovıy alay kılanmasa da bulır ide. Nurgayanga mondıy bäla yabu – üze namussızlık. Dimäk, aña Garun yuramal bäylänä, ahrı. Mondıy äşäkelek çıraynı sıttıra ikän şul ul.

Şulay da, vlast väkile çakırgan ikän, barırga kiräk. Ayzadä kabinetka kilep kerü belän Garun sikerep torıp işekne bikläp aldı. Ozın ärsez kullar kıznı karmalarga, kiyemen yolkırga kereşte. Anı-monı abaylamagan Ayzadä mondıy kabähätlektän akılın cuyıp, ber mizgelgä torataş sıman katıp kaldı. Ä isenä kilgäç, canfärman köräşergä kereşte. Üç itkändäy, cäyge çellä bulganga, kıznıñ kiyeme dä bik yuka ide şul. Körmäkläşä torgaç, anıñ kulları kayırılıp, avırtınıp bette. Ni äytsäñ dä, Garun köçleräk ide, ul Ayzadäne barıber yıgıp salıp idängä kıstı. Tegese can açuı belän militsionernıñ iñbaşın teşläde. Garun yaralı yırtkıçtay ükerep sikerep tordı. Küzläre akaygan, yöze ifrat kurkınıç kıyafätkä kergän. Bu minutta ul tämam kotırgan, nişlägänen üze dä añlarlık häldä tügel ide. Şuña da kız anıñ korbanına äylände. İdännän kütärelep kilüçe Ayzadäneñ başına Garun bar köçenä kiterep suktı. Kız äylänep kitep kak idängä yöze belän barıp töşte. İnde añsız korbanınıñ militsioner kiyemnären yolkırga, ayakların kayırırga kereşte...

Keşe üz-üzenä kul sala. Ä isännär gacäpkä kala: aşarına bar, torır urını, eşe – ni citmägän. Tik bändä matdi avırlıklardan kurkıp mondıy adımga barmıy, anı ruhi hälaqät mäcbür itä. Adäm balası nikadär ählaklı, tärbiyäle, paq bulsa, şulkadär ük hurlana da şul. Hurlıktan ülem artık, dip döres äytkännär. Şuña da Ayzadä yäşäü turında uylamadı. Ul barı tik “niçek” digän sorauga cavap ezläde. İñ kurıkkanı äti-änise ide. Alar monı niçek kiçerer, niçek tüzärlär? Yuk, Ayzadä yakınnarı küz aldında tügel, ikençe ber cirdä “kitärgä” tiyeş. Hätär häbärne yat keşe kilep äytsä, bälki, yahşırak bulır. Üzençä şuylay uyladı Ayzadä. Ällä tagı başka säbäplär dä bar ideme? Häyer, küp vakıt keşeneñ kılıgın añlap ta bulmıy. Niçek kenä bulmasın, kız, yuk säbäpne bar itep, Başbirmäskä kitte. Fatir hucaları Miftahetdin kart belän Möbäşirä karçıknıñ öydän çıkkan çakların kötep, äbineñ ber kap daruın üz yanına alıp kuydı.

Ayzadäneñ nindi halättä tön citkänen kötüen söylärgä alınmıym. Andıy hälne añlatırlık süz yuk ul. Mizgele yıl sıman toyıla. Şulay da berzaman barıber tön kilde, kartlar yokıga taldı. Häm şunda kız yäşergän daruların tartıp çıgarıp kaudarlanap yırtkalarga, uçlap-uçlap avızına tutırırga kereşte. Yotuı avır ide, su alıp kuyarga uyı citmägän bit, ämma avır dip tuktap kalıp bulmıy. Ülüe ciñel bulmas inde ul. Anıñ avırı menä häzer başlanaçak. Kıznıñ kaltırangan kullarınnan töymälär idängä koyıldı, kayber kaplarnı kayçısız yırta almadı. Läkin moña kız artık iğtibar birmäde, aşaganım bolay da biş tapkır ülärgä citäçäk inde, dip uyladı ul. Berazdan biçara kız aşkazanınıñ kirpeçtäy avırayuın toydı, ä avızı tuñganday buldı. Ä üze haman da yaña paketlarnı yırta-erta kübräk daru yotarga tırıştı.

İnde buldı. Yat ta köt. Kız urınga suzıldı. Can birgändä käkräyep-bökräyep kalmaska ide, dip uyladı. Ozak yattı ul. Ämma haman da isendä. Äcälneñ äsäre dä yuk. Tik bik katı böyerläre avırta başladı. Berazdan bu avırtu şulkadär köçäyde, has ta oçlı imän kazık tıgıp kazınalarmıni. İnde kıznıñ tüzärlege kalmadı, yörägem tuktap, tınıç kına “yokıga” kitärmen dip uylagan idem, Hodayım, şulay cäfalanıp ülärmen mikän, dip, kurkuga kaldı ul, böyer öyänäge vakıtında.

Olı keşeneñ yokısı sizger. Ayzadäneñ kinät-kinät kıçkırıp cibärüenä Möbäşirä karçık bik tiz kuzgaldı. Kız bülmäsenä kerep utnı kabızıp cibärsä, kurkuınnan artka çigep kuydı. İdängä daru töymäläre taralgan, ä kız ni eşlärgä belmi bärgälänä, teşlären kısıp ıñgıraşa. Yä Hoda...

Miftahetdin sugış veteranı bulganlıktan, öydä telefon bar ide. Kart feldşerga şıltırata başladı. Ä Möbäşirä kız yanında kaynaştı. Bähetkä karşı, mondıy oçrakta berençe yärdämne kürsätä belä ide ul. Köräş irtängä qadär dävam itte. Kıznıñ böyerläre yomşagrak bulıp çıktı, şuña da alarga avırlık kilgän. Ä böyer öyänäge tüzärlek çir tügel. Ayzadä vakıt-vakıt huştan yazıp kaldı, kazık kadaganday kinät avırtu kabatlanıp cäfaladı. Şulay da tañga taba kıznıñ isän kaluı bilgele ide inde, kartlarnıñ ap-ak yözlärenä tös kerde.

Ayzadäneñ isän kaluı öçen Möbäşirä karçıkka rähmät äytergä kiräk. Ul sizger bulmasa, yäki aptırap torsa... annarı kortka köndezen genä, kul astında bulsın dip yöräk daruların mendär astına tıkkan ide. Ayzadägä kübräge “no-şpa” kebek närsälär eläkkän, ä alar aşkazannı tuñdırıp, eşläüdän tuktatıbrak torgan. Şuña da kıznıñ kanına himik matdälär az señgän ide, annarı kartlar da vakıtında yärdämgä kilde. Kıskası, äcäl citmi ülep bulmıy digännäre dörester, Hoday kodräte belän kız isän kaldı. Ä ikençe tapkır hätär vä yaman niyäten kabatlamadı ul. Kurka ide. Annarı kız niçekter gamsezlänep, buşanıp kaldı, güyä eçennän canı suırılgan ber karaçkıga äylände.

Tagın şunı da äytep ütik: avılda ser tormıy disälär dä, Miftahetdin belän Möbäşirä tönge mähşär turında avız açıp berkayçan ber süz ıçkındırmadılar. Gaybät taralsa, kem belä, kız nişlämäs... Kartlarga akılları öçen dä rähmät.

Möbäşirä üze bu hälne yörägenä yakın kabul itte. Küz aldında çäçäktäy gomerneñ özelüen ul vayımsız gına karap tora almıy bit. Kıznıñ çelpärämä kilgän tormışın niçek bötäytergä, ruhın döres yulga salıp, ömet, yäşäü teläge örergä? Biredä korı süzlär belän genä yırak kitep bulmıy, ışanıçlırak çara kürü kiräk. Ayzadäne kızganıp yöri torgaç, kıznıñ üze belän söyläşep, karçık kärt salırga buldı.

Kız karçıkka iyärep anıñ yokı bülmäsenä kerde. Möbäşirä aşıkmıy gına zur sandıgın açtı, andagı bihisap çüpräk, töyençeklärne aktargalap iñ töptän kulyaulıkka törelgän kärt kiterep çıgardı. Bülmädä tınlık, karçık mag iyäse şikelle salmak häm tınıç häräkätlär belän üz eşen eşli, ä kız külägä şikelle şım tora. Küñelendä nindi genä avır taş yatmasın, ul şunı iskä aldı: kärt salu belän ğadättä çegännär şögıllänä, ä gadi tatar hatınına bu käsep kaydan kilgän? Möbäşirä üze dä berniçä yıl kärt totkanı yuk ide, şuña da ul bar zihenen cıyıp, aşıkmıy gına alarnı ber-ber artlı aça başladı häm üze belgän tärtiptä östälgä tezde. Yöze taş sın sıman bitaraf. Menä kärtlär tezelep bette, karçık alarnı dikqät belän küzdän kiçerde. Kürgänem döresme soñ, digändäy tagın beravık däşmi genä östäl östen küzätte. Häm şunda, nihayät, anıñ çırayında kanäğatlek çagıldı häm ul telgä kilde.

- Sineñ yaratkan keşeñ barmı?

Bu soraunı Ayzadä kötmägän ide, kauşabrak kaldı, ämma döresen äytte:

- Bar.

- Sin şuña kiyäügä çıgaçaksıñ.

Monısı inde bötenläy ük kötelmägän häbär ide, ul kıznı siskänderep cibärde.

- Niçek? - dide ul, eçenä işaräläp. – Kayçan?

- Tiz tügel. Tik şunısın beläm, azak sin üzeñ yaratkan yegetkä kiyäügä çıgaçaksıñ.

- Niçek inde ul... Mäshärälängän kileşme?

- Anısın äytä almıym. Yazmış yulları urau. Küräseñ, azak, soñrak öylänäsez, şikelle. Başkaça bernärsä dä äytä almıym.

Bu söyläşü närsä birde? Tışkı yaktan karaganda buş söyläşü. Nurgayanga häzer Ayzadä ni pıçagıma kiräk. Karçık bulmagannı söyli, dip uyladı kız, ä menä töptänräk uylaganda faydası zur buldı. Ayzadä üze sizmäsä dä ruhi krizisı azmı-kürme basıla töşte, kız yäşi ide.

Şahiga möhärrir kiçä kiçtän raykomnıñ berençe sekretare yanına kerergä kuşkan ide. İrtük şunda yünälde. Sekretar kız, mögez astınnan karagan täkä şikelle, moña ber genä karap aldı da, korı gına:

- Hucanıñ vakıtı yuk, kötegez, - dide.

- Şahi urındıkka urnaşıp aldı häm uyga çumdı. Bula bit şundıy keşe, gomer buyı baş vata, härnärsädän nindi dä bulsa mäğnä, mantıyk ezli. Ä häbärçe üzen belgännän birle keşe holkın öyrände, bälki, şuña da ul gäzitçe bulıp kitkänder. Menä äle dä ul sekretar kıznıñ tışkı kıyafätenä karap, üz-üzenä sorau birde: yavız kız normal hälme, ällä çir, normadan taypılu, yağni anomaliyäme? uylap karıyk. Keşe yäşi-yäşi tupaslana, bigräk tä tormış yulında başkalardan cäber-zolım küp kürsä, anı mıskıllap, kimsetep yäşätsälär. Mondıy bändäneñ mömkinlek tuu belän başkalarga yavızlık eşläve – cavap reaktsiyäse, yağni üç aluı. Läkin niçek kız keşe bu kategoriyägä elägä ala? Kızlarnı bit keçkenädän ata-anası yarata, annarı mäktäp, institut, eş... häm härcirdä kızlarga ayırım mönäsäbät, ihtiram. Härkem yärdäm itärgä tırışa, yegetlär soñgı tiyennärenä büläk ala, annarı ire... Eştä kayber taşbaş türälär ir-eget halkın et itep süksä, hatın-kız bu kıyınlıktan da strahovannıy şikelle. Şulay bulgaç, alarda üçläşü teläge hiç tä bulırga tiyeş tügel. Kiresençä, hämmä keşegä rähmät hise belän kararga tiyeşlär. Ällä inde türä tiräsendä bötereläm digäç, üzlären başkalardan östen itep toyalarmı. Monısı absurd bit. Äytik, menä bu buyalgan pumalanı urınınnan alıp ikençe ber kıznı utırtıp kuy – ni üzgärä? Berni dä üzgärmi! İkençe kız näq şulay uk eşläp yöriyäçäk, ä menä monısı başka cirdä eş tabıp üz tamagın üze tuydıra alırmı soñ? ällä imgäkkä äylänerme. Menä bit eş niçek.

Utıra torgaç, Şahi barlık uyların da uylap bette, yalıgıp ta kitte. Kızga berniçä märtäbä äytep tä karadı, tik anardan şul uk süzne işette: “Vakıtı yuk!”

Soñ, vakıtı bulmagaç, bügen bulmıy, irtägä kil, disen ide dä, Şahi kitep barır ide. Nigä kötterä torgandır. Häyer, başlıknıñ yärdämçeläre, raykom hezmätkärläre ıgı-zıgı kilep ber kerde, ber çıktı. Huca alarga vakıt taba bit. Şahi dä eşe yuktan yöremi, üz vazıyfasın başkara, yugıysä, keşeçä kılansalar bulmıy mikän.

Kuşılgannı ütärgä künekkän häbärçe utırdı da utırdı. Şulay säğat artınnan säğat uzdı. Kinät işek açılıp kitte dä, curnalist aldında berençe sekretar üze paydä buldı.

- Siña da akça kiräkme?! Yuk! Kötep utırma.

Bu süzdän Şahi töyelä yazdı.

- Miña akça kiräkmi, ä nigä miña akça? - dip, gacäplänüennän tintäk süz äytep taşladı.

- Alaysa närsägä monda utırasıñ?

- Sez bit başkalada, millätebez sezdında bulıp kayttıgız. Şul hakta intervyu alırga telägän idem. Rayon halkı isemennän delegat bulıp bargaç, keşelärgä nindider hisap birergä tiyeşsezder inde...

Raykom sekretare Şahiga küzeneñ agı belän karap aldı. Teleñä küp salınasıñ, dip äytä kebek ide anıñ bar kıyafäte. Läkin şulay da tavışın küpkä basıp (akça soramıy bit). Nihayät, añlayışlı ber süz äytte.

- Bügen vakıtım yuk. Ber-ike könnän kil.

Şahi baş türäneñ kılanışın añlamıy kayttı. Säbäp vakıt yuklıktamı, ällä başkadamı? Bälki, berär mäqaläm oşamagandır. Bu hakta uylana torgaç, häbärçe şundıy fikergä kilde: mögayın Başbirmäs vakıygaları hakındagı yazmalarımnan ğayep tapkandır. Döres, Şahi üz fikeren alga sörmi, salkın kanlı küzätçe rolendä söylärgä tırışa. Tik citäkçeneñ açuın kabartu öçen ber kırın häref citä. Äytkändäy, bu vakıygalarga karata rayon başlıgınıñ fikeren Şahi üze dä bik belergä teli ide, tik citäkçelärneñ berse genä dä cıyılışka barmıy, başkaça da hiçkem üz fikeren belgertmi. Güyä rayonnıñ ber öleşe bulıp torgan zur hucalıktagı tartkalaş, şunıñ näticäsendä iqtisadnıñ kuşayakka aksavı alarga kagılmıy.

Şahi redaktsiyägä kilügä kayda yöriseñ, yartı kön uzdı bit inde, dip möhärrir üpkä belderde. Kiçä kiç üze yomış kuşkannı häterlärgä telämäde. Läkin, bu könneñ yamanlıgı monıñ belän genä betmägän ikän äle. Ber kabinetta utırgan kollegası Şahinı tagın poşamanga saldı. Hatınıñ şıltırattı, di.“Çirläp kittem, hälem bik avır, aşıgıç yärdäm çakırgan idem, haman da kilmilär, ülärmen, ahrı,”- dip äytte di.

Şahi bu mäğnäsez, nervı tuzdırgıç eşenä läğnät ukıp, öyenä aşıktı. Tik ul kaytkanda hatınınıñ gäüdäse tınsız ide. Uylap karaganda, raykom sekretareneñ ni gayıbe bar, ul ütermägän! Läkin keşe küñele pıyala – Şahinıñ küñelendä taş şikelle katı üpkä töyerlänep kaldı.

Kön sayın bulmasa da, atnaga berniçä märtäbä aktivistlarnıñ cıyılıp ala torgan ğadäte bar. Şulay itmi dä bulmıy şul: başbirmäslelär öçen tañ tua problema belän. Bügen problema tudıruçı ferma mödire Yarulla ide, aña kötüçe kiräk ikän. Kemne kuyarga soñ, avılda tagın kem kaldı. Albastı teşe kebek siräklängän yortlarda kem bar barsın da ügetläp, caylap-maylap eşkä künderep beterdelär bugay inde. Ber-ike keşe kalgandır. Häyer, alarnıñ kiräge dä yuk, Faukıy kebek astan kisep östän yamauçılarga kabereñ yakın bulmasın. Alar ber tiyenlek fayda eşlilär, üzläreneñ köysezlege belän un tiyenlek zıyan kiterälär. Kulı belän eşlägänne tele belän beterä torgan adämnär inde.

İptäşläre uyga kalgandä Nurgayan telgä kilde:

- Garäbi kartka äytep karasaҡ, närsä bulır?

- Nindi Garäbi, ul bit Sebergä kitte?

- Nindi Garäbi, min nişläp belmim?

Soñgı sorau Näşerbanovtan ide. Ul bu avılnıkı bulmagaç, haman da kayber keşelärne belep betermi ide. Soraularga Nurgayan cavap birde.

- Ber-ike kön elek kenä üzen kürdem, kaytkan Seberennän. Nişläp bolay yöriseñ, disäm: “Nelzyadan kaytıp kiläm”,- di. Min äytäm, nindi “nelzya”? Söyläp birde: “Ulım belän kilenemneñ fatirları bik çista, bik zur. Miña ayırım bülmä birdelär, di. Fatirların taplarmın dip kurkıp öç kön bülmämnän çıkmıy utırdım”, dip äytä. Şunnan abzıyıbız, yalkıp kitep, televizor karamakçı bulgan ikän, marca kilen: “Nelzya, babay, televizor yaponskiy, isportiş”,- dip äytä, di. Divannarına utırsa: “Nelzya, babay, u tebya bryuki gryaznıyı”. Yuınırga barsa: “Nelzya, unitaz zasoryaeş”. Torıp yöri başlasa: “Nelzya, gromko topayış”. Kuhnyaga çäy eçärgä kersä: “Babay, tı şumno dışiş, boleeş, çto li”, - dip äytä di. Kartlaç tüzgän tüzgän dä kaytkan da kitkän. “Nelzyadan kaytıp kiläm menä”, - di.

- Kölmägez äle, - dip kaşın cıyırdı Näşerbanov. –Kart, abzıy, babay – berni dä añlamıym. Sez ällä siksän yäşlek aksakalnı kötü kötärgä kuymakçı bulasızmı, soñ, kötüçegä kön buyına et şikelle çabarga kiräk läsa.

- Yuk, äle ul qadär kart tügel ul, karçıgı ülep kitkängä genä babay dibez inde. Bik şäp yörep yata äle.

- Döres, ul abzıyıbız bezne kayınlıkka ozata äle. Avılga tikkä kaytmagan ul, mäğaen Mözälifä karçıknı sagınıp kaytkan.

- Anısı kem tagın?

- Garäbi abzıy yäş çagında Mözälifägä gıyşık totkan, dilär, läkin, nindider säbäptän, öylänä almıy kalgannar. Häzer berseneñ karçıgı, ikençeseneñ kartı vafat.

- Yä, yarıy, añlaşıldı. Süzneñ kıskası yahşı. Ul abzıyga, Yarulla, sin üzeñ äytep kara. Şulay da ul cäyäü kötä almas, at birergä turı kiler.

- Kötüçelärgä at küptän kiräk ide inde, adäm hurlıgı bit, - dip kuätläde Yarulla.

- Beläm. At bar urında da kiräk şul. Pesäy balası tügel ul, tiz genä ürçetep bulmıy. Ä menä Garäbi abzagız, çınnan da, vakıtlıça gına kötep yöresä dä zur fayda bulır ide, anıñ bezgä bügen imin buluıbız, bügen eşneñ alga baruı qaderle. Ägär buldıralmıybız ikän bezgä berkem dä yärdäm itmäs, barmak törtep köläçäklär genä.

Berniçä minuttan Näşerbanov kiñäşmäne tarattı da kırga aşıktı. Başbirmästä nıklap torıp eşli başlagaç, aña tel bistäläre kuşamat tagıp kuydılar. Yoklamas. Üze yukta yış kına şulay atıylar anı. Bigräk tä, kemder eşkä soñga kalıp kilsä, ä inde Säyran annan aldarak kilep bu hälne belep kitsä. Yuk, üçläşep tügel, huplap, maktap äytälär, şikelle. Bolay bulsa, bu yeget hucalıknı täki kütärer, alga alıp çıgar, maladis, köçen-vakıtın cälläp yöri torgan keşe tügel, digän kebek işetelä bu süz.

Bügen dä ul fermada säğat altıda buldı, annarı kontorada, annan soñ maşina-traktor parkında, şunnan kilep ındır tabagında remont eşläre barışın tikşerde häm kırga yünälde. Bäläkäy hucalıknıñ üzençälege bu, zur sovhozda direktornı keşelär yılına niçä tapkır kürä ide ikän, ä bu barısın da üze kürep, belep tora, monardan bernindi hilaflıklarnı da yäşerep kaldıra almıysıñ inde. Näşerbanov ere-ere atlap kilep Nurgayan agregatı yanında tuktaldı häm çäçüçelär belän kul birep küreşte.

- Yä, yegetlär, nindi kıyınlıklar bar, närsä citmi, närsäne döres eşlämibez, söyläp kalıgız?

Nindider kıyınlık bulsa säğat yarım elek kontorda äytkän bulır idem bit, kara bu Säyrannı, miña gına ışanıp betmi, ahrı, dip uylap kuydı Nurgayan häm şunduk üz fikerenä üze karşı kilde. Yuk, ışanmaudan tügel, yegetlärne sınıy, kızıksınıp eşlilärme, igençelek hönäreneñ räten belälärme, yugıysä.

- Bolay ällä ni yuk inde, barısı da tärtiptä kebek, - dide çäçüçelerneñ berse.

- “Kebek” bulgaç bik yahşı tügel inde ul. Yä, turısın äytep sal.

- Nurgayan äytsen, ul bit agregat naçalnigı. Ul üze soşniklar kaput digän ide.

- Närsä tabışmak söylisez, añlatıp bir, Nurgayan?

- Çınnan da, soşniklar aşalıp betkän şul. Bu çäçkeçlär ällä min tugan yılnı alıngan, gomer buyı cir yırtıp ütmäslänä, gomer buyı ütkerlänä, şulay itep diametrı keçeräyep betkän.

- Şunnan?

- Şunnan ul bit tufraknı tiyeşle tiränlektä kisterep kermi, dimäk, orlık ta agronom bilgelägän tiränlektä kümderelmi.

- Menä niçek ikän. Sin üzeñ niçek uylıysıñ, bu uñışka täesir itäme ikän?

- Anısın köz kürsäter, - dide ikele genä itep traktorçı, ul, döresen äytep, Näşerbanovnıñ käyefen bozarga telämäde.

Säyran mañgayın cıyırıp beraz tordı da kırt borılıp,“Niva”sına utırıp, kitep bardı.

- Närsä buldı moña, ni spasibo, ni do svidanya, - dide yegetlärneñ berse.

- Däşmi ikän, dimäk, uylıy, uylıy ikän, dimäk, taba, - dide moña karşı citäkçeneñ ğadätlären yahşı belgän Nurgayan.

Çınnan da, yoklamas Näşerbanov öç kön buyı kaydadır yugalıp,“yoklap” tordı. Başta halık moña gacäplände, annarı hafalana başladı, kem belä, dus bar, doşman bar. Säyrannıñ bolay berkemgä belgertmi yugalıp yöregäne yuk ide äle. Bähetkä karşı, öç täülektän soñ ul isän-imin kaytıp kerde dä, “Niva”sınnan soşniklar buşata başladı. Anı küz dä kaş kötkän iptäşläre ciñel sulap kuydı. Alar belmi şul, bu soşniklar öçen Säyran akçanı kaydan algan? Anıñ hatını da belmi kaldı, ire ayu qadärle tananı alıp kitte, ä öygä ber tiyen akçası kaytmadı, ul kayda bulgan?

Döresen äytkändä, Säyran soşniklarnı kürşe rayondagı may zavodınnan barıp taptı. Nişläp may zavodı timer sata, diyär ul zamannarnı onıtkan ukuçım. Akça eşlär öçen. Kem niçek buldıra, şulay yäşärgä tırışa. Döres, zapçastlar rayon selhoztehnikasında da bar, bulmasa alıp kaytıp birälär, läkin öçlätä hakka. Ni öçen öçlätä hakkamı? Berençedän, keşeneñ psihikası şundıy: ul sineñ mohtaclıgıñnı kürä, sineñ eşeñ, karerañ, yazmışıñ üzenä bäyle ikänen belä, sin anardan başka berkaya da kitälmiseñ, şunlıktan ul sine yugıç itep sıga, üzenä maksimal fayda çıgara. Naçalnik maymıl tügel, ul añlıy, äle zakonnar yuk, açıktan-açık urlaşırga yaramasa da, häyläläşergä, aldaşırga yarıy, akça eşlärgä mömkin, äye, tormış avır, citäkçelek itüe avır, tik, başıñnı eşlätsäñ akça da eşläp bula, başkalar isäbenä, älbättä. Läkin bu çor mäñgegä barmas, berzaman zakonnarı bulır, tärtibe bulır, tik zur akça eşläü mömkinlege genä bulmas. İh, statistika ni öçen millionerlar, milliarderlar kaysı yıllarda kübräk barlıkka kilüen äytep birmi ikän.

Alaysa, ni öçen kürşe rayonda arzanga alırga bula? Çönki anda inde cide yat cirdän kilgän kliyent plannan tış tabış, aña bäläkäy genä rastsenka belän satkanda da barıber faydası bula. Tovar äyläneşe, plan ütäleşe, akça kereme, digändäy. Mondıy kliyentnı çitkä cibärergä yaramıy, kilsen ul, tagın kilsen, üz rayonında tügel, bezdän kilep alsın kiräk äyberen.

Şuşı alış-bireş gıylemen Säyran Näşerbanov belmime? Bik yahşı belä. Häm, häyerçe hucalık citäkçese buluına karamastan, bazar alımnarınnan faydala da belä. Bu säfärendä ul soşniklar gına alıp kaytmadı, ä zur gına dilänke dä aldı. Monısı bigräk tä arzanga töşte, çönki Säyran belän bergä institutta ukıgan tanışınıñ hatını şundagı leshoz direktorı hatını belän bertugannar ikän. Menä şulay. Zur bulmagan hucalıkka ulkadär urman nigä kiräk disezme. Büränä öçen, taktası öçen. Alarnı bit şähär cirendä bötenläy ikençe hakka satıp bulaçak. Şulay häylälämäsäñ yäşäp bulmıy, avıl hucalıgı äle tabış birerlek tügel. Ägär sötne çişmä suınnan da arzanrakka alıp, dizel yagulıgın bezgä kotoçkıç bäyägä birälär ikän, produktsiyä citeşterüneñ kayçan da bulsa avıl keşesenä tabış kiteräçägenä ömet az.

Yanä dä kış kilde. Yangınnı yamap bulmıy şul, Ayzadäneñ avırlı ikänen inde barısı belä, dekretta utıra. Äti-äniseneñ kırın karauların kiçerüe ifrat avır. Kem uylagan... Ukıtuçı, yahşı keşelärneñ berdänber kızı uynaştan bala tabarga cıyına. Äye, avıl halkı şulay uylıy torgandır, bu kız zinaçı ikän, dilärder. Ä ul balanı niçek üsterergä äle? Monısı bötenläy dä başka sıymıy. Ägär Ayzadägä äti-änise gel üpkä belgertep tora başlasa, yäşäüläreñ tämugka äylänäçäk.

Nider uylarga kiräk. Çarasın tabarga. Yuk, häzer ul üz-üzenä kul salmayaçak. İkençeläy ul moña baralmıy, täväkkällege yuk. Annarı karınındagı balanı üterergä dä yöräge citmäyäçäk. Tik bolay kul kuşırıp utırudan da fätüä bulmayaçak.

Ber ömet bar barlıkka. Tik çemetem genä, ömet kenä şul. Şulay da yatıp kalgançı atıp kaluıñ häyerle. Çarasızlık elmäge muyınıñnan busa oyat, gorurlık digän närsälärne aşa atlap çıkmıy häleñ yuk. Häm niçaradan biçara Ayzadä yulga çıktı.

Bıyıl da buran. Berençe katı buran, şikelle. Kız üze atlıy, üzeneñ küzlärennän yäş aga. Kisterep iskän açı cildänme, ällä ğarlege eçenä sıyalmıy taşamı? Atlıy torgaç ozın yul da kıskara ikän, Ayzadä avılga kilep citte. Uramda keşegä yulıgudan kurkıp kına kilep Nurgayannar ihatasına ütte. İnde kötäse genä kaldı. Tön buyına Nurgayan yortka çıkmıy tormas, çıgar äle, ägär Ayzadäneñ bähete bulsa. Lapas astında cil örmi, tik barıber salkın. Säğat artınnan säğat ütte, kız tuñmas öçen tıpırdıy, selkenä torgaç, tämam arıdı, ul şulkadär öşegän ide, ahırda kaltıramıy uk başladı.

Ällä täräzälären şakıym mikän? Yuk, hiç yaramıy. Nurgayannıñ änise dindar, bik kırıs karçık, dilär. Oyatsızlanıp, tönlä täräzä şakıp yörgän kıznı kilene itärgä telämäs. Berdänber çara – tüzü. Tik... äytüe ciñel, ä sin tüzep kara! Tüzä Ayzadä, tüzä. Tüzä-tüzä ülep bara tügelme? Ayak-kulları oyıp bette. Alarnı kuzgatası kilmi, häl yuk, yokı kilä...

Veranda işege şıltırauga Ayzadä kımşanıp kuydı. Kem, äbime, Nurgayanmı? Nurgayan üze. Kız, köç-häl belän kütärelep yegetkä karşı töşte. Tegese bermälgä gacäplänep kitte, ämma şunduk barısın da añladı. Bähetsez kız nişläsen, üz yazmışın kotkarırga tırıştı.

- Nurgayan, bu sinme?

- Äye.

- Min, min...- dip körmäklände Ayzadä. – Min sineñ yanga kilgän idem.

- Nigä?

Şuşı süzdän kıznıñ yöräge kuırıldı. Ul Nurgayannıñ küz karaşın totarga tırıştı.

- Min bit sine yaratam. Sine genä yaratam. Gel yaratam häm ülgänçe yarataçakmın. Gafu it mine! Min ğayeple tügel. Tege iblis harap itte başımnı.

Nurgayan ni diyärgä belmi tapanıp tordı. Ä kız anıñ sayın dävam itte.

- Al sin mine, Nurgayan. Hatınlıkka al! Ükenmässeñ! Bähetle itärmen min sine. Avılda iñ yahşı hatın min bulırmın. Nurgayan?!

- Yuk.

- Nurgayan?! Alay dimä, zinhar. Min häzer kaya barıym? Yäşär mömkinlegem bulsa, oyatsızlanıp yabışıp yörer idemmeni. Nurgayan. Sin bit mine yaratasıñ. Min sine yaratam. Bolarnı isäpkä almıysıñmıni? äydä, Nurgayan, öylänik. Ant itep äytäm, ükenmässeñ... Ber tapkır gayıbemne kiçersäñ, gomer buyı rähättä yäşärseñ.

- Yuk, bulmıy.

Ayzadä sıgılıp töşte. Nurgayan anı totmaçı bulıp talpınıp kuydı, tik vakıtında tıyıldı. Başta belägennän tot, annan koçakla, annarı inde öygä alıp kerme? Yuk, bulmıy torsın äle. Gorurlık Nurgayanda da bar ul. “Korsaklı kız algan!”Avılda bu hurlıklı möher. Häyer, halık süzendämeni eş, telämi Nurgayan, telämi. Küñele taş bulıp katkan.

Kız, söygänennän ömetle süz işetmägäç, köç-häl belän turayıp bastı. Yäşle küzlärendä yalvaru çagıldı.

- Yä Hoday, kaya gına barıym alaysa! Menä şunda, yortıgızda gına tuñıp ülim meni soñ?..

- Ülmä. Kit. Yukka kilgänseñ. Keşe kürep kalsa, üzeñä oyat bulır.

Ay, kem genä añlar soñ bähetsez kız balanıñ bu minuttagı haläten! Häyer, keşe genä añlarlıkmı. Cir ubılsa, östenä kük cimerelep töşsä, ciñelräk bulır ide kebek. İnde häzer nişlärgä? Nişlärgä! Nişläp äle şuşı cılı öylärneñ bersendä aña gına urın yuk, ni öçen soñ bihisap keşe arasında ul gına kiräksez can, nigä bolay ber anıñ gına baş törter urını yuk. Kaya gına barırga soñ häzer?

Kıznıñ kükrägendä taş kebek avır, boz kebek salkın bernärsä utırıp kaldı. Zihenen cuygan kileş ul alga atladı. Başı uylıy belmäsä dä ayakları üz avılı yagına tarttı. Mondıy buranda tön urtasında yulga çıguı da hätär. Tik Ayzadä monı uylamıy ide. Küñele gamsez, bitaraf, salkın, üle ide. Ul tämam akılın cuygan, karşında ülem üze torsa da barıber ide. Läkin keşene yazmış yörtä, Hoday kodräte belänme, qadersez kıznıñ ayakları kaytır yakka atladı da atladı...

Bu häldän soñ berniçä atna vakıt ütte. Berkön Nurgayan eştän kaytuga änise zarlana-zarlana ipi basa. Avıl kibetenä ikmäk kitermägännär ikän. Kilmät pekarnya mödirenä: “Başbirmäskä iltmägez, açka dömegep betsennär!”- digän. Monı Nurgayan niçek dip añlarga da belmäde. Yarıy, Cankıyarov başbirmäslelärne yaratmıy, alarnıñ üzbaşlı yäşärgä omtılışın önämi ikän dä di. Tormışta ul fiker karşılıkları bulmıy tormıy. Häm, gomumän, dönya sin digänçä genä barmıy, monıñ belän yä kileşäseñ, yä teläsäñ nişlä. Tik niçek inde sovhoz direktorı zur gına avılga ikmäk birmi? Bu bit başka sıymıy. Annarı, pekarnya sovhoznıkı tügel, rayponıkı bit äle. Anıñ mödire ni öçen şul Kilmätne tıñlıy torgandır. Köçle şul Cankıyarov, akça, mal belän kiräkle keşelärne üz yagına audara. Äytergä kiräk, direktor bolay da general kebek kırıs häm dorfa, niçekter keşene üzenä buysındıra belä. Şuña öyrängän. Ä menä başbirmäslelär buysınmas buldı, sabırlıkları taştı. Kilmätneñ: “Bu avılnı buldozer belän tigezlärgä kiräk!”- digän süze ğarçel halıknıñ yörägendä utırıp kaldı. Şuña da tärtägä tipmäkçelär. Ä bu inde Kilmät öçen korabtagı bunt, monıñ belän ul ülsä dä kileşä almas.

Yarıy, direktor mäñge utırmas, anıñ bu başbaştaklıgı da ozakka suzılmas, bügen bulmasa irtägä ikmägen birerlär ul. Ä menä Taibä, bu faktnı üz faydasına bögep, cay gına ulınıñ kolagın kimerä tordı.

- Min bit häzer yäş keşe tügel, beläklärem arıy. Kilen kürä almıy ülep kitärmen mikänni. Närsä uylap yöriseñder tagın. Şul Kilmät päri belän bulışıp üz başıña bäla algançı, akılıña kaytıp, kilen alıp kuyar ideñ. Avılda änä niçä kız bar: maturı kiräkme, uñganımı, ädäpleseme – saylap alırga bula. Nik tagı däşmiseñ? Siña söylimme min, ällä inde stena belän söyläşep eçemne buşatammı?..

- Min tıñlap utıram, äni.

- Sin “tıñlama,” öylän!

- Min riza, äni.

- Ä-ä?!

Karçık kötelmägän cavaptan buını yomşap, tizräk utıru yagın karadı.

- Min riza, dimen, äni. Öylänergä ikän, öylänergä. Bügen kiç uramga çıgam da: “Minem telävem belän, şükäneñ ämere belän, çibär kilen, äniyemneñ karşına kilep bas!”- diyärmen, yäme. Häyer, siña çibäre tügel, ikmäk peşerä belgäne kiräk bit äle.

- Äy yünsez, malay aktıgı. Sineñ belän söyläşkän min tile. Mindä şayaru kaygısımıni...

- Gafu it, äni. Şayarıp äytsäm dä, süzem çın. Kız yäräşergä bügennän rizamın. Kemne teliseñ, üzeñ sayla da, yauçı cibär.

Taibä başın çaykap kuydı.

- Häzerge zamanda kem kız saylaunı änisenä kuşıp utıra, ällä başıñ da eşlämi inde...

- İ-i, äni, kemne oşatkanıñnı başta sin äyt, annan min äytermen, digän idem.

- Şulay añlatıp söyläp bulmıymıni. Miña Häbir Vasfiyäsınıñ kızı Rufaliyä oşıy. Anıñ nindi ikänen söyläp toru kiräkmider, kön sayın klubta bergä bulasız, şikelle.

- Hay, äni, karale, ikebez bertösle uylıybız ikän! - dip Nurgayan yılmaep cibärde.

Şulay itep, ana belän ul uyınlı-çınlı söyläşkän bulıp, bik citdi mäsälä buyınça ber-bersen bik yahşı añlap, urtak fikergä kilep kuydılar. Döres, yegetneñ küñelen Ayzadä, uñalmagan yara şikelle, nık kına sızlatıp tora toruın, tik ul inde artta kalgan häl. Nurgayannıñ kız karşında namusı ak, barsına da ul üze ğayeple. Häyer, niçek kenä bulmasın, üzenä gomerlek yar saylarga Nurgayannıñ hakı yukmıni?

Eget nıklı kararga kilgäç (änise yärdämendä, älbättä) küñele tögällände, kem äytmeşli kıyblası kürende. Ul häzer ni eşlärgä, niçek yäşärgä ikänlegen belä ide. Şuña da şuşı minutta uk çıgıp kitep Rufaliyäne küräse, qaderle süzlären äytäse kilde. Şulay itsä, Ayzadä bötenläy onıtılır, küñeldän cuyılır kebek. Tik üzen tıyıp kaldı. Kabalangan – kabırgasın sındırgan, di, ä monda süz baş turında bara bit. Tagı da ber tapkır uyla, küñeleñ mähäbbätkä tulışkanmı, ällä kübege genä kabarganmı, başta üzeñ moña nıklap ışan, cide tapkır ülçä, dide ul üz-üzenä. İkençe könne klubta Nurgayan kız belän tantsıga töşte. Läkin kükrägendäge döpeldäp tipkän yöräk belän cay gına yörep bulamı, yeget Rufaliyäne uramga çakırmıy tüzmäde.

- Närsä buldı, Nurgayan, nigä bolay veçer başında uk alıp çıktıñ? - dide aptıraulı, ämma nindider olı bähet sizgändäy kauşabrak kalgan kız.

- Kürmägän tantsıñ tügel, Rufaliyä, minem sineñ belän söyläşäsem bar.

- Söylä alaysa. Min tıñlıym.

Egetneñ başı äylängändäy buldı, ällä ön bu, ällä töş. Tik akılı şunı sizä ide, häzer äytergä kiräk, häzer ük, yugıysä bügen äytälmäyäçäk. Ä annarı inde, yağni ikençe tapkır, bötenläy başkaça bulaçak, bu süzlärneñ ähämiyäte, ilahilıgı kimer tösle. Yuk, häzer, menä häzer...

Nurgayan, suga çuması keşe tösle, kükräklärenä küp itep hava aldı:

- Min sine yaratam, Rufaliyä! äydä öylänäbez. Gomerlekkä miña iptäş, ha-hatınım bul, - dip äytä aldı yeget, künekmägän süzdä beraz totlıgıp.

Kız tın kaldı. Bu tınlık ozakka suzıla başlagaç, Nurgayannıñ yörägenä ut kaptı, zihene gaciz kaldı: “Nik endäşmi, ul riza bulırga tiyeş ide bit. Moña Nurgayannıñ imanı kamil ide. Nik däşmi soñ?”- dip yöz tapkır uttan çıgıp suga kerde yeget nibarı ber mizgel eçendä.

- Nigä däşmiseñ?

- Sin ber süzne äytmi kaldırdıñ, - dide kız mutlaşıp.

- Nindi süz?

- “Sin rizamı?”- dip sora.

Ah, yülär baş, soramagaç, kız niçek itep min riza dip torsın!

- Sin rizamı, bägırem?

- Riza min, Nurgayan, bik riza! Rähätlänep riza! - dide kız häm üze ük yegetkä sırıldı. Kar sebertep torgan kışkı uramda alar täüge tapkır ber-bersen koçaklap aldı.

Monnan arı Rufaliyä cirgä basıp tügel, oçıp yörde kebek. Kön artınnan kön uza tordı, ä kız, şatlıgın änisenä çişep, ana fatıyhasın alganı yuk äle haman. Niçekter, äsärlänüe, dulkınlanuı kümä dä kitä. Hiç söyläşer huşı kalmıy. Menä bügen dä yöräge hislär diñgezendä tibränä. Läkin, bähetkä karşı, bügen änise üze süz başladı.

- Närsä, kızım, üzeñ tabanıñ kızgan şikelle aşıkkan bulasıñ, ä üzeñ ni gomer közge karşınnan kitälmiseñ. Bolay kılansañ sin bargançı taralıp kuyarlar. Ällä berärseneñ başın äyländerep yöriseñme? - dip endäşte Vasfiyä tüti klubka barırga cıyıngan kızına.

Rufaliyä “yalt” itep änisenä borılıp karadı. Äyter öçen iñ uñaylı vakıt bit.

- Äye, äni, ber yegetneñ başın äyländerep yörim. Monı ul üze äytte.

- Närsä diseñ, kızım? - dip soradı Vasfiyä, balasına sınap karap. – ällä berärse yaratuın belgertteme?

- Äye şul, äniyem! Belgertte! Yaratam dip äytte!

- Hay, bu bik citdi häbär, balam. Bik zur eş bu. Monda nık itep uylarga kirräk. Ä üze kem soñ, yahşı keşeme?

- Yahşı keşe, äni, bik äybät keşe. Nurgayan!

- Nurgayan?

- Äye şul. “Belmim” dimä inde, äni, beläseñ, Taibä äbineñ töpçek ulı.

- Şulaymıni, - dip suzdı uyçanlanıp Vasfiyä. – Yarıy, alar hakında moñaçı ber naçar süz dä işetkänem yuk ide. Tik sarık urlagan, imeş, dip söylägännär ide tügelme soñ?

- Urlagan di siña! äni, yuknı söylämä inde. Ul häbärgä berkem dä ışanmadı, ber sin tuzga yazmagannı söyläp utırasıñ. Bähetle çagımda küñelemä utlı kümer salasıñ.

- Yarıy, alaysa. Äyttem isä kayttım. Üzegez beläsezder.

- Äni, ul mine yarata! Öylänik, di.

- Üzeñ närsä dip äytteñ soñ?

- Min dä yaratam, didem. Närsä äytim soñ, äni, yaratam, didem. Trallya-lya-lya...

Rufaliyä hisläre taşudan cırlap idän buylap böterelep kitte. Tik Vasfiyä tüti citdi ide.

- Färeştälärneñ amin digän çagına turı kilsen. Alaysa, min dä riza. Fatıyhamnı biräm. Bähetle genä bula küregez inde.

- Rähmät, äni.

Kız utırıp torgan äniseneñ iñnärennän koçaklap, çigäsenä başın törtte.

- İh, kızım, kızım. İçmasa sin bähetle bul ide. Yugıysä, nişläpter bezneñ näsel hatınnarına yalgız gomer itärgä turı kilä. İçmasa, sin bähetle bul ide...

- Bez bähetle bulırbız, äni, şiklänmä.

- Şulay gına bula kürsen inde, kızım. Şulay gına bula kürsen...

Ana belän kız ber-bersenä sıyınıp şaktıy ozak utırdılar. Kız yöräge bähetneñ cidençe katında bulsa da, närsädänder kurkıtkan da şikelle bit. İrgä baru uyın eş tügel. Aldagı bar gomereñ anıñ nindi buluına bäyle. Yäş çagında äybät yeget gomer buyı yahşı ir bulamı, ällä üzgärergä mömkinme, alda añlaşılmauçılık, ber-bereñä üpkäläülär dä kötäme? Ni äytsäñ dä, par kügärçennär şikelle gel yaratışıp yäşägän, ber-bersen yartı süzdän añlagan ğailälär azrak şul. Anıñ menä şul yagı şöbhäländerä.

Ana keşe üze dä tirän uyda ide. Bala – bäğır ite, özep alıp çit-yat keşegä birep cibärüe ciñel diseñme. Vasfiyä tüti kızın bähetle itär öçen ällä närsälär birer ide. Üze kebek yalgız gına kala kürmäsen, Hodayım. Vasfiyäneñ dä üçteki itterep onıkların karap üsteräse kilä bit.

Utıra torgaç, Rufaliyäneñ kerfeklärendä yäş tamçıları kürende. Kız bala küñele pıyala, äle yaltırıy, äle tiktomaldan kitelä dä kuya. İläs-miläs çagı.

- Äni, bezneñ äti avırıp ülgän, kartänineñ ätisen sörgengä ozatkannar, şunda ğaip bulgan. Ä menä kartäti ülmägän bit, nişläp kartänine taşlagan soñ ul? Bu hakta ber dä söylägäneñ yuk, - dip yaña süz başladı Rufaliyä. Küräseñ, bu hakta ul küptän uylaganı bulgan.

- İ-i, balam, ul üze ber gıybrät inde, - dide Vasfiyä basalkı gına. Äni belän ätine ayırıldılar dip äytergä minem telem barmıy, tormış ayırdı alarnı. Älege şul sugış ğayeple, kızım. Äti sugıştan kaytmadı. Köttek-köttek, kaytmadı. Keşelärägä pohoronka, hiç yugında häbärsez yugaluı turında yazu kilde, ä bezneñ äti ğaip buldı da kuydı.

- Sugıştan soñ ber ir ätine Zlatoustta kürep kaytkan. Başta ul avıldaşına üzen tanıtmaska tırışkan, läkin azak barıber çişelgän. Tege agay bu hälne kaytıp hatınına söylägän, anısı tagın kemgäder... Şulay itep häbär äni kolagına da kilep ireşkän. Şunnan soñ ul ömetlänep bik kötte ätine, bik kötte... Tere keşe ber kaytırga tiyeş bit. Tik äti kaytmadı. Şunnan äni bezne, yağni bersennän-berse bäläkäy öç kızın iyärtep, Zlatoustka bardı. Min çak kına häterlim äle, ezlämägän uram, barmagan cir kalmadı, şikelle. Taptık ätine, bezne kısıp-kısıp söyde, yıladı hätta. Ä änigä yaña hatını barlıgın äytkän.“Sugış yıllarında ul mine ülemnän alıp kaldı. Añarga gomerem buyı burıçlımın. Sin üz dönyañnı üzeñ kür inde,”- digän.

Şulay äni yalgız kaldı. Döres, ber-ike yıldan soñ äti kaytkan ide. Bez äy şatlandık, äy şatlandık. Bezdän dä bigräk äni kuandı, tele belän äytmäsä dä, yözendä bähet balkıy ide. Tik äti beraz tordı da, kire kitte. Min ul hatınga burıçlımın bit, hıyanät itä almıym, digän.

Ätiyem Zlatoustta gospitaldä yatkan ikän. Ber dä terelergä ömete bulmagan. Şunda tege marca anı üze karıy başlagan. Yuındırgan, tazartkan, kön sayın yaraların bäylägän, daruga gına kanäğat bulmıyça, zur akçalar sarıf itep bursık mayları alıp kaytkan. Akrınlap äti ayakka baskan, ä marca anı häzer öyenä alıp kaytıp munçalar yagıp dävalıy başlagan. Ülärgä tiyeşle keşene şulay tämam tereltkän bit. Şuña da aña äni ber dä üpkälämäde. Ul hatın üzenä äzer ir tügel, ä yuktan bar itep, “yasap” algan bit. Marca bulmasa, äti cir kuyınında bulır ide, bez barıber yätim kalgan bulır idek. Hoday täqdire şulay buladır inde.

- Ay, äni, söylägännäreñ üze ber kıyssa bit.

- Şulay inde, kızım, adäm başı ni kürmi. Tik, häzer zamanı başka, inde kilep sineñ bähetle buluıñnı küräsem kilä. Şuña ömetlänep Hodaga doga kılam.

Rufaliyä änise yanında tagın beraz yuandı da, kiyenergä kereşte. Barmıyça bulamıni... äniseneñ hikäyäsennän kilgän küñelsez şomlık, irtänge toman şikelle, mizgel eçendä taraldı da bette. Bu hällär elek bulgan bit, elek ni, çabata kiyep, arış ikmägenä dä tilmerep yäşägännär. Ä bez häzerge zamanda yäşibez häm tormış alga bara.

Yäş küñel – berkatlı küñel. Anıñ öçen kiläçäk härvakıt yaktı. Tik bäla-kaza häm açı kaygı elek tä bulgan, häzer dä bar, kiläçäktä dä bulaçak äle.

Säfiläneñ ölgerlegenä häyran kalırlık. Kitaphanäçe bulıp eşläve östenä cäyge çorga peşekçe yärdämçese bulıp algan. Uazik maşinasında kırdan-kırga yörep mehanizatorlarnı aşatalar. Sänifä Başbirmäs kızı tügel, sovhoznıñ üzäk usadbasınnan. Anda avıl sovetında sekretar bulıp eşli ide. Şunlıktan Cankıyarovnıñ eşçänlegen bik yahşı kürep, belep tordı. Sovhoznıñ komsomol komitetı sekretare häm, gommumän, namuslı hatınnıñ tüzemlege betkäç, direktornıñ barlık kıñgır eşlären, üzenä yaramagan niçä keşene eştän kuuın, avıldan kitärgä mäcbür itüen bäynä-bäynä itep rayon gäzitenä yazıp çıkkan ide. Şunnan ni buldı disezme, gäzitneñ kiläse sanında uk bit tutırıp Kilmät Cankıyarovnıñ “cavabın” urnaştırdılar. Tik ul cavapta Kilmätneñ naçarlıkları, yağni Sänifä yazgan faktlar turında ber süz dä yuk, ä baştanayak kıznıñ üze turında nahak yala yazılgan ide. Yänäse, Sänifä ber eştä dä üzen uñay kürsätä almagan, irlär belän çualgan. Kayda nindi ir belän söyläşep torgan – barısın da ğayep itep, yöz kat arttırıp çıkkan. Bu qadär imeş-mimeşne niçek cıygan diñ? Kuştannarı küp şul. Şunnan inde Sänifäne eştän kudılar, avılda yäşärgä mömkinlek kaldırmadılar, östävenä ire taşlap kitte. Köç-häl belän Başbirmästä eş taptı Sänifä. Häzer, änä kür, uzgannıñ köle tuzgan, digändäy, zarlanular belän üz tormışın yämsezlämi genä yäşi birä. Ä anıñ avılga küçep kilüenä başbirmäslelär şat kına buldı. Ni äytsäñ dä, här eşkä osta, uñgan hatın, därtle cämäğatçe, citmäsä, Kilmätkä karşı ayausız köräşergä äzer bulgan keşe.

Boları süz uñayınnan äytelde. Sänifäneñ üzenä karagız sez, soklanmıy, ireksezdän ğaşıyq bulmıy mömkin tügel. Kıska ciñle külmäge nindi kileşle, mañgayına töşerep bäylägän ak yaulıgı üzen niçek maturlıy. Ä üze süz ostası: “Siña, Aydaş, kaynar aş. Mul itep üster igen, min kümäç peşerermen, sıylarmın tämle itep, aşarsıñ rähmät äytep,”- di. Kaydan süzen taba, kontsert-spektakl kuyıp tämam çarlanıp betkän. Bu manzaraga karap Nurgayan hätta uylap kuydı: “İh, bez uylamaganbız, Kilmät kugan här keşene üzebezgä alası bulgan. Vät bulır ide kadrlar, vät yäşär idek!”

Ä Sänifä haman da tik tormıy, kötmägändä takmaklap ala:

Traktorist, kara krest,

Nik yöriseñ artımnan?

Svidanyagä häzer çıgam,

Röhsät sorap kartımnan.

Mehanizatorlar rähätlänep kölä. Ä kız şunduk citdi süzgä küçä.

- Aydaş, tege, Nail tapkan altınnı alıp kilmädeñme? Bez dä karar idek. İh, yäşräk bulsam, şul Nailgä genä kiyäügä çıgıp bay hatını bulıp yäşär idem...

Yalanda küñellärgä rähätlek birep kölü yañgırıy. Çista, riyäsız tavış kayınlıklarga barıp bärelä.

- Nindi altın, ällä çınnan da taptımı? - dip Nurgayan başkalardan aldanrak sorap ölgerde.

- Tapkan. Kalın gına ber portsiğar.“S nami bog,”- dip yazılgan.

- Çın altınmı soñ?

- Altın. Ülçäp karadım – 223 gramm.

- Yä, şunnan? Nişlätmäkçe bula inde anı Nail?

- Oçkan inde ul Nail kulınnan, - dip yözen çıtıbrak cavap birde yeget. Ä iptäşläre çınnap uk kızıksına başladı.

- Niçek “oçkan”?

- Maktanıp, malaylarga kürsätep yöregän. Garunga kem äytkänder, kilep, Nailne kurkıtıp alıp kitkän. Yänäse, häzinä – däülät milke. Tapşırmasañ, alıp kitäm min sine, digän. Bala-çaga nişläsen, birgän inde.

- Vät äy karun da inde bu Garun, barısın da üz astına cıya. Ber kilep bogazı yırtılır yırtıluın...- dip äle genä kızlarça kölgän Sänifä inde karçıklarça körsenep kuydı.

- Çönki barısına da tüzäbez. Üzebez ğayeple. Siña da, Aydaş, hiçyugında kayadır caloba yazıp kararga ide. Tisä tiyengä, timäsä botakka, digändäy...

- Üzem barırga uylap toram äle. Militsiyä naçalnigına söyläp birergä uylıym. Garun portsiğarne üzendä kaldırmasın, däülät faydasına alsınnar içmasa.

- Döres, enekäşeñä dä öleş çıgarsalar, çınnan da, ber dä artık bulmas ide, - diyeştelär mehanizatorlar.

Kızganıçka karşı, uynap-şayarıp söyläşkän süz kötelmägän bäla belän tämamlandı.

Aydaş üz süzen itte. Traktorın kürşesenä ışandırıp, rayon üzägenä barıp kayttı. Berniçä könnän agronom moña Tarlau yulı buyındagı keçkenä uçastoknı sörergä kuştı. Uñdırışlırak urında yaña sort arış çäçärgä isäp bar, dide. Läkin, yeget kiçkırın traktorın otryadka alıp kaytıp kuymadı. Ul irtän dä kürenmäde. Gafiyätov aptırauda kalıp yegetneñ öyenä bardı. Kaytmagan. Hävef sizep, agronom tiz genä kırga kitte häm traktorçınıñ gäüdäsen kır çitendäge kayınga asılgan kileş taptı.

Älbättä, tikşerüçe Aydaş Kotlıyarov üz-üzenä kul salgan, digän näticägä kilde. Tik yegetneñ mäyeten agaçtan töşerep avılga alıp kaytuçılar anıñ kayışı bilendä buluın şäylägännär ide. Muyınındagı ikençe kayış kaydan kilgän soñ?..

Ser sandıgı bik ansat açıla ide. Kilmät belän Garunnıñ üz keşese Faukıy traktorçı Aydaşnıñ kırda yalgızı eşläven işetü belän uçastkovıyga şıltırattı. Tegese, törmädän kaytkan ike cinayätçene yärdämgä alıp, aşıgıp yulga çıktı. Başbirmäs avılın alar yıraklabırak, agaçlıklar, kır saklau polosalarına ışıklanıbrak üttelär. Kürüçe bulmadı.

Aydaşnıñ facigale üleme “buntarlarnı” nikadär tirän teträndermäsen, alar özelgän çılbır şikelle taralıp töşmäde, kiresençä, aktivlaşıp kittelär. Tiz arada tagın da oçraşıp, aşık-poşık kiñäşep aldılar. İske sovhozdan ayırılu häm möstäkıyl hucalık oyıştıru buyınçe räsmi eşlär, rayon citäkçeläreneñ rizalıgına karamastan, bik akrın bara. Bu häl eşkä nık ayak çala. Çönki iseme, möhere häm bankta sçetı bulmagan hucalık bernindi predpriyätiye belän dä alış-bireş itä almıy. Şunlıktan, bergäläp barıp, rayon üzägendäge kiräkle oyışmalarga kerep çıgarga buldılar.

Tagın ber avır häl – keşelär citmäü. Küp kenä sıyır savuçılar hezmät hakı yuklıkka sıltap eş taşlagaç, ferma yabılu çigenä citep kilä. Kiçekmästän ber-ike savuçı tabarga kiräk. Bu hakta süz kuzgalgaç, Näşerbanov Nurgayanga karadı.

- Minemçä, sineñ hatınıñnan da kulay keşe yuk, - dide ul. – Niçek kenä bulsa da, sin anı künder inde. Yugıysä bez bik küp närsäne yugaltabız. Häzerge vakıtta söt – bezneñ berdänber akça çıganagı.

Nurgayan moña hiç riza bulmas ide kebek. Yäş häm sılu hatınınıñ fufayka häm rezin iteklär kiyep tires arasında yörüen bik telämi ide. Läkin çarası da yuk. Annarı, Säyran üze dä, vakıtlıça gına eşlär, di bit. Hucalıknı cayga salıp, adäm rätle akça tüli başlasak, yaña savuçılar kiler äle, di.

Äye, başıñnı kaya tıksañ, gäüdäñ dä şunda kerä ikän ul. Nurgayanga kileşmi çara kalmadı häm ul kiçen Rufaliyäne ügetli başladı.

- İh, Nurgayan, yukka şul Kilmät belän bulıştıgız. Üzegezgä ällä nindi yavızlık eşläp kuyuı bar, - dide anısı, uyga kalıp, - änä, Aydaşnıñ da alar başına citte, ahrı.

- Et örä, kärvan yörä! - dip kör tavıştan cavap birgän buldı Nurgayan, käläşenä kıyulık birer öçen, ä eçtän ul anı bik yahşı añlay ide, üzen dä nikter şik-şöbhä kimerä, küñelennän şom kitmi. Tik, ir keşe teläsägez nişlägez, miña gına timägez, dip kuak töbenä posıp yäşi almıy şul. İñ ayanıçı, Aydaş dusnı sez üterdegez, dip yözlärenä bärep äytep tä bulmıy. Berni añlamagan sarık şikelle başıñnı aska iyep yör, imeş.

Ä Rufaliyä Kilmät Cankıyarovka üze dä açulı ikän. Gäzitkä yazılmakçı bulıp poçtaga bargan bulgan. Rayon gäzitenä yazmagannar, sovhoz direktorı röhsät itmi, dip kaytargannar. Monısı inde Şahinıñ hakıykatne söyläüçe mäqalälärenä karşı Cankıyarovnıñ cavap kaytaruı, küräseñ.

Tagın da adäm ışanmas häbär. Döres, Cankıyarovnıñ et keşe ikänlegen barısı da belä, tik härnärsäneñ çige bula bit! ä direktornıñ üçläşüe akılga sıyarlık tügel. Gäzitkä yazıluda anıñ ni kısılışı bar, bu inde, mögayın, kotıru çire başlanuıdır.

Niçek kenä bulmasın, Rufaliyäneñ älege üpkäläve Kilmätkä üç itep fermaga barırga teläven tudırdı, şikelle. Şuña da söyeklesen ak halatın çişep fufayka kiyärgä künderüe Nurgayanga ul kötkänçä avır bulmadı.

Ä ikençe könne Säyran Näşerbanov, Yarulla Nuhov, Gamir Gafiyätov, Sänifä İnşarova häm Nurgayan, brezent belän köplängän yök maşinasına utırışıp, rayon üzägenä yul aldılar. Bolar çıgıp kitte, ä Faukıy telefonga ürelde. Ul Kilmätkä, anısı militsiyä naçalnigına şıltırattı.

Başbirmäslelärne militsiyä rabotnikları uram başında uk kötep tora ide. Bolarnı, ay-vaylarına karamıy, alıp barıp yabıp ta kuydılar. Nişliseñ, vlastka karşı sugışıp bulmıy.

Läkin, Kilmät üzen rayon patşasımın disä dä, bu patşalıkta anıñ kolı bulırga telämägän keşelär dä şaktıy ide. Şundıylardan berse bu hälne raykomga häbär itkän. Baysar Baysaloviç Kilmätne bik yış häm küp yakladı, çınında isä anıñ kubızına biyede. Ä bu yulı döres eşliseñ, Kilmät Mämätoviç, dip tora torgan oçrak tügellegen añlarga akılı citte. Bälki, ul Kilmät zamanınıñ ütep baruın, anıñ koyaşı bayıy başlavın da toygandır. Niçek kenä bulmasın, militsiyä naçalnigına üz fikeren anık itep äytä belde: “Zakonnı telägän sayın ber alga, ber artka aşa atlap yörmägez,”- dide. Şulay itep, Näşerbanov komandası “törmädä” säğat yarım gına utırıp çıktı.

Biräm digän kolına çıgarıp kuyar yulına. Kayçakta üzennän-üze cayı kilep tora bit äle. Ber könne irtän Başbirmäs uramında säyer ber keşe kürende. Säyerlege şunda, başı ak marlya belän uralgan, güyä fronttan kaytıp kilä, üze yak-yagına karanıp ala, ällä kemneder kürergä teli, ällä kemnänder şörli. Fermaga barırga çıkkan Yarullanıñ da yulı uñdı, aña bu yaralı adäm bik kiräkle bulıp çıktı. Yat keşe, isänläşkännän soñ, üze sorap kuydı.

- Äytegez äle, sezneñ avılnıñ kontorası kayda?

- Argı oçta, änä şul yakta. Yomışıgız bar ideme ällä, sez kem bulasız?

- Min Çişmäbaş avılınnan Möbäräk Hälilov bulam.

- Şulaymıni, işetkän bar, alaysa. Sez fermer bit äle, ber yılnı duñgızlarıgıznı agulap ütergännär ide, şulaymı?

- Döres, duñgızlarımnı gına tügel, üzemne çak ütermädelär, menä küräsezme?

- Küräm. Alaysa, sin näq bezneñ kebek Cankıyarovtan canıñ kıyılgan bahır, bezgä brat bulası keşe ikän. Kittek äydä, mondıy keşene min üzem ozatıp kuyam.

Näşerbanov yanına kilgäç, Möbäräk üz hälen tulırak söyläp birde. Bu tirädä ul berençelärdän fermer bulırga karar itä. İrekle tormış, huca bulırga teläü aña därt, köç-kuät birä. Kızıkmassıñmıni, gäcitlär, televideniye şaulap tora, Mäskäü prezidentı fermerlarga gomerdä kürelmägän lğotalar-uñaylıklar väğdä itä. Işandıra bit, prezident siña selsovet tügel, şulkadär yugarıda utırgan keşe aldaşıp yörmäs. Çınında isä näq kiresençä kilep çıga, hökümät fermerlarnı yaklau, lğotalar birü turında zakon artınnan zakon çıgarıp utırsa da, urındagı vlastlar alarnı ütärgä aşıkmıy, kul astındagı territoriyädä kemnärneñder tärtä arasına kermi üzallı bulıp yörüläre, üz beldekläre belän yäşärgä teläüläre oşamıy alarga. Häm Rusiyä digän ilneñ gigant byurokratiyäse ciñ sızganıp eşkä kereşä: fermer bulırga teläüçelär ber beleşmä alu öçen genä dä aylar, yıllar buyına kabinetlar busagası tapap yörergä mäcbür bula. Şul çagında gına alar prezidentnıñ häyläsen dä añlıy başlıy. Tüñkäreleş arkasında il körçekkä terälgäç, kaznanı tutıru öçen salım tüläüçelärne arttırırga kiräk bula. Menä şunda fermer digän modnıy süz kozır tuzga äylänä dä inde, yaña gına tugan, äle buını da nıgımagan, ni tabışı, ni mölkäte bulmagan fermerlar östenä utızdan artık salım öyep kuyalar. Yä kütär, yä ıştanıñnı satıp salım tülä dä häyer soraşıp çıgıp kit.

Möbäräk bolarnıñ barısına da tüzä, çönki döres yul saylıy – duñgız üsterä başlıy. Urıs malı tiz üsä, tiz ürçi, ite-mayı küp çıga. Kıskası, eşlär caylanıp kına barganda ber könne irtän yegerme baş olı duñgızı ülep yata, imeş. Agulagannar, di vetvraç.

Möbäräk uylıy-uylıy da, häzer inde bozaular cıya başlıy. Şundıy isemle keşegä häräm mal asrau kileşmäde, alla suktı, dip duñgız karaudan baş tarta. Köne-töne diyärlek eşläp yañadan ayakka basıp kilgändä ällä nindi keşelär kilep, tukmap, başın tişep kitälär. Öçençe kilüebez soñgısı bulır, dilär. Menä şunda Möbäräk üz hıyalına kul seltärgä karar itä, bulmagaç bulmıy inde. Şuşı häldä ul Başbirmäskä kilergä itkän, kollektivka alunı sorıy.

- Bezgä eşçelär bik kiräk ul, tik, mal kararga äle keşe bar, menä traktorçı bulsa ide. Traktor yörtä beläseñme? - dide Näşerbanov.

- Nişläp belmäskä, min bit fermer, minem üzemneñ T-ғö bar.

- Monısı tagın da yahşı, Aydaştan kalgan traktorga utırırsıñ. Anarda äle uçilişedä ukıgan malay eşläp yöri ide, tik ul praktikası betü belän kitä bit.

- Tukta äle, Säyran, sin nişläp fermada keşe citä dip söyliseñ? Min bit ferma mödire, ällä sin belgänne min belmimme?

- Açulanma, duskay. Tacikstannan ber ğailä küçep kilä, ire tacik, hatını bu yaktan. İkese dä fermada eşlärgä rizalar. Annarı ber ğailä Üzbäkstannan kaytmakçı, anda da rät betkän ikän. Stantsiyädän mebel alıp kaytırga KamAZ sorıylar, maşina tapsak, eş peşä. Şunı soramaganmın, alarnıñ balaları da bardır äle. Onıkları da bardır, bulmasa, bulır.

- Şulay şul, onıklarınıñ onıkları da tuar äle, - dip yılmaydı Yarulla. – Nu sin hıyalıy, iptäş naçalnik.

- Minem dä malay bar la ul, - dip kuydı Möbäräk.

- Çınmı, kayda ul, niçä yäştä, nigä şunduk äytmiseñ?

- Armiyädä. Yanımda bulsa, bolay da bulmas ide, bälki, - dip başın törtep kürsätte Möbäräk.

- Menä bit niçek şäp, armiyädän keşe kayta ul, ä hatınıñ ni eşli belä?

- Sıyır sava belä. Yegerme sıyırıbız bar bit. Yäş mal unaltı baş.

- Ay, sin altın keşe bulıp çıktıñ, Möbäräk. Dimäk, hatınıñ şuşı sıyırlarnı savaçak. Yarulla, sineñ bit buaz tanalarıñ bar, ber biş baş kuş ta, tulı ber savım törkeme oyıştır, yäme. Menä, içmasam, bügen bähetle kön, yäşibez bolay bulsa.

Möbäräk tamak kırıp kuydı.

- Yäşibez dip...

- Añladım, tugan, süzeñne. Avılda buş yortlar bar äle. Läkin sin aña gına riza bulmassıñ dip uylıym, şulkadär mal alıp kilgäç... Yarıy, min siña mallarıñ häm traktorıñ öçen tiz arada isäpläşerbez, dip väğdä itmim, ä menä yort tözeşergä böten avıl belän bulışırbız. Üzeñ yañadan fermer bulam dip daulaşıp yöremäsäñ, älbättä. Häyer, sin bolay da fermer, bez barıbız da fermer.

Yarulla belän Möbäräk hucalık citäkçeseneñ soñgı süzlären bik ük añlap citkermädelär. Alarnı ikençe mäsädä borçıy ide.

- Sin bik şatlandırdıñ da bit, Säyran, läkin Kilmät komandası kilep mallarnı alıp kitsä? Bigräk tä Möbäräkneke cäl bulır, ul ğayeple tügel läsa.

- Äye, şatlandıram şul min sezne! Bez üzebez fermer dip äytep toram läsa. Menä dokumentlar! Kiçä kiç kenä rayonnan alıp kayttım. Bez häzer “Çulpan” krestyan (fermer) hucalıgı. Räsmi räveştä möstäkıyl hucalık dip tanıldık. Kilmät sovhozı belän bernidi alış-bireşebez, gomumän, berkemgä bernindi burıçıbız yuk. Ura! Dimäk, bezneñ mölkätkä hösetlänüçelärgä mäñgelekkä yul yabıldı.

Şuşı könnän soñ Başbirmäslelärgä yäşäve ciñeläyep kitkändäy toyıldı. Üzebezneñ hucalık bulgaç üzebezgä eşlibez, üzebez huca. Bu bik köçle stimul ide. Nihayät, ozak yıllar köräşep, keşelär teläklärenä ireşte. Utızınçı yıllarda, kolhozlar tözelgän çaktagı kebek, halık ihlas küñeldän, därtlänep eşkä yöri başladı. Ä Möbäräk sıyırları da fermaga kuşılgaç, söt citeşterü kürenep artıp kitte. Kürsätkeçläre yahşırgan hucalıkka rayon citäkçeläre dä başkaçarak karıy inde ul.

Şahinıñ Başbirmäskä küptän barganı yuk ide inde. Çönki zilzilälär uzıp, “Çulpan” fermer hucalıgı barlıkka kilgäç, anda tormış caylana töşte. Ä curnalist ul yä bik naçar, yä bik yahşı cirgä bara. Bu yulı möhärrir üze kuştı. Dimäk, “Çulpan” bik yahşılar rätenä kerä başladı, ahrı. Häzer inde Barlasov ta alarga sarunı kaynatkan ärsezlär dip karamıy, hätta yärdäm itä. Çulpanlılar öçen monısı bik möhim, çönki rayonda huplamasalar, üzara añlaşu häm ışanıç bulmasa, bernärsä dä eşläp bulmıy.

Bu avılga Şahi niçämä genä tapkır barmasın, härvakıt üzen uñaysız toya. Öç-dürt yıl elek Sänifägä karata redaktsiyä eşlägän äşäkelek borçıy anı. Hatın-kıznıñ kayçan, kem belän yoklaganın gäzitkä yazmıylar, bu – äşäkelek. Cankıyarovnıñ şuşı yazmaların Şahi üze gäzit basılıp çıkkaç kına kürde, moña katnaşı yuk ide, ämma barıber Sänifä aldında üzen ğayeple toya, kürep ber gafu ütenäse ide dä bit. Kollegaları öçen. Cayı çıkmıy. Ä hatın üze endäşmi, üpkäläven belgertkäne yuk.

Äye, “Çulpan” tırışa. Änä savuçı Rufaliyä Ruşanova söt savu buyınça rayonda öçençe urınga çıkkan. Elegräk bu fermada här sıyırdan yılına nibarı 1200 kilogramm söt sava idelär. Kiñäşmädä Baysar Baysaloviç: “Başbirmäslelär yaña tokım çıgargan, sıyırları fil kebek aşıy, käcä kebek saudıra,”- dip mäshäräli torgan ide. Az gına vakıt eçendä söt citeşterüne öç tapkırga arttıru – bu inde zur eş. Tuñga sörü, ucım çäçüne oyışkan töstä ütkärdelär. Ä bügenge köndä iñ möhime – kışka äzerlek. Hucalıkta azık citärlek kebek, şunı äybät kenä aşata alsalar, başbirmäslelärneñ yıl yomgakları matur gına bulmakçı.

Rufaliyä digännän, Nurgayan hatını bit ul. Anıñ şundıy uñgan, buldıklı savuçı bulıp kitären kem aldan belgän. Häyer, Nurgayan üze belgänder, ışanmasa ügetlämäs ide. Ni äytsäñ dä, ürnäk alırlık keşelär Ruşanovlar.

Şulay. Şahi inde niçä yıllar Başbirmäs avılı vakıygaların küzätep bara, küp keşelärne belä. Baytak kına yazdı da. Tik niçekter yazgannarı gel proizvodstvo häm eşne oyıştıru turında buldı. Ä menä ayırım keşelär turında irkenläp sürätnamälär yazganı yuk diyärlek. İrle-hatınlı Ruşanovlar menä digän oçerk geroyları bit. İre aldıngı traktorçı, çittän torıp institutta ukıy, hatını balalar bakçasındagı eşen kaldırıp malçılıknı kütärü niyätennän fermaga kilde häm berniçä yılda rayonda aldıngı savuçıga äylände. Savuçılar arasında iñ yäşe. Üze çibär, üzeşçän sänğat aktivistı. Kıskası, Ruşanovlar zamanabıznıñ koyıp kuygan geroyları.

Şulay uylandı Şahi iske genä maşinasın bozlı yuldan alıp barganda. Menä alda Tiräkle yılgası da kürende, dimäk, Başbirmäs avılına da küp kalmıy. Häyersezeñ, küper töben traktorlar izderep, çokırlap betkän ikän. “Moskviç” belän şakırdap katkan koleyadan ütärlek tügel, “korsagı” cirgä tiyep utırıp kına kuyaçak. Ällä yakındagı kiçüdän, boz ösläp çıgargamı? Ez dä bar, “Ciguli” ütkän kebek.

Ozak kına uyladı Şahi, bozga tibep, sikerep tä karadı, bälki, tüzär äle. Häm, nihayät, täväkkällärgä buldı. Yardan maşinanı sak kına yılga östenä töşerde häm alga kuzgaldı, boz şıtırdıy, ämma kütärä ide. Menä karşıda yar. Tik iske maşina ürgä mengändä sünep kuydı. Şahi tormozga bastı. Läkin avtomobil bozlavıktan şuıp töşte, artkı tägärmäçlär yılga bozına bärelde häm ul vatılıp kitte. “Moskviç” bata başladı. Yuk, ul bötenläy batmadı, yartılaş suda kileş tuktalıp kaldı.

Şahi bot töbennän su yırıp çıktı da alga-artka karanıp aldı. Tirä-yündä berkem dä yuk. Läkin ozak kötärgä turı kilmäde, yulda maşina kürende. Uazik caylı gına itep küperne ütte dä tuktap kaldı. Annan ike militsioner çıktı. Berse Garun ikän. Şahi Garunnı işetep-kürep belä. Belä häm yaratmıy. Läkin mondıy oçrakta yärdäm itmi kitmäslär.

Häbärçeneñ nindi hälgä kaluın kürep uçastkovıy başın kaşıp tordı.

- Da-a, avır häl! Tartıp kararga bulır ide, tik bezneñ tros yuk şul.

- Mindä bar, - dide Şahi häm kabalanıp yänä suga kerde. Maşinasınıñ bagacnigın açıp tros alam digändä närsäder şıtırdap kitkändäy buldı häm, Şahi anı-monı abaylagançı, avtomobil artka şudı häm üzen bozga kiterep tä kıstı.

Garun yärdäm itärgä teläp alga ırgılıp kuydı, läkin şunduk miyendä zähär şatlık balkıp kitte. “Tukta, min ni eşlim, - dip uyladı ul. – Bu tege yünsez häbärçe üze bit inde. Dönya butap yörüçe, Kilmät agaynıñ kanına toz saluçı bändä! Vät eläkte bu, vät şäp buldı! Mondıy hälne teläp tä alalmassıñ.” Garun iptäşeneñ ciñennän tarttı.

- Barma! Kittek monnan.

Bolarnıñ taşlap kitülären kürep, Şahi yärdäm sorap kıçkıra başladı.

- Akıra bit äle, - dide yäş militsioner.

- Ozak akırmas! İñ möhime, keşe kürgänçe bez monnan sıpırtıp cibärik.

- Şahi kükräk tiyenten bozlı su eçendä torıp kaldı, citmäsä avtomobil avırlıgı anı boz kırıyına torgan sayın nıgrak kısa bara ide. Eh, dip ükende häbärçe, möhärrirne isenä töşerep, redaktsiyä maşinasın birmäde bit, üzeñneke bar, dide. Yugıysä, yulda berüze bulmas ide. Yuk inde, bu bändälär bolay kaldırıp kitkäç, dimäk, äcälem şunda bulgan.

Kızganıçka karşı, ülem berkayçan da yalgız yöremi. Şahi facigasennän soñ küp tä ütmäde, Gazrail Başbirmäsneñ iñ yahşı keşelärennän bersen alıp kitte.

Tuberkulez! Sin üläseñ, disälär, mögayın, ciñelräk bulır ide. Bändä ülmi tormıy, bar keşe dä kitä. Tik hurlıklı, yogışlı, ifrat avır çirdän tügel.

Rufaliyäneñ başına ordılarmıni. Tabiblarnıñ bu diagnozı anıñ akılına sıymadı. Yäşi genä başlagan kebek ide bit äle ul... Şundıy bähetle ide...

Nilektän avıruı bilgele inde. Rufaliyä savuçı bulıp eşli başlagan çak. Berençe kön eşkä çıktı, cäyge kardaga barıp sıyır saudılar. Mallar savu ustanovkasına ber yaktan kerä tora, söten birgäç, ikençe yaktan çıga tora. Menä savım bette, şikelle, hatınnar çiläklären, ayak-kulların yugalap, üzlären kötep torgan maşina yanına cıyıla başladı. Läkin ber törkem mal bu yakta bülenep kaldı. Bu hakta Rufaliyä soramıy buldıra almadı.

- Färzänä sıyırları ul. Üze eçep yörider inde. Borçılma, häzer alarnı kötüçelär kuıp çıgarır, - dide aña savuçılar.

Rufaliyäneñ mondıy vayımsızlıkka açuı kilde. Niçek inde cilennäre tulı sıyırlarnı saumıy kaldırıp bula. Citmäsä, savuçılar üzläre akça yuklıkka zarlana. Söt – ul akça bit inde. Yuk, üzem bulsa da savam, bolay kaldırıp bulmıy, dip uyladı ul. Anıñ yañadan ustanovka işegen açıp, Färzänä sıyırların kuıp kertä başlavın kürep, hatınnar şaulaşırga totındı.

- Äy, kızıkay, yuk belän bulışma äle. Bez bit sine kötep tora almıybız, öydä eşebez bar.

- Sez kaytıgız. Ä min molokovoz belän kaytırmın äle. Cäyäü atlasam da zıyan yuk.

Änä şulay başlandı Rufaliyäneñ yaña eşe. Kayçandır ul Başkortstannıñ danlıklı savuçısı Sotsialistik Hezmät Geroyı Elvira Gulina turında ukıgan ide. Malların kön sayın yua torgan bulgan ul. Döres, Rufaliyä yumadı, cılı su sıyır cilene çaykarga çak citä, ämma buldıralgan qadäre karadı. Furac sorap ferma mödireneñ teñkäsenä tide. Çönki ul şunı kürä ide, yahşırak aşatkan sayın hayvankaylarnıñ söte arta bara, dimäk, alarga aşau citmi. Buaz sıyırlarnı bigräk tä tırışıp karadı, alardan kör bozau alıp näsel malları üsterü ide isäbe.

Ber ük vakıtta ul eşkä kilmägän iptäşläreneñ dä sıyırların savıp bardı. Şulay itep tiz arada rayonda iñ aldıngı savuçılar rätenä çıktı. Hucalık yarlı buluga karamastan, yarıysı gına akça ala başladı. Rufaliyägä karap, iptäşläre ike törkemgä bülende: berişeläre könläşep, tellärenä ni kilsä, şunı söyläp yöredelär, ikençeläre isä, baştarak telär-telämäs kenä bulsa da aña iyärde.

Rufaliyägä ciñel bulmadı. Közge salkında niçä säğat anıñ kulları yüeştä, ayagı pıçrakta. Salkın ütmäslekmeni... Ul bik yış ike-öç gruppa sava ide bit. Başkalardan kalıp ta eşläde. Häm menä siña näticä – tuberkulez!

Dävahanädän şundıy däva belän kaytkan Rufaliyä ire aldında teşen kısıp tüzde, zarlanmadı, yılamadı. Nurgayannıñ soravına: “Salkın tigän bulgan, inde ütte kebek,”- dide. Ä tönlä iren soñgı tapkır yarattı.

Nurgayan eşkä kitü belän Rufaliyä niyäten ğamälgä aşırırga totındı. Öyen cıyıştırıp, idännärne yuıp çıktı, munça yagıp kerde, yaña külmägen kiyep aldı, hätta ire yaratkan eçäk pilmänenä qadär peşerep kuydı. Äyterseñ, Nurgayan kaytır da, alar berni bulmaganday kara-karşı utırışıp pilmän aşıy başlıylar.

Üzeneñ başında gel ber uy kaynadı: tizräk, tizräk! Mondıy çakta uylanmaska, kurıkmaska kiräk. Uylansañ ikelänä başlıysıñ, ä ikelängän keşeneñ kulınnan eş kilmi... Şunısı gacäp, keşegä yäşäü därte birgän, avır çirlelärne ayakka bastırgan mähäbbät anı ülemgä etärä, tuktausız aşıktıra ide. Çüpräk kebek agarıp, käcä gömbäsedäy cıyırçıklanıp, kan kakırıp yatmayaçak ul! Rufaliyä Nurgayanga matur kileş ğaşıyq buldı, matur kileş yarattı, bähetle itte häm şulay matur çagında kitäçäk tä. Nurgayan anı şulay belä häm mäñge şundıy häterendä saklayaçak.

Niçek digän sorau Rufaliyäne aptıratmadı. Tege çakta Aydaşnı barıp karagan ide, asılgan keşe bik yämsez bula ikän. Şuña da ul ikençe yul sayladı. İreneñ bäräñge kortlarına sipterä torgan aguı bar ide, şunı ezläp taptı, şpritsı da şunda. Beläk tamırın çäbäkläp kabarttı da, bar kıyulıgın cıyıp, şpritsnı kıstı...

Avılda Rufaliyäneñ ülemen säyer häl itep söylädelär. Bigräk tä, anıñ çiren dävalap bula ide, digän tabiblar fikeren belgännän soñ Nurgayan üze şakkattı. Nigä bolay buldı soñ äle? Niçek kurıkmagan? ä çınında Rufaliyäne änä şul kurku alıp kitte. Ülemnän kurkuga karaganda häräkätsez yatudan, irenä imgäk buludan, kotsız kürenüdän kurkuı köçleräk ide anıñ. Garip-imgäk bulmau teläve yäşärgä telävennän köçleräk buldı.

Rufaliyäneñ ükeneçle ülemennän soñ Nurgayannıñ kara kaygırıp yörgän çagı. Küpme genä uylanmasın, hiç añlamadı ul hatınınıñ bu eşen. Avırgan, imeş. Urın hastası keşelär teşe-tırnagı belän yabışıp yäşärgä tırışa. Balam yätim kala dip tä uylamadı mikänni? Matur gına tormış korıp yatkanda dönya belän huşlaşu öçen ütä dä citdi säbäp bulırga tiyeş. Gomumän, üz-üzeñä kul salu irlärgä has ğamäl. Çönki alar eçä. Ä şaytan oyalagan baş nişlägänen belmi. Hatın-kızga bu bötenläy kileşmi.

Änä şundıy küñelsez uylarga batıp, Nurgayan eştän kaytıp kilä. Tik, menä häyersezeñ, karşına maşinası belän tagı da Garun oçradı. Näq kara pesi kebek bu adäm, bäla-kaza öläşep tik yöri, di uyladı Nurgayan.

- İsänme, sarık karagı! - dip kıçkırdı aña Garun.

- İsänme, Kilmät sarıgı, - dip ärnüdän telenä kilgänne äytte dä kuydı Nurgayan häm, üze dä sizmästän döresen äytep, tegeneñ min-minlegenä tide.

- Kem Kilmät sarıgı? Kürsätermen min siña Kilmät sarıgın, svoloç, - dip, maşinasınnan çıgıp, Nurgayanga yakınlaştı tegese.

Aç keşeneñ açuı yaman. Küñele bolay da ärnegän Nurgayanga bu süzlär darıga töşkän oçkın kebek täesir itte. Ul üze dä tupas itep cavap kaytardı.

- Sin avızıñnı çamalap aç, yugıysä!..

Garunnıñ ber ğadäte bar ide. Söylängän bula da, süzen äytep betmästän, sugıp cibärä. Keşe sizmi dä kala. Ul bu yulı da şulay itte. Tik Nurgayan yılgır ikän, başın çitkä alıp ölgerde, Garunnıñ yodrıgı yañagına tiyep kenä kitte.

- Nişliseñ sin, bötenläy kotırdıñmı ällä?! - dide Nurgayan, uçastkovıy akılına kiler dip uylap. Tik ul, kiresençä, çınlap torıp sugışırga kereşte. Ber-ike yodrık eläkkäç, Nurgayan tiz añına kilde, monıñ belän sugışmıyça bulmas, digän uy ütte başınnan. Yuk, bu mizgeldä anı kurku tügel, bälki taşkınday yarsu biläde. Bar dönyaga üç itep, yöräk ärnüläre basılgançı ber sugışası ide, menä bu aşka töşkän tarakannı ütergänçe tukmıysı ide. Annarı utırtsınnar äydä. Rufaliyädän başka aña bu tormış nigä kiräk...

Garun buyga ozınrak, ämma ozın buylı keşelärneñ kübese şikelle buınga sıyıgrak. Ä Nurgayan taza beläkle, nık yodrıklı traktorçı. Şuña da Garunga berniçä märtäbä yul tuzanında aunap alırga turı kilde. Läkin bolarga ozak sugışırga irek birmädelär. Uram urtası bit. Tiz arada cıyılıp algan halık ikesen ike yakka söyräde. Ästağfirulla! dide kayberäüläre isläre kitep. İskitmäslekmeni, berse uçastkovıy inspektor, ikençese tärtiple, tınıç holıklı ir. Şuşı keşelär közge ätäçtäy köpä-köndez uram urtasında ätäç kebek sugışıp yatalar. İkençe yaktan, bik gacäplänäse dä yuk. Garunnıñ kemlegen böten mir belä, Nurgayannı çıgırınnan çıgargandır.

- Min sine üteräm! - dip kıçkırdı hiç tä tınıçlana almagan Garun.

- Başta üterep kara, - dide aña karşı Nurgayan bozday salkın tavış belän. Anıñ yarsuı basılgan häm bu adämgä çiksez ciränü belän karıy ide. – Sin äle Aydaş öçen dä cavap biräçäkseñ.

Nurgayannıñ soñgı süzläre Garunnı telsez kaldırdı. Kara, bu bändä monı kaydan belä? Eçenä şom yögerde. Änä şul kurkuı arkasında ul tınıp kaldı häm berkemgä ber süz äytmi, maşinasına utırıp kuzgalıp kitüne hup kürde.

Bu könnän soñ Nurgayan hafalanıp yörde. Garun yahşılıknıñ ni ikänen añlıy torgan keşe tügel, ul töymädäy säbäp tabıp döyädäy küpertergä yarata. Kür dä tor, militsiyädän povestka cibäräçäklär. Tik kön artınnan kön ütte, ä Nurgayannı borçuçı bulmadı. Garunnı militsiyäneñ rayon bülegenä patrul hezmäte bülege naçalnigı itep küçergännär ikän. Hezmättäge uñışları öçen, älbättä. Ul yaña eş belän tanıştı, sotrudniklar belän duslık cepläre yalgadı, tanış bulmagannar belän tanışıp çıktı, älbättä, bolar barısı da stakan totkan kul belän eşlände. Şulay itep Nurgayan mäsäläsen Garun haman kiçekterep kilde. Döresen äytkändä, ul beraz şörli dä ide. Çönki üzeneñ dä artı taza tügel. Ägärenki tikşerä başlasalar, ay-hay küp, bik küp äşäkelege keşe küzenä kilep çıgar ide.

Ber könne Garunga bähet üze küktän töşte. Mäskäüdä hätär hällär başlandı. Raykom sekretare Baysar Barlasovnıñ küñele sizger ide, monıñ berençe çiratta partiyä östenä yabırılgan afät ikänen ul tiz añladı. Ä Rusiyädä şundıy ğadät, ber partiyä vlastka kildeme, ikençesen rähimsez yuk itä. 1937 yıldagı şikelle miña timäslär äle, minem gayıbem yuk bit, dip utıru zur ahmaklık bulır ide. Kaçarga kiräk. Baysar Baysaloviç telefonga ürelde. Militsiyä naçalnigı anı tavışınnan tanıp tora ide.

- Tıñlıym sezne, Baysar Baysaloviç! - dide ul kesäldäy tatlı tavış belän.

- Beläseñme närsä, sin tönlä raykomnı saklarga keşeläreñne kuy äle. Dönya hälen belep bulmıy...

Militsiyä naçalnigı bu yomışnı kemgä kuşsın, älbättä, patrul hezmäte naçalnigı Garunga yökläde. Su çokırga cıyıla, sukırlar bergä cıyıla, di halık, rayonnıñ vlast organnarında ber-bersenä ohşaş keşelär tuplangan ide. Ägär Barlasovnıñ küñele hävef sizsä, Garunnıñ isä borını buşlay kiläse malnı bik yıraktan sizä ide. Şuña da ul raykom binasın saklarga ike militsioner belän üze çıktı. Garunnıñ näfse nikadär zur bulmasın, kurkuı da bar ide. Şuña da alar algı işekkä timädelär, äyber taşırga uñaysız bulsa da, tar gına artkı işekne vattılar. Bu könne televizor, suıtkıç, keläm, palas, divan, östäl kebek bik küp närsä Garun fatirına küçte. Yärdämçeläre dä buş kalmadı.

Nurgayannıñ öye matur, irken buldı. Bura büränäläre dä nık, yuan. Häzer andıy agaç tabuı bik çiten. Taba da almas ide, ber tanışı aşa gına, şaktıy küp arakı “törtep” yünätte ul anı. Äle menä osta eşläp birgän täräzä yözleklären kagıp yöri. Kıskası, öy äzer, ker dä yäşä.

İnde şaktıy yıllar Nurgayan incener bulıp eşli. Tege çakta, sovhozdan ayırılıp möstäkıyl hucalık oyıştırırga tırışıp yörgändä, Säyran Näşerbanov bik akıllı eşläde: uyınıñ barıp çıgarına ällä ni ömet bulmasa da (Kilmätlär, Garunnar zamanı ide), ul, kiläçäk turında uylap, yäşlärgä ukırga kiñäş itte. Yaña hucalıkta belgeçlär kiräk bulaçak bit. Şunı uyladı Säyran. Häzer inde “Çulpan” küptän sovhoz tügel, ä fermer hucalıgı bulıp üzgärtelde. “Buntarlar” hıyallangan eş hökümät säyäsäte yärdämendä ğamälgä aşırıldı. Hucalık yıldan-el ışanıçlırak adım belän alga atlıy. Tik bu bik küp tırışlık, ozak yıllar häm hätta korbannar taläp itte. Rufaliyä, Aydaş harap buldı, avılnıkı bulmasa da, yugaltular isäbendä gäzit häbärçese Şahi da bar. Nurgayannıñ änise Taibä dä ziratka küçte. Barlap çıkkanda küp keşe yuk inde.

İsännär arasında Yarulla belän Gamir pensiyädälär, elekke raykom sekretare Baysar Barlasov belän Kilmät Cankıyarov 1991 yılnıñ avgust tönendä rayonnı taşlap kittelär. Alar öçen borçılgan yuk. Törle cirdä biş-altı yort salıp, gomerlekkä citärlek baylık tuplap ölgergännär ide. Garun da alardan kalışmaska tırıştı, tik azgın hatınnar belän tipterep yörgändä maşinası belän KamAZ astına barıp kergän. Ülgännär turında naçar söylärgä yaramasa da, Başbirmäs avılında anı kızganuçı bulmadı, halık ciñel sulap kuydı. Türäläre bulmagaç, Faukıy da zıyan itmi. Ul häzer – häzerläüçe: tösle metall, tire-fälän cıyıp häsrät kürmi yäşäp yata. Dönyası kırık törle borılsa da caylaşa beler ul.

Tagı da kemnär?.. Säyran Näşerbanov, älbättä, fermer hucalıgı başlıgı, pensiyägä yakınlaşıp bara. Sänifä – baş buhgalter, kiyäügä çıgıp üzenä su tamçılarıday ohşagan ike kız taptı. Üze dä, ğailäse dä bähetle. Aydaşnı iskä algaç, enesen dä äytep ütik. Nail kaydadır Seber yagında, priiskida incener, dilär. Şulay itep, taptı ul üz altının.

Tagı kem kaldı? Ayzadä... Hay, hikäyäbezneñ töp geroyın onıtıp torabız tügelme soñ?! Ayzadä! Yuk, süzebez tämamlanmadı äle bolay bulgaç. Bolay bulgaç, äñgämäbezne yañabaştan başlarga turı kilä äle. Anıñ Nurgayan belän oçraşuı üze ber hikmät. Şunı söylämi can tınıçlanmas, ahrı.

İrbulat yal könendä yörep kerer öçen genä şähärgä çıgıp kitkän ide. Şaktıy vakıt uram gizep küñele bulgaç, salmak kına atlap tulay torak yagına atladı. Menä, uramnıñ sul yagında yaña gına tözelgän yort. İrbulat katnaşlıgında kütärelgän täüge öy bu. Bügen yal köne. Fatir algan keşelär şatlanışıp küçenep mataşalardır äle. Yeget, gorurlanıp häm soklanıp, başın çöyep binanıñ biyeklegen karap aldı. Äti avılda büränä öyen ike yıl tözep mataşa, ä bez monda yıl yarım eçendä änä nindi pählevän bastırıp kuydık. Şulay uylanıp torganda yanına yök maşinası kilep tuktadı. Şofer belän ike hatın-kız avtomobil ärcäsennän kuhnya garniturı buşattılar da, maşina kuzgalıp ta kitte. Ä bolar alan-yolan karanıp torıp kaldılar. “ähä, kütäreşergä keşe ezlilär,”- dip uyladı İrbulat häm yalgışmadı.

- Äy, yegetkäy, kil äle! - dip kul izäde hatın-kızlarnıñ olıragı.

- Närsä buldı?

- Menä şul äyberlärne fatirga taşırga ide, bulışıgız äle, zinhar.

Bolarga fatir öçençe kattan tigän ikän. Kuhnya naborı zur mebel tügel, üzläre çak kına bulışsa, kuldan kilerlek eş. Akça öçen tügel, vakıt uzdırır öçen rizalaştı İrbulat. Annarı, kızı da bik ıspay kürenä, tik, kem äytmeşli, kiyäüdäme, irdäme?.. İrläre bulsa İrbulatnı da çakırmagan bulırlar ide. Yegetkä bu uy bik oşap kuydı.

Cide-sigez äyberne taşıy-kütärä torgaç, şaktıy vakıt ütte. Azak hucabikälär yegetne çäy eçärgä kıstadı. Nurgayan akça aludan baş tartkaç, anı çäygä çakırmıy çıgarıp cibärü mömkin dä tügel ide inde.

Eget riza buldı. Urtaça yäşlärdäge hanımnıñ cay gına soraularına şulay uk ädäple itep cavap birep bardı. İnstitut tämamlap, tözeleştä master bulıp eşläven äytte. Älege yortnı tözüdä üzeneñ dä katnaşlıgı barlıgın şayaru katış masayu belän häbär itkäç, hucabikälärneñ yözläre bötenläy ük açılıp kitte. Ä arakınıñ isen dä isnämägän yeget üzen güyä isergändäy toydı. Tik bu naçar toygı tügel, küñel läzzätlege ide. Ul tagın-tagın-tagın da çibär kızga küz salırga tırıştı. Ä anısınıñ, östen salgaç, yöz çibärlege östenä buy-sın zifalıgı da östälgän ide. Citmäsä, esse çäydän kaynarlangaç, bitläre dä alsulanıp kitkän.

Hanım üzen Ayzadä dip tanıştırdı.

- Dönyada iñ matur isem minem äniyemdä, - dide kız.

- Ä sezneñ isemegez kem?

- Gölsılu.

- Döres tügel, - dip baş çaykadı İrbulat märäkä uylap.

- Närsä döres tügel? - dip matur itep kaş çöyerde gacäplängän kız.

- Dönyada iñ maturı – ul sezneñ isem!

Şulay dip äytkändä yeget Ayzadä hanımga karap aldı, yänäse, açulanmıysızmı? ä anısı: “Yuk, yuk, barısı da äybät, min añlıym bit,”- digän şikelle çak kına yılmaep kuydı. Kara niçek matur yılmaya, bolarnıñ kaysı çibärräk ikänen dä belmässeñ, dip uyladı yeget. Kız anıñ küñelen minut sayın nıgrak äsärländerä ide. Kimçeleksez keşe yuk, dilär, ämma Gölsılu İrbulat öçen kimçeleksez ide. Ällä mähäbbätneñ küze sukırmı? Yuk, tügelder. Häyer, ğaşıyqka küz kiräkmi, yöräk yahşırak sizä. Niçek kenä bulmasın, yeget kitärgä kuzgalgaç, kız ozata çıktı.

- Gölsılu, kiçkırın sine kürergä tagın kilsäm, yarıymı? - dide İrbulat.

- Yarıy, - dide kız, beraz totkarlanıbrak, häm oyalıp kerfeklären tübän töşerde. Aña iyärep İrbulat ta aska karagan ide, tagın ber soklandı. Oyıkçan gına çıkkan kıznıñ ayakları gacäyep näfis häm bäläkäy kürende. Maturlıknıñ ülçäme yuk ikän, dip uyladı İrbulat, kız buyga minem belän bertigez diyärlek, ä ayakları... Ul kigän tüfligä İrbulatnıñ yartı ayagı da sıymas ide. Yeget tämam ğaşıyq bula baruın sizgän kileş yänä kıznıñ yözenä kütärelep karadı. Yä Hodayım, bu kıznıñ küzlären kürer öçen genä dä Kaf tauları artınnan yögerep kaytırlık...

Änä şulay tanışkannar ide yäşlär. Bıltır, yafraklar sargaygan mäldä buldı bu. Şunnan soñ kış ütte, görläp yaz uzdı. Bügen – cäy. Ber-bersen özelep söygän, ämma ayırım yäşägän ike yöräk öçen bu bik zur vakıt ide. Öylänergä buldı alar. Dimäk, zur tuy bulmasa da, tugannarnı çakırıp ber kiç utırmıy da bulmıy. İrbulat avıldagı ätisenä häbär itte häm şähärdäge ber-ike dus yegeten genä çakırdı. Gölsılu da şulay, berniçä ahirätenä äytte. Kalgan “vakansiyälärne” Ayzadä üz kunakları belän tutırdı.

Nurgayannı ber köngä irtäräk çakırgannar ide. Ul bit kunak kına tügel, ä koda häm kaynata bulası keşe. Nıklap tanışası bar, söyläşäse süzlär kilep çıguı da bik ihtimal.

Adresı buyınçe kiräkle fatirnı ezläp tapkaç, Nurgayan kıñgırau töymäsenä bastı. İşek tiz açıldı. Tik... “İsänmesez” urınına çelteräp tälinkä vatılganı işetelde.

Öy eçe yaktı bulganlıktan işektäge irneñ yöze yakşı kürenä ide. Ayzadä, başı stenaga törtelgän at şikelle artka çigenep kuydı, ä kulındagı savıtı ıçkınıp töşep kitte.

- Bähetkä bulsın! - dide tanış yöz.

Äye, bu ir bik tä tanış häm gaziz ide. Nurgayan?! Näq üze. Kara anı, hiç tä üzgärmägän bit, kaşları kalınrak şikelle dä, çigäsendä çak kına çal çäçläre kürenä başlagan ikän. Ä küzläre gel elekke: keşegä hörmät belän, ber ük vakıtta niçekter dus, tugan itep karuçı küzlär tik ber anarda gına.

- Nurgayan?!

- Äye, bu min, Ayzadä, - dide ir, üze dä nık gacäplänep. Sekund eçendä yäşlek yılları isenä töşte. Häm gayät kıyın bulıp kitte. Tege vakıtta ul bu hatınnı ber yünle süz äytmi kuıp digändäy çıgargan ide bit. Şunıñ öçen häzer Ayzadä işekne şap itterep yabaçak. Monısı yartı bäla, ä bit kızına İrbulatka kiyäügä çıgarga röhsät birmäve mömkin. Ätiseneñ kılıgı öçen ulı zıyan kürerme inde?.. Tik kunaknıñ ber mizgellek şiklänüe yukka bulgan ikän.

- Uzıgız. İrbulatnıñ ätise sin bulasıñmıni? - dip kenä äytä aldı Ayzadä, dulkınlanuınnan “sez” belän “sin” süzlären butap.

- Şulay şul, İrbulat minem ulım.

- Ah min yünsez. Gölsıludan İrbulatnıñ ätise kem dip soraşkan bulsam, mondıy kötelmägän hälgä kalmas idem.

- Döres. Yazmış yulları urau şul.

- Närsä diseñ? Kızık. Bu süzne min yäş çakta Möbäşirä karçık avızınnan işetkän idem, şikelle. Ä Rufaliyägä ni buldı soñ?

- Çirläp ülde ul. Ozak yäşi almadık. Malay bäläkäy ide äle. Anı äni üsterep birde diyärgä dä yarıy, - dip bu hakta süz ozaytmadı Nurgayan.

- Şulay ikän...

Balaları aldında Ayzadä belän Nurgayan üzläreneñ küptän tanış buluları turında gäp kuyırtunı kiräk dip tapmadılar. Kiräk bulsa, äyterlär äle. Şulay kiç citte. İrbulat tulay torakka kitte. Ä Nurgayanga Ayzadä bezdä kunarsıñ, dide.

Ber öydä ike hatın-kız, ber ir. Alar niçek yoklarga tiyeş? älbättä, ber bülmädä kunak keşe, ikençesendä – ana belän kız. Tik Ayzadä üzençä häl itte. Zaldagı divannarnıñ bersenä üzenä, ikençesendä Nurgayanga urın saldı.

Ayzadäneñ küzläre şar açık. Yoklap yatar mälme bu? Üz bähetennän ikençeläy yoklap kalırmı? Tege çakta da üze äzräk ärsez bulsa, Nurgayannı üzenä karatıp, öylänep ölgergän bulırlar ide. Ul çagında kabähät Garun da timäs ide. Yarıy, monısı ütkän, ä häzer nişlärgä? Nurgayan kunak bulır da kitär, annarı tagın kayçan küreşep bulır? ä nigä tagın, tagın, tagın kötärgä? Gomer buyı kötüem citmägänmeni. Nurgayan hatın-kız arasında kıyusız, annan nider kötü – buş hıyal. Ällä üzemäme... Biçä keşegä kileşäme? Nurgayan monı ädäpsezlek sanap küñele kaytmasmı? Ayzadäneñ başında meñ törle uy kaynadı. Yöräge şik häm soraulardan ürtälä, şul uk vakıtta läzzätle dä. Häm bu läzzät köçleräk. Nik alay? Çönki yöräk sizä, häzer barısı da mömkin, häzer “yuk” digän süz yuk. Häzer ike ğaşıyq bergä kuşılaçak, alarga unsigez tügel, söyläşü, añlaşıp toru kiräkmi.

Kem kemnän nıgrak oyala ide ikän? Gacäp bulsa da, ir keşe, ahrı. Çönki Ayzadä üz öyendä, şuña üzen irkenräk tota bulır. Çiksez toyılgan vakıtlar uzgaç kına, Ayzadäneñ kımşanganı işetelmi, yokladı, ahrı, dip uylap, Nurgayan östen çişä başladı. Ä hucabikäneñ kolakları bu minutta pesinekennän dä sizger ide. Anıñ hälen sez şundıy mäl kiçergän hatınnardan soragız. Yegerme yıldan artık yaratıp, sagınıp, hıyallanıp yäşägän, ämma ber märtäbä dä bar bulmışın söygäne irkenä tapşıra almagan tagın berär hatın tapsagız, älbättä. Ayzadäneñ hätta açuı kilde, nigä “ul” torıp östemdäge yurganımnı atıp bärmi soñ?! Ah, şikärdäy erep sıyınır idem bit sineñ koçagıña, Nurgayanım!

Ayzadä şäülä sıman torıp bastı. Kaya barasıñ, oyat tügelme siña? Ni gacäp, ber gramm da oyat tügel. Çönki gomer buyı söygän, hıyallandırgan, zarıktırgan tansık keşe menä şunda gına yata bit. Mähäbbätne taular, diñgezlär dä ayıra almıy dilär bit, ä Ayzadäne öç-dürt adım ayırsınmı? Ul öräktäy şım kilep divan karşına tezlände, üz başın tiyär-timäs kenä itep Nurgayannıñ başına teräde. Avıl irläre bik odekolon-fälän sörtenep yöremi, şuña da Ayzadäneñ sizger sulışı parfyumeriyä tügel, ä taza häm sälamät irlär täne ise toydı. Bu is anıñ başın äyländerde, buınnarı totmas buldı.

İr keşe yoklamagan ide. Üz-üze belän köräşkänlektän täne kıl kebek tartılgan. Ägär hatın mähäbbätkä susaudan koymak kamırı kebek izräp töşsä, Nurgayan, kiresençä, därt-därman belän tulı ide. Ul ike kulı belän Ayzadäneñ çigäsennän kıstı, güyä ıçkınır dip kurka, häm akrın gına üzenä tarttı. Karañgıda irennär bergä kuşıldı...

Bu tön azak Ayzadäneñ isenä yış töşte. İr belän bulu hatın-kız öçen şundıy bähet dip uylamagan ide ul. Gomerendä ike ir zatı kürde – Garun häm Nurgayan. Berse çiksez kurku, ğarlek, oyat, näfrät, ciränü kaldırdı, ikençese äytep-añlatıp beterälmäslek läzzät, mähäbbät, häm, oyat bulsa da äytergä kiräkter, ni öçender – rähmät hise büläk itte. Şunıñ öçen rähmät äytälär mikän? - monısı Ayzadä öçen yañalık ide.

Bu tönneñ şul yagı äybät buldı. Oyalıp-tartınıp, ı-mı kilep añlaşıp torunıñ kiräge kalmadı. Şuña da azak bolarnıñ süzläre gıyşık-mıyşık turında tügel, ä kiläçäk turında bardı. Bähet ul oçıp bargan koş kebek, yä sin anı totıp alasıñ, yäisä avızıñnı açıp karap kalasıñ. Ayzadä häzer monı yahşı belä, şuña da bersüzsez avılga kaytırga riza buldı. Nurgayan: Başbirmästä balalar bakçası mödire pensiyägä kitä, bälki, şunıñ urnına eşkä alırlar, dip äytkäç, hanım bigräk tä kuanıp kitte. Tizräk barırga tırışırmın, dip ozattı ul bulaçak iren.

Şulay itep İrbulat belän Gölsılu öylänügä ük fatirlı, ä Nurgayan belän Ayzadä öyle häm... bähetle buldı. Hodabız yugalgan yıllar, yalgızlıkta ütkän gomer äceren, nihayät, kaytarıp birergä uyladı, ahrı.

Menä inde Nurgayannıñ öye äzer, ul osta yasap birgän täräzä yözleklären kagıp yöri. Bügen Ayzadä kaytırga tiyeş. Häzer ällä kaya barıp karşı alası da yuk, avılga qadär asfalt, tege çerek küper urınına timer-betonnan tözedelär. Avtobus tuktalışı avıl urtasında, ike yöz adım gına. Şuña da Nurgayan eşen dävam itte.

Uramda yat maşina kürende. Çü, bu bit rayon hakimiyäte başlıgı maşinası. Ul Nurgayan yanında tuktap kaldı, annan berniçä keşe töşte.

- İsänme, Nurgayan, - dide hakimiyät başlıgı. – Sin ike kuyannı beryulı totasıñ ikän. Öy dä salgansıñ, kilen dä alasıñ, dip işettem, molodets.

- Şulayrak kilep çıktı şul.

- Bik häybät. Avıldan çıgıp kaçmadıñ, kiresençä, tagın ber par kul arttırasıñ ikän. Bälki, bäbäylär dä üstererseñ äle, ä? - dip yılmaydı başlık.

- Soñ, balasız ğailä bulmas inde...

- Bik döres. Şähär kızı borçılmasın, bezneñ avıl kaladan kimmeni?! Menä äle gaz kertäse uramnarnı karap yöribez, tizdän anısı da bulır, başkası da eşläner, bähetne ul tugan cirdän dä tabıp bula.

- Tabılmasa, şähärdän alıp kaytabız, äyeme, Nurgayan, - dip şayarttı hucalık citäkçese Näşerbanov. – Tik, Nurgayan, sin kilen belän ozak yuanma inde. Yaña kombayn alırga akça yünättek, şunı alırga zavodka kitärseñ, yarıymı!

- Yarıy, - dide Nurgayan.

Maşina kuzgalıp kitkäç, Nurgayan öy stenasına söyälgän baskıç aratasına barıp utırdı da uyga kaldı. Äye, tormış alga bara. Menä yaña öy dä buldı, özelep sagıngan Ayzadäse dä kaytıp yäşi başlar. Berär kara başlı malay da büläk itär äle ul. Hucalık ta ternäklänä: sabantuyda rayon hakimiyäte traktor büläk itkän ide, häzer änä üzläre kombayn ala. Başkası da tabılır. Fermada mallar ürçi. Mineral aşlama, elita orlık ala başladılar. Barısı da cayga salına. Döres, monıñ öçen küpme köç, vakıt sarıf itelde, korbannar da buldı... Nişliseñ, sugış korbansız bulmıy. İñ möhime, hucalık yäşi, avıl yäşi... Anıñ kiläçäge ömetle. Çönki Başbirmästä başbirmäslär yäşi şul.

Ayzadä belän Nurgayan üzläreneñ kiläçäge turında yahşılap uyladılar inde. Atalı-analı, ullı-kızlı kem öylängäne bar? Moña din niçek karıy, nikahlaşırga röhsät itärlärme? Tik şunısı da bar bit, Gölsılu belän İrbulat tugan tügel, ä üzläre turında süz dä yuk. Bu yaktan karasañ, karşılık bulırga tiyeş tügel kebek. Şulay da bergä yäşäü kileşerme? Sorau, borıngıça äytkändä, söyäl barıber söyäl bulıp kalkıp kala. Tik monısın hikäyäbezneñ kimçelege dip kenä kararga aşıkmıyk. Barlık soraularga da cavap kıyamät könne genä tabıla, ä häzergä tormış dävam itä.

Nihayät, urak tämamlandı. Hay, küpme köç, nervını aldı ul bıyıl, käcä mayların çıgardı. Anıñ karavı, uñışı soklanıp tuymaslık. Tırıştılar inde, yugarı uñış öçen çın köräş bardı, tiresen çıgardılar, berniçä basunıñ salamın vaklap sörep kümderdelär, izvest ta çıgarıldı, beraz bulsa da mineral aşlama kertelde. Anısına rayon bulıştı inde. Häm bu tırışlık buşka kitmäde, bıyıl cäye dä yahşı kilde , yañgırı, koyaşı vakıtında buldı, digändäy, Hoday üze dä başbirmäslelärneñ ücätlegen, fidakyar eşen huplarga uyladı, küräseñ, yahşılıkka yahşılık belän cavap birde. Aşlık bıyıl satarga da, hucalık ihtıyacına da citärlek. ä uraknıñ soñgı könen bäyräm itärgä buldılar.

Näşerbanovnıñ başına kilde mondıy yahşı uy. Halıkka närsä citmi? Ul gomer buyı eşli dä eşli, şulay bulgaç, ällä nigä ber bäyräme dä bulırga tiyeş bit inde. Küñel açu öçen genä tügel, anıñ mäğnäse zur. Säyran tarihnı da iskä aldı, Böyek Vatan sugışınıñ iñ avır mälendä, doşman Mäskäü yanında torganda beznekelär parad oyıştıra. Bez birelergä uylamıybız, bez äle köräşäbez, bezneñ köçebez betmäde häm bez ciñäçäkbez digän süz bulgan ul. Häm, çınnan da, il halkınıñ ruhı kütärelgän. Bezgä dä şulay olı bäyräm ütkärep avır zamannar artta kaldı, bez häzer nık, bez häzer köçle, möstäkıyl yäşärgä kulıbızdan kilä häm bezne berkem dä tuktata almas digän işarä yasarga kiräk ide. Halıknıñ küñele kütärelsen, ışanıçları tagı da nıgısın, kiläçäkkä yaktı ömetlär belän karap yäşäsen. Ber uñaydan bu bäyrämne niçekter “iskeçä”, elekke traditsiyälärne iskä töşerep ütkärergä kirä.

Nurgayannıñ bäyrämgä Ayzadä belän ikäüläp barası kilä ide. Tegese başta irlär arasında miña närsä bar, oyalam, diyep karıştı. Çınnan da, kilep kerde dä ul Nurgayan öyenä zagssız, nikahsız yäşäp yata. Monısın ul kıçkırıp äytmäde, älbättä, igençelär bäyrämendä katnaşırga minem ni hakım bar, dide. Ä Nurgayan üzeneken tukıy, sin dä bit şul igençelärneñ balaların tärbiyäliseñ, dimäk, çit keşe tügelseñ, dip ügetläde anı incener.

Säğat unberdä, keşe küpläp cıyılgaç, bäyräm başlandı. Citmeş-siksän yäşlek äbilär, kullarına urak totıp, igen urırga kereşte. Şıgırdagan billären onıtıp, härkem näq kız çagındagıday ciñel-cähät kılanırga tırıştı. Menä, ber çama urgaç, bäylängän költälär şapkalarga utırtıldı. Äbi-babaylar, yannarında böterelgän fotografka iğtibar itmiçä, bez bolay itä idek tä, bez tegeläy itä idek, dip bähäsläşep tä algaladılar. Kürçe, Mözälifä karçık tayagın taşlagan tügelme? Üze haman “Nelzya”dan kaytkan Garäbi kartka yakınırak bulırga tırışa. Vät kartaymagan kartlık, ä! äye, isännär äle alar, äle dä isännär, bik matur kürenälär, het bügen nikah ukı üzlärenä.

“Urak eşläre” tämam bulgaç, költälär şapkalardan alınıp torıpşa östenä taşlandı häm çabagaçlar eşkä kereşte. “Ay-yay, - dip baş çaykadı yäşlär, bolay kön buyına küsäk seltägänçe, iske bulsa da kombayn yörtüeñ häyerleräk”. Başaklar buşap kalgaç, salamı alıp taşlandı, ä koyılgan börteklärne äbilär cildä cilgärep aldılar häm menä ul qaderle, bäräkätle, asıl rizık – aşlık!

Kooperativ direktorı torıpşa yanına tubıklandı. Generalnıñ sugış aldınnan bayrak übep ant itüenä ohşıy, dip pışıldadı Nurgayan Ayzadä kolagına. Hatın çak kına başın kagıp kuydı. Ber çemetem igen börteklären çäynäp karagaç, Näşerbanov torıp bastı, aşlıknıñ sıyfatınnan ul ifrat kanäğat ide. Citäkçe bik olılap hezmät veterannarına, kooperativnıñ barlık eşçännärenä rähmät äytte, ihlas itep olı ciñü - uraknıñ tämamlanuı belän kotladı.

Şunnan kombaynnar soñgı gektarlarnı suktırırga kereşte. Aldan şulay uylanılgan ide. Maşinalar ber-ber artlı kombaynnar yanına kilep kuzovların gäräbädäy sap-sarı, ere boday börtekläre belän tutıra tordı, basu çitenä çıgıp tezelä tordılar. Şulay ciñüle kızıl olau tezelä ide.

Bu vakıtta başka halık yal itä ide inde. Eçkän keşene kürälmagan Näşerbanov bu yulı sıra tulı avtolavka kitertkän. Kara äle, şunda çalmalı mullaga ohşap Möbäräkneñ bäyläüle başı kürenä tügelme. Timer çükegändä çükeçe sabınnan ıçkınıp oçıp başına tigän monıñ. Bäla kilsä ber başka kilä ikän, inde ikençe tapkır başın tişterep yöri. Üze ul bireşmi, bik şuk keşe.

- Häleñ niçek, Möbäräk abıy? - dip sälam birde Nurgayan.

- Hällär niçaua. Doktorlar, başıñnıñ tişege bäläkäy, amputirovat itmiçä genä dävalap bula, dilär.

- Döres äytkännär, sineñ baş un başka torırlık. Onıgıñ tugan ikän, ike bäyräm bergä bulgaç, bik küñelleder inde ul, äyeme.

- Küñelle, älbättä. Bezneñ bäyräm küñelsez bulmas ta ul. Tik menä sezneñ bäyräm kayçan bulır ikän? - dip ul Ayzadägä karap aldı.

Sıra yaratuçılar yanınnan Nurgayan belän Ayzadä kontsert bargan yakka yünäldelär. Ayzadägä niçekter, ämma Ruşanovka bäyräm bik oşadı. İke traktorçınıñ du kiterep bi̇yüenä ise kitte, ällä bolar eşlämiçä biyep kenä yörgännärme. Läkin gacäplänäse alda ikän. Berzaman taktadan ämällängän sähnägä ap-ak halatlardan sıyır savuçılar çıgıp tezelde. Karaçı, kiyem keşene niçek maturlıy, güyä akkoşlar tezelep oçamıni. Hatın-kızlar cır başlap cibärde, ä allarında diricer tora, menä siña bezneñ avıl öçen yañalık. Kem diseñ äle, mäñge tıngı belmägän, bar cirgä dä ölgergän Sänifä üze. Sänifä genä tügel Başbirmäsneñ mädäni üzäge ul, billähi. Hatınnar matur cırlıy, şul isäptän klub mödire yazgan cırnı da cırlap kürsättelär. Menä şulay ul dönya. Buldozer belän sörelergä tiyeşle avılnıñ traktorçıları, malçıları gına tügel, bi̇yüçeläre, cırçıları, kompozitorları bar, avıl yäşi, görläp yäşi. Ä kemder şiklängän ide tagın...Şulay da Nurgayanga yäş kenä ber yegetneñ şigıre nık täesir itte, süzläre niçekter ciñel genä häterenä señde dä kuydı.

İyül töne, avıl tınıp kalgan.

Äyterseñ dä batır köç cıya.

Yoldızlar da monda ere, yaktı,

Oçıp kilgän tösle karşıga.

Serkä koygan arış basuında

Yögerä-yögerä uynıy tañ cile.

Su buyında tal şıbırdap ala

Töşlär kürgän bala şikelle.

Meñ ülänneñ meñ huşbuyın sibä –

Peçänleklär inde ölgergän.

İrtägäsen monda hezmät şaular,

Cir dımlanır tamgan tirlärdän.

Avıl töne. Çıñlap kuya garmun.

İrtän çañ-çoñ çalgı sugarlar...

Ay tuganın kürä ğaşıyq cannar,

Kön tuganın kürä uñgannar.

İh, menä şul süzlärgä ber şäp kenä köy dä yazuçı bulsa ikän. Halık köyenä oşaganrak. Cırlar ide Nurgayan bu cırnı eçe poşkanda.

Gomumän, bu kön çın bäyräm buldı. Nurgayan üz küzläre belän kürep ışandı, halık bik tansıklagan ikän betkesez tormış avırlıkları, küñelsezlek, yuklık arasında koyaş kebek balkıp kalgan ber mizgel şatlık-kuanıç öleşenä. Annarı, mondıy vakıtta kollektiv ta üzeneñ barlıgın, keşelärneñ yalgız häm tırım-tıragay kön itüçelär tügellegen, ä oyışkan köç, oyışma ikänlegen sizderä. Härkem üzeneñ hezmät keşese, ilneñ faydalı gracdanı, şuşı cirneñ hucası buluın toya. Mondıy hislär halıknıñ ruhın nıgıtıp, anı kiläçäk öçen köräşkä nıgrak äzerlämimeni. Äye, akıllı eş buldı bu çaranı oyıştıru. Küplär mondıy bäyräm öçen direktorga rähmät äytsä dä, Näşerbanov inde halık arasında yuk ide. Ul kızıl olaunıñ aldagı maşinasına utırıp, aşlık kabul itü punktına kitep bargan ide.

Menä şundıy hällär buldı bezneñ avılda. Ul avır yıllarda sünmäde, tormışın korıtmadı, köräşte häm ciñde. Başbirmäslelär misalı başkalarga ürnäk bulsın.

Abu Talipov.