Bezneñ Änilär Bähete

(çın hikäyä)

Tuksan ikençe yılnıñ fevral başları ide bulsa kiräk. Rossiyä Yugarı Sovetı delegatsiyäse belän Avstraliyäneñ Sidney şähärenä oçıp kildek. Mäskäüdä yegerme-egerme biş däräcä salkın kış, kar-buran ozatıp kaldı. Ä monda cäyge çellä ikän, cılılık utızlar çamasında. Könozın koyaş kızdıra, dımlı okean havası, börkü. Tın okeannan uyılıp kergän buhta yänäşäsendä urnaşkan "Korollär" kunakhanäsendä yäşibez. Kiçlären-irtälären bu yırak häm serle şähärneñ äkiyäti manzarasına häyran kalıp ber säğat — säğat yarımnar cäyäüläp yörep keräbez.

Buhtada diñgez portı. Dürt-biş katlı gigant korablar ütep-sütep kenä tora. Berse kilä, ikençeläre kitä. Tormış kaynıy, halık mıcgıp tora. Kaya karama, anda çistalık häm pöhtälek. Nik ber şırpı kabı yäisä tämäke töpçege taşlasınnar ikän. Agaçlar allı-gölle şau çäçäktä utıra, koşlar sayrıy. Yul çitlärendäge klumbalar da totaş göl häm çäçäktän gıybarät.

Yanäşäbezgä kilep tuktalgan çirattagı diñgez korabı cälep itte iğtibarıbıznı. Üzeneñ aklıgı, zurlıgı häm zävıklı bizäleşe belän ayırılıp tora ide ul başkalardan. Kilep tuktaluı buldı, añardan halık agıla başladı. Eteşmi-törteşmi genä çıgalar, ämma bik kübäülär.

— Tagı yaponnar... — dip kuydı yörergä çıkkan yuldaşım Vitaliy Sevostyanov. Ul kosmonavt keşe, ğalämne genä gizmägän, bezgä karaganda dönyanı da kübräk kürgän.

Ä min isä Aziyä halıkların ber-berennän ayıra belmim — yaponmı, koreyalımı yäisä kıtaymı — barısı da ber ük törle toyıla.

— Dönyanı arkılıdan-buyga gizep yörgän här öç turistnıñ berse yaponnar ahrı, — didem, gacäplänüemne yäşermiçä. — Kıtay häm Misırda da şular ide, Frantsiyä, Amerika taraflarına barıp çıksañ da yapon turistları belän muzey häm mäydannar tulgan.

— Sin haklı, — dide kosmonavt. — Yaponnar säyähät itärgä bik tä yarata. Yıl täülegendä ber yäisä ike märtäbä dönya gizep tä kaytalmagan keşe alarda üzen bähetlegä sanamıy.

Korab iskitkeç zur ide şul. Halık haman agıla da agıla. Annan çıguçılar diñgez kebek buldı. Zur irken mäydan tulıp kilä ide. Ä çıguçılarnıñ äle oçı-kırıyı kürenmi. Bu qadär halıknıñ bergä cıyılganın kürsäñ dä futbol yäisä hokkey stadionnarında gına kürergä mömkin bezneñ yaklarda. Añda irlär bula, eteşä-törteşä yöri ul bezdä ir-at zatı.

— Bäräç, — dip äytep taşlaganmın näq şul mizgeldä. — Halık tügel, äbilär ikän bit bolar. Küregezçe, Vitaliy İvanoviç, barısı da äbilär iç. Altmış-altmış biş yäşlek bulır bolar...

Yuddaşım kölep kuydı şunda. Mäker belän tügel, väqar belän kölde. Belmiseñ, yänäse...

— Äbilär buluı hak, Rinat dustım. Ämma yalgışasıñ. Bu äbilärgä, sin uylagança, altmış tügel, citmeş häm siksäneşär yäş, bik beläseñ kilsä. Altmış yäşlek karçıklar bulmıy yaponda. Alarnıñ altmış yäşlek hatın-kızları yänäşäñnän kiyenep-yasanıp kättä genä atlap ütsä, "bu nindi çibär tutaş ikän?" dip avız suıñnı korıtıp kalasıñ. Änä şulay, dustım.

— Ä nigä soñ bolar hatın-kızlar, yağni äbilär genä ikän? Sere nidä monıñ?! — dip gacäplänüem, töpçenüemne dävam ittem haman. Bezneñ akılga sıymıy iç bu, añlap bulmıy.

— Yapon hatınnarı iñ elek bala tudıra, bala tärbiyäli, — dide küpne kürgän Vitaliy İvanoviç. — Annan onıkların üsterälär häm barı şunnan soñ, yağni dönyaları tügäräklängäç kenä säyähät itärgä kereşälär. Häterläp kal, yapon turistı yä yäş-cilkençäk bulır, yä bik ölkän yäştä. Ä başkaları ukuda, eştä yäisä tärbiyä belän mäşgul. Alarda şulay kabul itelgän.

— Änä niçek ikän, — dim. Çigämne kaşıp kuyam. Ukıp-ukıp ta şır nadan kalganbız ikän iç. Min bolarnı belmi idem.

— Bez äle bik küp närsälärne belmibez, häm añlap ta citkermibez...

— Huş, gizsennär dä, di. Ä bit äle dönya gizü öçen akça da kiräk. Yarıy da bez däülät hisabına yöribez änä. Ä bu karçıklarga kem birä akça? Barısı da baylar buluı mömkin tügel, —dim. — Änä bit alar nikadärle. Ulları-kızları yärdäm itsä genä...

Vitaliy İvanoviç çirattagı märtäbä matur itep yılmaep aldı.

— Yuk, — dide kisterep. — Alar pensiyä ala. Häm şul pensiyä hisabına dönya gizälär.

— Hatın-kız bala tärbiyäli, didegez. Öydä utırıp bala tärbiyälägän öçen däülät akça birmider, şät?

— Hikmät şunda, dustım Rinat, bala tärbiyäläü däülätküläm möhim eş sanala añda. Häm bala tärbiyälägän öçen genä dä pensiyä birelä. Şul akçaga, änä, ber säyähättän kaytıp kerälär dä, ikençesenä çıgıp kitälär. Kartaymaunıñ sere — säyähättä, dilär alar.

— Bezneñ tatarlarda da bar andıy äytem, — dip, kuşılırga aşıgam. — “Häräkättä — bäräkät”, dilär bezdä dä.

— Äytüen-äytäbez. Rus halkında da bar ul andıy matur süzlär. Tik, kaya inde ul bezneñ kart- karçıklarga Avstraliyägä barıp çıgu?! Min üz äniyemne Mäskäugä kiterä almadım, - dide kosmonavt oftanıp. Häm avır sulış alıp, ükenü katış körsenep kuydı. — Kaya inde ul çit illärgä çıgu, dönya gizü...

Neçkä cirgä kagıldı anıñ bu süzläre. Min dä üz äniyemne iskä töşerep, anı uylap tora idem. Kazanga kiterep teatr-kontsertlarga yörtäsem kilä ide anı. Niçämä-niçä tapkır niyätlägänem, kiteräm, dip äytkänem buldı. Ämma yuk, tormışka aşıra alganım yuk äle şul hıyalımnı da. Cäyen bakça, kazlar, tavık-çebeşlärne niçek taşlap kitäseñ, di. Kış citsä dä kırıkmasa-kırık säbäp tabıp kına tora. Tamırı berekkänme ällä şul avıldagı öy, karaltı-kuraga...

Tagı berniçä könnän bez ikençe il - Singapurga yünäldek. Şähär häm muzeylar belän tanışıp yöribez. Kaya karama, anda yapon turistları. Alarnıñ da, başlıça, äbiläre! İnde yäşlärendä yalgışmıym, altmışta tügel, citmeş-siksändä bulır üzläre. Öslärendä kıska ciñle futbolka, kıska dcinsa şort, ayaklarında krossovka, başlarıñda kozıreklı yarımaçık furacka. Koyaş nurlarınnan saklıy torgan kara küzlek kiyep algannar. Ber-berlärenä şulkadärle dä ohşarlar ikän, inkubator çebiläre diyärseñ... Kullarıñda fotoapparat yä kinokamera.

Terken-terken muzeydan-muzeyga yögerälär, kibet-fälännärgä tuktalu yuk, ni gacäp, bar dip tä belmilär kibetne. Ä bezgä kibet kenä bulsın...

Çirattagı märtäbä yöräk sızıp kuydı şunda: "İ-ih, minäytäm, bil turaytırga da ara tapmıy bezneñ tatar avıllarında gomer kiçergän änilär, äbilär. Alar da yäşägän hisaplana bit inde..." Äüväl zamannarda şikärgä, çäygä mantımıy gazap çiktelär. Kolhoz eşe, bäräñge bakçası häm lapastagı mal-tuardan başka närsä kürde inde alar?! Öygä kersälär dä eş, tışka çıksalar da eş. Eş tä eş... Ä bügen, änä, üzebez kürmäsäk tä balalarıbız kürsen rähätne, dip, alar cir tırmaşıp tözegän ilne, baylıklarnı türälär üzara büleşep, taratıp ta beterde. Bügen ul analar çäy-şikär häm öç-dürt kadak ak may alırga da citmägän aylık pensiyä akçaların ala almıy izalana. Söt, it satıp tiyenläp cıyılgan akçaları däülät saklık kassalarında yukka çıktı. Bälki alar da Avstraliyägä, Singapurga säyähättän baş tartmas idelär dä bit, älegä kürşe avılga häm rayon üzägenä transport yörmi.

...Şulay da min bıyıl, nihayät, äniyemne Kazanga alıp kildem äle menä. Çit il delegatsiyälären karşı algandagıday itep aldan uk kayçan häm kaya barası, kemnär belän küreşäsen planlaştırıp kuydım hätta. Şährgä kilep töplängän enekäşlär-señelkäşlär çakırıp tora üzen, kürşe-külän, tugan-tumaça da däşep kenä tora.

— Bötenläy başka, yaña tormış başlandı, äni, sineñ öçen, — dim üzenä, süz ara süz çıgıp

söyläşkän sayın. Änine bähetle itüemdä hiç şik-şöbhä kalmadı, kanatlanıp-oçınıp yörim üzemä kalsa.

"Belmim şul inde, belmim. Avılnı sagınam" digän süzlärenä kolak ta salıp tormıym. Änilär şundıy bit inde ul, uy-häsrätsez, sagınu häm yuksınusız yäşi belmilär. Bar dönya tügäräk häm citeş bulsa da borçu-sagış tabalar şunda üzläre öçen.

— Balalarıñ barısı da şähärdä. Avılda sagınır keşeñ kalmadı, äni. Tınıçlap kına, iple-matur itep kenä yäşik äydä, — dim, tınıçlandıram üzen ütkän-sütkän sayın. — Kaysı ulıña barasıñ kilsä, şunısına iltäm üzeñne kunakka...

Ä ul täräzägä karıy, salkın täräzägä barıp kaplangan. Küzlären yaulık çite belän sörtä-sörtä karıy uram yakka.

— Öy yalgız kaldı, ulım, karaltı-kura... bakçalar...

— Soñ, äni, — dim, — ul öydä hiçkem kalmadı bit iñde. Bakçalar kar astıñda. İnde bik sagınsañ, cäy citkäçten dä alıp kaytırmın üzeñne.

— Keşe yuk yugın da... Gomer kiçergän öy şul... .— dip, rizalaşkanday itte tagı üze. — Sagındıra, yuksındıra barıber. Atagıznıñ kabere dä anda. Ul da taşlap kitte dip, miña räncep yata torgandır, riza-bähil tügelder...

— Ällä nilär uylap çıgarma äle sin, äni. Ul nindi räncü di ul. Kaberen karap torabız. Yazga çıkkaç ta ber kaytıp kilerbez, boyırgan bulsa. Ziratka kerep tä bulmıy torgandır, küptän kar baskan inde anı.

Alay ittem, bolay ittem, ämma tınıçlandırdım, bu salkın kışta, kar-buranlı yullardan avılga kaytıp yörüneñ urınsız ikänlegenä inandırdım kebek üzen. Tınıçlap yoklarga yattım.

İkençe könne tañ belener-belenmäs urınımnan torıp, ayak oçlarına gına basıp äni bülmäsennän urap kilergä buldım. Yoklıymı, yurganı şuıp arkası açılmaganmı, tuñmaganmı ikän... İşekne açsam, imänep kaldım: äniyem täräzä karşında utıra. Belmim, kayçan torgan, kiyengän. Ällä bötenläy küz dä yommagan, yoklamaganmı ul, üze genä belä.

— Ni buldı, äni? Nigä bolay tañ tişegennän torıp kiyenep kuydıñ äle? Ni eşläp tagı şul täräzä töbendä utırasıñ? — dim, sorau artınnan sorau yaudıram. Çınlap ta minem öçen bötenläy kötelmägän, gacäp ber häl ide anıñ şulay utıruı.

— Sin inde, ulım, avılga kaytarıp kil mine bügen, yäme, — dide ul, ike uylar urın kaldırmıyça.

— Ni buldı? Nigä bügen ük? Munça yagarbız, digän idem bit. Bäleş peşererbez, digän idek... Teatrga da barırga ölgermädek bit äle.

— Bügen kaytar inde, ulım. Rähmät, boyırgan bulsa, munçası da kaçmas, teatrı da. Sin mine avılga alıp kayt.

— Ä nigä şulay aşıgıç?

— Täräzä töbendä kalgan göllärgä dä su sibüçe yuktır... Öy dä yalgız.

Añladım. Bähästän uzgan ide anıñ häle. Cirsüe, sagınuı çamadan aşkan. "İ-ih, äni, — dip üzaddıma oftanırga gına kaldı. — Üz qadereñne üzeñ belep kunaktan kunakka gına yörergä ide dä bit. Göllärgä su sibüçe yuk, imeş... Yapon karçıkları da üsterä torgandır inde ul gölne. Alar, änä, sineñ yäştä dcinsa şort häm krossovka kiyep dönya gizep yöri".

Nişlämäk kiräk, tugan yort — cılı oyaga beregep yäşägändä genä bähetle bula torgandır inde ul bezneñ änilär. Sagınıp, ömetlänep, kötep yäşäüläre belän bähetle...

21-22. HI. 98. Kazan.