Bezgä demokratiyä kiräkme?

(säyäsi esse)
Gomumän, demokratiyä gına tügel, azatlık üze dä bezneñ sälamätlegebez öçen zararlı tügel mikän?

Kartayıp teşläre koyılıp betkänçe çitlektä utırgan bürene irekkä çıgarıp karagız äle. Ber atna da yäşi almayaçak ul, açka üläçäk. Çönki ul äzergä-bäzer bulıp yäşärgä öyrängän. Bez dä näq şundıy häldä. Häteregezgä töşeregez, mitinglarda, demonstratsiyälärdä, halık cıyınnarında bez ni dip kıçkırabız? "Nişläp bezneñ balalarıbıznı tatarça ukıtmıylar?!" "Nişläp uramnarga tatarça isemnär kuşmıylar?!" "Nişläp citäkçe urınnarga tatarlarnı kuymıylar?!" h.b.

Sizäsezme, çitlektage cänlek psihologiyäsen? Bötenesen da kemder eşläp birergä tiyeş. Tulı irekkä ireşsäk ta, bez haman, "nişläp aşarga ikmäk yuk?", "nişläp kiyärgä kiyem yuk?" dip yılap utıraçakbız.

Amerikadagı, Yaponiyädäge, başka illärdäge tormışka küz kıza, bilgele. Menä bazar iqtisadına gına küçik, menä bäyälarne bäydän genä ıçkındırıyk - häzer amerikannarça bay yäşi başlarbız şikelle.

Häyer, Amerikaga karap yäşärgä bezneñ äle buy üsmägän. Bez bügen kübräk Räsäygä karıybız. Räsäydäge dulkınnar bezne dä koyındıra, andagı vulkannar bezne dä köyderep ala. Ä Räsäyneñ demokrat dip atalgannarı, şul isäptän alarnıñ biredäge koyrık oçları da, kümäk avtokratiyädän, yağni urıs böyekdercavaçıllıgı ideyasennän arı kitmilär häm kitmäyäçäklär. Çın demokratiyägä ireşü öçen, ay-hay, niçä buın aşa yäşäp uzarga kiräk. Läkin niçek kenä bulmasın, demokratiyägä öyränä-öyränä un, yegerme, yöz yıl ütsen, Könbatış öçen yaragan demokratiyä urıska, urıska yaraganı tatarga yaramayaçak. Çönki tarih uncidençe yäki 1552 yıldan gına başlanmıy, här halıknıñ milli üzençälege meñ yıllar buyına formalaşkan.

Äytik, häzerge Könbatış tsivilizatsiyäse monnan 200 yıllar elek urnaşa başlıy. Biredäge eşkuar-kapitalistlar keşene meñellık goref-gadätlärennän genä tügel, iñ elementar närsälärennän dä: milegennän, patriarhal ğailäsennän, dinennän "azat" itärgä tırışkannar. Häm alar 6u eşne gacäyep kansızlık belän başkargannar. Angliyädä, mäsälän, krestyannarnı fabrikalarga kuıp kertü öçen nilär genä uylap çıgarmagannar: cirlären tartıp algannar, kıynagannar, asıp üterü belän kurkıkannar. Ä alarnıñ küp ğasırlık ğadätlärdän azat buluı fabrikantlarga eşçelärneñ mömkin qadär kübräk tiren sıgu öçen kiräk bula.

Şulay itep, sänäğat revolyutsiyäse näticäsendä, Könbatışta kollektivlık hise üterelep, härkaysı azat, härkaysı üze öçen genä köräşä torgan şäheslar cämgıyate barlıkka kilä.

Räsäyda mondıy häl bula almıy. Urıs patşaları, krepostnoylık beterelgäç tä, aña çaklı da cirgä cämäğatçelek milken saklıylar. Hatta 1906nçı yılnıñ 9 noyabr ukazı belän krestyannarga obşinadan çıgarga röhsät itelgaç tä, bankrotka kalıp, ciren satarga mäcbür bulgan krestyannarga hökümät yärdäm itä. Alarga Seberdän 40 million disätinä cir bülep birelä, küçep utıru öçen 4 million keşegä akçalata yärdäm kürsätelä.

Patşa hökümäte krestyannarnı gına tügel, tuıp kilüçe eşçelar klassın da kapitalistlardan räncettermi. Äbi patşa zamanında uk (1785) zavodlarda 10 säğatlek eş köne häm 6 könlek eş atnası urnaştıru turında zakon çıgarıla. Evropa häm Amerika eşçeläre mondıy bähetkä 100 yıl ütkäç kenä iyä bulalar.

Yaña eraga bolay yomşak kerü, älbättä, Räsäydä kapitalizmnıñ üseşen totkarlıy. Ägär Könbatış kapitalizmın kotırıp üskän çüp üläne belän çagıştırsak, Rasäy
kapitalizmın patşa hökümäte kulı belän tärbiyäläp üsterelgän kulturalı üsemlek räveşendä küz aldına kiterep bulır ide.

1890 yıldan 1913 yılga qadär Rasäy sänäğate produktsiyä çıgarunı dürt märtäbä arttıra. Bu vakıtta İdel säüdä flotınıñ gomumi yök kütärüçänlege 11 million tonnaga citä (Germaniyäda - 6, Amerikanıñ Missisipi flotında - 2 million tonna).

1914 yılda Frantsiyäneñ atgklı iqtisadçısı E.Terri bolay dip yaza: "HH ğasır başına ireşelgän üseş kürsätä ki: ägär Räsäy 1950 yılga qadär şuşı temp belän üssä, säyäsi, iqtisadıy häm finans yagınnan ul Evropa öçen kurkınıç köçkä ävereläçäk". Anıñ bu süzläre, küräseñ, Könbatış dönyasınıñ kalın kesäle hucaların baş kaşırga mäcbür itkän. Äle kayçan gına soyuzniklar, bulgan ike imperatornıñ, şaktıy uk yakın tugannar Ninolay II häm Vilğelm II neñ kinät sugışa başlauları gcäplänü uyatmıymı sezdä? Ä ul yıllarda revolyutsion partiyälärneñ ürçep kitüe?..

Döres, partiyälär häzer da tuıp toralar. Hökümät tä, hakimiyät tä alarnıñ yäşävenä komaçaulamıy. Ämma alar älläni mantıp kita almıylar. Ä bit ğasır başındagı ul partiyälarneñ kübese tıyılgan, candarmeriyä tarafınnan ezärleklängän. Läkin, şuña da karamastan, alar äle Londonda, äle Cenevada cıyılıp, sezdlar, konferentsiyälär ütkärgännär, böten Räsäyneñ iñ tübän katlamnarın kuptarırlık kökä aylängännär. Tatar ictimagıy üzägeneñ keçkenä genä çaraların ütkärü, aytik, avtobus yallap kürşe şähärgä genä baru öçen dä gacäyep zur çıgımnar taläp itelä. Ä böten ber imperiyäne der selketerlek partiyä oyıştıruga Könbatış kapitalistlarınıñ küpme akça totkannarın küz aldına kiterü kıyın tügel.

Lenin oyıştırgan sotsializmda keşe şähese azatlıkka iyä bula almıy. Kiresençä, zur kötüneñ ber keçkenä öleşe bulu sovet keşesen cil-davıldan saklıy, il belän kürgänlektän, ul açlık-yalangaçlıknı da, räncetü-tübänsetülärne dä ciñelräk kiçerä.

Uncidençe yılgı fetnälär Räsäyne, älbättä, cirgä yıgıp salalär, läkin anıñ halkı, nindi genä tetränülär kiçermäsen, psihologik yaktan "kötü hayvanı" bulıp kala. "Beräü barısı öçen, barısı - beräü öçen" printsibı urıs halkın küp mähşärlärdän saklıy,
Häzerge reformatorlar Räsäyne Könbatış tibındagı bazarga österi. Ä bu närsälär kiterep çıgaraçak soñ? Könbatışta yäşäüçelarneñ andıy yugarı tormış därcäse bit alarnıñ tırışıp eşläve näticäsendä genä tügel. İke ğasır buyı Aziyä, Afrika, Latin Amerikası illäreneñ tabigıy resursların häm eşçe köçlären ekspluatatsiyäläü näticäsendä ireşelgän bit ul.

Planlı iqtisadtan kinät kenä bazar şartlarına küçü ber genä ilgä dä mullık kitermäde äle. Häterläsägez, Könbatış bazarına iñ berençe bulıp Vengriyä taşlandı. Eşsezlek häm bäyälär kütärelü bu ilne der selkette. Şuşı uk adım Çehoslovakiyä predpriyätiyeläreneñ 70 protsentın bankrotlıkka çıgardı. Çit il kapitalistları kulına küçmi torıp, alarnıñ isän kalu ihtimalı nulğä tigezlände. GFR bazarına kilep kuşılgan GDRda sänäğat produktsiyäse citeşterü 30 protsentka kimede.

Şundıy uk tendentsiyä Räsäydä dä, kızganıçka karşı, üzebezdä dä sizelä başladı inde. Läkin çın bazar şartlarına bez äle küçep citmädek. Vengrlar yäki çehlarnıkı hätle vakıt uzganda, Räsäydäge proizvodstvonıñ cimerelüe tagı da kurkınıçrak bulaçak. Çönki biredäge iqtisad tagı da üzäkläşterelgänräk häm sänäğat tagı da gigantrak ülçämnärdä.

Älbättä, demokratik cämgıyät - bez omtılırga tiyeşle yoldız, mayak bulırga tiyeş. Läkin Könbatışnı üzebezgä ölge itep alu, sukırlarça Rasäygä iyärü biş ğasır kollıkta yäşägän, bötenläy diyärlek telen, mädäniyäten, dinen, kürkäm goref-gadätlären yugaltkan halıknı närsägä kiterep citkerer ikän soñ?

Berençedän, Räsäydä äle demokratiyäneñ ise dä kilmi. Çönki bügen äle anıñ hakimiyät başında üzlären "demokrat" dip atagan, çınlıkta urıs milläteneñ gegemoniyäsen häm Mäskäü diktatın tabigıy dip isäpläüçe imperiyä tarafdarları utıra.

İkençedän, çista räveştäge demokratiyä bügenge Tatarstan territoriyäsendäge barlık halıklarnı (häyer, süz töp ike halık - tatarlar häm urıslar hakında bara) bertigez hokuklar belän büläkläsä dä, çınlıkta urıs tele, urıs mädäniyäte häm (monısı äle anıñ, mögayın, iñ ähämiyätleseder) urıs psihologiyäse tagın berniçä distä yıllar buyına ber başka östen bulaçak.

Dimäk, tatar milläten çın-çınlap ayakka bastıru öçen, Yeltsinnıñ kesä töbendä tuzanlanıp yatkan känfit räveşendä bezgä suzgan demokratiyäse da, hätta "yota algan qadäre" üzebez alganı da kiräk tügel. Bezneñ halıknı äle, minemçä, mäcbüriläp ana telen ukırga, taharät alıp din totarga, arakı-hamersez genä küñel açarga öyrätergä, yağni halkımkıñ küñelendäge bogavın - "urıslıgın" alıp taşlarga kiräk. Menä şunnan soñ, bälki, demokratiyä turında uylap kararga 6ulır...

"Nur", 1 ğıynvar, 1993 yıl.

Click or select a word or words to search the definition