Bez Kamaznı Niçek Yandırdık

(satirik hikäyä)
Hämidulla barmı monda, cämäğat?..

Çık äle monda, Hämidulla!

Söylä, tege vakıtta niçek itep Kamaznı yandırganıñnı.

Kul çabıgız , cämäğat, häzer çıga Hämidulla.

Kamaz çaklı Kamaznı bit ...

Kaya soñ äle bu Hämidulla? Karaştırıgız äle, cämäğat, tirä-yagıgızga... Anı tanırga bik ciñel: yanındagı çibär hatın-kızlarga küzen kılıylandırıp, ike küze ike yakka karap utıra torgan berär ir zatı kürenäme? Menä şul Hämidulla bulır inde. Kılıy küzlär belän bügen böten zal tulgan disezme? Soñ bit maturlap kiyenep, irennäregezne buyap kiläsez dä, äz genä eçendä canı bulgan ir zatı niçek çıdar sezgä karamıyça?.. Kaya soñ äle bu... Kiçä uramda oçragan ide... Min äytäm, Hämidulla dus, irtägä üzeşçännär kontsertı bula, buşka. Buşka digäç, kilä torgan ide, kürenmi äle nişläpter...

Kiçä kontsertka çakırganda tagın ber tapkır isenä töşerdem Hämidullanıñ. Äy, kızık itteñ, min äytäm bezne tege vakıtta bezne - böten halıknı, böten ilne, häterliseñme Kamaznı yandırganıñnı, min äytäm? Kurıkma, min äytäm inde utırtmaslar, baytak vakıt uzdı bit... Annarı, Kamaznı tözegän Sovetlar Soyuzı ällä kayçan taraldı bit inde, häzer kem sine sudka birsen? Yeltsin ülde... Gorbaçev kartaydı, anda sineñ kaygı tügel... Şul Zyuganov kına äytsä äyter inde ber-ike tozlı-borıçlı süz. häm şunıñ belän vässäläm bulır. Ul şul osta itep söyli genä belä, söylägäne östenä tagın berär närsä eşli dä belsä, ällä kayçan il başında utırgan bulır ide inde. Tagın Cirinovskiy bar inde, yurist malayı... Nu ul bezne, tatarlarnı Mongoliyäga kuam dip kurkıtkaç, üzeneñ kurkıtkanınnnan üze dä kurkıp kaldı, ahrısı - soñgı yıllarda Tatarstanda bik kürenmi alay...

Hämidulla da kürenmi bit äle...

Kılıy küzlär - küp.

Hämidulla - yuk.

Yarar, cämäğat eştä inde bolay bulgaç Hämidulla... Şunda inde ul, Kamazda eşli, bütän cirgä anı kem alsın? Bilgele, Hämidullanıñ Kamaznı yandırganın minnän başka beräü dä belmi. Kilep sorauçı yuk. Sorauçı bulsa, äytäm, anısı, kem ul miña Hämidulla; tugan tügel, koda tügel, bacay tügel - kaysı yaklap karasañ da. Kayvakıt, barıp burıçka akça sorasañ, akça yuk, Kamazda akça birmädelär äle, di. Tik torganda uç tutırıp Hämidullaga akça birergä başına tay tipmägän bit ul Kamaznıñ!

İsegezgä töşteme ul hällär, cämäğat?

Tege, Sovetlar Soyuzı isän çagında Kamaz zavodı yangan vakıt?

Äye, küptän buldı inde ul – uzıp kitkän yegermençe ğasırnıñ tuksanınçı yıllarında uk.

Häterlisezme, niçek itep ul yangınnan soñ böten il belän ayakka bastırdılar Kamaznı?

Görläp eşläp yata häzer Kamaz!

Hämidulla da ber kaya da kitmäde, şunda yöri. Äle ber könne tagın Çallı uramında oçragan ide. Uramda yış oçraşabız bez anıñ belän. Min dä cäyäü yörim, ul da cäyäü. Cäyäü yörügä ni citä inde, cämäğat, şulay bit? Bigräk tä tramvayga, avtobuska utırırga akçañ bulmaganda. Äle ber könne çaba, malay, beräü Çallı uramı buylap... Tukta äle, min äytäm, kem bulır ikän bu, minem kebek, avtobuska akçasın cälläp, cäyäü genä elderä? Tege adäm yögerä-yögerä mış-mış kilep minem yanga kilep citkäç kenä tanıdım – Hämidulla!

-Sin ikänseñ äle, fizkulturnik... Sälam Kamaz zavodın yandıruçıga! –min äytäm.

-Çü-çü, kıçkırma, urman tügel bit bu siña, uram bit, - di Hämidulla.

-Miña närsä, min keşedän kurıkmıym... Min bit Kamaz yandırmadım! – min äytäm.

-Cä inde, şaulama, bu nindi yülärlär bu, närsä söyläşä bolar diyerlär. Änä, halık borılıp ta karıy da başladı...

Yöze yonçıgan Hämidullanıñ, argan sımanrak - bik katı yögergän bugay. Läkin käyefe naçar tügel bolay.

-Kaya yögeräseñ bolay , - min äytäm, - köpä-köndez, şähär uramı buylap? Nik äle sin eştä tügel? Kamaznı yandırganıñnı belep, ällä eştän kudılarmı?

-Eştä min, - di Hämidulla. -Äbät vakıtında kibettän paçkalı tokmaç alırga kildem, zavod bufetı eşlämi bügen. Ä-nä tege kibetkä kerep çıgam da, kire Kamazga elderäm!

Şunnan soñ üzeneñ hällären söyläp kitte Hämidulla...

Başta kibettän alası paçkalı tokmaçın söyläde.

-İ-i, malay, iyäländem şul tokmaçka, ber biş yıllap bardır inde, bütän ber närsä dä aşamıym, hatınnan da, öygä kaytkaç, şul tokmaçnı sorap aşıym,- di. -Dürt kenä sum bit bäyäse, malay, bigräk oçsız., di... Döresen genä äytkändä, malay, häzer öygä bik siräk kaytam inde min, - dip alga taba üzeneñ hällären söyläp kitte Hämidulla:

-Eş bit, malay , niçek itep gel-gel öygä kaytıp torasıñ? Kamazda berençe smena betkäç, bütännär kaytıp kitä, ä min, “akkordnıy” tülibez digäç, ikençe smenaga kalam... İkençe smena betkäç, ul smenaga kilgännär kaytıp kitä. Ä min tagın, “akkordnıy” belän “premialnıylarnı” bik häybätläp ikesen bergä kuşıp tülibez digäç, totam da tagın öçençe smenaga kalam... Töne buyı ike stanokta ber üzem eşlägäç, irtä belän tualetka kerep, rähätlänep ker sabının cällämiçä, kulnı-bitne äybätläp ışkıp, sabınlap yuınam... Hi-i, Kamazda sabın buşka bit, het küpme yuın, berkem ber süz äytmi! Şunnan soñ, kulyaulık belän äybätläp sörtenäm dä, annarı tagın berençe smenaga eşkä kalam... Menä, şulay itep uzgan ayda öç smena 24 säğat eşli torgaç 23 meñ akça aldım, malay, ışanasıñmı? Ul bit siña “gryaznıy” tügel, çistası. İ-i, brat, zerä kittegez sez Kamazdan, häzer Kamazda akçanı bepr dä cällämilär, uç tutırıp tülilär. Bezneñ ber näçälnik, änä, ayına 100 meñ zarplata ala. İkençese 150 meñne ala dip äytälär. Öçençe näçälnik bötenläy 200 meñ ala dilär... Soñ, alsın, şunıñ öçen dä näçälnik bit inde, şulay bit? Menä sin näçälnik bulsañ, almas ideñmeni inde ul akçanı? Ber uylaganda, alar ala torgan akça, - küpmeni inde ul, häzerge zamanda? Niçä tapkır magazinga kerep çıgarga gına citä inde ul?.. Yuk, häzer cällämilär, zerä katı tülilär bezneñ Kamazda akçanı. Ber näçälnik, änä, ayga bötenläy 300 meñ ala, dip äytälär. Annan da olıragı... Artık küp tügel inde, kaya, küp bulsın!.. Şul... Şul... Şul... 500 meñne genä ala dip äyttelär ber könne. Annan tagın berse... Limon aşaganıñ barmı? Berne genä tügel, berniçä limonnı, ber yulı? Ä? Aşap toralar , malay, yözlären dä çıtmıylar – berniçä limonnı ber yulı tıgalar, zarplata itep, äzeräk oyalmıylar da... Minem küptän aşagan yuk ul limonnarnı, böten akça tokmaçka kitep betä dä, limonnarga kaya kalsın inde. Limon digännän, änä bit – urıs halkı öçen köne-töne köräşä torgan, Kavkaz halkın da çäneçkele timer çıbık belän äyländerep alırga vägdä itkän bik ışanıçlı deputatıbız Cirinovskiynıñ utırıp yörgän maşinası “Maybah” ta, ber uylaganda, artık kıybat tügel ikän, küp bulsa, şul ber 28-30 limon gına tora torgandır inde, dilär. Buldıra algaç, alsınnar inde... Annarı, tukta äle, nişläp soñ sez torasız da keşeneñ kesäsendäge akçasın sanıysız - dide şunda Hämidulla, häm kilep, äkren genä minem yakadan eläkterep aldı da, ozak kına miña karap tordı .... Hämidullanıñ elegräk andıy ğadäten kürgän yuk ide, min aptırabrak äytep kuydım:

-Yuk, yuk... Keşe kesäsendäge akçanı sanaganım yuk minem, Hämidulla!

Hämidulla minem yakanı ıçkındırıp, söyli başlagan süzen alga taba dävam itte:

-Üzegezneñ kesägezdäge akçagıznı sanagız, ägär dä ul - bulsa!

-Soñ, akçası yuk bit inde anıñ , Hämidulla... Bulmagaç – sanap ta tormıybız bit inde!

-Yuk, yegetlär, zerä kittegez sez bu zavodtan, - dip süzen dävam itte Hämidulla. -Elek mondıy akçalarnı kürgägenegez bar ideme sezneñ? Tetäbez genä häzer bez monda akçanı; änä näçälniklar katlı-katlı premiyä ala. Alardan kalganı äle bezgä dä eläkkäli. Bilgele - alardan kalsa... Nu, alardan bik artık kalmıy inde, anısı – dide , nihayät, süzen yomgaklap Hämidulla. Häm... Yögerep kitep bardı da, annarı - süze haman betmägän ikän – yañadan yögerep kilde.

- Ämma bit, yäşti, bezneñ maksat – akça eşläü tügel, - dide şunda Hämidulla... - Bezneñ bit maksat, yäşti, eş eşläü!... Närsä digän äle tege bezneñ söyekle şagıyrebez Gabdulla Tukay:

“İ sabıylar eşlägez sez, iñ mökatdäs närsä eş

Eş agaçı härvakıtta bik güzäl kiterer cimeş”.

Şunnan, Gabdulla Tukaynı kızganıp, şunda kibet yanında küzlären dä sörtkäläp aldı Hämidulla:

- İ mesken, Gabdulla Tukay.... Kürgän inde nucanı, mesken... Yarıy äle tege zamanda yäşäp, şul zamanda ülep kalgan biçara; bügenge zamanda yäşäp, ayına unike meñ akçaga Kamazda eşläsä, ni eşlär ide mikän, bäbekäç?.. Ahrısı, sıñar şiğır dä yaza almas, şunda, stanoklar arasında küptän tötennän tonçıgıp küptän ülgän bulır ide inde. Yarar, kittem, aşıgam, stanoknı töşke yalga gına tuktatkan idem, sau bulıp tor, dürt täñkägä tege tokmaçnı alıp kaytıp, rähätlänep ber tuygançı äbät aşıysı bar bit äle!

Şunnan soñ, kibetkä kerep çıktı da, cäyäüläp kire Kamazga yögerde Hämidulla. Artınnan soklanıp karap kaldım - nık yögerä, malay!

Kamazda eşlägän bulsam, min dä şulay yögergän bulır idem, ni eşläp kittem mikän min zavodtan, dip, anıñ artınnan karap, könläşep kaldım...

***

Şulay, cämäğat.

Hämidulla – eş keşese.

Min sezneñ ul kontsert-mansertlarıgıznı karagançı, Kamazda berär paçka sigaretlık bulsa da akça eşli toram, di ul.

Döres äytä, şulay bit?..

Kamazda eşläsäm, min dä şulay itär idem.

Nişläp kittem mikän min Kamazdan?

Cämäğat, tagın ber karagız äle – kürenmime Hämidulla? Kaçıp utırmıy mikän berär cirdä?

Hämidulla, çık!.. Kamaz yanganga niçä yıl bit inde, häzer siña kem süz äytsen?

Ämma...

Döres inde anısı - äytüläre dä bar! Ul bit sineñ iske taktalardan korıştırgan sad-ogorodtagı sıyırçık oyañ tügel, böten il belän, böten Sovetlar Soyuzı belän tözegän Kamaz bit ul!.. Äyttem bit, yugıysä, şul çakta Hämidullaga, tartma şul hätle tämäke, beteräseñ Kamaznı didem... Äye, cämäğat, zamanında min üzem dä Kamazda eşlädem, danlıklı Gataullin brigadasında. Menä küzlärgä yäşlär kilep kitte ul vakıtlarnı iskä täşergäç. İh, ul çaklar, kesä tulı borçaklar!.. Menä bügen şuşı Çallı uramı buylap avtobuska akçasın cälläp, cäüyäläp yögergän Hämidulla - ul çakta böten zavodka danlıklı bezneñ brigadanıñ brigadirı ide. Anıñ bit familiyäse da, äytkän idemme soñ äle, Gataullin, cämäğat. “Gataullin buldı bu!” digän süzne işetkänegez barmı? Şul vakıtlarda bezneñ arada çıkkan süz ide inde bu. Minem stanok Hämidullanıkı belän ber rättän tora ide. Hämidulla minem yanga kilep basa da , min, stanoktan çıkkan yaña ber äybät detalne kürsätep,”menä, Gataullin buldı bu!”dip äytep kuya idem, çönki Hämidulla ul vakıtta brigadir gına tügel, Kamazda iñ aldıngı stanokçılarınnan da berse bulıp sanala ide. Bilgele inde, räseme dä poçet taktasınnan töşmäde - eşkä kilgändä prohodnoyda Gataullin bezne kölep karşı ala da, smenanı beterep, kaytıp kitkändä - yılmaep ozatıp kala torgan ide. Äytäm bit, bar ide yäş çaklar, kesä tulı borçaklar!.. Borçak dip, borçak tügel, detal inde. Şul, min kürsätkän detallärne Hämidulla, mayların sörtep “ştanga”, yäğni ştangentsirkul belän ülçi dä:

-Ştu sin, Ahmetşin! -dip kuya torgan ide.

“Ahmetşin” digäne min bulam inde anıñ, cämäğat.

Menä şulay,” Gataullin buldı bu!”, “ştu sin Ahmetşin!” diyä-diyä, uynap- kölep digändäy, Kamazda eşläp yöribez... İsegezgä töşteme ul çaklar? Häterlisezme, ul vakıtta Mäskäüdä, kemnärder, gadi halık tagın da äybäträk yäşi başlamas mikän dip,” vauçer “digän ber zerä dä şäp närsä uylap tapkan ide?

Ber vauçerga töp-tögäl - ber par tüfli tiyä ide.

İsegezgä töşteme?

Häterlisezme - bazarlarga, şul “vauçerlarnı” tüflilärgä alıştırırga dip, böten dönyanıñ ällä kay töşlärennän yuan-yuan hatınnar cıyıldı?.. Kölmilär, yılmaymıylar ide bu hanımnar, sin birgän vauçernı altın baldaklı simez barmak belän “cält” itep kenä eläkterep alalar da – sinnän algan ul “vauçernı” tüşkä, yöräk yanınarak ozatalar... Häm kayandır itäk astınnan, çurt belmässeñ kayan gına, ber dä uftanmıyça - siña tiyeşle ber par tüfline aldıña çıgarıp ta kuyalar.

Soñınnan gına beldek - ul “vauçer” digän nämärsä - sotsializm digän çordan kapitalizm digän çorga kerep barganda , Sovetlar Soyuzında yäşägän ber genä keşene dä äbicäyt itmäs öçen, sotsializm kapkasınnan çıgıp, “kapitalizm” dip yazılgan kapkadan kerep barganda härber keşegä tiyeşlesen birü maksatında, Räsäyneñ kayber akıllı başları tarafınnan, alarnıñ okean artındagı tagın da akıllırak başların da kertep, bik katı mi küzänäklären eşlätkännän soñ, nihayät, uylap tabılgan zerä hikmätle närsä bulgan ikän ul!

Şul” vauçer” digän närsä buyınça gadi halıkka - ber par itek, botinka, tüfli tiyä ide.

Al gına, pacalıysta!..

Läkin...

Bütän - sorama!

Çönki, böten närsä tip-tigez, döp-döres itep, Räsäyneñ böten aptekalarındagı barlık ülçäülärne bergä cıyıp, şular belän yöz kat ülçäp, şul hätle dä töp-tögäl bülengän:

Kemnärgäder – fabrika.

Ya – zavod!

Ya - kombinat!

Kemgäder - ber par tüfli!!!

Al!

Rähim it!

Tik...

Üpkäläştän bulmasın!

Çönki, bötenese ber nindi härämläşüsez, döp-döres, tip-tigez itep bülengän...

Öleşeñä tigän kömeşeñ: bar, närsä karap torasıñ, yaña kapkaga kerep bargan sarık bäräne şikelle? Tüfliyeñne al da, yulıñda bul!

***

Ul vakıtta kemneñ kulında ni bar ide, şunı totıp ta kaldı.

Minem hatın mäktäptä ukıtuçı bulıp eşli ide...

Ul balalardan kalgan unbişläp avtoruçkanı, bik qaderläp, ak käğazgä törep, öygä alıp kayttı.

Kolhozda sänäk totıp eşlägän minem avıldaşlarga – cälläp tormadılar - sänäklären birdelär.

Köräk totıp eşlägän gadi eşçe halıkka – cällämädelär – köräklären tottırdılar.

Kem soñ sezdän närsä kızganasın?

Alıgız!

(Häzerge zamanda da äle kayberäülär şul sotsializmnan kalgan timer köräk belän bäräñge bakçaları kazıp yata).

Minem tugan avılda ällä kayan gına kilep, kolhoz persidätele bulıp eşlägän ber kilmeşäk bar ide.

Ul kilmeşäkkä baş-ayagı belän kolhoz tottırdılar. Ämma, yukka gına kilmeşäkmeni inde ul siña - tagın ber-ike yıl, bezneñ kolhoznı bötenläy talap, tuzdırıp, barlık mölkäten-mazarın, tehnikasın-fälänen soñgı şörefenä çaklı metallomga tapşırgannan soñ, ul, kayadır kitep, yukka çıktı.

Şunıñ belän vässäläm!

Kolhoz da yuk...

Kilmeşäk tä yuk...

Basularnı eşkärtep-integep azaplangan keşe dä yuk!..

***

Şul räveşçä, böten närsä tip-tigez häm döp-döres itep bülende.

Tip-tigez, döp-döres itep bülärgä öyrätüçelärdän berse - “vauçer” digän nämärsäne uylap tabuçılarnıñ berse Çubays , änä başı eşlägäç, üzenä tigän vauçernı bezneñ sıman ber par tüfligä yäki botinkaga alıştırıp äräm-şäräm itmäde. Ul üzeneñ şul ber vauçerına Lenin babaynıñ ülär aldınnan hıyallangan GOELROsı, ilne elektrlaştıru planı-niye , töbe-tamırı, lozungısı-fäläne belän bergä “kommunizm – ul sotsializm häm plyus böten ilne elektrifikatsiyäläü” digän nämästälären dä kertep, 70 yıl buyı yözlägän meñ halık tözegän häm kazgangan böten elektr sistemasın ciñ sızganıp “prihvatizatsiyäli” başladı...

Prihvatizatsiyäläde dip - bötenläy ük tügel inde... Çubays digäç tä, ul çaklı komsız tügel lä ul: “kommunizm” häm “sotsializm digän süzlärne ul häzer dä uramda kızıl flaglar kütärep yörgän ber katlı santıylarnıñ üzlärenä ük kaldırdı.

Häm - kommunizmda yäşi başladı...

Şulay itep, Lenin babaynıñ äytkän älege “elektrifikatsiyäneñ” tup-turı kommunizmga alıp baruı turındagı süzläreneñ hiç tä yalgan tügel, döres süz ikänlegen Räsäydä berençe bulıp Çubays añlagan bulıp çıktı.

Kıskası, härber keşegä tip-tigez itep birelgän şuşı ber vauçerga – beräülär aulak skladlarda pärävez cıyıp yatkan atom bombaların, beräülär, Çernobldäge şikelle bezneñ il spetsialistları kulında şartlau ihtimalınnan kurkıp ta tormıyça - atom elektrostantsiyälären, beräülär, keşe sälämatlegenä zıyanlılıgına tökerepe tä birmiçä - allyumin, nikel, bakır koyu zavodların, beräülär, metallolom bäyäsenä kaldırıp - okeannar gizep yörgän häm äle yaña gına kaytıp töşkän härbi su astı köymälären (moryaklarnı komandirları-niye belän berençe oçragan korı cirdä sıpırıp töşerep), beräülär – tulı ber tugız etaclı yort su östendä şuıp bargan sıman kürengän, karap torırga uk şakkatkıç toyılgan härbi diñgez korabların - aldap, talap, urlap, yäki yegerme meñ keşe eşlägän zavodlarnıñ bäyäsen ber kap şırpı bäyäsenä töşerep – kıskası, niçek buldıra alsalar, şul räveşçä “prihvatizatsiyälädelär”...

Gomer buyı “bezgä akçanı bik äz tülilär, bezneñ eş bik avır” dip zarlanıp, yäş agızıp yörgän armiyädagı generallar, ofitserlar häm praporşiklar da tik yatmadı. Alar granata, mina, pulemet, patron, puşka, häm dä cir yözendäge tınıçlık teläüçe barlık halıklar da şaşıp söyä torgan Kalaşnikov avtomatların armiyä skladlarınnan kırıp-seberep üzläreneñ garaclarına taşıdılar...

Häm buşap kalgan härbi skladlarnı, keşe almıy torgan ütmäs tovarları-niye belän bergä äkrenläp kenä tınıç, tımızık tönnärdä şartlata başladılar.

Äye - şundıyrak zamannar ide bu.

Uyanıp kitäseñ – närsälärder şartlıy, döbert itä, stenalar küçep yöri, cir selkenä, täräzälär çelpärämä koyılıp töşä...

Başta moña tämam aptıragan halık tora-bara bu hälgä dä iyälände. Çönki, närsäsenä gacäplänergä - ildä bargan “prihvatizatsiyä” eşlären härbilär barı tik üzlärençä genä başkaralar iç...

Härbilär “prihvatizatsiyälägän” sugış koralları tiz arada eşkä yarap ta kuydı.

Berençe häm ikençe Çeçnya sugışındagı Räsäygä karşı köräşkän “banditlarnıñ” kulındagı böten koral – alarga Räsäy ofitserları häm generalları häm praporşikları satkan avtomatlar, granatometlar, pulemetlar, minalar ide...

***

Bezgä, hatın belän ikebezgä - şuşı vauçerlar isäbennän ike par tüfli eläkte. Alga taba ildä kırgıy kapitalizm başlangançı yalanayak yörmäs öçen anısı da yarap kuydı tagın: ike yıl kiyep rähätländek Çubays cällämiçä sotsializmnan özep alıp birgän cimeşlärne. Şuña kürä, Çubaysnı sükkän keşe bulsa, min andıylarnıñ yakasınnan alıp, et itep sügep taşlıym: halıkka berär par tüfline buşka öläşkän keşene ni namusıñ citep açulanırga kiräk?

Minemçä, Çubaysnı sügärgä tügel, ä böten Räsäy buylap, äle isän torgan Lenin babay häykälläre karşısına, şul vauçerga birgän botinkaların tottırıp, Çubays häykällären salıp çıgarga kiräk... Çönki, “kommunizm” häm “sotsializm” dip citmeş yıl buyı söylängän närsä - şul Çubaysnıñ vauçerga birgän ike botinkası bulıp çıktı bit.

Äle küptän tügel genä Vladimir Putin bu 90 nçı yıllarnıñ “prihvatizatsiyä” vakıtında Rossiyä kürgän zıyannı İkençe Bötendönya sugışı vakıtında kürgän zıyan belän tängälläde.

***

Huş...

Mondıy katlaulı mäsälärne şul tuksanınçı yıllarda Kamaz kurilkasında tämäke tartıp utırgan çaklarda, ildäge berär zavodnıñ “prihvatizatsiyälängänen” işetkäç, Hämidulla äytep kuya torgan ide:

-Gataullin bulgan bu, alaysa!

-Şto sin, Ahmetşin! – dip cöpli torgan idem min dä...

Şunnan soñ bez, brigada äğzaları, bu “prihvatizatsiyälärne “ söyläşep argaç häm brigadirıbız da “Räsäydä ber mäsälä dä şeşäsez häl itelmi” di̇yüen dä işetkäç, kesä töplären kapşap, ber yartılık akça cıyıp, anı prohodnoydan yäşerep alıp kerä torgan idek.

Ul şeşäne käkkäç, brigadirıbız Hämidullanıñ yözenä tege vauçer digän nämärsäne uylap tapkan Çubays kıyafätläre kerä torgan ide!

Monı kürgäç, bez tagın ber şeşägä barıp kiläbez, çönki, sizenäbez – bezneñ bügenge hällär Räsäydä yäşägän här keşe mäsäläne häl itärlek däräcädä bulmadı äle.

Bu şeşädän soñ Hämidulla Çubays kıyafätennän çıgıp, borıngı yähüd patşası Söläyman häkim kıyafätenä kerä torgan ide...

Şunnan soñ, gomumi köç belän cıyılışıp, tagın ber şeşä alıp kilä torgan idek tä, Hämidullanıñ çırayına karap utıra idek. Bu yulı inde Hämidullaga tämam üz halkıbıznıñ aulak yullarda bik siräk kenä oçrıy torgan Hozer İlyas kıyafätläre kergän sımak bula ide...

Bez isä haman Häsmidulladan berär akıllırak süz çıkmas mikän dip, kesä töplären kapşıybız.

häm kibetkä barıp tagın ber şeşä yünätäbez.

Çönki...

haman kötäbez bit inde Hämidulladan berär akıllı süz! Ni äytsäñ dä - ul bezneñ başlık, tigez cirdä tümgäk - brigadir bit!

Räseme genä dä 20 yıl buyı zavodnıñ poçet taktasında, bezne eşkä kilgändä yılmaep karşı alıp, kaytıp kitkändä - kölep ozatıp tordı. Familiyäse dä danlıklı Gataullin iç!

Yuk, ilneñ kaya barganın belergä tiyeş Hämidulla!..

İldä bargan bu hällärne añlatıp, bezgä nindi bulsa da berär yaña süz äytergä tiyeş!

***

Ämma, Hämidulla ...

Nişläpter däşmi.

Hozır İlyas kıyafäte belän ber noktaga karap tik utıra.

Zavod tıp-tın.

Çönki krizis: stanoklarga eşlärgä çimal bügen yartı köngä genä citte.

Utırabız şulay uylanışıp...

Kamaz korpusları da , näq bezneñ sıman - bik katı uyga kalgan sıman kürenälär...

Şunnan soñ Hämidulla – Çallıdan yırak tügel Tautiräk digän avılınnan bit ul, anda böten keşe cırlıy, cırlamasa, mırlıy dilär ide - cır başlıy:

Sarman buylarında irken yalan

Peçännäre kibär ber zaman şul...

Kulın İlham Şakir şikelle bolgap-bolgap cırlıy Gataullin.

İh!

Ä bez...

Ä bez...

Cırnı tıñlıybız inde, anısı.

Ämma, cırdan soñ haman berär cavap bulır dip kötäbez!

Soñ...

Bälki, yukka gına cırlap utırmıy torgandır bezneñ Hämidulla?

Çönki, häzerge zamanda mondıy katlaulı-katlaulı mäsälärgä cavapnı belsä şul - cırçılar gına belä torgandır inde!?

Yukka gınamıni soñ köne-töne televizorlardan Amerikadagı Madonnanı, Räsäydäge Primadonnanı gına kürsätep häm cırlatıp , inde meskennärneñ cırlarlık hälläre kalmasa - alarnı söylätep häm hiç yugı, şularnı kiyäügä birep, annarı yañadan - ayırtıp... Annarı - tagın kiyäügä birep... Häm şul kiyäügä çıgu, ayırılu kebek hällärdän soñ tegelärneñ härber tozsız süzlären gäcit-curnallarga yazıp... Annarı alarnıñ şul tozsız süzlären ällä nindi zur mäğänälär tapkanday - ukıp, şakkatkan bulıp kılanıp tormıylardır!

Ämma...

Cırlavın cırlıy, ämma haman da ber süz dä äytmi bit äle bezneñ Gataullin...

“Sarmannı “ kulların bolgıy-bolgıy cırlap beterde dä, ikençe ber ozın cırnı başladı:

Kara gına urman, karañgı tön

Yahşı atlar kiräk ütärgä!

Bu borıngı salmak, matur cırıbıznı azagına çaklı tıñlarga baytak sabırlıklar kiräk. Bigräk tä anı İlham Şakir üze tügel, Hämidulla cırlaganda... Ämma tüzäbe, kaya barasıñ? Häm eçtän genä härberebez kañgırıp uylap utıra:

“Bu nindi cırlı zaman buldı soñ bu, ä?”

“Bu nindi cırlarga bay - ä cavaplarga yarlı zamana buldı soñ bu, ä?”

“Bu nindi häl soñ bu , ä?”

Nihayät...

Cırlap beterdeHämidulla!

Urınınnan tordı...

Çırayına inde tämam borıngı Tibet häkimnäre ilendä , Şambalanıñ üzägendä yäşägän iskitkeç gorur vä akıllı lamnar kıyafäte çıgarıp, baş barmagın çöyep öskä kütärde dä , äytte, nihayät Hämidulla:

-Gataullin buldı bu!...

-Ştu sin, Ahmetşin, - digän bulam, şunda utırgan min dä, iyälängän ğadät buyınça... Häm kıyar-kıymas östim:

-Äyt inde berär süz, Hämidulla!.. Halık kötä bit!..

-Nindm süz äytim min sezgä? Cırladım bit inde!

-Soñ... Cır – cır inde ul!.. Süz – süz inde...

-Yuk, yuk, citte, nindi süz tagın?.. Gataullin buldı bu!

-Nişlibez soñ häzer, Hämidulla?

-Taralışabız!..

Ataklı brigadirıbıznıñ avızınnan çıkkan härber süz ul çakta bezgä zakon ide.

***

Menä, menä...

Äye - näq menä şul vakıtlarda, häterlisezme ...

Kamaz yandı?

İsegezgä töşteme?

Ul Kamazda çıkkan yangınnı törleçä añlattılar.

İmeşter, bu mesken halık şunnan soñ tagın da äybäträk yäşi başlamas mikän dip kaygırtıp, kemnärder yüri aña ut törtkän dip tä söylädelär.

(İ-i, halık rähät yäşäsen dip tırışuçılar ul çaklarda da küp ide şul!

Häzer dä küp!

Alla gına saklasın inde alardan!..

Bigräk tä, saylaular sayın halık rähät yäşäsen dip tırışuçılar bermä ber arta.

Saylaular betkäç - betä.

Kaya kitälär?

Çurt belsen, kaya!)

***

Kamaz – yana...

Bez Hämidullla belän isebez-huşıbız şunı karap torabız.

-Gataullin buldı bu! – dide Hämidulla şunda, nihayat, telgä kilep.

-Şto sin, Ahmetşin! - didem min dä, ğadättägeçä, brigadir süzen cöpläp.

***

Ber atnadan soñ brigada belän cıyılıp härabalarne çistarta, tazarta başladık...

Ul Kamaz yangannan soñ kalgan mal, malay...

Gel çutı-kırıyı yuk ide...

Kayberäülär sostı gına: eşelonlap taşıdı...

Döresen genä äytkändä, bötenebezgä dä eläkte - min dä çüp maşinasına utırıp, ber sabı yangan ploskogubtsı urlap alıp çıktım.

Hämidulla, brigadir bularak, bötenebezne dä uzdırdı: ul ber ıştan töbe tutırıp yangan kadak alıp çıktı.

“Alıp çıktı” dip...

Bötenläy ük alıp çıgıp citkerä almadı inde...

Iştan töbe tutıruk kadak belän prohodnoyga kilep tuktıy Hämidulla...

Ä anda - ukkurat şul irtä belän genä külmäk tüşendäge timer sädäpne dä sizä torgan ällä nindi datçiklar kaytarıp kuygannar ikän!

Totına tege datçiklar Hämidulla alpan-tilpän prohodnoyga kilep kerügä sızgırırga:

-Çiyäk-çiyäk!

-Çiyäk-çiyäk-çiyäk!

-Çiyäk-çiyäk-çiyäk!

Bezneñ avılda, Tautiräktä, işek aldında yörgän çebilär arasında ätäç çebiye bula torgan ide dip, bik açınıp söyläde şunnan soñ Hämidulla... Ätäç çebiye tavık çebiyenä karaganda katırak çiyäklıy torgan bula, di. Tavık çebiye bik artık tavış birä almıy; ni disäñ dä, yomşak hatın-kız zatınnan bit... Ä ätäç çebiye, çukıngan, keris... Keräşennär yukmı monda, alar işetmäsen tagın... Alay disäñ – çukıngan digän süzneñ nindi naçarlıgı bulsın inde? Patriarh , änä, gel çukındırıp tora Räsäyne, şulay, çukındıra torgaç, çukınışıp bettek bugay inde... Änä şul ätäç çebiye şikelle,” çiyäk ta miyäk” kilä tege datçiklar, di Hämidulla. Ul kabähät ätäç çebiyeneñ çıyıldavın ülgändä dä dä onıta almam , ahrısı, di... Şul ätäç çebineneñ tavışınnan ber kat äñgeräyep, çak kına ayagında basıp torgan Hämidullanıñ karşına prohodnoyda sakta toruçı hatınnar yögereşep tä çıgalar:

-Kaya barasıñ, Hämidulla? – dilär.

-Öygä kaytam, - di tege. -Smena bette bit!

-Yuk äle , Hämidulla, - dilär tegelär.

-Nik?

Sakta toruçılar ıştan töbendäge yangan kadagın çıgarıp östälgä buşattıralar.

-Citte, tüzemlelegebez bette, utırtabız sine, Hämidulla! - dilär...

Ülçäügä salıp ülçilär: ike pot kadak çıga monıñ ıştan töbennän.

Şunnan soñ...

Şunnan soñ bilgele inde - telefonnı alalar da, çakıralar - näçälstvonı.

***

Cıyıla näçälstvo, cıyıla...

Ul cıyılgan näçälstvo başta zur gına ber kolhoznıñ sarık kötüe çaklı bar ide, di Hämidulla.

Tora bara ul cıyılgan näçälstvo - ike urtaça gına kolhoznıñ bergä tuplagan sarık kötüe çaklı buldı, di...

Alga taba da tagın bu cıyılgan näçälstvo - bezneñ rayonnıñ böten kolhozlarınnan cıyılgan böten sarıkları çamasına citte, di...

Annarı, artıp ta kitte di...

Ällä kaylardan gına çıga da çıga di näçälstvo, di...

Kamaznıñ niçä yıl eşläp tä, min üzem dä belmägänmen ikän: ällä kaysı yarıklardan kilep çıgalar bit bu zähmätlär – bezneñ zavodta şul hätle näçälstvo bardır dip gel başıma da kitermägän idem, di, Hämidulla...

Şunnan soñ, öç säğat tä ütmi, Kamazda bik zur ÇP buldı, niçä yıl buyı zavodnıñ böten baylıgın urlap yatkan bik zur karak totıldı dip, ällä nindi olı näçälniklar - Räsäy dumasında deputat bulıp, gadi halıknı niçek tagın da rähäträk yäşätik ikän dip köne-töne kaygırıp utırgannarına çaklı - Mäskäüdän samolet yallap, samolettan soñ vertolet yallap, präme şunda, Kamaznıñ işek aldına kaytıp töştelär , di...

Şundıy-şundıy çrezvıçaynıy häl bulganlıgın, Hämidullanıñ kadak belän totılganın monnan häbär itkännär dä – tegelär, Däülät Duması sessiyäne özep, kaytıp kitkännär ikän...

Turı kilüen dä kara sin anıñ, alar taşlap kaytkan tege Räsäy Dumasınıñ fälänençe sessiyäsendä ul könne kakraz şul mäsälä – Räsäydäge azu yargankaraklık häm korruptsiyä mäsäläläre karalgan bulgan ikän.

Yağni ...

Niçeklär itep...

Niçek-niçek itep...

Uf, alla...

Niçeklär itep!...

(Ber hodayım, tüzemlek bir...)

Äye, äye - niçek itep gomer buyı köne-töne hökümät milke urlangan şuşı Räsäydä - niçeklär itep...

Niçeklär-niçeklär itep...

Niçeklär-niçeklär- niçeklär genä itterep!..

Uf!

Şuşı däülät milken köne-töne urlaunı, vzyatka alunı, vä dä korruptsiyä digän bik tä äşäke närsälärne...

Niçek-niçeklär itep tuktatırga...

Yaki bötenläy beterergä, kansa kanis!?

Ä?

Mömkinme şul närsä?

Yukmı?

Kansa kanis?!!

***

Menä şul mäsäläne karagan bulgannar ikän ul könne Räsäy Duması sessiyäsendä mesken deputatlar...

Kön dimi, tön dimi, kaysı - bötenläy yoklamıyça, kaysı bötenläy aşamıyça (soñ, azrak aşarga ide inde anı, aç kileş baş ta bik eşlämi bit ul), iye, şulay, ber gramm rizık kapmıyça, ber gramm arakı eçmiçä, hatınnnarı yanına bötenläy kaytmıyça, alar belän kayvakıtta telefonnan gına söyläşep – şul räveşçä inde dä bik katı baş vatıp - niçänçe kön inde gel şunı gına uylap utırgan çakları bulgan ikän Duma deputatlarınıñ!

Şunnan soñ – menä siña, mä, üç itkändäy - Räsäy Dumasına Çallıdan telegramm kilep töşkän:

“Kamazda bik zur karak totıldı, sroçnı kaytıgız!..”

***

(Soñ, anısın üzegez dä beläsezder, dönyada Räsäy däüläte barlıkka kilgännän soñ, anda ğasırlar buyı üzgärmi torgan ber genä mäsälä bar – niçek itep hökümät milken urlaunı häm korruptsiyäne tuktatırga?

İke yöz yıl elek Aleksandr 1 patşa, kaysıdır ber çit ilgä bargan da, imeş, häm tarihçı knyaz Karamzin da şunda kilep töşep, patşa belän küreşkäç, patşa aña, kıskaça gına äyt äle, niçegräk soñ anda hällär, Räsäydä?- dip soragan, imeş...

-Urlıylar, - dip, ber süz belän genä cavap birgän di Karamzin.

-Alaysa tärtip ikän, - digän di tege.

Annarı tagın, monısı beraz soñrak, kemder beräü, imeşter, Nikolay Bergä, Räsäydä Gärabstandagı kebek, urlagan keşeneñ kulın kisärgä digän bik katı zakon kertergä täkdim yasagan, di:

-Sez närsä, yegetlär? – digän di Nikolay Ber kızıp kitep. –Räsäy şunıñ belän danlıklı – anda böten cirdä – urlıylar! Uñda - urlıylar, sulda - urlıylar, asta - urlıylar, östä - urlıylar, yanda - urlıylar, artta - urlıylar!.. Urlamagan ber genä keşe dä yuk ildä!.. Urlagan härber keşeneñ kulın kisä başlasañ – bezneñ Räsäy däüläte kulsızlar däülätenä äylänäçäk bit!

Närsä, sezneñ kulsızlar ilendä yäşisegez kiläme ällä?!)

***

Tege, Mäskäüdän mondagı ÇP turında bik borçılıp kaytkan deputatlarga da äytä Hämidullla:

-Soñ, mäsälä bik gadi bit... Nik soñ sez üzegez urlıysız? Sez urlamasagız, sezdän kürep - halık ta urlamas ide, - di.

Ul süzne berse dä oşatmadılar, totındılar, di:

-Ah, äle sin, oyatsız!.. Kadak urlagan başıñ belän äle bezgä akıl öyrätäseñme! –dip, avıznı tiz yaptılar, di.

Anısı da döres inde, di. Karak inde min, çıp-çın karak, di, Hämidulla... Kızıktım bit şul kadaklarga, bareber berkemgä dä kiräge çıkmas, äräm-şäräm genä bulırlar dip kenä algan idem, yugıysä, di...

Ä tegelär haman kıza di:

-Niçek soñ sin... Tamçı da oyalmıyça... Şuşı qadärle kadak urladıñ, ä?.. Bu kadaklarnı turaytıp, monıñ belän bit bez küpme Kamaz kabinasınıñ tübäsen kakkan bulır idek, ä?.. Oyatsız ikän sin!.. Oyatıñ kayda ide sineñ, şuşı kadaklarnı urlagan çagında?

-Soñ bit bu pocardan kalgan kadak!- dip tä ciñeşep karıy Hämidulla.

- Ähä! Anısı da döres! Şuşı pocardan faydalanıp niçä yöz KamAZ maşinası, niçä yöz dvigatelne urladılar... Krugom nedostaça! Menä kem urlagan ikän alarnı!

Şul çagında zavodta bulgan bik zur ÇP turında işetep, zavod işek aldına Kazannan - üzebezneñ Tatarstannan ber tatar deputatı da vertolet belän kilep töşä.

Anısı, ni äytsäñ dä üzebezneke inde - başta urısçalap “bessovestnıy!” dip bik katı sükte, di Hämidulla... Annarı: sez kayçan tuktıysız inde, kansa da kanes, dip östälgä sugarga dip, östäl ezli başladı, di.

Östäl taba almagaç, Hämidulla yanına kilep, sineñ öçen miña oyat, pnimayış, min menä ber närsä urlamıym, poçemu, potomuştı,- dip tatarçalap sükte, di...

-Ätiyeñ kem ide sineñ, näseleñdä at karakları yuk ideme, poçemu potomuştı elek sezneñ şikelle at karakları avılı yanına kara baganalar utırta torgannar ide, şundıy kara bagana utırtkan berär avıldandır äle sin,- dip töpçende di üzebezneñ milli türä.

-Ätiyem – Kälimulla, zamanında rayonnnıñ aldıngı traktorçısı ide, - didem min aña di Hämidulla. -Babam Gataulla, utızınçı yıllarda kolhoz tözegändä, üzeneñ ike atın cikätläp kolhozga iltep birgän dä, şunnan birle gomere buyı at kürmägän...

-Postoy, postoy, ne tak bıstro,- dip yazıp tora Mäskäüdän kilgän ber korrespondent - ul da işetep kilep töşkän Mäskäüdän gäcitkä yazarga Kamazdagı bu ÇP turında...

-Ne tak bıstro!.. Kak vas zovut?

-Hämidulla!

-Ne tak bıstro! Kak!

-Hämidulla!

-A po russki kak?

-Napişi – Gennadiy, İvan, Petr, Leonid, Semen, raznitsa yuk - dip äyttem, di. - Nişliseñ, tatarça isemnärneñ rusçaga tärcemä itelmägänen küpme äytep karadım, täki ışanmadı bit, di...

***

Kıskası, şunnan soñ alıp kitälär Hämidullanı Kamaznıñ üz militsiyäsenä.

Yöz keşe arttan ozata bardı, di.

Anda - tagın yöz militsiyä karşı aldı, di...

Ul karşı aluçılar da bötenese formadan, härberse aru gına ıştan-çalbar kigän, tüfliläre dä bezneke sıman gına vauçerga alınmagan, -di Hämidulla... Sukaga cigärdäy, tipsä timer özärdäy, örlektäy yegetlär, di... Niçek bu çaklı tıray tibep yörgän keşegä akça tüläp beterä ikän bu Kamaz, dip, başta bik aptırap , ozak kına tegelärgä karap baş kaşıp tordım, di.

İlleläp eşçe sledovatellärgä çirat tora ide, di...

İñ soñgı keşe bulıp barıp bastım, di.

Alarnıñ kaysısı - minem kük kadak urlagan, ikençese - şöref, berse - sınık ploskogubtsı, beräüne isä un salafan kapçıgı alıp çıkkanda totkannar, di... İlle keşeneñ urlagan äyberen bergäläp şunda sanap karagan idek - yöz täñkägä tulmadı, di...

Şulay itep, ber ıştan töbe yangan kadak öçen Kamaz militsiyäsendä yıl buyı yörttelär Hämidullanı. Ällä niçä tapkır barmakların karaga manıp eşkä kilde... Äzdän genä utırtıp kuymadılar!

***

Ämma...

Bulsa da bulsır ikän keşe; şunnan soñ da Hämidulla da akılga utırmadı, haman urlavında buldı.

- Bez karaklar ilendä yäşibez ikän... Belmägänmen... Menä häzer beldem inde, urlamagan keşe bu ildä açtan ülä, - dip, zavodnıñ işek aldındagı pocardan kalgan kirpeçlärne urlıy başladı Hämidulla.

- Ul kirpeçlärne nik urlıysı inde, Hämidulla? – min äytäm.

-Ştu sin, Ahmetşin, min şunı añladım, bezneñ ildä böten keşe dä urlıy bit! - di.

-Soñ, bit keşe - belep urlıy!

-Ştu sin, Ahmetşin! Änä, kayberäülär sineñ kebek ploskogubtsı gına tügel, bez yasagan Kamazlarnı distäläp, yözläp, dokumentları-niye belän urlıylar!, - di.

-Gataullin bula bit inde bu alaysa, - min äytäm...

-Ştu sin, Ahmetşin! - di Hämidulla...

-Ä sin kürdeñme soñ - alarnıñ urlagannarın?- min äytäm.

- Kaya di siña maşina gına urlau!.. – dip ciñeşä haman Hämidulla. -Kayberäülär bügenge zamanda änä, zavod-fabrikalarnı tulayım urlıylar!

-Son, sin tottıñmı soñ alarnı - urlagan çakta kullarınnan?

-Alarnı niçek totasıñ? Alar bit dokumentlar buyınça satıp alıngan sanala! Kaya di siña zavod-fabrika gına! Kayberäülär änä elekkege Sovetlar Soyuzındagı böten ber halık hucalıgınıñ tarmagı-niye belän urlıy başladı inde, - dip bireşmi haman Hämidulla.

-Soñ, min äytäm, kürdeñme sin alarnı, tottıñmı soñ kilep sin alarnıñ kullarınnan?.. Urlagan bulsalar, alarnı totarlar ide, sudka birerlär ide , hökem çıgarırlar ide... Kürdeñme soñ sin alarnıñ berärsen hökem itkännären?

-Yuk,- di Hämidulla.

-Şulay bulgaç?

-Nişläpter añlamıy başladım äle min sine, Ahmetşin!

- Anıñ närsäsen añlamıysıñ? Menä sine kadak urlaganda tottılar, - min äytäm.- Sin karak! Elek räsemeñ paçut taktasında elenep tora ide. Häzer annan räsemeñne kayırıp aldılar da, şunı uk änä, “pozor!” digän taktaga yabıştırıp kuydılar. Şulay ul, urlıy belmäsäñ - Gataullin bulasıñnı köt tä tor!

-Ştu sin, Ahmetşin! –dide dä - nihayät, tındı Hämidulla.

***

Üze hiç tuktamıy, haman urlıy.

Könenä zavodtan ber genä kirpeç urlap çıksa da käyefläre ük gel başka bula torgan ide meskenneñ.

-Kön sayın şulay ber iske kirpeç urlasam, yılına küpme bula bit ul, malay! Un yıl digändä min sad-ogorodtagı yortnı salıp keräm bit, Allah boyırsa, -di.

Kirpeçlärne kvartirasınıñ karañgı bülmäsenä kaytarıp öyä tora, atna ahırında kütümkäsenä salıp, avtobuska utırıp, sad-ogorodına iltä...

Ämma, ber uñmagan gel uñmıy bit inde ul - nindider säbäp belän şul tirädä priborların kütärep yörgän sanipedstantsiyä hezmätkärläre anıñ bakçası yanınnan ütep barganda, tege pocardan kalgan häm Hämidulla kutumkasına salıp taşıgan kirpeçlärdän radiatsiyä digän kurkınıç närsä tabıp, bakça öyen Hämidullanıñ üzennän ük sütterep, kirpeçlären üz kulları belän nindider ber çokırga taşıtıp kümderdelär. Kürde kürmägänen Hämidulla kulınıñ käkrelege arkasında, kürde!..

***

Berazdan , yangan dvigatellär zavodın, Kamaz tözegän şikelle böten il belän ayakka bastıra başladılar.

Agıla başladı, minsiñaytim, maşina-maşina kirpeç, izmä, blok işe närsälär...

Ämma, yök maşinalarnıñ kayberlären näçälstvo nişläpter buşattırıp tormadı.

Eşçelärne utırtalar da, ällä kaya basuga uk çıgarıp tügälär...

Tügälär dip...

Bik ük tükmilär inde tügüen.

-Kara äle, Ahmetşin,- dide ber könne şundıy ber beton kitergän maşinaga utırıp basu yaklarınna yörep kaytkan Hämidulla. – Kamaznıñ tagın ber çiratı salına başlagan ikän bit, malay!.. Belmiçä genä yöribez ikän bit!..

-Gataullin bula ikän bu, alaysa! Çınlapmıni?

-Ştu sin , Ahmetşin! İnde korpusların kütärep mataşalar, - dide Hämidula. -Äydä, şul yaña Kamaz tözeleşenä eşkä keräbez!

- Äydä!

Eşkä kerergä dip oyışmaların ezli torgaç, şul belende:

Hämidullanıñ “yaña zavod tözilär” dip yörgän närsäse - näçälstvonıñ tözeleş materialların “prihvatizatsiyäläü” hisabına tözelgän yaña kottecdları bulgan ikän... Militsiyälär kilep, tikşerä başlagan ide, yaña kottecdlarnıñ hucaların bik ozak ezlädelär, ämma taba gına almadılar.

Küz aldında yörgän keşene – anı niçek itep tabıp bulsın, şulay bit?

***

Şunnan soñ...

Şunnan soñ, çıp-çın krizis başlandı Kamazda.

Eş hakı tülämilär.

Läkin Hämidullanı monıñ belän genä ciñä almıysıñ.

Akça närsägä kiräk ul, bezgä samay kiräkle närsä - eş, di, Hämidulla...

Eş agaçı härvakıtta bik yumart kiterer cimeş dip äytkän böyek şagıyrebez Gabdulla Tukay, di.

Öyenä ber bargan idem meskenneñ...

Şıp-şır.

Kuhnyada gazı bar da, kranında suı bar. Poçmakta buştan da buşrak suıtkıçı bar. Andıy buş suıtkıçnı üz gomeremdä kürgänem yuk ide, iskä töşsä, häzer dä kurkıp kitäm...

Östäldä ber närsä dä yuk.

Citmäsä, aşarga berär närsä alıp kilmädelär mikän dipter inde, poçmaklarda kaçıp utırgan tarkannarına tikle aralarınnan kıyurakları yögereşep çıgıp, mıyıkların bolgıy-bolgıy, karanıp yöri başladılalar.

Äyttem şunda:

-Şul kiräk siña, Gataullin! – didem.

-Ahmetşin, nik sin alay diseñ? – di Hämidulla.

-Tege vakıtta tämäke töpçegennän ut çıgarıp, sin yandırdıñ Kamaznı!- didem.

-İye şul, - di Hämidulla. –Bälki, kem belä, min yandırganmındır... Ämma häzergä çaklı şuña aptırıym: min ber cirdä genä tämäke tartıp utırgan idem - ul Kamaz zavodı niçek itep ber yulı dürt yaklap yana başladı ikän? - di...

***

Eşlibez.

Akça - haman yuk ...

Bervakıtnı krizistan başı çıkmagan Kamaznıñ avtobusları tuktap kaldı.

Ämma Hämidullanı monıñ belän genä ciñä almıysıñ – eşkä cäyäü yögerä...

Şul vakıtlarnı yögerergä öyrände inde ul.

İrtänge säğat biştä torıp, ber stakan çäy eçä dä, kişer suı belän bolgatıp – çönki, akça yuk kibettän çäy satıp alırga. Yarıy äle avıl isän. Avıldan, Kälimulla abzıynıñ bazınnan kişer alıp kilep, şunı telem-telem kisep, tabaga salıp duhovkada kızdırasıñ da, ul ber digän çäy bula, di Hämidulla... Kıskası, şul çäyne eçä dä, ciñnären sızganıp tañ atkanda Kamazga taba kross birä.

Böten näçälstvodanda irtäräk yögerep barıp, prohodnoyga kilep kerä. Propusknı ırgıta. Annarı, kurilkaga kerep utıra - berär keşedän tämäke“atarga”.

Şul ğadäten gomergä yaratmadım Hämidullanıñ.

-Oyatsız sin, - min äytäm. –Haman keşe tämäkesen tartasıñ! Üzeñneken alırga vakıt citte tügelme?

-Ştu sin, Ahmetşin, - digän bula tagın üze...

Şul yıllarnı, häle betkäç öygä kaytıp tormıyça, zavodta gına kunıp kalgalıy başladı Hämidulla.

Min isä, Hämidulla çaklı uk buşka gına eş söyüne buldıra almagaç, nihayät, zavodtan kittem dä - ber şähsi predpriyätiyega şofer bulıp eşkä kerdem.

Ber könne dvigätel zavodı yanında maşina belän tuktap toram şulay...

Karıym, glavnıy korpustan yözen sakal-mıyık baskan, çegängä oşagan ber bomc çıktı da - koyaşta kızınıp utıra...

Şunı cälläp, un tiyen häyer akçası birgän idem - comga kön bit...

“Çegän” digänem saf tatarça däşmäsenme!

-Nihällär, yäşti? – di .

-Tukta äle, - min äytäm, -“Yäşti” digän bulasıñ da.... Min bit sineñ kebek kart tügel!

-Min bit - Hämidulla!.. -, di tege mesken bomc...

İke küzendä ike börtek yäş üzeneñ.

-Ah, - min äytäm, - Äle sin Hämidullamıni?!

-Hämidulla!

-Bir kire un tiyen akçanı!..

-Nigä?..

-Sin genä yandırdıñ Kamaznı tege çakta tämäke töpçege belän!

Annarı tezep kittem – bulgan böten açuımnı aldım:

-Menä şulay bula ul, min äytäm, Hämidulla, agayne!.. Gomer buyı keşe tämäkesen çälderep tarttıñ - şuña hoday kürmägäneñne kürsätä siña... KamAZnı nindi häldä kaldırdıñ bit, oyatsız, kabähät, cir bit, tämäke töpçegennän ut çıgarıp, - dim...

-Gayıbeñne añladıñmı soñ inde? - dim...

-Añladım, - di, Hämidulla.

-Keşedän tämäke atıp tartuıñnan kayçan tuktıysıñ? – min äytäm.

-Tuktadım inde,- di . -Tartunı da taşlıym , eçüne küptän taşladım, hatınnı da taşlıym; gomer buyı akça sorap tilmertä. Aşaunı da taşlıym! Gataullin bulırga gına kaldı inde häzer!.. - di.

- Ştu sin, Ahmetşin, - min äytäm. -Küptän Gataullin bulırga kiräk ide inde siña!.. – dim.

-Menä monısı soñgı tartu bulır, - di Hämidulla. -Soñgı tapkır ber rähätlänep, tuygançı äybätläp tämäke tartam da, monnan soñ avızga almıym,- di. -Menä bügen ay buyına berençe tapkır Kamazdan çıkkan idem... Bütän, alla boyırsa, çıkmam da - şuşında, eştä genä ülärmen, - di.

-Matri anı!..- min äytäm. –Beläm min sineñ ğadäteñne... KamAZnı yandıra kürmä tagın!.. Äydä, şuşında gına, min karap torganda gına utırıp tart tämäkeñne: siña ışanıç yuk, tagın yandırırsıñ zavodnı!

Menä şulay itep, min Hämidullanıñ soñgı tapkır tämäke tartkanın üz küzlärem belän ahırına çaklı karap tordım...

Töpçegen kulınnan alıp, äybätläp cir salıp taptadım.

-Gataullin buldı bu,- dide, nihayät Hämidulla.

- Ştu sin, Ahmetşin,- min äytäm. - Bütän tartası bulma! Alaysa, tagın Kamaznı Gataullin itäseñ!

-Ştu sin, Ahmetşin, – di Hämidulla.

Menä şulay itep , cämäğat, min Hämidullanı – tämäke tartudan, Kamaznı - çirattagı yanudan kotkarıp kaldım...

Rähmät äytkän keşe genä bulmadı.

Änä häzer niçek döberdätep eşläp yata Kamaz!

Hämidulla da şunda cırlıy-cırlıy eşläp yöri...

Uç tutırıp unike meñ akça ala. Äle şunı da äzsengän bula - citmi, äz, di.

Äle ber könne tagın tokmaç alırga kilgäç, uramda oçratkan idem, häzer tele dä ozınaya başlagan ahrısı, artıgın kisärgä kiräkter, Räsäydä bik ürçegän oligarhlarnı sügä.

- Nigä berär keşe barıp äytmi ikän ul aç tärelärgä , bolay artıgın komsızlansalar, tagın uncidençe yıl kilä dä, tagın bolarnı Gataullin itälär bit inde, di...

-Ştu sin, Ahmetşin, - min äytäm. –Gataullin bulmıy torıp - Gatullin bulasın kem belsen?!