Bez barıbız da avılda tuıp-üskännär

Sin yäşäsäñ, bez dä yäşärbez
İ avıl, sin meñ şähärdän
Meñ kabat yämle vä huş...
Sägıyt Rämiyev

Bez barıbız da avılda tuıp-üskännär. Üzen şähär keşese itep kürsätergä teläüçelärneñ näsel-näsäbendä kazınsak, alarnın da tamırları berniçä buınnan son barıber avılga totaşır, mögayın. Ämma härdaim alay bulmagan. Bolgar, Altın Urda, Kazan hanlıgı çorlarında İdel-Çulman töbägendä 200 dän artık şähär iskä alınıp, babalarıbız vatanı Gardarika, yağni Şähärlär ile dip atalgan. Soñrak, Kazan hanlıgı yaulangannan son, meñlägän avılnıñ isän kalgan 400gä yakınında kön kürergä, yäşäü öçen can asrap, köräşep, telen, dinen, tarihın saklap, kiläçäkkä tapşırırga yazgan babalarıbızga. Soñgı dürt-biş ğasır dävamında tatarnıñ tibrälgän bişek-vatanı, däüläteneñ başkalası da şul avıl bulgan. Bez dä uku-tärbiyä, dönyanı tanıp-belergä öyrätkän tormış universitetların şunda tämamladık. Bügen dä şul uk ruhi azıktan köç alabız äle.
Här buınnıñ üz ukıtuçıları bar. Beznekelär — äti-äni, tayakka tayangan äbi-babaylar, barın da belep-kürep toruçı kürşe-külännär ide. Üzebez dä yahşı ukuçılar: ukıtuçı abıy-apalarıbız söylägännärne, kürep-belgännärne, däftärlärebez arasındagı kiptergeç kebek, küñelgä señderep baruçı açıgavızlı malaylar idek.
Bügen inde karşıbızda yaña buın balası — üz kız-ulla-rıbız. Bolarnıñ uy-fikerläre, belemgä omtılışları başkaça. Ukıtuçınıñ här äytkän süze döres, direktornıñ här kuşkanı — kanun, dip uylauçı malay-şalaylarnı da tapmassıñ häzer.
Şulay da miña bezneñ buın balası küpkä bähetleräk bulgandır kebek toyıla. UL zamanda şaytannarı, tegendi-mondıy dendiları, televizorları, kön-tön söyläp, cırlap toruçıları yuk ide. Bar da gadi, tabigıy häm şunısı belän barı da qaderle ide. Änilärne tämle äyberlär sorap ta tinterätmädek. Häyer, anıñ kibetlärendä şikär-pisüktän başka ballı äybere yuk ta ide bugay. Şulay da döreslek hakına äytergä kiräkter: nigäder teşlär bik yış avırtıp, bäğırlärgä ütep sızlıy ide.
Bez, avıldan çıguçılar-— açı yazmış koçagına taşlanuçılar. Ä şähärdä yätimnär yäşi, ilsez-cirsez kaluçılar. Şuña iyäläşergä dä, şunıñ belän maktanışırga da bula ikän bit äle. Döres, bez üz irkebez belän kitmädek anısı. Şulay uk kuıp cibärdelär, dip äytü dä yaramas. Mäcbür bulgaç, zur ömet-hıyallarga birelep, üzebezne tışaudan ıçkıngan atlarday toyıp, ber-berebezdän uzışa-uzışa kittek inde. Änilärdän yırakta bezgä barısı da röhsät iteler kebek toyıldı. Yaraganı, yaramaganı da. Kiñäş birep, Tıyıp toruçısı da yuk ide. Şunlıktan taptık ta, yugalttık ta. Tik kaysısı zurrak bulgandır, bu turıda kayta-kayta uylanıp, ükenäselär alda äle. Arabızda, siräk kenä bulsa da, zur urın, baylıklarga tap buluçıları da oçradı. hiç bulmasa, bälkem, aları tormışlarınnan kanäğatter. Tik avız tutırıp alar öçen dä kanäğatlek kilgänder dip äytä almıym. Şikländerä.
Bezneñ tabışlarıbız kübesençä dönya buylap taralgan, ciñel birelgän irek, küñel açuga omtılışlar buldı. Yugaltuları isä bäläkäydän señep, canga yakıñ bulgan, ämma tora-bara üzgärep onıtılgannarı din, tel, goref-gadätlärgä bäyle ide. Belmim, avılnıñ şundıy irkeñlek-kiñleklärendä canga mondıy tarlık kayan sıygandır. Elek avıldan rähät tormış, irkenlek ezläp kitkän idek bez. İnde menä arıp-talıp, kayçandır bezne ımsındırgan şau-şulı tormıştan tuyganlıktan, tınıçlık ezläp avılga kaytıp baru. Bezne äle anda haman yäşli söygän yarlar ~ bolınnardagı gar-mun-moñnar kötä kebek. Gomer ülçäve däqalgı yakka çaykalgan inde. Bezlärdä kabat ber yazmış. Äytemeñ barın da kiregä borıp, ügi balasıday kürep, dulkın -Kebek çitkä kaga ul bezne. Dönya yäşäeşe buyınça bolay bulğrga tiyeş tügel ide dä bit, tik, ber tabiğat buysınuında; bulsa da, keşelek belän keşeleksezlekneñ üz kanunnarı şul-.
här avılnıñ üz yöze, üz töse. Üzeñdä yäşäüçelärdän ayırmalı bularak, bez anıñ is-tämen dä toyabız äle. här avılnıñ üz tormışı, üzgärmäs sıyfatları bar. här avılnıñ yäşäüçeläre häm yäşätüçeläre bar. Üz igelekleläre, üz imgäkläre dä çıga annan. Ämma dönyasında berni dä katıp kalmıy. Vakıt uzu belän avılnıñ könküreş tormışı, sıyfatları da üzgärep tora. Dönyasında bulgan bar açı üzgäreş cilläreneñ avırlıgın üzendä tatıgan avıllarnı soñgı çikkä citkermise ide bit. Şul uk avıl hozurınnan çıkkan il citäkçeläreneñ bu turıda uylanırga vakıtları barmıni?!
Bügenge köndä avılda tatar halkı cir cimertep buşlay eşli. Eh, äzräk akçasın da tüläsälär ikän. Ber karaganda tatar ğasırı da tua kebek. Kabat törle butalçıklar çıgarıp, elekke çordagıça ber sıyır, dürt sarık belän çiklänep, almagaç sayın nalog salmasalar, ber ğasır eçendä bar Räsäy kulındagı üz baylıgın kire tartıp alaçak ul. Avıl abıy-apaları häzer, soñgı sıyırın satıp bulsa da, balasın ukıta. Şul balalarga az gına, kimendä milli tösmerlären yugaltmaslık kına dini häm ählakıy tärbiyä dä birsälär ikän...
Dönyası üze dä häräkättä bulıp, ber aldın, ber artın kürsätä. Avılga da, şunıñ belän bezgä — keşelärgä dä. 60—70 yıl elek, ber kön eçendä bar baylıgın yugaltıp, Seber kitkännärneñ onıkları bügen kaytıp, kabat şul baylıklarga iyä bula baralar. Ayırma da bar. Elekkeläre mäçet-mädräsälär totıp, äzme-küpme avıl, millät kaznasına akça kertsä, bügengeläre şul yarlı-yabagaynı talap, maşinalarda «tray» tibä. Häyer, barın da karañgı töslärgä buyap, barınnan da yünsezlek kenä ezlärgä kiräkmider. Änä bit, ata-babaları isemnären atap, maktarlıkları da bar. Mäçetne dä yañartkannar, zirat ta öyle bulıp, yana koyma belän äyländerep alıngan.
Avıl üze dä akrınlap elekke «berkatlılıgınnan» çıgıp kilä inde. Ämma halıknı säyäsät kızıksındırmıy äle. Gomer buyı bil böktergän türälärgä dä üpkäse yuk. Ni eşläsen inde, Mäskävenä üpkälär ideñ, änä, rayon türäse tügel, üz avılıñnıñ citäkçeläre dä, üzen ällä kemgä kuyıp, barın da izep-sıtarga äzer. Kübese bayu yagın gına kayıra. Şulay da keşelärnen dönyasındagı üzgäreşlärne kürep, uy-fikerlä-renen üzgärgän çagı. Avıl belän şähär arası küpkä kıskarıp, üzara baglanışları da nıgıy başlagan inde. Elekke çorlardagı kebek barına da rizalaşıp utıruçılarnı bik tapmassıñ. Aralaşuları da kübräk «sin mina — min siña» digän kanunga korılgan. Akrınlap şähärneñ bar unaylık-ların üzendä tuplıy avıl. Äle kayçan gına bezneñ yalanayaklarnıñ eze katıp kalgan sazlı uramnarga taş cäygännär. Küp tä ütmäs, asfalt cäyelgän bu uramnardan şak-şok kına, «kättä» basıp, cir cılısın toyıp, yalanayak yörüdän mährüm kalgan yana buın yörer. Aları da şähärnen şaytannarı, kayçandır avılnı yazmış koçagına taşlap kitüçelärneñ ugıl-onıkları bulıp kalmasmı?
Tatarnı millät bularak saklap kaluçısı da, yäşätkäne dä barı ber avıl. Anıñ tiräsen äyländerep algan koyma, kapkaları şähärnen taş stenalarınnan da nıgrak bulıp çıktı. Ülem belän yäşäüneñ kıl urtasında kalgan halık üz tor-mış-yaşäyeşen, din-ählagın nıgıtıp kına saklanıp kalgan. Bu iman nıklıgın Räsäy tarafınnan dürt ğasır buyı iskän häylä, mäker cilläre dä kakşata almagan ide. İnde menä fän-tehnika zamanı citkäç, avıl kirtäse aşa ütä kürenmäle tele-radio dulkınnarnıñ kerep, halıknıñ miyen agulagan mäle. Bu üzgäreşlärgä dä avıl avızın açıp karap tormas kebek. Äle İnternetı da kersä, avıl öçen şähärnen kiräge dä şunın çaklı gına bulaçak. Anın üzeneñ avıl keşesenä yalınıp kiler könnäre alda äle. Dönyası da gomer buyı şähär kebek gel sırtı belän tormas, uylarnıñ şöbhäländergäne dä bar. Şul İnternetlarga kerep dönya gizüläre, internatlarda yäşägändäy, gazaplı bulmasmı? Monısı turında kayta-kayta uylanası, ömetlärneñ ber kiselep, ber yalganasıları alda äle.
Tagın ber zaman üzgäreşen kürsätep, uramnıñ yak-yagınnan gaz torbaları suzılgan. Boları avıl halkın iñ söyendergäne. Şul utın äzerläü mäşäqatenä bäyle, yartı avılnı aynıtmıy totkan pensioner äbilärneñ äcäl daruıday kürep, ülemtek sandıklarında gına saklanuçı şaytan suı yukka çıkmasmı? İserek ir, çi utın belän cäfalanuınnan ikegä: yalgız hatın, buydak ir-atlarga bülengän yartı avıl halkı, ber-bersenä baş birmiçä yäşävennän tuktap, bälkem, kabat avılnıñ kiläçägenä ömet birep, bergä kuşılır. Gaz kerü bar avılnı aynıtıp, anı olı gönah — arakı eçüdän dä kotkarır ide. Anın näticäläre tatar dönyasına ğasır başındagı urıs «revolyutsiyä»sennän dä zurrak üzgäreşlär kiterergä mömkin. UL gına tügel, avılnı şähär aldında tezländerep torgan başka «cep-baular» da özelä. Küplärneñ şähsi traktor, maşinaları bar häzer. Ä anıñ aradaşçısı — avıl halkınıñ cir cimertep eşläü telägen tezgenlektä totuçı kolhoz-sovhozlar can täslim kılıp yata bügen.
Avılnıñ ütkändägese belän bügengese arasında ayırma zur. Anın karaşları kiñäygän sayın, dönyası taraya, här öydä cihannıñ niçek kaynavın, kaya baruın kürsätep televizorlar tora. Annan kürengänçä, su da basa, cir dä tetri häzer. Ahırzaman aldınnan bula torgança, halıklar törkem-tör-kem bulıp uram-kalkulıklarga cıyıla. .Bezne kisätüçe başka häbär-hätemnär dä citärlek. Tetränülärneñ kayberläre tatar avıllarında da küzätelä. Aları älegä çökerdäşkän stakan, avıl «mucikları» allarında çaykalgan arakı dulkınnarınnan gıybarät. Anıñ şaukımı yıldan-el yışaep, hävef-hätär, ülem-citemnärgä dä kiterä. Bu tetränülärneñ tatar halkına tabiğat bälalärennän dä zurrak yugaltular kiterüe mömkin äle.
Avılda da şähärçä yäşäp bula häzer. Kübeseneñ öylärendä bädräflär. Alarında zäñgärsu töstäge frantsuz unitazların da oçratırga bula. Ä menä eşsez kalgan tatar komgannarın muzeyga kuyar öçen dä ezläp taba almassıñ. Alar tösle metall cıyuçı punktlar aşa uzıp, kübese ciz çirkäü kıñgırauların koyu öçen totılgan. Ber tamırdaş tugannarnıñ näsel tamırları kibüe ömetlärne kübräk kisä. Kayda abındık ta, kayda sörtendek son bez?!
Elek, bez üskändä, avılnın bar yäşäeşe dä tögäl ülçängän, uylanılgan ide. Kiyäü, kız tabularnı da küp oçrakta tormış täcribäse tuplagan yauçı karçıklar başkardı. «Çilägenä kürä — kapkaçı» dip, üzebezgä dä menä digän kızlar tabıp dimlägännär ide. Ä yuk şul, tıñlamadık! Rizalaşmıyça, üzebez saylap aldık. Ütkännär, goref-gadätlär belän sanlaşmagan buın şul bez. Şuña tormış-könküreşlärebez dä başkaça.
Avılnı iskä töşerep, häterneñ ällä kaysı poçmaklarına taba tägäri bu uylar yomgagı. Tägäri dä, ällä kaysı gomerlärdän tınıç kına yoklap yatkan hatirälärne uyatıp, tışka çıgara. Keçkenädän kanga señgän avılnıñ cır-moñnarın çıñlata... «Eh, duslarım, duslarım, duslarım, dus-işlärem, sez duslardan ayırılsam, yalgız başım nişlärmen?..» Şulay dip, ber uçakta bäräñge peşerep, cırlap üskän malaylar idek bez. Gomer buyı şulay bergä uynap, iñgä-iñ teräşep, yärdämläşep yäşärbez kebek toyılgan ide. Tik bernigä dä buysınmagan vakıt agışı hämmäsen dä tarattı şul. Süngän uçaknıñ köl, kümer ezlären genä tügel, urının da tapmassıñ inde häzer. Bergä cıyılışa almaunıñ säbäpläre dä törleçä... Kemneñ hatını, kem üze yünsez buldı. Kemgäder ayaknı arakı, kemgäder şaytannıñ başkası çaldı. Kaytır, cıyılır kön citkäç kenä kemgäder akçalı eş täqdim ittelär, kemneñder balasınıñ, kemneñder bacasınıñ tugan köne citte... Şunlıktan Saban tuyı-cıyınnarda gına biş minutka oçraşıp, kemneñder maktanuların, kemneñder ah-zarların tıñlap, häl-ähväl beleşäbez. Bala çakta kiçergän toygılar belän urtaklaşıp, bügenge katkan küñellärne aldap, azga gına bulsa da şul çorlarga kaytıp kiler vakıt kalmıy. Häzer bez başka inde, barı avıl gına küñelne neçkärtä... Ällä nigä ber bulsa da bala çakka kaytarıp, küñelne yäşärtä. Äye, avılga yış kaytmasañ, onıtalar şul, annan hämmäsenä dä yukka üpkäläp yör inde.
Avılnıñ tarihın da, kiläçägen dä şähärdän ayırıp bulmas inde. Bez genä -tügel, elegräk bezne, balaların, ozatıp kalgan äbi-babañnarnıñ da kayberläre şähärlärdä yäşi häzer. Şunda dönya kuygaç, alarnı mäñgelekkä avılga kaytaralar. Salkın cir kuyını kayda da ber bulsa da, härkem avılnı, ata-babası nigez-ciren kulayrak kürä. İ keşe, nindi genä kırıs çül-kotıplar, sazlık-taular, ocmahlarga alış-tırmastay gaziz vatan — kendek kanı tamgan cir siña.
Ni genä kiçersä dä, keşe küñele ömetlänmiçä yäşi almıy inde ul. Bezneñ buınnı azmı-küpme aldap yäisä kurkıtıp bula ide äle. Bügengelärne başkaça uylatıp bulmıy inde. Soñgı vakıtta, şul ömetlärne aklap, yäşlär avılda kala. Berara ike distä çaması kalgan bala-çaganıñ da isäbe, avıl mäktäben yanadan açarlık bulıp, ille-altmışka citkän. Tik barın da üz hälenä kaytarıp bulırmı? Elekke mäçet urını yäşlär küñel açkan klub binası häzer. Kitaphanä nigezendä yana mäçet. Ä bez üskändä şau-gör kilgän mäktäp urını kötülekkä äylängän. Şät, avılnıñ imanı çıgıp betmägänder. İzge yort urınnarındagı mädäniyät yortları, kitaphanälär dä haman şul uk yünäleş-kıyblaga karap tora äle. Barı üzebez genä beraz yünsezländek. Ber-berebezgä yakınlık, tuganlıgıbız da barı yomış töşügä kaytıp kaldı. Eh, bik üzgäräse ide dä bit, üzgärüläre, üzgärtüläre avır şul.
Kiläçäk turında uylanganda, härçak anıñ tibrälgän bişege — avıl iskä töşä. Anıñ bügenge halätenä bäyle millätneñ kiläçäge turında uylanasın. Dönyasınıñ bernindi üzgäreşlärenä dä karamastan, irtäge köndä dä tärbiyäçebez, matdi vä ruhi yaktan da tuklandıruçıbız bulıp kalsañ ide sin, Avıl!

Click or select a word or words to search the definition