Ber öçle tarihı

Kızganıçka karşı, Sabir dahi bulıp tugan ide. Bähetenä karşı, bu turıda ul üze belmi ide.
Attestatında anıñ iñ yaratkan fäne algebradan öçle tora. Bälki şunıñ arkasındadır, berençe märtäbä yugarı uku yortına kerergä imtihan totkanda, ul yugalıp kaldı, berençe sınauda uk yanıp çıktı. Şunnan soñ, uku turında bötenläy uylamaska tırıştı.
Ä tege öçleneñ tarihı bolay ide.

* * *
Mäktäp direktorı İlfat Gäräyeviç kultık astındagı geografiyä däreslegen häm klass curnalın östälgä taşladı da, unınçılarnıñ utırışıp betkänen dä kötmiçä, ike kulın çalbar kesäsenä tıgıp, ğadätençä ciñel adımnarı belän kara takta belän täräzä arasın ülçärgä kereşte. Ukuçılar da, anıñ häzer tiz-tiz yazdıra başlayaçagın belgängä kürä, aşıgıp däftärlären açtılar, avtaruçkaların caylap tottılar.
— Çista bit alıgız, — dide İlfat Gäräyeviç karatut mañgayındagı siräk çäçlären sıypaştırıp.
Klass ah itte. Dimäk — kontrol eş!
— Uñ yak poçmakka, iñ öskä isem-familiyägezne, klassıgıznı yazıp kuyıgız.
— Abıy, gegrafiyädän dä kontrol eş bulamıni soñ ul? — dip soradı Şuk Hämit.
— Daraguy, — dide direktor saf tatar telendä. — Bügen soraularnı min biräçäkmen... Yä, äzerlänep bettekme?
Ul klasska küz yörtep çıktı, çalbar kesälärenä kerep çumgan kulları artında tırpayıp torgan pincäk çabuın cilferdätep, täräzägä borıldı.
— Geografiyägä ölgererbez, — dide ul klasska karamıyça gına.
Beraz tın torgaç, kırt borılıp Şuk Hämitkä tekälde. Şuk Hämit, berär kızık süz ömet itep, avızın cäyde.
— Cıy avızıñnı. Sez — çıgarılış klassı. Yazga — ilneñ tulı hokuklı gracdannarı bulaçaksız...
Kitte bu şunnan, kitte bu şunnan. İnstitutlarnı da telgä aldı, böyek tözeleşlärne dä, häm, älbättä inde, alarnıñ tagın ber unbiş yıldan kommunizmda yäşäyaçäklären dä tagın ber kat islärenä töşerde.
— Şuña kürä, min sezgä bügen olı keşelär itep karıym. Bezneñ turıda — ukıtuçılar turında ni uylavıgız bezneñ öçen kiläçäktä ukıtu protsessın tagı da kamilläşterü öçen bik tä möhim bulır ide.
«Olı» keşelär iñsälären cıyırdılar, gacäplänep ber-bersenä karaştılar.
— Kıskası, häzer min sezgä anketa yazdıram. Ä sez mömkin qadär tulırak itep cavaplar yazarsız. Berençe sorau. Miña mäktäptä iñ oşagan ukıtuçı. Ni öçen oşıy ul miña?.. Yazdıgızmı? Cavap öçen biş-altı yul kaldırıgız da, ikençesen yazıgız. Miña mäktäptä iñ oşamagan ukıtuçı. Ni öçen oşamıy ul miña?
Klassnıñ gacäplänüe soñgı çikkä citte. Şuk Hämit sikerep ük tordı:
— Ay-yay hitri ikänsez, İlfat abıy. Bezneñ bit äle sınau biräse dä bar. Ul bezgä oşamagan ukıtuçılar käcä mayıbıznı çıgarırlar ide bugay!
— Utır, utır Hälilov. Ber anketa da minem kabinettan çıkmayaçak. Min monı sezgä garantiruyu...

* * *
Klassta iñ berkatlıları ikäü genä bulıp çıktı.

* * *
Alarnıñ iñ yaratkan ukıtuçıları — fizik Fänir abıyları häm iñ yaratmaganı — matematika ukıtuçısı, Fänir abıylarınıñ hatını Nazisä Fäsihovna ide.
Mähabät ozın buyı, tekä mañgayı häm kuyı bödrä çäçläre belän Nikolay Ostrovskiynı häterlätkän Fänir abıy, ukuçılarnıñ mähäbbäten, mögayın, üzeneñ çiktän tış gadilege häm tıynaklıgı belän kazangandır.
Alar ukıtırga kilgän yılnı mäktäpkä berençe märtäbä televizor aldılar. Tiktormas mäktäppärvär Rifat Häyeroviç fizkultura kelätendäge älümin çañgı tayaklarınıñ şaktıyına kırgınlık kiterep ällä niçä yaruslı, gacäp katlaulı antenna yasadı. Bik yıraktagı urmannan töz häm ozın narat kaytardılar. Anı şomartıp, şaktıy ozın torbaga yalgadılar. Şulay itep, ille metrdan da kim bulmagan kolga barlıkka kilde. Annarı kitte antennanı kütärü-töşerülär häm köyläü-borular. İsäp — yegerme ikençe sezdnı televizordan karau ide.
Yunläp karıy aldılarmı ul sezdnı, yukmı, Sabir inde häterlämi. Ekranda göcläp yaugan kar arasınnan Hruşevnıñ avır yodrıgı gına kürenep-kürenep kitkäne istä. Ä menä Fänir abıynıñ kalay kisäklärennän genä bögep öy kıyıgına berketep kuygan ütä gadi antennalı televizorında keşelär ayırmaçık kürenä ide. Mäskäü kanalınnan Ufaga, Ufadan tagın ällä kaylarga küçü öçen ul antennanı borgalap azaplanmıy, täräzä töbendäge nindider caylanmasında pış-pış töten çıgarıp, närsäsender kurgaş belän ikençe urınga gına küçerep yabıştıra ide.
Çañgı tayakları tämam defitsitka äylängäç, Rifat Häyeroviç häm direktor Fänir abıyga yalınıp kilergä mäcbür buldılar.
Menä nindi ide alarnıñ yaratkan ukıtuçıları.
Berkönne alar klass curnalın ezläp tinterädelär. Ukıtuçılar bülmäsendä dä, direktor kabinetında da tabılmagaç, tarih ukıtuçısı Sabirne mäktäp işegaldındagı yortta gına yäşäüçe Nazisä Fäsihovnalarga kertep cibärde (Nazisä Fäsihovna Sabirlärneñ klass citäkçese ide). Kilep kersä, Fänir abıyları — rayunga ber ataklı fizik — miç aldına çügäläp çüpräk-çaprak yua, Nazisä Fäsihovna, simez botların ber-bersenä atlandırıp, bala imezep utıra. Sabir kilep kergäç, ulları Aydar, änkäseneñ kızgılt-körän töstäge imçägennän avızın alıp, yat abıyga borıldı. Yeget isä, ukıtuçısınıñ söttän bürtengän tulı kükrägennän küzen alırga gaciz kalıp, curnal turında mıgırdadı.
— Änä, tumbıçkadan al, — dide Nazisä Fäsihovna şärä kükrägen kaplamıyça gına.
Sabir zur avırlık belän anıñ barmak başı hätle imçägennän küzen alıp, tärtipsez räveştä idändä aunagan urın-cir äyberlären, savıt-sabalarnı urıy-urıy barıp, curnalnı aldı, saubullaşırga da onıtıp çıgıp kitte.
Nazisä Fäsihovna üz fänen yahşı belä, ütemle itep añlata, yuk-bar öçen ikele kuyıp ta vaklanmıy ide. Läkin anı ukuçılardan beräü dä yaratmadı. Tänäfes sayın öyenä çıgıp, külmäk alıştıruı da, üzen ğalämät ere totuı da säbäp tügel ide bugay moña. Ul, çibär karatut yözle, näfis gäüdäle meşanka (kommunizm tözüçeneñ moral kodeksın yatlagan häm ukıtuçılarnıñ ilahi zat bulırga tiyeşlegenä inangan gadi avıl kızları anı şulay atıylar ide), çüpräk kolı başı belän alarnıñ Fänir abıyların äledän-äle räncetä ide. Katgıy fikerle häm här närsädän dä häbärdar bulgan avıl balaları Nazisä Fäsihovnanıñ kaysı avılda kem belän häm niçä märtäbä irenä hıyanät itkänlegen dä belep toralar ide. Menä monı inde alar berniçek tä gafu itä almadılar.
Tege anketalarnı tabıp ukımasa, Nazisä Fäsihovna — Nazisä Fäsihovna bulır ide mikän... Kayan işetkän dä, niçek direktor kabinetın baskandır, ämma berniçä könnän ul Sabirne häm Läylä Bahmanova digän kıznı (üze inde yarıy, yeget kisäge, ä Läyläne Sabir cälläp ülä yazdı) Nazisä Fäsihovna utlı tabada biyetä başladı.
Bälki berençe bulıp ul tabada İlfat Gäräyeviç üze ürle-kırlı sikergänder, bu qadärese beräügä dä mäğlüm bulmadı, läkin klass, ike akılsız arkasında, yıl ahırına qadär matematika ukudan mährüm kaldı.
Klasska kilep kerä dä, Nazisä Fäsihovna kara taktanı şatırt itep akbur belän urtalay bülep kuya. Anıñ ber yartısına küz yäşlären sörtä-sörtä Läylä, ikençesenä gorur kıyafät belän Sabir çıgıp basa. İkesenä ike tigezlämä häm kırık biş minutlık şakşı notık. Sıyık alsu pomada belän buyalgan matur irennärdän niçek şul hätle pıçrak çıgadır...
Läylä, bilgele, şunda uk üksi başlıy, häm, näübättäge ikelesen alıp, partasına barıp kaplana. Ä Sabir ällä nindi usal ücätlek belän irenen teşläp, tigezlämä çişä.
Däülät imtihası biräse yıl bit!
Sabirtäge citdilek klasstaşlarına da küçä. Nazisä Fäsihovna avızınnan bertuktausız agılgan sası taşkınnı kolak yanınnan ütkärep, tın da almıy Sabirneñ akburga mançılgan kulın küzätä. Nihayät yeget şapıldatıp nokta kuya, gorur kıyafät belän ukıtuçıga karıy. Häm, tavışına ütä berkatlılık çıgarıp:
— Apa, döresme? — dip sorıy.
Klass östennän berdäm «ah» avazı uzıp kitä. Nazisä Fäsihovnanıñ alsu avızı açılgan kileş yartı süzdä tuktap kala. Ul gacäplänep ber taktaga, ber Sabirga karıy. Nihayät, üzeneñ ukıtuçı ikänlege isenä töşä häm ul kitap artın aktara başlıy.
— Utır, — di ul aptıraudan ni äytergä belmiçä. — Egoist. İptäşläreñ turında uylar ideñ az gına. Sineñ arkada alar nadan kala...
Annarı klassaka borıla.
— 128 nçe paragraf, 715 nçe misal. İrtägä kontrol eş.
Häm, sılanıp torgan kıska itäkle artın uynatıp, çıgıp kitä. Biyek ükçäle tufli tıkıldaudan tuktagançı, klass tıp-tın utıra...

* * *
Keşe tormışında tekä borılış mizgelläre älläni küp bulmıy. Gomer buyına bernindi tetränü kiçermägän keşelär bar. Alarnıñ holık-figıle yäşlektän ölgergänlek çorına, ölgergänlek çorınnan kartlıkka küçü näticäsendä genä üzgärä. Ägär hıyalıylıktan praktiklıkka, yalkaulıktan tulı passivlıkka küçüne üzgäreş dip atarga yarasa.
Sabirnıñ ruhında bu yılnı gayät tä kisken yañarış barlıkka kilde. Elek ul şaktıy cilbäzäk, uylamıyça äytep taşlagan süzläre arkasında yış kına kölkegä kala torgan bulsa, häzer üz eçenä biklände. İptäşläreneñ keşe-kara yukta Nazisä Fäsihovnanı et itep sügülären, ä ukıtuçı üze kilep kergändä şım bulıp anıñ avızına karap utıruların açı kölü belän küzätte. Tuktausız kargış taşkını yaudırgan, anı keşe bularak tämam sındırırga, izep taşlarga karar itkän klass citäkçesennän bigräk, niçä yıllar ser büleşep yörgän iptäşläreneñ ikeyözlelänülärenä, nindi mıskıl, nindi tübänsetülär aşa tamgan öçlelär, dürtlelär hakına Nazisä Fäsihovna aldında bişkä bögelergä äzer toruları räncette Sabirnı.
Borın astındagı bala yonnarı karala başlasa da, mäktäp divarları arasında malaylık şuklıkların taşlavı avır. Bügennän kiyäügä totıp birerlek citkän kızlar da, kayçak onıtılıp kitep, tulı kükräklären çaykıy-çaykıy yögereşep alalar, du kilep äümäkläşergä dä küp soramıylar. Niçek şulay kıçkırıp söyläşäseläre, köleşäseläre kiläder.
Gomerendä berençe märtäbä bugay, Sabir yäşäü mäğnäse turında baş vata başladı. Keşe tua, yäşi, ülä. İ tırışa, i tırışa bahır. Beleme ikelelek bulsa, öçle, öçlelek bagacı belän dürtle, bişlene eläkterü öçen can tırmaşa.
Yarıy, çın-çınlap ukısın, di. Ukıy torgaç, akademik, het Enşteyn bulsın, di. Kartaydı, teşläre koyılıp bette — kabergä kerep yattı. Tırışıp cıygan belemeñ dä, kamilekkä ireşkän akılıñ da fit! — yukka çıktı, köl buldı. Kölgä dä äylänä almıy äle ul. Bar ide — yuk häm — vässälam.
Yuk, monda, närsäder oçı oçka yalganmıy äle. Meñ yalgışlar aşa täcribä tuplau, kübräk, kübräk, haman kübräk belergä omtılu — bu bit adäm balasınıñ tabigıy refleksı. Ä tabiğat yülär tügel. Tügel. Anda bernärsä dä yukka eşlänmi. Ras keşe aşavın, yokısın onıtıp nindider açışlar yasarga, belemen tiränäytergä, mömkin qadär kübräk mäğlümat tuplarga omtıla ikän, dimäk bu — tabiğat öçen kiräk. Läkin nik kiräk ul? Sin ülgäç kaya kitä ul, arkañ bökräygänçe tırışıp tuplagan belem atlı baylıgıñ?
Bu sorauga berkem dä, hätta entsiklopedik belemle Fänir abıyları da cavap birä almastır.

* * *
Sabir belän Nazisä Fäsihovna arasındagı nizagnıñ iñ avır başı, mögayın, Fänir abıyga töşkänder. Elek klasska ciñel-ciñel adımnar belän kilep kerä torgan ukıtuçı häzer alga taba beraz sörlegep yöri başladı. Kötelmägän soraular birep yödätä torgan Sabirga ul elek yaratıp karıy ide, häzer çitkä borılıp söyläşä. Ällä Sabir öçen, ällä hatını, ällä üze öçen oyala.
— Bezgä täesir itep, bezneñ añıbızda toygı uyata torgan äyber — cisem dip atala, — dide ul, ber könne yaña tema başlap.
Üze dä sizmästän, Sabir kulın kütärde:
— Fänir abıy, alaysa, süz dä cisem bulıp çıga inde...
Ukıtuçı başta añlamıyça tordı.
— Niçek... süz... cisem?
— Teläsä nindi süz bezgä täesir itä häm añıbızda toygı uyata bit. — Sabir başın tübän ide. — Süz... toygı uyatu gına tügel, keşe üterergä dä mömkin, — dide ul avırlık belän küz yäşlären yotıp.
Klass ciñelçä genä şaulap aldı. Fänir abıy küzlären çelt-çelt yomdı, başın çitkä bordı.
— Älbättä, — dip mıgırdadı ul. — Süz bit ul tavış. Ä tavış — hava dulkınnarı. Havanıñ cisem ikänlege...
Ul berniçä sekundka Sabirga karap aldı. Karaşı kızganıç ide anıñ.
— Ukuçılar, — dide ul beraz tın torgaç. Anıñ här süze avırlık belän çıktı. — Sez... añlarga tiyeş. Nazisä apagız — hatın-kız. Här hatın-kıznıñ... üzenä genä has yomşak yakları bula. Monı kürä häm gafu itä belergä kiräk. Bigräk tä ir-atka...
Täräzädä çeben bärgälängän tavış kına işetelä ide.

* * *
Mäktäp yılları artta kaldı. Sabir armiyädä hezmät itep kayttı. Öylänep, Kamaz zavodlarınıñ bersendä kıruçı bulıp eşli başladı. Öyränçektän başlap, bişençe razryadka çaklı üste.
Könnärdän ber könne, yañarak täpi yöri başlagan ulı belän yörergä çıkkan ide, Çallınıñ gap-gadi şakmaklı yortı yanında, täbänäk eskämiyädä utırgan Fänir abıysın oçrattı. Fänir abıynıñ mähabät kalın bödräse başına sılanıp kına kalgan. Ällä şuña, yöze tazarıp kitkän kebek. Tere küzläre häm tekä mañgayı gına gacäyep tanış. Trotuar buyında gına keçkenä invalid maşinası tora. Utırgıçka kultık tayakları söyälgän.
— Fänir abıy, isänmesez... — dip kilep küreşte Sabir, ulın ikençe belägenä küçerep.
Ukıtuçı gacäplänep aña kütärelep karadı, küzlären kısıp şaktıy uylanıp tordı.
— Ä-ä, Samatov... Sin dä Çallıdamıni?
— Äye, kıruçı bulıp eşlim.
— Kıruçı? — ul Sabirkä tekälep karadı. — Ukımadıñmıni?
Sabir iñsäsen sikertep kuydı, malayınıñ başlıgın turılap kigezde.
— Kaya inde bezgä... — dide ul küñelsez genä.
— Gacäp...
Fänir abıy ike kulı belän kütärep, ayakların rätlägändäy itte. Şunda gına Sabir anıñ ike ayagınıñ da protez ikänlegen çamaladı.
— Gacäp, — dip kabatladı ukıtuçı, niçekter caysız urnaşkan ayakların küzätep. — Min sine kim digändä incener bulır digän idem.
Sabir irennären kıygaytıp yılmaydı.
— Min — kıruçı, — dide ul sizelerlek gorurlık belän. — Bezneñ yanga kiñäş sorap incenerlar kilä kayçakta...
— Añlıym. Timer kıru öçen küpne belergä kiräk... Läkin kiläçäk turında da onıtırga yaramıy. — Fänir abıy cansız ayaklarına karap aldı. — Dönyada törle hällär bula...
Ulı Atlas şıñşıy başladı. Bu avır söyläşüdän alarnı şul kotkardı.
— Yarıy, huşıgız, — dide Sabir ğayeple yılmaep. — Yokısı bar bugay.
— Kerep utır. Bez şuşında gına torabız. — Fänir abıy fatirın atadı. — Nazisä anañ da... şatlanır...
Şulay dide. Ämma üz süzlärenä üze dä ışanmadı bugay.

* * *
Dönyada törle hällär bula...
Ukıtuçınıñ bu süzläre bik tiz isenä töşte Sabirneñ. Berkönne yokıdan torgaç kiyenä başlagan ide, uñ kulbaşınıñ kisken avırtuınnan kıçkırıp cibärä yazdı. İñsäsenä küz töşerde — kara yangan-nitkän cire dä kürenmi. Totkalap karadı — şeşmägän dä. Kara yanırga, şeşärgä-ni, bärelep-sugılıp yörmäde läbasa ul.
Tuktale. Ber ozın gına timerne öyemnän suırıp alganda artka yıgılıp kitte kitüen. Läkin bit ul artı belän barıp töşte. Avır gına timer kütärgän uñ kulı kütärelep kitep, artka kayırıldı bugay. Señere suzıldı mikänni?
Kulnı kıymıldatıp bulmau gına ber häl, tönnären üzäklärgä ütep sızlıy başladı kulbaşı. Ber atnadan gına tuktadı.
İkençe atna başında, inde eşkä çıgam dip urınınnan kuzgalgan ide, näq şundıy avırtu sul kulbaşın kisep ütte. Anısınıñ, avırtu-sızlauları da ber atnaga bardı.
Sul kulbaşı berni bulmaganday eşli genä başlagan ide, Sabir ayaktan kaldı. Tora-bara añlaşıldı: ber buınnan ikençesenä küçep yöri torgan şomlı närsä — artrit bulıp çıktı ul.
Menä şunda inde gomer buyı kıruçı bulıp eşli almayaçagına töşende Sabir. Häm, ozak uylap tormıyça, politehnika institutınıñ kiçke bülegenä gariza iltep birde.
Yä, Hoda, bu dönyanıñ tarlıgına iseñ kitär. Matematikadan sınau birep çıguga, institut koridorında ul Nazisä Fäsihovnanı oçrattı. Haman şulay çibär, yäş. Sabirne ul tanıdı da, tanımadı da. Sabir ikänen dä, familiyäse Samatov ikänen dä häterli ide, ämma anıñ kayçandır üze tarafınnan baştanayak näceskä koyındırılgan, keşe bularak yukka çıgarırga tırışkan doşmanı ikänlegen onıtkan ide, ahrı.
— Yä, niçäle? — dip soradı ul borın östendä kuşılıp betä yazgan kara kaşların dugalatıp.
— Dürtle, — dide Sabir tıynak kına.
— He, — dide Nazisä Fäsihovna gorur tavış belän. — Kem ukuçısı!..