Ber Kübäläk

İnar, ätise belän kulga-kul totınıp, urmañ, sukmagınnan atlıy. Cäyge irtä iskitkeç cil yuk, sukmak buyındagı pählevan naratlar tantanalı tınlıkta. Alar arasınnan, tup-turı bulıp, irtänge koyaşnıñ saf altın nurları suzılgan, härkayda nindider kütärenkelek. İnarnıñ küñelendä dä ul üze dä añlap betermägän yana hislär, dulkınlanu. Bügeñ bit köne nindi anıñ! İke yıl buyına, dürtençe klassnı ukıp betergänçe kötte İnar bu könne.
Bügen alar ätise belän yokıdan irtük tordılar, salkın havada bik äybätläp gimnastika yasadılar. Annan kuhnyadagı elektron peşekçegä ber köngä citärlek kaloriyäle rizıklar peşerergä menyu yazıp birdelär. Akıllı maşina, äyterseñ lä, keşelärdäge tantananı sizengän, aşnı häm öçpoçmaknı iskitmäle itep peşergän ide. İnar belän ätise, änilären tañga kaldırıp, beryulı ike keşelek aşnı yalt itep kuydılar. Çönki bügen kiçkä çaklı kabat aşau eläkmäskä dä mömkin.
İnarnıñ ätise astına ike keşe sıyarlık däü zontik häm üzeneñ ozın küzätü torbasın aldı. Şunnan kala nindi dä bulsa kiräk-yarak yäisä koral alu katgıy tıyıla ide. Äniläre alarnı kapka töbenä qadär ozata çıktı. İnarnı kükrägenä kısıp, çäçlärennän sıypadı.
— Sez anda bik sak bulıgız. Karap kına yöregez! — dip kisätte ul.
— Tıñlıybız! Karap kına yörergä! — didelär İnar belän ätise küñelle itep häm alga atladılar.
Alay da poseloknı çıgıp kitkänçe ber häl İnarnıñ yahşı käyefenä külägä töşerä yazdı. Bu zur gına poselok üze urman-park eçenä urnaşkan, biredä monnan ike çakrımdagı tikşerenü institutında eşläüçe fänni hezmätkärlär yäşi. Ber katlı irken yortlar barısı da yäşellekkä kümelgän. Uram da ber genä yaklı, kapka töplärennän ük urman başlanıp kitä.
Üzlärennän öçençe yortnıñ räşätkä turısına citügä İnar çiyä kuakları arasınnan gaugalı avazlar işetep. kpldı häm şunda uk tanıp ta aldı. Biredä İnsan abıy belän İnsafiyä apa toralar, alarnıñ ulı Niyäz — İnarnıñ dus malayı. İnsan abıy üze gel yılmaya torgan äybät keşe, ämma menä İnsafiyä apa... İnsafiyä apa isä Niyäznı gel öyrätep, anıñ iregen çikläp, hätta tirgäp tä tora. Kayçak ul, Niyäznı karşısına bastırıp, säğat buyı väğaz ukıy. Anş hätta İnarga da berniçä tapkır bolay digäne bar:
— Min sezneñ kürşegezdä genä bulsammı... Siña da irkenläp yörergä birmäs idem...
Menä häzer dä İnsafiyä apanıñ yämsez, nindider kıtırşı tavışı işetelä:
— Sin närsä? Bäräñgene şalkannan ayıra belmiseñme
ällä?
— Äni, şalkan da tügel, açı torma bit bu,—dip aklana Niyäz.
İnar üze bik matur, näfis yözle, ämma täkäbber, ozınça küzläreneñ karaşı belän ük sine köyderep alırga sälätle İnsafiyä apanı küz aldına kiterde. Şul apa kürşeñdä yäşäp, kön sayın anı küräsen, bulsa... Bu uydan malaynıñ arka cekläre çemerdäp kuydı.
— Ayn, gayn, fa, kaf! — dide ul tellär belgeçe bulgan märhüm babasınıñ yaratkan äytemen kabatlap häm şunda uk ätisen kuıp ta citte. Älegä İnar bu süz tezmäseneñ mäğnäsen belmi, ämma anı kıçkırıp äytsä, härvakıt küñele kütärelep, yämsez uylardan arınıp kitä.
Menä poselok artta kaldı. Tagın ber çakrım çaması bargaç, agaçlar arasınnan peläş tübäle kalkulık kürende. İnar belän ätise şul kalkulık östenä kütäreldelär. Biredä asfalt tüşälgän kiñ mäydan bar, ä mäydan urtasında täbänäk kenä, bernindi täräzäse bulmagan, yalpak tübäle bina kalkıp tora ide.
Ä beläsezme, şuşı bernindi bizäksez, bik gadi genä bina eçendä närsä bar? Yegerme berençe ğasırdagı Keşelek Fikere icat itkän iñ zur moğciza — Vakıt maşinası urnaşkan bu bina eçendä, häm häzer İnar, ätise belän bergäläp, bik yırakta kalgan ütkän zamannarga säyähätkä kitä! Bu säyähät nibarı ike säğatkä suzıla häm anda nibarı ike keşe katnaşa. Şuña kürä dä bu säyähätkä çıgu bäheten yıllar buyı kötärgä turı kilä.
Ütkän zamanga säyähät itüçelär aldına katgıy taläplär kuyıla. Ul zamannıñ canvarlarına häm üsemleklärenä zıyan kiterä alırday bernindi koral alıp barmaska.
Ütkän zaman cirlegendäge ber genä üsemlekkä dä, näni böcäkkä dä kagılırga yaramıy. Şulay uk ütkän zamannan üzeñ belän nindi dä bulsa berär äyber, äytik, üsemlek yafragı, taş kisäge, kabırçık kına bulsa da alıp kaytu tıyıla.
Biredä İnarlarnı kötälär ide inde, küräseñ. Alar kilep citügä binanıñ.işege açılıp kitte häm annan yäş kenä, bik matur ber apa kilep çıktı.
— Rähim itegez! — dide ul iskitkeç yagımlı tavış belän.
Barısı da köndälek tormıştagıça gap-gadi ide. Alay da baskıçtan kütärelgändä İnarnıñ kükrägen tutırıp, dulkınlanu kilde. Granittan kisep yasalganday çem-kara işektän kerep kitkänçe ul berazga tuktalıp, yak-yagına karanıp tordı. Kalkulık tübäsennän ofık kürenä ide. Änä, yäşel bödrä dulkınnarı belän-kabarıp, tirä-yüngä urman cäyelep kitkän. Ofık çitendä, tigez öslege belän kömeşlänep, kiñ yılga kürenä. Anıñ gorur kükrägendä ap-ak bolıtlar. Änä anda, yäşel bödräleklär arasında, tugaya poseloknıñ täräzäläre kürenälär. Alar köläç tä häm beraz moñsu da tösle. İskitkeç matur, güzäl şul ul tugan yak!
Eçkä üttelär. Biyek ükçäle tüfliläre belän kert-kert basıp tege matur apa alarnı bina buylap alıp kitte. Başta ingalyatsiyä kabinetına kerep, sulış yulların härtörle infektsiyädän häm viruslardan tazarttılar, mahsus bülmädä ös kiyemnären saflandırdılar. Annan tagın ozın koridor buylap bardılar. Kalın stenalar artında tonık güläü işetelä; nindider, kuätle maşinalar eşli ide, küräseñ. Koridornıñ argı başında tar gına işek kürenä, anıñ ösetnä utlı häreflär belän «Ütkän zamanga lift» dip yazılgan ide. İşek yanına citäräk tege apa tuktalıp kaldı.
— Häyerle yul sezgä! Sak bulıgız, isän-imin äylänep kaytıgız! — dide ul.
Ä bezneñ säyähätçelärne liftçı karşı aldı. Ul totaş ap-ak kiyemnän, hätta yöze dä ak bitlek belän kaplangan ide. Bitlektäge uyımnar artındagı küzläre belän ul säyähätçelärgä tekälep häm sınap karadı.
— Gracdannar Artur Bulatov häm anıñ ulı İnar Bu-latov! Sez häzer ütkän zamannarga, Cir änkäbezneñ bik borıngı tarihına säyähätkä kitäçäksez! — dide ul kırıs häm tantanalı itep.— Sez moña äzerme?
— Bez moña äzer!—dide tegelär ikese beryulı.
— İñ möhime, duslarım, tabiğat! — dide liftçı imän barmagı belän kayadır kükkä kürsätep.— Tabiğatkä çiksez ihtiram belän karıy belü. Anda bargaç bik sak häm namuslı bulırga. Üzeñneñ bu dönyada iñ yugarı intellekt ikäneñne onıtmaska. Ul zamannardagı şırpınıñ da bügenge köngä çın büränägä äylänep kilü ihtimalın fän inkar itmi. Kiresençä, yaklap kına çıga. Bumerang, duslarım! Tabiğattäge bumerang effektın ber genä minutka da onıtırga yaramıy! Ütkän zaman tabigatenä näni genä üzgoreş kertü dä bezneñ könnärgä qadär beten ber borılış, hätta facigalı näticä belän kilep citärgä bik mömkin. Menä monısın istän çıgara kürmägez! Ber genä minutka da!—dide liftçı häm kulın kütärde.—-Häyerle yul sezgä!
Yomşak kına göceldäp lift işege açıldı. Bezneñ säyähätçelär eçkä üttelär häm şunda uk döm karañgılık alarnı üz koçagına aldı. Annan soñ barısı da şundıy gadi häm şulkadär tiz buldı ki, İnar çın-çınlap kurkırga da ölgermi kaldı. Başta reaktiv dvigatel eşlägändäy neçkä genä sızgıru işetelde, borınga äçkeltem is bärelde. Annarı lift kabinasın, nindider taşlar östennän söyräp barganday, yahşı uk selketep, döberdätep aldı. Kinät barısı da tındı häm şunda uk kabinanıñ işege açılıp ta kitte. İnar belän ätise kabinadan buş urınga atlap çıktılar. İnar belän ätise distälärçä ğasır vakıtlarnı kiregä ütep, ällä kayçan artta kalgan zamannarga atlap çıktılar!
Alar algan iñ berençe täesir: kük yöze, niçekter, tagın da biyegäyep, kiñäyep kitkän sıman, iskitkeç çista zäñgärlek; anda kabarınkı, salmak, kupşı bolıtlar yözä ide. Koyaş ta tagın da yaktırak sıman. Ä menä kön şaktıy salkıiça häm ciläs, hava ise şulkadär saf ide ki, säyähätçelärneñ başı äylänep kitte.
Zihennäreñ az gına cıynap aluga İnar belän ätise zur kızıksınu belän tirä-yakpı küzätä başladılar. Älbättä inde, kalkulık tübäsendäge asfalt tüşälgän mäydan häm binanıñ eze dä yuk ide. Urını, küräseñ, şul uk, kalkulıknıñ üzençälekle bökrese sizelä, ä menä tübäse hiç tä tigez tügel, anda zrele-vaklı taşlar çäçelep yata. Alar arasın ülän tügel, ä täbänäk mük kaplagan. Şulay da tirä-yakta kamışsıman kıyaklı ülännär häm şaktıy ere, bik açık tösle çäçäklär dä kürengäli ide. Ä gomumän alganda ütkän zamannıñ tabigate şaktıy yarlı, küñelsez häm köçsez kebek toyıla ide.
Kalkulıknıñ tirä-yagındagı urman da bötenläy ikençe, anda şämdäy töz häm biyek, şıñgırdap torgan naratlar tügel, ä täbänäk, zägıyf häm käkre-bökre kayınnar gına üsä; aları da bik siräk. Bernindi yullar, tar gına da bulsa sukmaklar, karaltılar da, bu tirädä keşe yäşäven beldertkän bilgelär dä kürenmi. Yıraktagı kiñ yılga üz yulınnan aga sıman, ämma anıñ yarları şäp-şärä, sözäk häm.sazlıklı kebek. Ä poselok urnaşkan urında isä nindider bökre, ap-ak kalkulıklar kütärelep tora. Ütkän zaman küreneşläre menä şulay ide.
Alay da bezneñ säyähätçelär bu küreneşlärne dulkınlanu belän küzättelär. Äytereñ genä barmı,—ütkän zaman. Berençe bulıp İnar süz başladı.
— Äti, ä boları närsä ikän? — dide ul, poselok urınındagı ak kalkulıklarnı kürsätep.
— Alar cirdäge bozlanu kaldıkları bulsa kiräk. Tübänlekle urında bozlar cäy köne dä eremägän. Bez çama belän yegerm yı meñ yıl ütkän zamanga, soñgı bozlanu çorınıñ azagına turı kildek ahrı, ulım,— dide ätise.
— Bu tirädä borıngı keşelär bulırga mömkinme?
— Al arnıñ buluı bik ikele. Keşelär bozlanu kaldıkları yanında uk yäşämägännärder. Kem belä, yakın-tirädä tau kuışı bulsa gına inde.
— Äti! Ä... yırtkıç canvarlar yuk mikän?
— M yene alarnıñ buluı bik ihtimal. Bezgä kabinadan yırak kitep yörergä yaramas, ulım. Sin härvakıt minem yanımda bulırga tırış,— dide ätise häm küzätü torbasın küzlärenä kuyıp, tirä-yaknı küzätä başladı.
Ä İnarnıñ yakın-tirädä genä bulsa da yörep kiläse, ütkän zamannıñ koşların, kübäläklären, böcäklären genä bulsa da küräse kilä ide. Niçek inde, ütkän zamanga bar da, äti itägenä yabışıp, berni kürmi tor...
— Äti, min änä tege taş yanına gına barıp kilim äle,— dide İnar.
— Bar, ulım. Ämma yırak kitep yörise tügel. Az gına kurkınıçlı häl sizäseñ ikän, şunda uk kabinaga taba yöger. Kileştekme? — dide ätise küzlären torbadan almıyça gına. Ul, geofizik keş yı, nilärder küzätä, bloknotına da nider yazıp kuya ide.
İnar taş yanına kilep çügäläde. Ä anda, mük östendä, gacäyep ber kübäläk utıra ide. Bezneñ zaman kübäläklärennän ike tapkır däü, kanatlarına iskitkeç matur bizäklär töşkän, ä gäüdäse yonlaç. İh, totıp alsañ ikän anı! Alıp kaytıp iptäş malaylarga da kürsätsäñ ikän... Bu eş katgıy tıyılgan şul, yaramıy... Tukta, ä nik yaramıy äle? B yır kübäläk, nibarı ber kübäläk. Annan gına närsä bulsın di inde. Ber böcäkne totıp aludan tabiğatkä nindider zıyan kilergä yäisä anda berär üzgäreş buluı mömkinme? Äytergä kölke bit bu... Citmäsä, İnarnıñ kesäsendä çikertkälär sala torgan balıkçı tartması da bar.
häm İnar täväkkälläde. Yäşerten ber eş eşlärgä cıyıngan keşedäy, yak-yagına karanıp aldı da tiz genä cirgä çügäläde. Mögayın turı kiterep tege bahadir kübäläkne kepkası belän kapladı. Şunda hiç kötelmägän häl buldı. İnar yalgış sörtenep kitte häm üze dä kepkası östenä yıgıldı. Ul kepkasın kütärep karaganda tege biçara kübäläk inde yänçelep betkän, ozın mıyıkların kaltıratıp, can-täslim kılıp yata ide. Ah, bulmadı bit äle bu... Şunda İnar yänäşädä genä tagın ber näq şundıy matur kübäläk kürep aldı. Anı yalt kına kepkası belän kaplamakçı ide dä, tegese oçıp kitte häm yänäşädäge käkre kayınga kundı. İnar kayın botagına ürelep anı üzenä taba tartmakçı ide, botak şartlap käüsädän ayırılıp ta çıktı. İnarnıñ kotı alındı; ul tiz genä ätisenä borılıp karadı. Uf, yarıy äle, ätise kürmägän... Ätise haman şul küzätüendä ide.
Ä kübäläk inde ikençe botakta iskitmäle bizäkläre belän kızıktırıp utıra ide. Şunda bezneñ İnarda bo-, rıngı auçı babalarıbıznıñ kırgıy instinktı uyandı. Ul üzeneñ inde yegerme meñ yıl artta kalgan zamanda ikänen dä, bu säyähättäge barlık kagıydä häm tıyularnı da, hätta yakında gına yırtkıç canvarlar bulu ihtimalın da - onıtıp cibärde. Ul häzer auçı, ä ul auçıga kübäläklär kiräk ide. İnar tege kübäläkkä taşlandı, tagın berniçä käkre kayınnı sındırsa sındırdı, ämma üzeneñ korbanın eläkterep aldı. Ä ul kübäläklär aña tagın kiräk ide äle. Klasstaşları Niyäzga, Dinägä...
İnar ärle-birle çaptı. Nindider üsemleklärne taptadı, yalgış kına tagın berniçä kübäläkne hälaq itte. Menä, nihayät, Niyäzga buldı. Häzer inde Dinägä kiräk...
Dürtençe klassnı bişle bilgelärenä genä tämamlagan, böten mäktäptä aldıngı ukuçı, ürnäk pioner İnar Bula-tovnı bu şögılennän böten dönyanı teträtep kük kükrägän avaz tuktattı. Älläni arada gına ofıkta kap-kara bolıtlar kabargan, alar kaynıy-kaynıy öyermälänälär, zur tizlek belän bir yege yakınlaşalar ide. İh, baya gına nindi yämle kön ide bit. Kayan kilep çıktı soñ äle bu afät.
Ämma borıngı zamannıñ yäşenle yañgırı astında kalu ihtimalı turında uylarga da kurkınıç ide... İnar tabışı salıngan tartmanı kuyın kesäsenä tıktı da cäträk ätise yanına yögerde. Ä ul, yıraktan uk kul izäp, üze dä anı kötä ide inde. Alar kabinaga kerep kenä ölgerdelär, bolıtlar şunda uk kilep tä citte. Menä kabina tübäsenä berençe ere tamçılar bärelde. Yılanday bögärlänep zäp-zäñgär yäşen çaltıratıp cibärde. Bu yañgırnıñ tiz genä ütäsenä bernindi ömet yuk ide. Ätise cäträk «kire kaytu» digän töymägä bastı. Kaytu yulı alay ansat kına tügel ide, küräseñ, kabina şunda uk bik nık kaltırana başladı.
...Karañgı kabinadan yaktı koridorga çıgu belän İnar üzendä nindider ber şom sizende, hätta kurkıp kitte. Ozın koridor da, bina eçe dä nindider üzgäreş kiçergän, yämsezlängän kebek toyıldı aña. Ä iñ gacäbe, alarnı äle genä iskitmäle yılmayuı belän ozatıp kalgan yäş häm matur apa tügel, ä yöze cıyırçıklanıp betkän, borın astına kara töklär üskän ber äbi karşı aldı. Bezneñ säyähätçelär, aptırap, ber-bersenä karap aldılar, tuktalıp
kaldılar.
— Yäle, närsä tuktalıp kaldıgız? Ällä anda berär närsägezne onıtıp kaldırdıgızmı, yugıysä? — dide bu äbi rizasızlık beldergän şıgırdık tavışı belän.
— Sezne... alıştırıp kuydılar mällä, apa? Äle baya gına monda bötenläy ikençe keşe ide bit...— dide İnar eçke- kurku häm nider sizenü belän.
— Kem alıştırsın mine? Ni öçen alıştırıp kuyarga tiyeşlär äle mine? Utız yıl biredä zur tögällek kürsätep eşlim bit min. Sin, üskänem, süzeñne ülçäp söyläş! — dip kisätte äbi inde açulana uk başlap häm östäp kuydı.— Äydägez, atlıy biregez! Monda ozak toru röhsät itelmi.
Ätise belän İnar tar koridornı ütep işegaldına çıktılar häm... tagın ikese dä torataştay katıp kaldılar. Alar ike säğatlek säyähättä bulgan arada dönya üzgärgän, kotoçkıç üzgärgän ide. Dönya bötenläy dä tanımaslık ide! Kalkulıknıñ tirä-yagında bernindi urman-park ta, asfalt yullar da yuk, kalkulıknıñ tirä-yagında kom çüle cäyelep yata ide. Bu çüldä anda-sanda äremnär häm sargayıp betkän ülännär genä kürenä ide...
Ätise berni dä äytä almıy, üze çiksez aptıragan kıyafättä ber İnarga, ber tirä-yakka karıy ide. Ä ü.çe.ido nindider ğayep sizengän İnarnıñ yöräge urınınnan kuptı. Ul ätisen artta kaldırıp, az gına belenep torgan sukmaktan tübängä, poselokka taba yögerde. Poselok üz urınında, ämma anıñ yortları bötenläy ikençe, yalt itksş matur yortlar urınında samannan salıngan täbänäk, kısan yortlar utıra ide. Ul yortlar yanında zägıyf kenä kuaklar üsä, keşelär isä arıklar çistartıp mataşalar.
İnar arı yögerde. Menä ul üzläreneñ öylärenä yakınlaştı häm... şunda tuktalıp kaldı. Alar kapkası belän yänäşädäge kapka töbendä, kulları belän bilenä tayanıp, İnsafiyä apa basıp tora ide.