Ber Kaşık Deget

(hikäyä)
— İşetteñme, äbi?! Äbi dim, işetteñme!..

Äbise işetmägäç malay tür bülmägä atılıp kerde:

— Äbi! İşetteñme?!

Äbise namazlık östendä utıra ide. Malay, şunı kürep, äkren genä işekne yaptı.

Berazdan soñ äbise üze bu yakka çıktı.

— Ber-ber häl bulganmı ällä dip toram. Ut çıkkanday kıçkırasıñ. Närsä äytmäkçe iyeñ şul tiklem kaudarlap?

Malay kölemseräde:

— hı... Min kergäç işetmägängä sabıştıñ üzeñ.

— Namaznı özärgä yaramıy, balam. Ni äytmäkçe ideñ soñ?

Malaynıñ küzlärendä oçkınnar kabınıp kitte:

— Kometa kilä di!.. Radiodan äyttelär! Tönlä karasañ, sıñar küz belän dä kürep bula di! Koyrıgı da bar di!

Äbise malayga şiklänebräk karap kuydı:

— Üzeñ dä şul kämitädän kim kämitlänmiseñ. Köne buyına tız da bız. Däresläreñne äzerlädeñme soñ äle? Kämitäneñ genä tügel, üzeñneñ dä koyrıgıñ bar bugay läbasa!

— Nindi koyrık?

— Sin, bala, mine berni dä belmi dip uylama. Äbiyeñ barısın da bik belep tora. İä, hodayım! Adäm hurlıklarına kalasım bar ikän äle bu bala belän. Taşlap kitkän atasın, kaldırıp kitkän anasın äyteriyem!..

Malay siskände:

— Nindi koyrık? Nindi hurlık? Üze kildeme?

— Üze tügel, ä ukıtuçı apañ.

Malaynıñ ike bit urtası kızarıp çıktı. Häzer ul yä yılap cibärer, yä kıçkırıp kölär sıman ide. Tik ul yılamadı da, kölmäde dä. Çöydäge pältäsen ürelep aldı, büregen başına saldı:

— Ul üze üçläşä! Yüri şulay kanıga ul miña! Üze!.. Kayırılıp açılgan işektän öygä salkınça hava kerep tuldı.

— Kaya olaktıñ tagı?! Totıp çıbıklauçı yuk sine, çıbırkılauçı yuk!..

Äbiseneñ soñgı süzlären malay işetmäde.

***

Peçänlektä rähät. Cäy ise kilä. Kük yöze çalt ayaz. Ämma, küzgä yäş kilep tıgıla da, yoldızlar tonıklanıp kala.

Nayät küzlären ciñ oçı belän sörtep ala, irennären teşläp, yäş kilüen tıyarga tırışa, kükkä karıy. Kem çäçkän bu yoldızlarnı şul tiklem? Unä, urtada — ike yaktı yoldız. Äni yoldız belän äti yoldız. Yannarında — bala yoldızlar. Yoldızlar şulkadär küp, Nayät kenä beryalgızı...

Bervakıt äbisennän soradı:

— Äbi! Yoldızlarnı kem çäçkän!

— Üzläre çäçelgän,—dide äbise.—Dönya yaralganda.

— Ä dönya kayan yaralgan?

— Ul qadäresen ük min belmim, ulım. Dönya yaralganda min yuk iyem äle.

— Ä kem belä?

— Aptıratma äle şul yuk-bar soraularıñ belän! Änä, sabagıñnı kara. Mäktäptä bötenesen dä öyräterlär.

Gel şulay Nayätneñ äbise: «Däreseñne ukı»,— dip bäylänä, ä soraganıña cavap birmi.

Peçänlektä rähät. Monda Nayätneñ üz kuışı. Kışın uk yasap kuygan ide. Menep-töşep yörergä dä bik uñaylı: ındır artına gına çıgasıñ da, koyma başına ürmäliseñ. Annan inde tup-turı peçän çümäläsenä! Berkem kürmi, berkem belmi. Mondıy urın bulu äybät ul. Kükkä dä yakınrak. Tege kometa da, kürensä, şuşınnan gına kürenä inde. Tik kayçan kiler ikän ul? Bügenme? İrtägäme? Ällä bötenläy bütän könneme? Kayçan kiläsen tögäl genä işetmi kaldı Nayät...

Ä yoldızlar küp. Çalkan yatıp sanasañ da sanap betererlek tügel. Äni yoldız, äti yoldız.... Yannarında — bala yoldızlar...

Nayät küzlären yänä ciñ oçı belän sörtep aldı, yırakka-erakka, tonık yoldızlar arasına töbälde. Şul tonık yoldızlar arasınnan nindider ber kometa atılıp çıgar da anıñ küñelen söyenderer, cılı birer, kuandırır, yuatır sıman ide...

— Nayät! Nayät ulım!

Äbise tagın ezli çıktı. Häzer ul uram buylap ezläp kaytaçak. Ezläsen. Endäşmäyäçäk Nayät. Kermäyäçäk ul bügen öygä. Tıñlamayaçak Bikäneñ älägen. Yüri kilgän ul bügen Nayätneñ öyenä, tagı da kanıgırga dip kilgän...

* * *

Söyembikä kalada kala almadı.

Häyer, kala mäktäbendä ukıtırga uyı-teläge dä yuk ide anıñ.

Praktika vakıtında uk küñele kayttı: urmanda adaşkan kebek, meñ bala arasında butalıp yöri anda ukıtuçı.

Kaydadır yakın-tirädä, äti-änise yanında kalıp, tınıç kına ber eşkä urnaşu ide kıznıñ isäbe. Bu turıda ul soñgı kursta, eşkä bilgelänü könnäre yakınlaşkaç kına nıklap uylıy başladı. Äle üze dä täğaen genä nıklap ışanıp citmägän ber ömete dä bar ide: kiyäügä çıksa, kalada kalu-kalmau mäsäläse üzennän-üze häl iteläçäk.

Kiyäü tabılmasa da cayı tabıldı: ätiseneñ yakın tanışları yärdäm itep, rayon cirenä eşkä bilgelänüdän kotılıp kaldı, käğaz eşe belän şögıllänüçe keçkenä oyışmalarnıñ bersenä hezmätkär bulıp urnaştı. Hezmät hakı az buluga da ällä ni iğtibar itmäde. Köndälek eşneñ eçpoşırgıç mäşäqatlärenä künegergä tırıştı. Ämma tora-bara, inde tämam küneger vakıt citkäç, küñelendä nindider ber säyer toygı, rizasızlık, kanäğatsezlek toygısı barlıkka kilde, häm bu rizasızlık, äkrenläp üsä barıp, üz-üzeñne özmäs-kuymas bitärläügä, tormıştan, eştän, tirä-yünnän mäğnä taba almauga äverelde. Käğaz kıştırdatıp, eşlägän atlı bulıp kön ütkärülär, üz eşeñneñ nıklı ber näticäsen kürmäü küñel kaytargıç ber närsägä äylände. Citmäsä, älege oyışmada hezmätkärlär sanın kıskartu turında imeş-mimeşlär yöri başladı. Näq menä şundıy könnärneñ bersendä anıñ ışanıp yörgän yegete başka ber kızga öylänep kuydı. Söyembikäne onıtmavın belderep, tuyga çakıru käğaze cibärde. Bolay da canın kaya kuyarga belmi yörgän Söyembikä öçen bu häl ber sıltau-säbäp kenä buldı. Eştän dokumentların aldı da tup-turı ministrlıkka bardı. Üzeneñ ädäbiyät ukıtuçısı ikänen, diplomlı belgeç buluın äytep süz başladı:

— Eş biregez! Kaya bulsa da cibäregez, yırakkarak bulsın...— dide.

Kinät kuzgalgan yomgak, çınnan da, yırakka tägäri. Rayon cirenä kilep töşkän Söyembikäne koçak cäyep karşı aldılar da, üzäktän şaktıy çittä urnaşkan avıllarnıñ bersenä, sigezellık mäktäpkä ozattılar. Bu mäktäptä ädäbiyät ukıtkan kız kötmägändä eşen taşlap kitep bargan, balalar kış urtasında ukıtuçısız kalgan ikän.

Änä şulay itep, Söyembikä avıl ukıtuçısı bulıp kitte. Äti-änise yortınnan, kem äytmeşli, ber töyençek kiyemen häm üsmer çaktan uk yaratıp-karap üstergän eten — bäläkäy genä gäüdäle, yöntäs yonlı «Şokolodka»sın gına aldı.

Et iyärtep kilgän bu kıznı avıl halkı bik säyersenep karşıladı. Ä Söyembikä isä avıl balalarınıñ suräten küñelenä başta uk salıp kuygan ide. Anıñ küzallavınça şulay: barısı da yagımlılar, samimilär, eçkersezlär. hämmäse dä: «Apa! Apa!»—dip, can atıp, küzläreñä genä karap toralar. Söyembikä mondıy karaşka mohtac ide.

Berençe däreskä kergändä dä küñelendäge änä şul yaktı surätne alıp kerde. Kerde, tanıştı. Üze belän tanıştırdı. Berençe däresne kızıklırak itep ütkärergä tırıştı. Bu därestän bik küp närsä torganın ul belä ide.

— İä, häzer inde kemdä nindi sorau bar?—dide ul soñınnan. İsäbe — däresne nıklap aralaşu, tanışu belän tögälläü ide.

Klass şaktıy vakıt tın tordı. Nihayät, berençe kıyusız kul kürende. Kızlar kulı.

— Apa, ä sez bezdän tiz genä kitmisezme? Ällä?..

Mondıy soraunı Söyembikä kötmägän ide. härhäldä, bu

sorauga cavabı äzer tügel ide. Şuña kürä şayartırga tırıştı:

— Ägär sez kumasagız, tiz genä kitärgä cıyınmıym äle!

Klass canlanıp kitte:

— Yu-yuk-k, apa! Kumıybız!.. Bezdän gel kitep toralar, üzläre kitä!..

— Kalmıylar bezneñ avılda, karañgı avıl dilär...

— Balalar, tagın nindi soraular bar? İkençe kul kütärelde. Malaylar kulı.

— Apa! Eteñneñ iseme niçek?

Söyembikä kauşadı. Kızarıp çıktı. Bu soraunı kölüme, yukmı ikänen añlau öçen malaynıñ yözenä turı karadı. Yamanlık tapmagaç, äytte:

— «Şokoladka» isemle.

Klass gör kilde.

— Apa! Ä ul şikolat aşıymı? Şunı aşaganga şulay bäläkäy bulıp kalganmı?

— Apa! Bezneñ avıl kibetenä şikolatnıñ gomer kaytkanı yuk!..

Söyembikä çınlap kauşadı. Ul inde bu soraularnıñ kaysısı çın, kaysısı kölep, yüri törtterep äytelgänen çamalarlık häldä tügel ide. häm ul, nindider ber eçke sizenü belän, bügenge däresneñ üz faydasına uzmayaçagın töşende. Avıl balalarınıñ ber törle urtak suräte yukka çıktı.

— Apa! Ä ul «Şikolatka» sezneñ karavatta yoklıymı?

«Täräzädän karap yörgännär...»— bu uy mizgel eçendä sızılıp ütte. Äye, anıñ yomşak, irkä ete urın-cirgä, mendär östenä menep yatarga yarata. Äye, ul artık irkä, artık näzberek can. Ämma monıñ bu däreskä ni katnaşı bar, ni katnaşı?!

— Balalar!— Söyembikä, soñgı sabırlıgın cıyıp, klasska däşte.— Äydägez, citdiräk närsälär turında söyläşik. Kemdä nindi citdi sorau bar?

İñ arttagı rättän ber kul kütärelde. Bu malaynıñ moñarçı ber süz dä däşmi utıruın şäylägän ide Söyembikä. Nider ömet itep, yaklau kötep, aşıgıp endäşte:

— Äye, menä kem... İsemeñ niçek äle? |

— Nayät.

— Äye, äyt, Nayät soravıñnı.

Malay ikelänep tordı, annan soñ turı karadı:

— Dönya kayan yaralgan?

— Närsä?!—Moñarçı tartılıp torgan kıl şartlap yezelde, Söyembikä kıçkırıp cibärüen sizmi kaldı.— Oyatsız! Çıgıp kit klasstan! Häzer ük çıgıp kit!..

Malaynıñ küzläre zur bulıp açıldı. Annan ul, başın tübän iyep, işekkä taba aşıktı.

Bu berençe däres vakıygası, nindi yul beländer, mäktäp direktorına da işetelgän ikän. İke arada süz buldı.

— Beläseñme, nanıyım...— Direktor süzen aşıkmıyça, cöpläp kenä äytte.— Ul Korbanov... İseme niçek äle?.. Ä, äye, Nayät... Beraz säyerräk malay ul. Ukuı da yomşak. Äti-änisez üskän malay. Aña inde taläpne bik zurdan kuyu kiräkmäs. Şul «öç»legä tartıp bara alsa, başkasına ömet itkän yuk. Sigezençene beterep çıksa, kolhozda menä digän eşli andıylar...— Direktor, avır sulap, süzen yomgakladı.— Aña «ike»le kuyu belän mavıkma inde. Ber kaşık deget ber miçkä balnı boza digändäy, mäktäpneñ ölgereş kürsätkeçen tübänäytmik. Siña yaña keşe bularak äytäm, başka ukıtuçılar monı belä...

Üzeneñ sabırsızlıgı, yugalıp kaluı öçen ükenergä ölgergän Söyembikä direktornıñ bu süzlären başta bütänçäräk itep, üzenä kürä ber şeltä sıman kabul itte. Ämma soñınnan, özelgän däres turında tön yokısın kaldırıp uylanganda, kötelmägän ber açış yasadı: Nayät isemle şuşı malaynıñ kiläçägenä, mömkinleklärenä aldan uk nindider tamga salıp kuyu illä dä zur hata — Söyembikä añlap, töşenep ölgermägän, ämma toyıp algan ber hata tügelme soñ? Bu hakta uylau Söyembikäneñ küñelen kıynadı, canın ärnette, anıñ üzen tön yokısız itte.

Keşelärdän soraşıp belde: ätise taşlap kitkäç, änise başka beräü belän tora başlap, malaynı üz yanına sıydıra almıyça, äbise yanına kaytargan ikän. Yuk, malaynı cälläü hise tügel, aña yärdäm itü, aña tagılgan älege tamganı sörtep taşlau, kürälätä yasalgan hataga karşı çıgu teläge uyandı Söyembikädä. Malayga karata iğtibarlırak bulırga, anıñ ukuın, atlagan adımın küzätep barırga tırıştı, häm tagın yalgıştı: berençe därestän soñ ike arada ällä nindi, küzgä kürenmäs, ämma ütep çıkmaslık ber kirtä barlıkka kilgän ide. Änä şul kirtäne atlap çıgarga telägän Söyembikäneñ här adımı, här izge niyäte kire kagıla kilde. Yagımlılık belän barıp çıkmagaç, taläpçän dä bulıp karadı Söyembikä: därestä yünläp cavap birmägän, yünläp endäşmägän malayga «ike»lelär tezep karadı. Täesire bulmadı. Kıyın ide, bik kıyın ide mondıy häl Söyembikä öçen.

Yaz yakınlaştı. Martnıñ buranlı köne, döresräge, buranlı kiçe ide. Mäktäptän soñlap çıkkan Söyembikä avıl kitaphanäse işegennän päyda bulıp ta kayadır yukka çıkkan şäüläne kürep kaldı. Kürep kaldı da, kinät tuktadı: «Nayät tügelme soñ bu?»

Kitaphanägä taba aşıkkanda äle üzeneñ närsägä aşıkkanın da, närsä telägänen, närsägä ömetlängänen dä tögäl genä belmi ide. Ämma nindider ber eçke sizenü anı şul yaktı täräzäle yortka taba äydi, çakıra, aşıktıra başladı.

İrtän mäktäpkä dä aşkınıp bardı. Alda töne buyı uylap çıkkan, därtländerep, cilkenderep torgan maksatı bar. Kiçä kitaphanädä belde: Nayät — kitapnı iñ küp ukuçılardan. Söyembikä ul algan kitaplar isemlegen karap çıktı: şiğır kitapları da, fantastik eçtälekle kitaplar da, astronomiyä däreslekläre dä — barısı da bar ide anda. Alarnı añlap ukıganmı malay, ällä bolay gına alganmı — monısı bilgesez. Ämma şunısı hak — därestä üteläse äsärlärneñ kübesen Nayät inde ukıgan, bıltır uk ukıgan...

— Äle «Tın Don»nı sorap kilgän ide ber kön,— dide kitaphanäçe hatın.— «Üsä töşkäç ukırsıñ, häzer sin anı barıber añlamıysıñ äle»,— didem. Soñ, şulay dimiçä!.. Bişençe klass balasına niçek inde «Tın Don»nı birim di?!

Söyembikä iğtibar itte, Nayät, äle köz köne genä, «Korıç niçek çınıktı» äsären ukıgan. İsäbe şul ide: Ostrovskiynıñ älege äsäre buyınça klassta söyläşü ütkärergä. Kitapnıñ kızık-kızık urınnarın bergäläp ukırga. Nayät katnaşaçak, katnaşmıy kala almayaçak mondıy söyläşügä!..

Däreskä kergäç tä äytte:

— Balalar, bez bügen programmadan beraz çitläşäbez,— dide. Kulındagı kitabın yugarı kütärep, klasska küz yörtep çıktı.— «Korıç niçek çınıktı»nı küpläregez ukıgandır inde?

Berniçä kul yugarı kütärelde. Älege kullar arasında Nayät kulı yuk ide.

— Yä, tıñlagız, alaysa, başta üzem ukıym...

Söyembikä yaratıp, birelep, onıtılıp ukıdı. Bu ğadäti däres tügel ide: ukuçılar da monı sizde, tın kalıp, yotılıp tıñladılar. Berençe özekne ukıgaç, söyläşep alu kiräk ide.

- Pavka Korçaginnıñ yazmışı meñlägän keşelärne teträndergän,— dide Söyembikä.— Ä bez menä anıñ balaçagı turında ukıp üttek. Bu özektä Pavka Korçaginnıñ batırlıgın söyläüçe nindi misallar bar?

Söyembikä kinät siskände: Nayätneñ yözendä ücät yılmayu, mäshäräle kölemseräü çagılıp ütte. Algı rättän torıp baskan kız aşıgıp häm çatnatıp cavap birde:

— Pavka Korçagin malay çaktan uk batır bulıp üskän. Ul hätta poptan da kurıkmagan. Anıñ öyenä däres alırga bargaç onnarına tämäke salıp kitkän...

Söyembikä kürde: Nayätneñ irennärendäge säyer, mäshäräle yılmayu tagın da sizelebräk tora, küzgä kerä ide. Ul tüzmäde:

— Nayät! Sin närsäder äytergä teliseñ bugay?—dide.— Tor äle!

Malay torıp bastı. Yözendäge kinayale yılmayu şunda uk yukka çıktı.

— Sin närsäder äytmäkçe ideñ bit? — dip kabatladı Söyembikä häm soñgısın yüri törtterep äytte: — Ällä äytergä kurkasıñmı? Änä, Pavka Korçagin hätta poptan da kurıkmagan!

Malaynıñ kaşları cıyırılıp kuydı. Annan son, ul täräzägä karadı:

— Batırlık tügel ul.

— Närsä batırlık tügel?

Malay karaşın täräzädän aldı. Tup-turı Söyembikägä karadı:

— Popnıñ onına tämäke salu batırlıkmı? Ul bit anı öyenä däres birergä çakırgan!

Söyembikä bermälgä aptırabrak kaldı. Bu kötelmägän cavapnı işetkän klass ta häzer aña — ukıtuçıga töbälgän ide. häm Söyembikä, süzen butabrak äytkänen sizsä dä, cavap kaytarırga aşıktı:

— Sin, Nayät, bik ük añlap betermägänseñ bugay. Ul bit — pop... Din sabagın ukıtkan keşe... Bu häl bit revolyutsiyägä qadär bulgan...

Malaynıñ küzläre oçkınlanıp kitte:

— Bulsa soñ! Revolyutsiyäneñ monda ni katnaşı bar?! Ul bit anı ukıtırga, sabak birergä çakırgan. Annan soñ... On bit ul, ipi! İpigä tämäke salu batırlıknı? Sezneñ aşka kara tarakan salıp kitersälär, sez üzegez nişlär idegez?

Klass yalt itep Söyembikägä borıldı. «Äye, sez nişlär idegez?» dip açıktan-açık kıçkırıp torgan bu karaşlardan Söyembikä tämam kızarıp çıktı. Näq menä şuşı mäldä üzeneñ bu däresne ütkärergä uylavına ükenep kuydı. Häyer, ul bügen Nayätne kuzgattı, anı bähäskä kuşılırga mäcbür itte. Ämma häzer bu bähästän çıgarga, üzeñ dä oyatka kalmıyça, malaynı da räncetmiçä çıgarga kiräk ide. Läkin niçek?

— Sin, Nayät,— dide ul, nihayät,— mine pop belän çagıştırma inde. Pop bit ul, barıber, din sabagı ukıtkan. Ä min... Annan soñ, Pavka ul eşen, mögayın, malaylık şuklıgı belän eşlägänder. Bu eş anıñ üzenä zur batırlık bulıp toyılgandır. Ämma ul çınnan da batır bulgan bit, monı anıñ kiläçäk yazmışı bik açık kürsätä...

Söyembikä tagın nider äytmäkçe ide, tik anı bülderdelär. Klass şaulaşıp-görläşep Nayätne üçekli başladı:

— Apa! Närsä söyläp torasıñ! Pavka Korçaginnıñ kem ikänen belämeni ul Nayät!

— Anıñ äbise namaz ukıy. Şuña yaklıy ul popnı!..

Malay kinät cıyırılıp kuydı. Yak-yagına açulı karaş taşlap, talpınıp aldı. Ämma endäşmäde, kulına bukçasın eläkterde dä, işekkä taba taşlandı, annan soñ kinät borıldı:

— Batırlık tügel şul menä! Tügel!..

Añlap-añışıp ölgergän Söyembikä koridorga atılıp çıkkanda malaydan cillär iskän ide inde.

Ä Nayät artına borılıp karamadı. Tamak töbenä utırgan avır töyerne, küzlärenä tıgılgan açı yäşne yotıp, öyenä taba çaptı.

— Yüri kanıga!..— dip kabatladı ul, ürtälä-ürtälä. häm üzeneñ, Bikä öyenä barıp, anıñ onına tämäke salıp kitüen küzallap kuydı.— Äye, üzeñä şulay itsälär, nişlär iyeñ ikän äle?!

— Äy, yäşti! Därestän kaçtıñ mällä? Kaya çabasıñ şulay?

Nayät, siskänep, başın kütärde. Ähmi ikän. Elek ul Nayät öçen Ähmäthan abıy ide. Häzer — Ähmi. Elek Nayät anıñ traktor kabızganın karap torırga yarata, kapka töplärendäge miçkälärdän deget-may alıp, yä botinkasın, yä künitegen yaltıratıp kitä torgan ide. Häzer alay itmi: Bikä belän avızga-avız kilep söyläşep torgannarın yaratmıy. Kürşe bulgannar, imeş!..

Ähmi, maylı kulların çüpräkkä sertä-sörtä, tagın avızın yırdı. Öyenä kereşli borılıp barmak yanadı:

— Kara anı, yäşti, podşipniklarnı suga kürmä!.. Nayät, ğarlänep, kitärgä genä borılgan ide, yaman hätär tavış kubarıp, kürşelärneñ kapka astınnan «Şokoladka» kilep çıktı. Örä-örä ırgılıp, malaynın çalbar balagınnan eläkterergä mataştı.

— Ah, äle sin dä kagınasıñmı miña?! — Nayät etne sırtınnan eläkterep aldı da deget-may salıngan miçkägä tıgıp çıgardı. Yaman kotı alıngan et, bar köçenä çinap, kapka astına elderde.

Peçänlektä rähät. Monnan böten avıl uç töbendäge sıman kürenä. Änä, klub yortı, kitaphanä... Mäktäptä dä ut süngän. Kaytıp kitkännär mäktäptän. Bikä inde cidençe töşen küräder. Şaytan kebek karalgan «Şokoladka»sın koçaklap yatadır. Ä yuk, yoklamıy. Täräzäsendä ut bar. Yoklamıy, Nayätkä niçegräk kanıgırga dip plan kora. Eten yua mikän ällä? Ker sabını belän. He, alay gına betmi ul may! Änä, Ähmiyeñnän solyarka sora. Solyarka gına betersä äle!

Nayät, Bikäneñ niçek itep eten çistartkanın küzallap, eçtän genä kölep kuydı. Artıgrak kitte kitüen. Etkä timäskä ide... Üze kanıga bit, kahär... Pavka Korçaginnı, imeş, Nayät ukımagan, imeş añlamıy... Batırlıgın belmi, imeş... İke kat ukıdı ul kitapnı Nayät, beläsegez kilsä. Korçagin turında ukıp, kurıkmaska öyrände. Menä bu peçänlektäge kuışın da tönlä yalgız kaludan kurıkmas öçen yasadı... İrtägä kanıgaçak inde Bikä. Sizgänder, belgänder eten kem mayga batırganın. Öygä dä şunıñ öçen kilgän bulgandır.

Nayätkä bik küñelsez bulıp kitte. Üzen bik yalgız, bik tä yalgız itep toydı ul bu minutta. Kaygılı başın artka taşlap, yänä kük yözenä töbälde. Baş oçında ike yaktı yoldız yana. Äni yoldız belän äti yoldız. Yırakta... Yannarında — bala yoldızlar... Kem çäçkän bu yoldızlarnı şulkadär? Kem alarnı şulay urnaştırgan? Nigä yoldızlar şulay küp, Nayät kenä beryalgızı?.. Niçek yaralgan bu dönya, kayan yaralgan?..

Malay kaltıranıp, tuñıp kitte. Bitenä agıp töşkän yäş tamçıları anı cılıta almıy ide inde. Yuk, kermäyäçäk ul, kermäyäçäk bügen öygä. Tuñsa da kermäyäçäk. Menä şunda, peçän arasında gına çerem itep alaçak... Az gına...

Yanäşädä nider kıştırdadı. Malay, siskänep, peçän eçenäräk yılıştı, küzlären çeterdätep yomdı.

— Nayät!.. Sinme bu?! — Malaynıñ yözenä kaynar sulış belän bergä huşbuy ise kilep bärelde. Ul küzlären açtı. Yanında ukıtuçı Söyembikä ide.— Kometa kötäseñme? Min dä işettem. Radiodan äyttelär!..

Nayät monı başta töş küräm dip uylagan ide. «Ezläp tapkan, ete öçen üçläşergä kilgän...» digän uy anı yokıdan tämam aynıtıp cibärde häm ul monıñ töş tügellegenä ışandı. Kayan belgän ul Nayätneñ monda ikänen? Niçek ezläp tapkan?..

Söyembikä malayga yılışıbrak utırdı.

— Kilergä tiyeş, radiodan äyttelär. Bügen bulmasa — irtägä, irtägä bulmasa — yakın könnärdä. Ä, bälki, bügen... İh, mäktäptä teleskop bar, teleskoptan karıysı ide anı!.. Annan şäp kürenä inde ul!..

— Teleskoptan karasañmı?! — malay üzeneñ kıçkırıp cibärgänen sizmi dä kaldı. Ämma, şunda uk suınıp, başın çitkä bordı. Teleskop tügel, räncü-kargış elägäçäk äle siña, elägäçäk...

Söyembikä malayga yılıştı:

— Tuñdıñmı?

— Yu-uk,— dip suzdı malay astan gına.

— Aldaşma, tuñgansıñ bit! — Söyembikä haman çitkä tartılgan malaynı koçaklap uk aldı.— Minem «Şokoladka» kebek ük kire betkän ikänseñ sin. Ul äle tagın da tıñlausızrak. Bügen öydän çıgıp kitkän dä, degetkä batıp, kap-kara bulıp kaytıp kergän. Citmäsä, mendärem östenä menep yatkan, cünsez! Betergän urın-ciremne...

Nayätneñ tını kısıldı: «Başlana başladı...» Ämma ukıtuçı yañadan kükkä, yoldızlarga töbälde, tınıp kaldı.

— Kayan yaralgan bu dönya şulay, ä?—dide ul, şaktıy tın torgaç.— Bu yoldızlarnıñ sanın belüçe bar mikän?

Nayät, gacäplänep, ukıtuçıga karadı: «Ällä yüri kılana, ällä üze dä belmi?..»

— Nayät, irtägä teleskop alıp menäbezme monda? Ä?! Malay başın çitkä bordı:

— Yuk, üze buyalmagandır ul...

— Närsäne äytäseñ? Kemne?

— «Şokoladka»nı äytäm.

— Niçek inde? Üze buyalmıyça, kem buyasın anı tagı?

— Berärse tıkkandır anı may miçkäsenä. Bügenge könneñ berär Pavka Korçaginı....

Söyembikä başta gacäplände. Annan soñ, malayga karap-karap tordı da, başın artka taşlap, rähätlänä-rähätlänä kıçkırıp kölde. Malaynıñ başınnan büregen bärep töşerde. Koçaklap alıp, başın kükrägenä kıstı:

— Äle sin haman ürtäşäseñme?! Cünsez malay ikänseñ sin, cünsüz, cünsez, cünsez!..

Malay çitkä kayırılmadı. Başın ukıtuçınıñ kuyınına nıgrak yäşerde. Bolay itkäç küzdän bärep çıkkan yäş, tamak töbennän, kükräktän çıkkan sulkıldau ukıtuçıga kürenmi, işetelmi ide.

Ä Söyembikä, malaynı koçagınnan ıçkındırmıyça, äkren genä şiğır söyläde:

Kükneñ keme soñ sez, sak yoldızlar,

Eraktagı yaltır taşlarmı?

Ällä inde afätlärdän kurkıp

Artık biyek mengän koşlarmı?

Malay bu yullarnı tınıp, tın kalıp tıñladı... Ul kötkän kometa kiläçäk, bügenme, irtägäme — barıber kiläçäk ide...