Baskervillär Ete

(tärcimä)
Berençe bülek. Mister Şerlok Holms

Mister Şerlok Holms östäl yanında irtänge aşnı aşap utıra ide. Yokısız ütkärgän tönnären sanamaganda, ğadättä, irtä tora ul. Min, kamin karşındagı kelämgä baskan kileş, sırlap eşlängän yuan tayaknı äyländergäläp uynıym. Kiçäge keşe onıtıp kaldırgan bu tayak çınnan da bik serle ide. Anıñ öske öleşenä ber dyuym çaması kiñlektäge kömeş kalay kagılgan. Kalayga: "Dceyms Mortimerga, Ç.K.H.O., Ç.K.Ş. dagı duslarınnan" dip yazılgan häm "1884" dip, yılı kuyılgan. Elekkeräk zamanda mondıy zatlı, sallı häm ışanıçlı tayaknı däräcäle vraçlar yörtä torgan ide.

— Niçek, Uotson, bu tayak turında ni uylıysız? Holms, arkası belän utırganga, minem uylarımnan

häbärdar tügelder digän idem.

— Minem ni belän mäşgul ikänemne kayan beldegez äle? Artta da küzegez barmı ällä sezneñ?!

— Anısı yuk-yugın, läkin minem alda yaltıratıp çistartılgan kofeynik tora, — dip cavap birde ul. — Çınlap, Uotson, bu keşeneñ tayagı turında nindiräk fikerdä sez? Üzen kürä almadık bit bez anıñ, nigä kilgänen dä belmibez. Şuña kürä menä bu oçraklı büläkkä ayırata iğtibar yünältergä kiräk bulır. Tayaknı centekläp karap çıgıgız da, anıñ iyäsen tasvirlarga tırışıgız, ä min sezne tıñlap kararmın.

— Minemçä, — dip süz başladım min, buldıra algança dustım metodı belän fiker yörtergä tırışıp, — bu doktor Mortimer — urta yäşlärdäge, yahşı isäptä yörüçe medik. Şunıñ östenä anı hörmät itälär bulsa kiräk, yuksa mondıy büläk birep mataşmaslar ide.

— Yahşı! — dide Holms. — Bik yahşı!

— Annarı kilep, min anı avıl vraçı dip uylıym häm ul şaktıy küp cäyäü yöri bulsa kiräk.

— Ä monısın kayan aldıñ?

— Çönki zamanında şaktıy zatlı bulgan bu tayak yarıysı gına kırşılgan häm min anı şähär vraçı kulında küz aldına kiterä almıym. Kalın timerdän yasalgan tayak başı bötenläy aşalıp betkän — küräseñ, doktor Mortimer anıñ belän küp millär yul uzgandır inde.

— Bik akıllı fikerlär bu, — dide Holms.

— Menä tagın: "Ç.K.Ş. dagı duslarınnan" digän yazu. Minemçä, "K" härefe "klub" digänne añlata. Bu klub auçılar klubı bulsa kiräk. Klub äğzalarına meditsina yärdäme kürsätkän öçen aña menä şuşı tayaknı büläk itkännär bulırga tiyeş.

— Ay-hay, Uotson! — dide Holms häm urındık arkasına söyälep sigara kabızdı. — Minem keçkenä genä uñışlarım turında şundıy zurdan kubıp yazasız, ä üz mömkinlekläregezne bötenläy istän çıgarasız. Balkıp yanuçı yoldız bulmasagız da, sez, hiçşiksez, yaktı küñelle keşe. Yaltırap yatkan talantları bulmıy torıp ta, şul talantnı başkalarda kabıza belüçe keşelär azmıni dönyada! Sezneñ alda bik tä burıçlı min, dustım.

Mondıy süzlärne Holmstan berençe tapkır işetkängä küräder, miña bik tä rähät bulıp kitte. Çönki moña qadär talantı belän soklanuıma häm anıñ metodın başka keşelärgä dä citkerergä tırışuıma kul seltäp kenä karıy ide ul. Bu närsä bik tä canımnı borçıdı. Şunıñ östenä, Holmsnıñ metodın üzläşterü genä tügel, ä anı eştä kullanıp, dustımnıñ maktau süzlären işetü bik tä küñelle ide miña.

Holms tayaknı minem kuldan alıp, berniçä minut aña karap tordı. Annarı, närsäder tapkanday, şatlanıp, tämäkesen ber çitkä kuydı da täräzä yanına kilep, zuraytkıç pıyala aşa tayaknı tikşerä başladı.

— Şakkatırlık närsä yuk, tik şulay da kızık, — dide ul, divannıñ üze yaratkan poçmagına kilep utırgaç. — Kayber mäğlümatlarıbız bar inde häm alar bezne nindider ber näticägä kiterer dip uylıym.

— Ällä berär närsäne kürmi kalganmınmı? — dip soradım min.

— Kızganıç, doktor Uotson, sezneñ näticälärneñ kübese yalgış. Sez miña yahşı etärgeç bulıp hezmät itäsez, dip äytkän idem bit. Anı bolay añlarga kiräk: sezneñ yalgışlar kayvakıtta miña döres yulga çıgarga yärdäm itä. Läkin häzer inde sez alay nık yalgışmıysız. Bu keşe, hiçşiksez, şähärdä eşlämi häm aña şaktıy küp cäyäü yörergä turı kilä.

— Dimäk, minem süzlär döres bulıp çıga.

— Bu ölkädä — äye.

— Läkin monı belü bik citkän bit inde.

— Yuk, yuk, Uotson dustım, citmi, hiç tä citmi. Mäsälän, min mondıy büläkne tabip auçılar klubınnan tügel, ä nindider şifahanädän algan dip äyter idem, ä şifahanä aldında "ÇK" härefläre torsa, "Çarring-Kross" iseme üzennän-üze soralıp tora.

— Bälki, sez haklıdır.

— Bar bulgan mäğlümatlar şundıy näticägä kiterä. Ägär dä minem küräzälek kılularnı eşlänäse eş öçen gipoteza itep alsak, bilgesez keşeneñ şähesen açıklau öçen bezneñ östämä mäğlümatlarıbız bulaçak.

— Yarıy, "ÇKŞ" härefläre "Çarring-Kross şifahanäse" digänne añlatsın di. Monnan tagın nindi näticälär çıgarıp bula soñ?

— Başıgızga berni dä kilmimeni? Sez minem metod belän tanış bit. Şunı kullanıp karagız.

— Näticä bilgele: avılga kitkängä qadär bu keşe Londonda eşlägän.

— Ä tagın beraz algarak kitep karasak? Menä bolayrak fiker yörtegez äle: bu büläk ni öçen birelgän aña? Böten dusları bergä cıyılıp, aña kay vakıtta büläk birergä mömkin? Bilgele, doktor Mortimer avılga kitärgä karar kılıp, şifahanä belän saubullaşkan çagında. Aña büläk birgännäre bezgä bilgele inde. Şifahanädäge hezmätne avıldagı eşkä almaştıruı da faraz itelä. Şulay bulgaç, bu tayak doktor şifahanädän kitü uñayı belän büläk itelgän dip näticä yasau hiç tä gönah bulmas, minemçä.

— Bik mömkin.

— Ä häzer anıñ şifahanädäge konsultantlar ştatında tormaganlıgın iğtibarga alıgız, çönki bu bähet Londonda ozak yıllar eşlägän vraçlarga gına elägä, ä andıy vraçnıñ şähärdän kitüe bik ikele. Alaysa, kem bulgan ul? Konsultant bulmagaç, aña şifahanäneñ üzendä yäşäp eşläüçe kuratorlıktan başka eş kalmıy. Ä kurator praktikanttan az gına östen tora. häm ul annan biş yıl elek kitkän — menä, tayaktagı dataga karagız. Şulay itep, Uotson duskay, sezneñ olı yäşlärdäge mogtäbär öy tabibıgız erep yukka çıktı häm anıñ urınına utız yäşlärdäge şaktıy söykemle, eçkersez, tarkau häterle häm terer tokımınnan beraz zurrak, ä mastiftan keçeräk eten ülep yaratuçı keşe päyda buldı.

Min, ışanmıyça gına, kölep kuydım, ä Şerlok Holms urındık arkasına söyälep, tüşämgä töten bocraları cibärä başladı.

— Soñgı punktka kilsäk, bez anı berniçek tä tikşerep karıy almıybız, — didem min, — läkin bu keşeneñ yäşe häm eşe turındagı kayber mäğlümatlarnı tabıp bula.

Min, üzemneñ keçkenä kitap kiştäsennän meditsina beleşmäse alıp, kiräkle familiyäne ezli başladım. Anda Mortimerlarnıñ üzemä kiräklesen bik tiz taptım häm aña karagan süzlärne kıçkırıp ukıy başladım:

— "Mortimer Dceyms, 1882 yıldan birle Korol hirurgiyä cämgıyate äğzası. Grimpen, Dartmur, Devonşir graflıgı. 1882 yıldan 1884 yılga qadär "Çarring-Kross şifahanäse" kuratorı. Çagıştırma patologiyä ölkäsendä "Avırularnı atavizm yünäleşendäge küreneşlär dip atarga yaramıy mikän?" digän hezmäte öçen Dcekson premiyäsenä layık bulgan. Şved patologiyä cämgıyateneñ äğza-korrespondentı. "Atavizmnıñ anomal küreneşläre" ("Lantset", 1882), "Bez üseş yulındamı?" ("Psihologiyä häbärläre", mart, 1883) dip atalgan mäqalälär avtorı. Grimpen, Toreli häm Hay-Berrou mähälläläreneñ tabibı".

— Auçılar klubı turında läm-mim, — dip, Holms häyläkär yılmaep kuydı. — Ämma, näq sez äytkänçä, avıl tabibı. Minem fikerläülär döres. Ä tasvirlau, eçkersez häm tarkau. Ä boların inde min üz täcribäm buyınça beläm: barı tik söykemle keşelär genä huşlaşkanda büläkkä layık bulalar, barı tik eçkersez keşelär genä Londondagı eşne avılga alıştıra häm barı tik tarkau keşelär genä, sezneñ kunak bülmägezdä ber säğat utırgannan soñ, vizit kartoçkası urınına tayagın kaldırıp kitä.

-Ä et?

— Hucası äyberen yörtergä öyrätelgän ul. Bu tayak bik ciñeldän tügel, et anı urtasınnan nıgıtıp teşläre belän eläkterä torgan bulgan. Teş ezläre ayırmaçık kürenä. Ezlärgä karaganda, terer tokımlı etlär öçen mondıy teş kaznası artık kiñ, ä mastiflar öçen — tarrak. Bälki ul... i allam! Bilgele, koker-spaniyel!

Bu süzlärne Holms bülmä buylap arlı-birle yöri-yöri söyläde, annarı täräzä yanına kilep tuktadı. Anıñ soñgı süzläre şundıy zur ışanıç belän yañgıradı ki, min ireksezdän borılıp karadım.

— Tuktagız äle, dustım, nişläp bolay uylıysız sez?

— Säbäbe gap-gadi: änä, işek yanında gına et tora, ä menä etneñ hucası bezgä şaltırata da. Uotson, berük kitä kürmägez. Sez anıñ belän kollegalar bit, şuña kürä miña yärdämegez dä tiyär. Menä ul hälitkeç minutlar, Uotson! Sez baskıçtan menep kilüçeneñ ayak tavışların işetäsez, bu adımnar sezneñ tormışıgızga ırgılıp kerä, läkin alar närsä alıp kilä — yahşılıkmı, ällä yamanlıkmı — bilgesez. Doktor Dceyms Mortimerga, fän keşesenä, şımçı Şerlok Holmstan ni kiräk ikän? Keregez.

Gadäti avıl vraçı kilep kerer dip kötkängä, kunaknıñ kıyafäte gacäpkä kaldırdı mine. Doktor Mortimer bik ozın häm yabık keşe bulıp çıktı. Ber-bersenä yakın urnaşkan sorı küzläre altın kısalı küzlege artınnan yaltırap kürenälär, ä zur borını tomşıkka ohşap tora ide anıñ. Kiyenüe dä doktorlarça, läkin pincäge bik iskergän, çalbarı da yarıysı gına tauşalgan. Yäş bulsa da, gäüdäse şaktıy basılgan, bezgä karaganda, niçekter, muyının suzıp-suzıp kuya. Bülmägä kerü belän ul, Holms kulındagı tayaknı kürep, şatlana-şatlana aña ürelde.

— Nindi bähet! Ä min parohod kompaniyäsendäme, ällä monda kaldırdımmı dip, küpme baş vattım. Şundıy äyberne yugaltıp bulamı soñ!

— Büläkme? — dip soradı Holms.

— Äye, ser.

— "Çarring-Kross şifahanäse "nnänme?

— Äye, andagı duslarım tuyga büläk itkännär ide.

— Ay-hay, naçar! — dide Holms, başın çaykıy-çaykıy. Doktor Mortimer gacäplänüdän küzlären yomgalap

kuydı.

— Närsäse naçar anıñ?

— Sez menä äle genä minem fiker yünäleşen pıran-zaran kiterep taşladıgız. Dimäk, tuy büläge.

— Äye, ser. Öylängäç, min şifahanädän kitep bardım häm, şulay itep, konsultant urının alu turındagı hıyallarım da yukka çıktı. Yort-cir yünätergä kiräk ide.

— Küräsezme, bez artık nık yalgışmaganbız, — dide Holms. — Ä häzer, doktor Dceyms Mortimer...

— Sez närsä, sez närsä! Doktorlık däräcäm yuk minem, min nibarısı Korol hirurgiyä cämgıyateneñ gap-gadi ber äğzası gına.

— häm, küräseñ, fänni akıl yörtä torgan keşe?

— Fängä kagılışım bik az minem, mister Holms, iksez-çiksez gıylem okeanınıñ yar buyında nibarı kabırçıklar cıyam. Yalgışmasam, min mister Şerlok Holms belän söyläşäm bugay, ällä Uotson belänme?..

— Yuk, doktor Uotson änä, sezneñ karşıda.

— Bik şatmın, ser. Sezneñ isemne bik yış kına dustıgız iseme belän yänäşä kuyıp söylilär. Sezneñ şähes belän bik tä kızıksınam min, mister Holms. Baş söyägegez şulay ozınça, ä kaş östendäge dugalar bu qadär ozındır dip hiç tä kötmägän idem. Baş tübägezdäge cöyne kapşap kararga röhsät itegez. Sezneñ baş söyägegez teläsä kaysı antropologiyä muzeenda bizäk bulır ide. Salam kıstıru dip uylamagız, läkin mondıy baş söyägennän könläşäm min.

Şerlok Holms bezneñ säyer kunagıbıznı känäfigä utırttı.

— Bez, küräseñ, ikebez dä üz eşebezgä birelgän keşelär, ser, — dide ul. — Baş barmagıgızga karaganda, tämäkene üzegez törep tartasız bulsa kiräk. Tartınıp utırmagız, kabızıgız.

Doktor Mortimer kesäsennän tämäke häm käğaz çıgardı da küz-açıp yomgançı anı törep kuydı. ... kaltırap torgan ozın häm citez barmakları cänlek kapşavıçları kebek ölger häm tınıçsız häräkätlände.

Holms tınıç kına utırsa da, anıñ ara-tirä genä kunakka küz töşergäläp aluı bu keşe belän bik nık kızıksınuın kürsätä ide.

— Kiçä häm bügen üz yortımda sezne kürü bähetenä barı tik minem baş söyägeneñ tözeleşe genä säbäp tügelder, ser? — dip süz başladı Holms.

— Yuk, ser, hiçşiksez, yuk! Bilgele, sezne kürüem belän bähetle min, läkin monda mine bötenläy başka närsä kiterde. Min, hiç tä, cide ülçäp ber kisä torgan keşe tügel, ämma, şuña karamastan, minem alga bik citdi häm säyer mäsälä kilep bastı. Sezne Evropada däräcä yagınnan ikençe ekspert dip sanap...

— Şulaymı, ser! Kızıksınırga röhsät itegez, ä berençese kem? — dip, şaktıy kırıs tavış belän soradı Holms.

— Bertilon äfände fän keşeläre arasında zur şöhrät kazana.

— Alaysa, nigä aña gına möräcäğat itmäskä?

— Min sezgä, ser, "fän keşeläre" turında äyttem, ä praktik bularak sezgä citkän keşe yuk — bu barıbızga da bilgele. Ser, min artıgın söyläp taşlamadımmı...

— Bik az gına, — dip cavap kaytardı aña Holms. — Ämma, doktor Mortimer, artık çigenülär yasamıyça, menä häzer ük bezgä ni yomış belän kilüegezne enäsennän-cebenä qadär söyläp birsägez ikän.

İkençe bülek. Kargış

— Minem kesädä ber kulyazma bar, — dide doktor Dceyms Mortimer.

— Sez işektän kergändä ük kürdem min anı, — dip cavap kaytardı Holms.

— Bik borıngı kulyazma bu.

— Unsigezençe ğasır başı...

— Ä sez kayan beläsez, ser?

— Sez söylägän vakıtta käğazneñ ber poçmagı kesägezdän ike dyuym çaması kürenep-kürenep kuya. Dokumentnıñ kaysı çorga karaganın ber kürüdä äytep birä almagan ekspert — ekspertmıni ul? Bälki, minem şuşı ölkägä kagılgan keçkenä genä hezmätemne ukırga turı kilgänder sezgä? Bu kulyazmagızga meñ cide yöz utızınçı yıl datası kuyar idem min.

— Töp-tögäl datası — meñ cide yöz kırık ikençe yıl, — dide dä doktor Mortimer, pincäk kesäsennän kulyazma çıgardı. — Bu qaderle yazmanı ser Çarlz Baskervil saklarga birgän ide miña. Menä öç ay gına elek, böten Devonşir halkın şomga salıp, bik säyer ülem belän kötmägändä ülep kitte ul. Min üzemne anıñ vraçı gına tügel, dustı da dip sanadım. Katı kullı, akıllı, bik tä eşlekle keşe ide. Minem şikelle hıyalıy tügel inde... Läkin, ni äytsäñ dä, bu kulyazma bik borçıdı anı. Şuña kürä, yazmış täqdirenä buysınıp, faciga bulasın belgändäy yäşäde.

Holms kulyazmanı kulına aldı da tez östenä kuyıp sütä başladı.

— Uotson, "d" härefeneñ yazılışına iğtibar itegez. Kulyazmanıñ yazılu yılın açıklarga yärdäm itkän bilgelärneñ berse şul inde.

Min, anıñ iñ öste aşa, sargayıp, tauşalıp betkän käğazgä küz taşladım. Käğaz biteneñ öske öleşenä: "Baskervil-holl" dip yazılgan, ä askarak ere-ere sannar belän "1742" dip, yılı kuyılgan ide.

— Bu bik serle yazma bulırga ohşıy.

— Äye, bu — Baskervillär näselendä yäşi torgan ber rivayät yazması.

— Läkin, minem añlavımça, sezne tarihi materiallardan bitär başka närsä nıgrak borçıy bulsa kiräk.

— Äye, äle küptän tügel genä bulgan hällär turında kiñäşläşergä kildem min. Bu mäsäläne bügen ük, häzer ük häl itärgä kiräk. Kulyazma artık zur tügel häm anıñ bu eşkä turıdan-turı katnaşı da bar. Karşı kilmäsägez, min anı ukıp kürsäter idem.

Holms känäfi arkasına söyälde dä, barmak oçların ber çemetemgä cıyıp, yazmışka buysıngan kıyafät belän küzlären yomdı. Doktor Mortimer, ut yaktısına borılıp, neçkä häm şıgırdavık tavış belän, ütkän zamannar hikäyäten ukıy başladı:

— "Baskervillär ete" turında bik küp süzlär yöri. Läkin min, turıdan-turı Hyugo Baskervil näselennän bulganga häm ätiyemnän üz kolagım belän işetep belgängä kürä (ä aña babay söylägän), döreslegenä hiç ikelänmiçä, menä şuşı tarihnı yazarga karar kıldım. Balalarım minem, gönahlarıbız öçen cäzalauçı küktäge hökemdar üzenä has märhämätlelek belän bezne kiçerä dä ala, çönki täübä itep häm doga ukıp yuılmaslık avır gönah yuk. Şuña kürä, kılgan gönahlardan çistarınıgız, kiläçäktä alarnı kabatlamaska tırışıgız. Yuksa, näselebezne şundıy zur kaygılarga salgan gönah eşlär kiläçäktä barıbıznı da hälaqätkä kiteräçäk.

Böyek Fetnä yıllarında (bu turıda küp gıylemnärgä iyä lord Klarendon yazgan tarihnı ukırga kiñäş itäm) Baskervil pomestesınıñ hucası Hyugo bik totnaksız, akılsız häm allasız keşe bularak tirä-yündä dan totkan. Kürşe-külännär anıñ gönahların kiçergän dä bulırlar ide. Çönki bezneñ yakta berkem dä äüliyä tügel. Läkin Hyugo üzeneñ kansızlıgı häm başbaştaklıgı belän Devon halkınıñ teñkäsenä tiyep betkän. Berzamannı kürşe fermernıñ kızına Hyugonıñ küze töşkän. Läkin bu saf küñelle yäş kız anıñ isemen işetügä ük kurkıp kaça ikän häm bervakıt, Mihail bäyräme könne, Hyugo Baskervil, üzeneñ iñ kıyu häm iñ yuldan yazgan altı iptäşen iyärtep, fermaga yul totkan. Ätise belän abıyları öydä yuklıktan faydalanıp, alar kıznı urlap kitkännär. Baskervil-hollga kaytkaç, Hyugo üzeneñ äsiren ikençe kattagı bülmägä bikläp kuygan da, ğadätençä, dusları belän küñel aça başlagan. Mesken kız, askı kattagı akırıp cırlagan, kıçkırgan, sügengän tavışlarnı işetep, az gına huştan yazmıy kalgan. Kürgän-belgän keşelär söylävençä, küñel açkan çaklarda Hyugo avızınnan yämsez süzlär agıp kına tora torgan bulgan. Mondıy süzlär başka keşe avızınnan çıksa, anıñ irennäre köyep, kümergä äyläner ide, dilär. Nihayät, bu yämsez süzlär häm kurku hise kıznı şul däräcägä kiterep citkerä ki — ul iñ kıyu häm batır yegetlär dä buldıra almaslık eş eşli: täräzädän kärnizgä çıga da zamoknıñ könyak stenasına ürmäläp üskän agaç buylap cirgä şuışıp töşä. Annarı sazlık aşa öylärenä taba yögerä. Ä alarnıñ öyläre monnan öç mil çaması.

Beraz vakıt ütkäç, Hyugo kızga aşarga iltergä dipme, ällä başka berär niyät belänme — ikençe katka menä. Läkin, "çitlegen" açıp karasa, asıl koşnıñ oçıp kitkänen kürä. Şulvakıt anıñ küñelenä cen kerep oyalaganday bula: mäcles bülmäsenä yögerep töşä dä östäl östenä basıp, savıt-sabalarnı kıra-kıra, kaçkınnı barıber totarga häm üç alırga ant itä. Dusları, huşlarına kilä almıyça, şakkatıp karap torgan çakta, aradan iñ märhämätsezeme, ällä iñ iseregeme etlärne ez buyınça cibärergä täqdim itep kıçkıra. Bu süzlärne işetkäç, Hyugo zamoktan yögerep çıga da kara atın iyärlärgä boyıra. Annarı kıznıñ töşep kalgan yaulıgın bäydän ıçkındırgan etlärenä isnätä häm ay nurına kümelgän sazlık buylap şul et kötüe artınnan çabıp kitä.

Dusları başta bu şau-şunıñ nidän kilep çıkkanın añlamıy toralar. Läkin, akılların kaplagan şärab tomanı beraz taralgaç, hälneñ nikadär citdi ikänen añlap ala bolar. Şulçak barısı beravızdan kıçkırışa başlıy: kaysı at, kaysı pistolet, kaysı şärab sorıy. Annarı, beraz akıllarına kilgäç, unöçe bergä atka atlanıp, tegelärne kua kitälär. Ay yaktısı astında alar, rätkä tezelep, kız öyenä taba yul totalar.

Berme-ikeme mil ara ütkäç ber kötüçedän, kua baruçılarnı kürmädegezme, dip sorıylar. Mesken kötüçe kurkuınnan başta süzen dä äytä almıy tora, läkin soñınnan ber kıznıñ yögerep ütüen häm anıñ artınnan et kötüe çabuın kürüe turında äytä. "Läkin min tagın ber närsä kürdem äle, — dip süzen dävam itä ul. — Hyugo Baskervil üzeneñ kara atında minem yannan çabıp uzdı. Ä anıñ artınnan ber et kuıp bara ide. Andıy iblis tokımın hodayım bütän kürsätmäsen, berük!"

İserek skvayrlar* kötüçegä akıralar-bakıralar da arı çabıp kitälär. Läkin ozaklamıy, tezgennären cirdän söyräp, caydaksız-nisez karşıga çabıp kilüçe kübekkä batkan kara atnı kürgäç, alarnıñ tännäre çımırdap kuya. Särhuş duslar, kotları oçıp, ber-bersenä sıyınışalar, annarı tagın alga taba yul totalar. Bilgele, ayırım-ayırım bulsalar, härkaysı taban yaltıratu yagın karar ide dä bit... Alar, akrın gına bara torgaç, nihayät, etlärne kürälär. Yahşı näselle häm usal buluları belän dan totkan etlär tirän çokır yanında çinaşıp tora, ä kayberläre çitkä taba kitep bara, ä öçençe berläre yonnarın tırpaytıp häm küzlären yaltıratıp, karayıp kürengän tarlavıkka kerergä mataşa.

Skvayr — alpavıt.

Şaktıy uk aynıp ölgergän caydaklar tuktap kala. Alarnıñ kübese, alga barırga kurkıp, tik tora, läkin aradan öç iñ kıyuımı, ällä iñ särhuşeme atların çokırga taba atlatalar. Alar anda şaktıy zur küllävek häm küllävek urtasında ällä kayçan utırtılgan ike zur taş bagana kürälär. Mondıy baganalar sazlıkta häzer dä oçrıy äle. Ay yaktırtkan küllävek eçendä kurkudanmı, ällä häle betüdänme vafat bulgan bähetsez kız yata. Läkin biçara kıznı häm anıñ belän yänäşä yatuçı Hyugo Baskervil gäüdäsen kürep çäçläre şulay ürä tormıy alarnıñ. Yuk! Hyugonıñ gäüdäse östendä etkä ohşagan, läkin dönyadagı teläsä kaysı ettän ällä nikadär zurrak, kara töstäge kurkınıç canvar basıp tora. häm bu albastı, barısınıñ küz aldında, Hyugo Baskervilneñ bugazın teşläp özä dä küzlären yaltıratıp, bolarga taba borıla. Şulçak bötenese bergä kurkudan kıçkıra-kıçkıra sazlık buylap çabışırga totınalar. Alarnıñ berse şul tönne ük kurkudan ülgän, ä tagın ikese gomer buyına avıru bulıp kalgan, dip söylilär.

Menä, balalarım minem, şul zamannan birle näselebezgä küpme bälalär kitergän et turındagı rivayät şuşı inde.

İmeş-mimeşlär tıñlap yäşäügä karaganda, nikadär kurkınıç bulsa da, döreslekneñ üzen belep toru küp yahşırak bit. Şuña kürä söylädem dä min anı sezgä.

Bezneñ näseldän bik serle, kotoçkıç ülem belän hiç kötmägändä ülep kitüçelär küp bulganın üzegez dä beläsez. Hak täğalä bezne üz miherbanlıgınnan kaldırmasın, öçençe häm dürtençe buınnan soñ tugan gönahsız kolların yarlıkasın ide. Yuksa, Täüratta, alar da cäza alaçak, diyelgän bit. Balalarım, sezne alla hökemenä tapşıram häm yalvarıp sorıym: zinhar öçen, tönnären, yavızlık köçläre hakimlek itkän çakta, sazlıkka çıga kürmägez.

(Ulları Rodcer häm Dcon öçen Hyugo Baskervil kulı belän yazıldı. Bu serne tuganıgız Elizabetka çişmävegezne sorıym.)"

Bu säyer hikäyätne ukıp çıkkaç, doktor Mortimer küzlegen mañgayına kütärde dä küzlären mister Şerlok Holmska töbäde. Ä Holms isnäp kuydı, annarı tämäke töpçegen kaminga taşladı.

— Şunnan närsä bulgan? — dide ul.

— Sezneñçä, bu hällär ber dä kızık tügelme?

— Äkiyät yaratuçılar öçen kızık.

Doktor Mortimer kesäsennän dürtkä böklängän gäzit çıgardı.

— Yarıy, mister Holms. Häzer bez sezne yañarak häbärlär belän tanıştırırbız. Menä — "Devonşir hronikası"nıñ bıyılgı undürtençe iyün sanı. Ser Çarlz Baskervil üleme turında kıskaça mäğlümatlar basılgan monda. Ä ul şuşı gäzit çıgudan berniçä kön elek kenä vafat buldı.

Minem dustım beraz alga iyelä töşte, häm anıñ karaşı da citdilände. Doktor Mortimer küzlegen rätläp kuydı da süzen dävam itte:

— "Kiläse saylaularda liberallar partiyäsennän kandidat bulırga däğvalık beldergän ser Çarlz Baskervilneñ kinät dönya kuyuı böten Urta Devonşir halkında avır täesir kaldırdı. Ser Çarlz Baskervil-hollda küptän tügel genä yäşi başlasa da üzeneñ kiñ küñelle häm yumart buluı belän äylänä-tirädäge halık aldında dan kazanıp ölgerde. Borıngı näseldän çıkkan häm yahşırak zamannarnı häterendä saklagan keşe bularak, ul häzerge nuvorişlar hakimlek itkän ber çorda üz kulları belän şaktıy zur mölkät tuplarga häm üz ıruınıñ äüvälge yahşı danın kaytarırga ölgerde. Bilgele bulgança, ser Çarlz Könyak Afrikada yarıysı uk tabışlı eşlär alıp bardı. Bähet cile kire yakka isä başlaganga qadär üz-üzlären tuktarga mäcbür itä almagan kayber keşelärdän ayırmalı bularak, ul härvakıt ayık akıl sakladı häm, cıygan tabışların alıp, Angliyägä kaytıp töşte. Baskervil-hollda yäşi başlavına nibarı ike yıl gına bulsa da, pomesteda ul başkargan tözeleş eşläre häm törle üzgärtep korular turında küplär yahşı belä. Läkin bu eşlär, anıñ üleme säbäple, yartı yulda bülenep kaldı. Üzeneñ balası bulmaganga kürä, ul isän vakıtta yaktaşlarına törle yahşılıklar eşlärgä väğdä itkän häm şuña kürä bu tirädä yäşäüçelärneñ, kötelmägän ülem häbären işetep, borçılır säbäpläre bar. Yaktaşları arasında da, böten graflık cirendä dä anıñ häyer-sädakanı bik yumart öläşüe turında bezneñ gäzittä kat-kat yazıldı inde.

Kayber keşelär taratkan imeş-mimeşlärgä çik kuysa da, sorau alular ser Çarlz Baskervilneñ ülemenä tulı açıklık kertte, dip äytep bulmıy. Bu ülemneñ ällä nindi macaralar ezlärgä hiç tä nigeze yuk. Ser Çarlz tol ir ide häm, şulay äytergä yarasa, şaktıy säyer tormış alıp bardı. Zur mölkätkä iyä buluına karamastan, ul urta hälle keşelär kebek yäşäde häm anıñ bar bulgan hezmätçeläre irle-hatınlı Berrimorlardan tora ide. (İre yalçı vazifaların başkara, ä hatını — hucalık belän idarä itä.) Ser Çarlznıñ yakın dusları kebek ük, Berrimorlar da soñgı vakıtta hucalarınıñ sälamätlege kakşavı turında söylilär. Anıñ yöräge avırtkan, tını kısılıp aptıratkan, yözennän kan töse kaçkan, käyefe bik naçarlangan ikän. Märhümneñ yakın dustı häm vraçı doktor Dceyms Mortimer da bu süzlärne raslagan.

Ä mäsäläneñ üzenä kilgändä, monda bar närsä dä bik gadi kebek. Ser Çarlz Baskervilneñ yokı aldınnan Baskervil-holldagı ataklı narat alleyası buylap yörep kerä torgan ğadäte bulgan. Berrimor äytüe buyınça, ul ğadätenä berkayçan da hıyanät itmägän. Dürtençe iyün könne ser Çarlz irtägä Londonga kitärgä cıyınuı turında äytkän häm Berrimorlarga äyberlären äzerlärgä kuşıp, tämäke tartıp kerergä çıgıp kitkän. Şunnan ser Çarlz öyenä äylänep kaytmagan. Tön urtasında, uram yak işegeneñ açık ikänen kürep, Berrimor poşamanga töşkän häm, fonar kabızıp, hucasın ezlärgä çıkkan. Yüeş cir östendä ser Çarlznıñ ayak ezläre ayırmaçık bulıp batıp kalgan. Ayak ezläre alleyanıñ urta ber cirendäge sazlıkka alıp çıga torgan keçkenä kapka yanına qadär kilgän. Kayber mäğlümatlarga karaganda, ser Çarlz kapka töbendä berniçä minut basıp torgan, annarı arı kitkän... häm alleyanıñ tege başında anıñ gäüdäsen tapkannar.

Monda ber närsäne açıklıysı kala. Berrimor söyläve buyınça, kapka yanınnan beraz kitügä, ser Çarlznıñ ayak ezläre üzgärä, küräseñ, ul ayak oçlarına basıp bargan bulsa kiräk. Näq şul vakıtta alleyadan yırak tügel sazlık buylap Merfi atlı çegän ütep bara ikän. Ul tavış işetsä dä kaysı yaktan işetelgänen çamalıy almagan, üze söyläve buyınça, şaktıy "käyefle" çagı bulgan. Ser Çarlznıñ gäüdäsendä bernindi ezlär dä tabılmagan. Döres, meditsina tikşerüläre äytüe buyınça, märhümneñ yöze bik nık üzgärgän. Doktor Mortimer hätta baştarak üzeneñ dustın tanıy almıyça torgan. Läkin mondıy hällär bik yış oçrakta yöräkneñ eşçänlege kimü häm tın kısılu säbäple bula. Mäyetne yarıp karagannan soñ, märhümneñ çınnan da yöräk avırulı buluı raslangan. Meditsina tikşerülärenä nigezlänep, sud karar çıgargan. Bu karar ser Çarlznıñ yöräk avıruınnan ülgänlegen isbatlıy häm anıñ varisına, tiz köndä Baskervil-hollga urnaşıp, märhüm başlagan güzäl eşlärne dävam itärgä kiñäş birä. Sud kararınıñ däräcäle süzläre äylänä-tirädäge graflıklar buylap avızdan-avızga küçep yörüçe imeş-mimeşlärgä çik kuymagan oçrakta, Baskervil-hollga huca tabu ciñel bulmas ide. Söyläülärenä karaganda, ser Çarlznıñ iñ yakın tuganı bulıp urtançı abıysınıñ ulı Genri Baskervil (ägär dä ul isän bulsa) kalgan ikän. Anı Amerikada yäşärgä tiyeş, dilär. Bügenge köndä varisnı ezläü çaraları kürelä". Doktor Mortimer gäzitne bökläp kesäsenä salıp kuydı.

— Menä ser Çarlz Baskervilneñ üleme turında şuşı närsälär häbär itelde, mister Holms.

— Bilgele, bu tarihnı bötenläy ük kızıksız dip äytep bulmıy. Rähmät sezgä, — dide Şerlok Holms. — Zamanında bu turıda gäzitlärdä ukırga turı kilgäne bar ide. Läkin ul çakta, Rim lapasına yahşılık eşlim dip, vatikan kameyaläre belän artık mavıgıp kitkänmen häm Angliyädäge bik kızıklı berniçä vakıygaga iğtibar itmägänmen. Dimäk, ser Çarlznıñ üleme turında şuşılar gına yazıldı?

— Äye.

— Alaysa, mine matbugatta çıkmagan faktlar belän tanıştırıgız. — Ul känäfi arkasına söyälep utırdı häm, barmak oçların ber çemetemgä cıyıp, citdi kıyafät aldı.

— Minem bu turıda berkemgä dä söylägänem yuk äle, — dip başladı doktor Mortimer, dulkınlanıp. — Fän keşesenä törle imeş-mimeşlär taratu kileşmäs dip, sorau alganda küp närsälärne äytmi kaldırdım. Gäzittä döres yazılgan dip uylıym min: Baskervil-hollnıñ bolay da kiñ taralgan yamanatın kuyırta başlasañ, aña huca tabu mömkin bulmayaçak. Şularnı uyladım da kayber närsälärne äytep betermäskä buldım. Çönki, döresen söyläp beterüdän ber fayda da bulmas ide. Ä sezneñ belän min açıktan-açık söyläşä alam.

Torflı sazlıklarda halık küp yäşämi häm şuña kürä monda azmı-küpme tanış keşelär dä ber-berse belän yöreşergä tırışalar. Min üzem küp vakıtımnı ser Çarlz Baskervil belän ütkärä idem. Lefter-hollda yäşäüçe mister Frenklend belän naturalist mister Stepltonnı sanamasañ, äylänä-tirädä ukımışlı keşe oçratıp bulmıy bezdä. Ser Çarlz yalgızlık yarata ide, läkin anıñ avıruı bezneñ aralarnı yarıysı uk yakınayttı, ä kayber urtak eşlärebez arkasında, bu duslık tagın da nıgıy töşte. Ul Könyak Afrikadan şaktıy kıymmätle materiallar alıp kaytkan ikän. Buşmennar belän gottentotlarnıñ çagıştırma anatomiyäse turında gäp kuyırtıp, bez bik küp kiçlärne bergä ütkärä idek.

Vakıt uzgan sayın, ser Çarlznıñ gasabilanuları arta bardı. Ul älege rivayätkä ışana häm sazlıkka tönlä çıgarga kıymıy ide. Bälki, bu närsä säyer toyılır sezgä, mister Holms, läkin ser Çarlz üz näsele namusında olı kargış yatuına çın-çınlap ışana ide. Ul kitergän misallar da bu şikne köçäytä genä. Älege öräk hiç tä tıngılık birmi ide aña. Ul yış kına minnän: "Avırular yanına yörgändä berär säyer cänlek kürmädegezme, et örgän tavış işetelmädeme?" — dip sorap kuya. Soñgı soraunı ayıruça yış kabatlıy häm bu süzlärne äytkändä anıñ tavışı kaltırıy başlıy ide.

Äle bügengedäy häterlim, bu facigale vakıygadan öç atna elek ber kiçne Baskervil-hollga kilgän idem. Kilä-kileşkä ser Çarlznıñ işek yanında basıp torganın kürdem. Attan töşep yanına kilsäm, gacäplänep kaldım: ul miña iğtibar da itmiçä, ällä kaya yırakka, sazlıkka töbälgän. Küzläre kurkınıp, şomlanıp karıylar. Kinät kenä borılıp, sazlık yagına karasam, zur kara bozauga ohşagan nindider cänlek kürenep kitte. Ser Çarlz şulkadär dulkınlangan ide ki, min aptırap älege säyer cänlek kürengän yakka taba atladım. Läkin anda ber närsä dä yuk ide inde.

Bu häl miña da, minem dustıma da bik avır täesir itte. Bez kiç buyı bergä utırdık häm şul kiçne ul, borçılularınıñ seren çişärgä uylap, menä şuşı kulyazmanı miña saklarga tapşırdı. Häzer sez anıñ belän tanış inde. Min bu vak-töyäk vakıygalarnı söyläp tä tormas idem. Läkin ul çakta artık isem kitmägän bulsa da, soñrak alarnıñ älege facigaga katnaşı bulıp çıktı.

Min ser Çarlznı Londonga kitärgä dimlädem. Yöräge bik kakşagan ide anıñ. häm säbäpsez-nisez gel borçılıp yäşäü anıñ avıruın tagın da köçäytä töşte. Berniçä ay şähärdä yäşäp, bötenläy terelep, saflanıp kaytır dip uylagan idem min. Steplton da şul fikerdä buluın äytte. Ul da şulay härvakıt dustıbıznıñ sälamätlege turında borçılıp tora ide. häm menä iñ soñgı mizgeldä şundıy bähetsezlek kilep çıktı.

Yalçı Berrimor, ser Çarlznıñ gäüdäsen tabu belän ük, at karauçı Perkinsnı caydak mengerep, minem yanga çaptırgan. Min äle yatmagan idem häm şunlıktan, Baskervil-hollga küp digändä ber säğattän kilep tä cittem. Sorau alu vakıtında terkälgän närsälärneñ barısın da üzem tikşerep çıktım. Başta min narat alleyası buylap ser Çarlz eze artınnan bardım, kapka yanında tuktap torgan urının tikşerdem, annarı ezlärneñ üzgärüenä iğtibar ittem. Anda tagın Berrimor ezläre dä bar ide. Mäyetkä min kilgänçe berkem dä kagılmagan. Ser Çarlz, kulları belän cirgä yabışıp, yöztübän yata. Baştarak min anı tanımıy tordım, şulkadär üzgärgän ide ul. Gäüdäsendä bernindi ez dä tabılmadı. Läkin sorau alganda Berrimor döres söylämäde. Ul mäyet yanında bernindi ezlär dä yuk, digän ide. Bälki, kürmi kalgandır, ä min kürdem... Ser Çarlz gäüdäsennän yırak tügel ör-yaña ezlär yarılıp yata ide...

— Ezlär diseñme?

— Äye, ezlär.

— İr keşe ezläreme, hatın-kıznıkımı?

Doktor Mortimer bezgä, niçekter, säyer itep karap kuydı da pışıldap kına cavap kaytardı:

— Mister Holms, gacäyep zur et ezläre ide ul!

Öçençe bülek. Mäsälä

Döresen äytergä kiräk, bu süzlärne işetkäç tänem çımırdap kuydı. Tavışı kaltırauga karaganda, doktor üze dä bik dulkınlangan bulırga tiyeş ide. Holms böten gäüdäse belän alga iyelde, häm anıñ küzlärendä, kızıksınu uyanganın kürsätep, utlı oçkınnar kabındı.

— Üz küzläregez belän kürdegezme?

— Menä häzer sezne kürgän kebek.

— Häm bu turıda berkemgä dä äytmädegezme?

— Nigä äytergä di?

— Çınnan da, sezdän başka beräü dä kürmäde mikänni?

— Ezlär mäyettän utız metrlap çittä ide häm şuña kürä alarga iğtibar itüçe bulmagandır. Ägär dä älege rivayät iskä töşmägän bulsa, min üzem dä iğtibar itmägän bulır idem.

— Sazlıkta etlär küpter bit?

— Küben-küp, läkin bu gadi et tügel ide.

— Ezlär bik olı ide disezme?

— Gacäyep olı.

— Läkin ezlär ser Çarlz gäüdäse yanına kilmägännärder bit?

— Yuk, kilmägän.

— Ä ni tösleräk ul alleya?

— Yan-yaklarda — ber-bersenä terälep, koyma bulıp üskän naratlar, ä urtada — sigez futlar çaması kiñlektäge yul.

— Ä kuaklık belän yul arasında tagın berär närsä barmı?

— Bar, bar. İke yaklap ta çiräm üsä anda. Kiñlege altı fut çaması bulır.

— Sezne döres añlagan bulsam, alleyada kapka bar bugay?

— Äye, sazlıkka çıga torgan kapka.

— Ä bütänçä çıgıp bulmıymı anda?

— Yuk, bulmıy.

— Dimäk, narat alleyasına yä öy yagınnan, yä bulmasa, sazlık kırıyındagı kapkadan çıgıp bula.

— Tagın ber yul bar — argı baştagı besedka...

— Ser Çarlz anda barıp citkänme?

— Yuk, ul tirädän ille adımlap çittä yata ide ul.

— İnde, doktor Mortimer, rähim itep, tagın ber sorauga cavap birsägez ide: ezlärne sez çiräm östendä kürdegezme, ällä yuldamı?

— Çirämdä ez kalmıy bit.

— Ezlär yulnıñ kapka yagında ideme?

— Äye, kapka kırıyında uk.

— Bik tä kızık! Ä kapka yabıkmı?

— Yabık bulu gına tügel, hätta yozagı elenep tora ide.

— Kapkanıñ biyeklege küpme?

— Dürt futlap bulır.

— Dimäk, östennän ürmäläp çıgıp bula.

— Äye, bula.

— Ä kapka yanında berär närsä tabıldımı?

— Yuk, tabılmadı.

— İ allam! Ällä yünläp karamadıgızmı?

— Nişläp karamaska, karadım.

— Häm ber äyber dä kürmädegezme?

— Berni dä añlarlık tügel ide anda. Ser Çarlz kapka yanında biş-un minutlap torgan bulsa kiräk.

— Nigä alay disez?

— Çönki tämäkesennän ike tapkır köl sınıp töşkän.

— Bik şäp! Bezgä menä şundıy yärdämçe kiräk tä inde! Şulay bit, Uotson? Ä ezlär?

— Çuyırtaş anıñ ezläre belän çuarlanıp betkän. Şunnan bütänen kürmädem.

Şerlok Holms kulı belän tezenä sugıp kuydı.

— İh, şunda üzem bulgan bulsam! — dide ul. Bik tä kızık eş bulırga ohşıy bu. Fänni tikşerenülär öçen mömkinleklär küp monda. Çuyırtaş şundıy kızıklı kitap ul, küp, bik küp närsä ukıy algan bulır idem min anda! Ä häzer inde anı yañgır yuıp, fermerlarnıñ başmakları taptap betergän... Äy, doktor Mortimer, doktor Mortimer! Nigä dip başta uk çakırmadıgız mine? Bik naçar eşlägänsez, bik naçar!

— Min sezgä berniçek tä möräcäğat itä almıy idem, mister Holms. Yuksa, menä bu hällärneñ barısın da açıp salırga turı kiler ide. Şunıñ östenä tagın... tagın...

— Nigä suzasız?

— İñ ütken, iñ täcribäle şımçılarnıñ teşe ütmi torgan närsälär dä bar bit dönyada.

— Tabiğattän östen köçlär turında äytmäkçe bulasızmı?

— Alay dimim dä.

— "Dimim", läkin "uylıym", disezme?

— Şuşı facigale häldän soñ, mister Holms, miña keşe kürep, keşe ışanmaslık berniçä vakıyga turında söylädelär.

— Mäsälän?

— Ser Baskervilneñ ülemenä qadär ük bu tirädä yäşäüçe kayber keşelär sazlıkta älege baskervillär albastısına ohşagan can iyäse kürgän bulgan. Söyläülärenä karaganda, bu gacäyep zur öräk ut şikelle yanıp-yaktırıp tora ikän. Fängä mondıy can iyäse bilgele tügel. Min bu keşelärdän üzem soraştırdım. Öçäü ide alar: berse bezneñ kürşe, şaktıy töple keşe, annarı — timerçe belän fermer. Alar öçese dä beravızdan kotoçkıç öräk kürüläre turında söylädelär. Şunısı kızık, bu öräkneñ töse-kıyafäte tege rivayättäge etneke belän täñgäl kilä. Mister Holms, ışanıgız miña, bezneñ tirädä bar halık poşamanga töşte, tönlä kurıkmıyça sazlıkka çıguçılar bik siräk häzer.

— häm sez, fän keşese, monı tabiğattän östen nindider ilahi köç dip sanıysızmı?

— Närsä uylarga da belmim inde häzer. Holms iñbaşların cıyırıp kuydı.

— Moña qadär şımçılık eşçänlegem bu dönyada gına bara ide äle, — dide ul. — Yavızlıklarga karşı min üzemneñ barlı-yuklı köçlärem belän köräşep kildem, läkin şul yavızlıklarnı tudıruçınıñ üzenä kul kütärü artıgrak bulır kebek. Läkin sez çuyırtaş östendäge ezlärne çınbarlıkta bulgan häl, didegez tügelme soñ?

— Rivayättäge etne, ägär dä inde ul keşe bugazın çäynäp özgän ikän, dönyada yuk närsä dip äytep bulmıy. Läkin ul iblis tokımınnan tügel mikän?

— Sez, doktor Mortimer, bötenläy mistikaga birelgänsez bugay. Alaysa, döresen äytegez: şundıy fikerdä bulgaç, nigä dip minem kirägem çıktı sezgä? Üzegez ser Çarlznıñ ülem säbäplären tikşerep torunı mäğnäsez eş dip sanıysız, ä üzegez minem bu eşkä alınuımnı sorıysız.

— Sezdän andıy närsä soraganım yuk äle minem.

— Alay bulgaç, nigä kildegez soñ?

— Kiñäşegez kiräk miña. Ser Genri Baskervil belän nişlärgä inde? — dide Mortimer, annan säğatenä küz saldı. — Tagın ber säğat tä unbiş minuttan Vaterloo vokzalına kilep töşäçäk ul.

— Varis şulmıni inde?

— Äye, Ser Çarlz vafat bulgannan soñ ezli başlagan idek bez anı. Menä, nihayät, tabıldı. Kanadada yäşi ikän. Menä digän yeget, dip söylilär üzen. Min häzer vraç bulıp tügel, ä ser Çarlznıñ dustı häm vasıyätlären ütäüçe bularak söyläşäm.

Varislıkka däğva itüçe başka tugannarı yuk. Märhüm ser Çarlznıñ enese Rodcer Baskervil turında da beleştek, beleşüen. Öç tugan bulgannar alar. Ä urtançıları — älege Genrinıñ ätise — bik yäşläy ülep kitkän. Ä Rodcer çıp-çın başkisär bulgan. Baskervillär näselendäge böten zalimlıknı üzenä cıygan, tege Hyugo Baskervilğä ike tamçı su kebek ohşagan ide, dip söylilär anı. Angliyädä yünläp tormış kora almagaç, Üzäk Amerikaga kaçıp kitärgä mäcbür bulgan häm şunda 1876 nçı yılda sarı avıruınnan dönya kuygan. Genri — häzer Baskervillär näselennän soñgı keşe inde. Ber säğat tä unbiş minuttan min anı Vaterloo vokzalında karşılarga tiyeş. Bügen, Sautgimptonga kilep citäçäge turında äytep, telegramması kilgän ide. Menä şundıy-şundıy hällär, mister Holms. Häzer nişlärgä miña, kiñäş biregez?

— Ä nigä dip aña tup-turı üzeneñ tugan pomestesına kaytıp kitmäskä di?

— Anısı şulayın şulay da. Läkin anda yäşägän tugannarınnan berseneñ dä moña qadär yünle ülem belän ülgännäre bulmadı bit äle. Minemçä, ser Çarlz ülem aldınnan berär süz äytä algan bulsa, hiçşiksez, Baskervillär tokımınıñ soñgı keşesen bu kotoçkıç urınga kiterergä kiñäş itmäs ide. Läkin, şunıñ östenä, bezneñ karañgı häm häyerçe yaknıñ kiläçäge ser Genrinıñ pomesteda yäşäü-yaşämävenä bäyle ikänen dä onıtırga yaramıy. Ägär dä Baskervil-holl hucasız torsa, ser Çarlz başlagan eşlär cilgä oçaçak. Üzebezneñ yak yazmışı turında gına kaygırtıp, kayber yalgışlıklar cibärüdän kurıkkanga kürä, sezdän kiñäş sorıym da min.

Holms uyga kaldı.

— Ber süz belän äytkändä, eş menä bolay tora, — dide ul, nihayät. — Sezneñçä, nindider iblis tokımı Baskervillärgä Dartmurda isän-imin yäşärgä birmi. Şulaymı?

— Äye, hiç yugında, bolay dip uylarga nigez bar.

— Şul-lay. Ämma, sezneñ tabiğattän östen köçlär turındagı teoriyägez hak bulıp çıksa, alar bit ser Genrinıñ başına Devonşirda gına tügel, Londonnıñ üzendä dä citä alalar. Şulkadär kurkınıç albastını şundıy keçkenä cirdä genä hakimlek itäder dip, hiç tä küz aldına kiterep bulmıy. Bu bit siña nindider mähällä idaräsendä eşläüçe hezmätkär genä tügel.

— Bu närsälärne üz küzegez belän kürgän bulsagız, bolay şayartmas idegez, mister Holms. Dimäk, sezneñçä, ser Genriga Londonda yäşäsä dä, Devonşirga kaytsa da barıber bulıp çıga tügelme? Ul kilep citärgä ille minut kaldı. Nişlärgä miña, kiñäş biregez.

— Sezgä häzer keb* yallarga häm işek artında tırmaşuçı spaniyelegezne alıp, vokzalga, Genri Baskervilne karşılarga barırga kiñäş itäm, ser.

— Ä annarı?

— Ä annarımı? Annarı min nişlärgä kirägen uylap betergänçe kötep torırga häm bu turıda berkemgä dä söylämäskä kiñäş birer idem.

— Ä monıñ öçen küpme vakıt kiräk bulaçak?

— Ber täülek. Ägär dä irtägä irtänge säğat unda ser Genri belän monda kilep çıksagız, bik yahşı bulır ide, doktor Mortimer. Anıñ belän tanışırga kiräk miña.

— Yarıy, mister Holms.

Ul kilü vakıtın ciñenä yazıp kuydı da, aptıragan kıyafät belän yak-yagına karana-karana, bülmädän çıgıp kitte.

Beraz torgaç, artınnan çıgıp, Holms aña endäşte:

— Tagın ber sorau birergä mömkinme, doktor Mortimer? — dide ul. — Öräk sazlıkta elegräk tä kürengäläde, didegezme äle?

— Äye, bu turıda öç keşe avızınnan işetkänem bar.

— Ä ser Çarlz vafat bulgannan soñ, andıy hällär bulmadımı?

— Belmim, işetelmäde.

— Rähmät sezgä. Sau bulıgız.

Holms känäfineñ üze yaratkan poçmagına utırdı da rähätlänep yılmaep cibärde. Barı tik üze genä çişä ala

Keb — elekke zamannarda keşelär yörtä torgan yahşı cihazlandırılgan atlı arba.

torgan katlaulı mäsälä oçratsa, şulay yılmaya torgan ide ul.

— Kitäsez dämeni, Uotson?

— Äye, bütän kirägem bulmasa, kitärgä uylıym.

— Yuk, häzergä kirägegez yuk, dustım. Min sezgä eş başlagan vakıtta gına möräcäğat itäm bit. Nindi şäp eş bu! Mondıylar siräk oçrıy! Bredli yanınnan uzganda sugılıp çıgıgız äle, miña ber funt iñ katı tämäke cibärsen. Rähmäten aldan uk äytep kuyam. Kiçkä qadär kaytmaska tırışıgız. Ä kiçen min sezgä bezneñ alda torgan gacäyep kızıklı mäsälä turında rähätlänep üz fikerläremne söylärmen.

här närsäne bizmängä salıp, törle plannar korıp häm alarnı ber-berse belän çagıştırıp utırgan çagında berüze genä kalırga yarata ide ul. Şuña kürä min, köne buyı klubta utırıp, Beyker-stritka kiçke tugızlarda gına kayttım.

İşekne açıp kunak bülmäsenä kersäm, ällä yangın çıkkanmı, dip kurkıp kaldım. Bülmädäge töten aşa hätta lampa utı da köçkä-köçkä genä kürenä ide. Borınga äçe tämäke ise kilep bärelgäç, şiklänülärem şunduk yukka çıktı. Toman pärdäse aşa känäfidä irkenläp utıruçı Holms kürende. Östenä halatın kigän, avızına trubkasın kapkan ide ul. Äylänä-tiräsendä ällä nindi käğaz törgäkläre yata.

— Suık tiderdegezme ällä, Uotson? — dip soradı ul.

— Yuk la, bu agulı tötennän sulış kısıldı.

— Äye, azrak tartkan idem şul.

— Azrak disezme? Sular hava yuk bit monda!

— Alaysa, täräzäne açıgız. Sez köne buyı klubta utırgansız bugay.

— Ay-yay, Holms!

— Şulaymı?

— Şulayın şulay da, läkin sez kaydan...

Ul, minem aptıragan kıyafätemä karap, kölep cibärde.

— Sezneñ samimilekkä şakkatam min, Uotson! Üzemneñ bulır-bulmas sälätemne sezdä tikşerep karau bik küñelle miña. Yeget keşe yämsez, yañgırlı könne uramga çıgıp kitä. Kiçen ul ber tapsız, çip-çista kileş äylänep kayta. Tsilindr häm botinkaları elekkeçä yaltırap tora. Dimäk, ul köne buyı kaydadır utırgan bulıp çıga. Yakın dusları yuk. Kayda bulırga mömkin soñ ul tagın? Şulay tügelme?

— Äye, çınlap ta şulay.

— Küz aldında yatkan küp äyberlärne kürä belmibez äle bez. Sezneñçä, min kayda buldım?

— Köne buyı öydä utırdıgızmı?

— Yuk şul, Devonşirga barıp kaytırga ölgerdem inde min.

— Hıyal kanatındamı?

— Östenä bastıgız. Nikadär genä küñelsez bulsa da, min fäqıyregezgä menä şuşı känäfidä utırıp kalırga häm ike savıt kofe eçep, köne buyı tämäke tartırga turı kilde. Sez kitü belän ük, Stenfordtan dartmur sazlıkları kartasın kaytarttım, häm minem canım kiçkä qadär şul tirädä adaşıp yörde. Ul yaklarnı şaktıy yahşı beläm dip uylıym inde häzer.

— Kartası zur masştablımı?

— Äye, bik zur masştablı. — Ul, kartanıñ ber kisägen sütep, tezläre östenä kuydı. — Menä bezne kızıksındırgan urın. Urtada — Baskervil-holl.

— Urman urtasındamı?

— Äye. Monda narat alleyası kürsätelmägän, läkin min anı undarak, sazlık kırıyında, dip uylıym. Menä bu karaltı-kuralar dustıbız doktor Mortimernıñ ştab-kvartirası urnaşkan Grimpen avılı bula inde. Kürgänegezçä, biş mil äylänä-tirädä berkem dä yäşämi diyärlek. Menä monısı — doktor äytkän Lefter-holl. İsemen yalgışmasam, naturalist Steplton yortı da şunda bulırga tiyeş. Boları — "Taş baganalar" häm "Çerek sazlık" dip atalgan fermalar. Alardan undürt mil arı — Pristaun katorga törmäse. Kartadagı şuşı keçkenä genä noktalar arasındagı bar cir keşe ayagı basmagan sazlıklardan gıybarät. Älege tragediyä uynalgan sähnä şuşı inde. Ul tragediyä, bälki, tagın kabatlanır äle... Monısında inde bezgä dä kayber rollärne başkarırga turı kiler.

— Çınnan da, keşe ayagı basmagan urınnar.

— Sähnä bik äybät cihazlandırılgan. Ägär dä iblisneñ keşelärgä yomışı töşä ikän...

— Dimäk, sez dä bu eştä iblis kulı uynagan dip uylıysız.

— İblisneñ cirdä yöri torgan yärdämçeläre bulmıy diseñme? Eş başlagançı bezgä ike sorauga cavap tabarga kiräk. Berençese: monda çınnan da cinayät kılınganmı? İkençese: bu cinayät nidän gıybarät häm ul niçek eşlängän? Ägär dä doktor Mortimer şiklänüläre aklanıp, monda tabiğattän östen köçlärneñ katnaşı bulıp çıksa, bezgä çigenergä turı kiläçäk. Läkin bolay näticä yasaganga qadär, mömkinleklärneñ barısın da tikşerep çıgarga kiräk. Äydägez, täräzäne yabıyk äle. Nişläpter, tämäke tötene küp cirdä fikerlär dä kübräk kilä. Ä sez bu eş turında uylap karamadıgızmı?

— Köne buyı başımnan çıkmadı.

— Ä nindi fikergä kildegez soñ?

— Butalçık vakıyga.

— Äye, bik üzençälekle häl bu. Mäsälän, ezlärneñ üzgärüen genä alıyk. Nidän bulır dip uylıysız monı?

— Ul barı tik kaysıdır ber ahmaknıñ sorau alu vakıtında äytkän süzlären genä kabatladı. Ni pıçagıma dip ser Çarlz alleyada ayak oçlarına basıp yörsen, di?

— Alaysa, ni bulgan soñ ezlärgä?

— Yögergän ul, Uotson. Kemnänder kaçıp, bar köçenä yögergän. Şulkadär nık çapkan ki, hätta yöräge yarılıp, cirgä yıgılgan.

— Kaçkan disezme? Ä kemnän kaçsın soñ?

— Mäsälä menä şunda da. Kayber mäğlümatlarga karaganda, Çarlz Baskervil, yögerä başlagançı uk, kurkudan akılın cuygan.

— Nigä alay dip uylıysız?

— Anı kurkıtkan närsä sazlık yagınnan kilgän. Ägär min yalgışmasam, barı tik akılın cuygan keşe genä, öyenä taba çapmıyça, kiresençä, öydän çitkä taba yögerä. Sorau alu vakıtında çegän ser Çarlznıñ yärdäm sorap kıçkıruın äytkän. Üze yärdäm sorıy, ä üze bötenläy kire yakka yögerä. Tagın ber mäsälä: bu kiç kemne kötte ikän ul häm oçraşunı nigä dip öydä tügel, ä narat alleyası yanına bilgeläde ikän?

— Sez ul kemneder kötkän dip uylıysızmı?

— Üzegez uylap karagız: olı yäşlärdäge avıru keşe kiçen saf hava sularga çıga — monda şakkatırlık ber närsä dä yuk. Läkin ul könne hava bik suık häm yüeş bula. Ä nigä dip biş, hätta un minut kapka yanında basıp torunıñ kiräge çıktı soñ äle aña? Doktor Mortimer tämäke köle ike tapkır sınıp töşkän, di bit. Süz uñayında äytep ütim, bik iğtibarlı keşe bulıp çıktı bezneñ doktor.

— Ser Çarlz kön sayın şulay yörep kerä torgan bulgan.

— häm kön sayın kapka yanında tuktap torganmı? Bulır mikän? Kiresençä, ser Çarlznıñ sazlıktan çittäräk yörergä tırışuı turında söylilär. Ä bu tönne kemneder kötkän ul anda. häm bu häl irtägä Londonga kitäse könne bulgan. Küräsezme, Uotson, böten närsä ber-bersenä ürelep bara! Äydä, häzer böten eşne kaldırıp torıyk. İrtägä doktor Mortimer belän ser Genri Baskervil kilgäç, uylar närsälärebez küp bulır äle. Rähim itep, skripkanı alıp birsägezçe.

Dürtençe bülek. Ser Genri Baskervil

İrtük torıp tamak yalgap algaç, Holms halatın kide dä kilüçelärne kötä başladı. Kunaklarıbız az gına da soñlamadı — säğat unnı suguga kabinetka, yäş baronetnı iyärtep, doktor Mortimer kilep kerde. Baronetka utız yäşlär tiräse bulır. Urtaça buylı, bazık häm nık gäüdäle, böten kıyafätennän sälamätlek börkep torgan keşe bulıp çıktı ul. Kuyı kara kaşları astında uttay yanıp torgan koñgırt küzläre şaktıy ücät kürende miña. Kileşle itep tegelgän kızgılt körän kostyumı häm cildä yanıp karalgan yöze bu keşeneñ öydä kul kuşırıp utırırga yaratmavı, ä gorur kıyafätle çın dcentlmen buluı turında söyli ide.

— Ser Genri Baskervil, — dip tanıştırdı doktor Mortimer.

— Äye, ul keşe min bulam, — dide baronet. — İñ kızıgı şul, mister Holms, dustım täqdim itmägän bulsa da kiler idem min sezneñ yanga. Törle rebuslarnı çişä aluıgız turında işetkän idem, häm menä bügen irtän şundıy ber başvatkıçka tap buldım.

— Utırıgız, ser Genri. Ägär dä döres añlagan bulsam, Londonga kilgäç, nindider macaraga oçragan bulsagız kiräk?

— Artık iskitärlek närsä dä tügel ul, mister Holms. Küräseñ, kemder şayartmakçı bulgan. Bügen irtän menä şuşı hatnı aldım. İğtibarga layık bulsa, karap çıgıgız.

Ul östälgä konvert kuydı. Sorı käğazle gap-gadi konvert ide bu. "Otel "Nortumberlend", ser Genri Baskervilğä". Ere basma häreflär belän yazılgan bu süzlär yanında "Çarring-Kross" dip, poçta möhere sugılgan. Cibärü vakıtı — ütkän kiç.

— "Nortumberlend" otelendä tuktavıgıznı berärse belä ideme? — dip soradı Holms, sınaulı karaşın kunakka töbäp.

— Yuk. Kayda tuktarga ikänen doktor Mortimer belän oçraşkaç kına häl ittem min.

— Doktor Mortimer üze şunda yäşägänder bit?

— Yuk, tugannarımda yäşim min, — dide doktor. — Ul otelğä barasıbıznı berkem dä belergä tiyeş tügel ide.

— häm, dimäk, kemder sezneñ arttan küzätep yöri. Holms konvert eçennän dürtkä böklängän käğaz çıgardı

da anı açıp östälgä kuydı. Käğaz biteneñ näq urtasında basma süzlärdän yabıştırılgan berdänber cömlä kürende. "Ägär sezgä ayık akıl häm tormış qaderle bulsa, torflı sazlıklardan çittäräk yöregez" digän süzlär bar ide anda. "Torflı sazlıklardan" digäne kara belän, kuldan yazılgan.

— Menä şulay, mister Holms, — dide ser Genri Baskervl, — minem eşlär belän kemneñ şulay kızıksınuın, bälki, sez añlatıp birä alırsız?

— Doktor Mortimer, sezneñçä niçek? Monısında da iblis kulı uynamagandır bit?

— Yugın, yuktır, ser. Läkin bu hatnı tege vakıygada tabiğattän östen köçlär katnaşı buluına ışangan keşe yazuı da mömkin bit.

— Nindi vakıyga ul tagın? — dip korı gına sorap kuydı ser Genri. — Sez, dcentlmennar, minem eşlärem turında üzemä karaganda da häbärdarrak, ahrısı.

— Barısın da añlatırbız, ser Genri. Işanıgız miña, bötenesen belmi torıp, monnan kitmässez sez, — dide Şerlok Holms. — Ä häzergä, kiçä yazılıp, poçta ärcäsenä taşlangan bu säyer häm kızıklı dokumentnı öyränik. Uotson, kiçäge "Tayms" barmı bezdä?

— Bar, änä, poçmakta.

— Kıyın bulmasa, baş mäqalä basılgan biten alıp birsägezçe. — Ul tiz genä küz yörtep çıktı. — "Säüdä ireklege..." Menä digän baş mäqalä! Ber abzatsnı kıçkırıp ukırga röhsät itäsezme? "Kem dä bulsa sez kızıksıngan promışlennost tarmagın proyıktsiyäle tariflar tarafınnan yaklauga alına dip ışandırırga tırışa ikän, andıy keşelärdän çittäräk yöregez. Ägär utravıbızda normal säüdä itü häm yahşı tormış sörü interesları sezgä qaderle bulsa, mondıy sistemanıñ kayçan da bulsa bölgenlekkä kiteräsen ayık akıl belän uylagız". Monısına niçegräk karıysız, Uotson? — dip şatlangan tavış belän soradı Holms. — Menä digän fiker bit, ä?

Doktor Mortimer, ömetsez avıruga karagan kebek itep, Holmska küz taşladı, ä ser Genri Baskervil, närsä inde bu digändäy, sorı küzlären miña töbäde.

— Tarif politikası işe närsälärgä ällä ni teşem ütmi minem, — dide ul, — ämma läkin töp temadan beraz çitkäräk kittek bugay bez.

— Yuk la! Bez bik döres yuldan barabız, ser Genri. Uotson minem metod belän yahşırak tanış, läkin äle ukılgan abzatsnıñ mäğnäsenä ul da töşenep citmägänder, dip kurkam.

— Äye, hat belän bernindi bäyläneşen dä kürmim min anıñ.

— Ä bäyläneş şulkadär zur monda, Uotson dustım, bolarnıñ bersen ikençesennän ayırıp alıp ta bulmıy. "Çittäräk yöregez", "häm", "ägär", "tormış", "ayık akıl", "kaderle bulsa", "sezgä". Bu süzlärneñ kaydan alınganın az gına da çamalıy almıysızmıni?

— İh, şaytan algırı! Sez haklı bit. Kayan kazıp çıgardıgız anı?! — dip soklandı ser Genri.

— Ägär inde haman da şiklänäsez ikän, "çittäräk yöregez" süzläreneñ bergä kiselüenä iğtibar itegez.

— Äye şul... Äye, çınnan da!

— Äytsäm, äytim inde, mister Holms, mondıy närsälärne küz aldıma da kiterä almıy idem min, — dide doktor Mortimer. Anıñ gacäplängän küz karaşı minem dustıma töbälgän ide. — Süzlärneñ gäzitädän kisep alınuın çamalap ta buldı, di. Läkin anıñ kaysı gäzitädän häm, citmäsä, kaysı mäqalädän ikänen yalgışmıyça töp-tögäl äytep birü — bu inde minem akılga sıya torgan närsä tügel. Niçek beldegez sez anı?

— Doktor, minem uylavımça, sez negr baş söyäge belän eskimos baş söyägen ayıra belergä tiyeş.

— Bilgele...

— Niçek itep?

— Bu eştä minem mahirlıknı beläsez bit inde. Ayırması bik zur alarnıñ. Kaş öste dugaları, yöz poçmagı. Baş söyäge tözeleşe...

— Minem dä kayber ölkädä mahirlıklarım bar şul. "Tayms"nıñ baş mäqaläläre basıla torgan şponlı borges belän oçsızlı kiçke gäzitälärneñ sukır şriftları arasındagı ayırma sezneñ negrlarıgız häm eskimoslarıgız ayırmasınnan hiç tä kim tügel, minemçä. Şımçı öçen şriftlarnı ayıra belü — gacäyep kiräk närsä. Oyat bulsa da äytim, yäşräk çagımda bervakıt "Lida Merkuriye" belän "İrtänge häbärlär"ne butagan idem. Läkin "Tayms"nıñ baş mäqaläsen ber närsä belän dä butap bulmıy, häm bu süzlärneñ barı tik şunnan kisep alınuı gına mömkin. Ägär dä inde hat kiçä cibärelgän ikän, dimäk, kiçäge gäzitäne kararga kiräk.

— Alaysa, mister Holms, — dide ser Genri Baskervil, — bu hatnı kemder kayçı belän süzlär kisep yazgan...

— Tırnak kisä torgan kayçı belän, — dip bülderde anı Holms. — Kürdegezme, kayçısı bik kıska bulgan. "Çittäräk yöregez" süzen kisü öçen aña kayçısın ike tapkır çırtlatırga turı kilgän.

— Çınnan da. Kemder bu süzlärne bäläkäy kayçı belän kisep käğazgä...

— Gummiarabik belän yabıştırgan, — dip dävam itte Holms.

— ...gummiarabik belän käğazgä yabıştırgan. Alaysa, "torflı sazlıklardan" digäne nişläp kuldan yazılgan?

— Çönki hat yazuçı bu süzlärne gäzittän tapmagan. Kalgan süzlärne teläsä kaysı mäqalädä oçratırga bula, ä boları bik yış kullanılmıy.

— Töşendek, bik yahşı töşendek. Bu hat turında tagın närsä äytä alır idegez, mister Holms?

— hem, hem... Mäsälän, hat yazuçı bernindi şik tudırmıyça eşlärgä tırışkan. Kürgänegezçä, adres ere basma häreflär belän yazılgan. Läkin "Tayms" kebek mogtäbär gäzitä gadi keşelär kulına siräk elägä. Näticädä, mondıy fiker çıgarırga bula: hatnı ukımışlı keşe yazgan, ämma ul, kayçan da bulsa üzenä şik töşüdän kurkıp, yazuın üzgärtkän, yänäse, mäktüpne nindider ber nadan keşe cibärgän. Annarı, süzlärneñ tigez yabıştırılmavına iğtibar itegez, kayberläre bötenläy yuldan öskä çıgıp tora. Mäsälän, "tormış" süze ällä kaya menep kitkän. Bu inde hat yazuçınıñ iğtibarsız keşe buluın, yäisä dulkınlanuın häm aşıguın kürsätä. Minemçä, ul bik aşıkkan, kabalangan bulsa kiräk, yuksa, şundıy möhim eştä saksızlık kürsätmäs ide. Ägär dä inde aşıkkan ikän, monıñ säbäben belü dä kızık. Kiçä salgan hat ser Genri otelenä bügen barıber kilep citä bit inde. Bälki, ul berärsennän kurıkkandır. Läkin kemnän?

— Bez imeş-mimeşlärgä kerep çumdık bugay, — dide doktor Mortimer.

— Böten mömkinleklärne bizmängä salıp, aradan iñ kulayın saylap alır hälgä kildek, dip äytegez. Üz-üzenä ışanıp eş itkän belgeçlärneñ hıyal cimeşläre dä fän däräcäsenä citep ölgergän bula. Sez, bilgele, bu närsäne barı tik faraz itü dip kenä sanarsız, ämma adresnıñ kaysı da bulsa ber kunakhanädä yazıluına minem imanım kamil.

— Nigä dip alay uylıysız äle?

— Konvertnı yünläbräk karagız. Kaläm ber süzdä ike tapkır törtelgän, citmäsä, şundıy kıska adres yazu öçen dä anı öç tapkır karaga mançırga turı kilgän. Dimäk, kara az bulgan. Kemneñ öyendä şundıy bozık kaläm belän karasız kara savıtı tora inde?! Ä kunakhanälär öçen — bu ğadäti häl. Ägär dä bez Çarring-Kross tiräsendäge barlık kunakhanälärneñ çüp savıtların tikşerep, anda baş mäqaläse kiskälängän "Tayms" gäzitäsen tapsak, hat yazuçı belän dä tanışa alır idek. Tuktagız! Tuktagız! Monısı närsä tagın?

Ul, süzlär yazılgan käğazne küzennän ber-ike dyuym çittäräk totıp, iğtibar belän tikşerä başladı.

— Şunnan närsä?

— Berni dä tügel, — dide Holms häm hatnı östälgä kuydı. — Käğaze çip-çista, bernindi tamgaları da yuk. Bu hattan alırday mäğlümatnı alıp beterdek bugay inde. Ser Genri, Londonga kilgäç, berär säyer hälgä tap bulmadıgızmı?

— Andıy närsä bulmadı, mister Holms.

— Artıgızdan beräü dä şımçılık itmädeme?

— Nindider macaralı romanga oçradım bugay min, — dide kunagıbız. — Kem şımçılık itsen inde minem arttan?

— Beraz kötegez, bu turıda söyläşerbez äle. Ä häzergä uylap karagız: şulay uk ber dä äyter süzegez yukmıni?

— Sezgä ni kiräkter bit?

— Ğadäti tormış agışınnan az gına bulsa da çitkä taypılgan teläsä nindi vakıyga kızıksındıra mine.

Ser Genri yılmaep kuydı.

— Böten balaçagım häm yäşlek yıllarım Kuşma Ştatlar belän Kanadada ütte minem, şuña kürä Angliyädäge goref-gadätlär belän bigük tanış tügelmen. Belmim, bälki, sezdä hiç kötmägän cirdän ber başmagımnıñ yugaluı ğadäti häl sanaladır.

— Ber başmagıgız yugaldımı?

— Dustım minem, — dip süzgä kuşıldı doktor Mortimer, — başmaknı berär cirgä tıgıp kına kuygannardır! Tabılır ul. Mister Holmsnı şundıy vak-töyäk belän borçıp torunıñ kiräge bar mikän?!

— Berär säyer hälgä tap bulmadıgızmı? — dip üze soradı bit.

— Äye, äye, — dide Holms. — Teläsä nindi vak-töyäk tä kızıksındıra mine. Dimäk, başmagıgız yugaldı?

— Äye... Bälki, anı çınnan da yalgış berär cirgä tıgıp kuygannardır. Kiç belän min anı işek töbenä çıgarıp kuygan idem, irtän torsam, anda sıñar başmak kına. Cıyıştıruçı yünläp berni dä äytä almadı. Şunısı kızganıç, min alarnı äle genä Strendta algan idem. Kiyep karap ta bulmadı.

— Ör-yaña başmaknı çistartırga birdegezme?

— Açık-kızgılt töse oşamadı. Şuña karañgırak töskä buyarga kuşkan idem.

— Dimäk, Londonga kilü belän sez başmak alırga kittegez?..

— Bolay, kibetlärne karap yördem. İptäşkä doktor Mortimernı da çakırdım. Zur pomeste hucası bulırga cıyınasıñ ikän, ös-başnıñ da şuña yaraklısın yünätergä kiräkter bit. Könbatışta yäşägändä kiyem-salımga artık iğtibar itmädem min. Bütän äyberlär belän bergä altı dollar hakka şuşı başmaknı da algan idem, kiyärgä genä nasıyp bulmadı.

— Ägär dä bu urlaşu bulsa, mäğnäsez urlaşu, — dide Şerlok Holms. — Döresen äytim, doktor Mortimer belän kileşäm min: başmagıgız tabılır.

— Ä häzer, dcentlmennar, — dip kıyu gına süz başladı baronet, — üzem yünläp belmägän närsä turında süz kuyırtunı tuktatırga vakıt citmäde mikän! Bu süz botkasın ber yakka kuyıp, eşneñ närsädä ikänen añlatsagız ide.

— Bik urınlı taläp, — dip kileşte Holms. — Doktor Mortimer, minemçä, bezgä söylägän närsäne ser Genriga üzegez citkerersez bit.

Täqdimne işetep kuangan gıylem iyäbez, kesäsennän kulyazma belän gäzitä çıgarıp, kiçäge hikäyäten süzgä-süz söyläp birde. Ser Genri gacäplänüennän vakıt-vakıt doktornı bülenergä mäcbür itsä dä, iğtibar belän tıñladı.

— E-he, bik yahşı miras kalgan ikän miña, — dide ul, hikäyätne tıñlap betergäç. — Et turında balaçakta uk işetkänem bar ide. Bu rivayätne bezneñ ğailädä bik yış söylilär ide, ämma bügenge köngä qadär min aña az gına da iğtibar itmädem. Ä abıyımnıñ ülemenä kilgändä, monısı bötenläy başımnı äyländerep cibärde, äle haman berni añlamıy toram. Minemçä, sez üzegez dä kemgä möräcäğat itärgä belmi torasızdır. Polismen kiräkme, ällä ruhanimı monda?

— Östenä bastıgız.

— Citmäsä — älege dä bayagı hat. Bu vakıygalarga katnaşı bar bulsa kiräk anıñ.

— Hattan kürengänçä, torflı sazlıktagı hällär bezgä karaganda yahşırak tanış bulsa kiräk aña, — dide doktor Mortimer.

— häm bu "kemder" sezne yakın kürä, ahrısı, — dide Holms. — Yuksa, kurkınıç turında kisätep tormas ide.

— Ä, bälki, kemgä dä bulsa mine Baskervil-holl öräklärennän kurkıtu kiräkter? Kurkır da kaytmıy kalır, dip uylıydır ul keşe.

— Alay da buluı mömkin... Şundıy kızık häm katlaulı mäsälä täqdim itüegez öçen rähmät sezgä, doktor Mortimer. Häzer inde, ser Genri, ügezne — mögezennän, digändäy, töp närsäne häl itik: Baskervil-hollga kaytırga yarıymı sezgä, yukmı?

— Ä nigä kaytmaska di äle?

— Minemçä, bu uyın eş tügel.

— Monda nindi kurkınıç närsä bar soñ — bezneñ ıru örägeme, ällä keşelärme?

— Menä şunı açıklarga kiräk tä inde.

— Tämug kisäveme anda, keşelär yırtkıçlıgımı — närsä bulsa da bulır — barıber monda kalmıym min. Üzemneñ näsel-näsäbem yäşägän yortka kaytam. Katgıy kararım — şul. — Anıñ kuyı kara kaşları ber sızıkka kuşıldı, kara-kuçkıl yözenä alsulık yögerde. Kıyafätendä Baskervillär tiskärelege çagılıp kuydı. — Sez söylägän närsälär turında fiker tuplarga ölgermädem äle. Alda nilär eşlisen alay ciñel genä häl itep bulmıy bit ul. Berär säğatkä yalgız kalıp, baş vatarga turı kiler, ahrısı. Menä şulay, mister Holms. Häzer — unikençe yartı, min kunakhanägä kaytam. Ägär dustıgız Uotson belän säğat ikelärdä töşke aşka kilep çıksagız niçek bulır ikän? Ul vakıtka berär fikergä kilermen dip uylıym.

— Sez niçek uylıysız, Uotson?

— Min... riza.

— Alaysa, kilerbez. Keb çakırtıykmı?

— Yuk, azrak cäyäü yörergä, bu söyläşüdän aynırga kiräk.

— Dimäk, säğat ikedä oçraşabız. Sau bulıp torıgız. Kunaklarıbız baskıç buylap töşep kittelär, annarı

astagı işekneñ açıp-yabılganı işetelde. Holmsnı alıştırıp kuydılarmıni — anıñ alcıgan kıyafäte şunduk yukka çıktı.

— Uotson, tizräk kiyenegez, tizräk! Ber sekundnı da yugaltırga yaramıy.

Kerä-kereşkä halatın sala-sala, ul üz bülmäsenä uzdı häm ike-öç minuttan, syurtugın kiyep, kire äylänep tä çıktı.

Yögerä-yögerä baskıç buylap töşep kittek. Bezdän ike yöz adım çaması aldarak doktor Mortimer belän Baskervil kürende. Oksford-strit yagına taba yul tota ide alar.

— Kuıp citäbezme?

— Yuk, yuk, dustım! Sezgä — niçekter, miña sezneñ belän baruı bik tä rähät. Duslarıbız haklı: mondıy könne cäyäü yörü — üze meñ läzzät.

Ul adımın tizlätte, häm ozaklamıy älege kunaklarıbız belän bezneñ ara bermä-ber kıskardı. Şul aranı saklap alar artınnan Oksford-stritka, annarı Ridcent-stritka borıldık. Kibet yanında tuktap, ser Genri belän doktor Mortimer vitrinanı küzätä başladılar, Holms ta tuktap kaldı. Ber mizgel ütügä, ul kanäğat tavış belän kinät kenä hm-hm, dip kuydı. Anıñ iğtibarlı karaşı yünälgän yakka karap, min karşıda toruçı kebnı kürdem. Anıñ täräzäsennän ber keşe şäüläse çagılıp kitte. Annarı keb akrın gına kuzgaldı.

— Menä şuşı närsä kiräk tä inde bezgä, Uotson! Kittek. Kürep kalıp bulmasmı üzen.

Näq şul vakıtta kebnıñ yan-yak täräzäsendä kuyı kara sakal kürenep kitte, häm kemneñder utlı küzläre bezgä sınaulı karaş taşladı. Annarı öske täräzä açıldı, yulçı keb yörtüçegä nider kıçkırdı, häm keb Ridcent-strit buylap tomırılıp çabıp kitte. Holms, ekipac ezläp, yak-yagına karandı, läkin, kızganıçka karşı, buş ekipaclar yuk ide. Ul artık uylap tormadı, halık törkemen yıra-era, küzdän yugalıp baruçı keb artınnan yögerde.

— Şaytan algırı! — dide ul, süzlärne teş arasınnan kısıp çıgarıp. Minem yanga kilgändä anıñ yöze ap-ak bulgan ide. — Barıp çıkmadı bit! Uotson, Uotson, barına da üzem ğayeple! Ägär sezdä namus digän närsä bulsa, minem uñışlarım belän bergä bu hatamnı da yılyazmagızga terkäp kuyarsız dip uylıym.

— Nindi keşe ul?

— Başıma da kiterä almıym.

— Şımçımı?

— Äye, küräseñ, Londonga kilü belän ük, Baskervilne kemder küzätügä algan bulsa kiräk. Yuksa, anıñ "Nortumberlend" otelenä tuktaganın kayan belerlär ide?.. Min bolay uyladım: ägär dä anı berençe könne küzätkännär ikän, dimäk, kiläçäktä dä küzdän ıçkındırmayaçaklar. Doktor Mortimer üzeneñ rivayaten ukıganda, ike tapkır täräzä yanına kilep kitüemne sizgänsezder bit?

— Äye, kürdem.

— Öy tiräsendä berärse selkenep yörmime ikän dip kızıksıngan idem, läkin şikle keşe kürenmäde. Häyläkär keşe bulsa kiräk ul, Uotson. Äle bügenge köngä qadär bu mätäveklärdän çıga almasak ta, min monda kemneñder bik uylap, plan belän eş itüen sizep toram. Duslarıbız çıgıp kitü belän, artlarınnan yukka yögermädem min. Alarnı saklap yörüçe külägäne eläkterergä uylagan idem. Ä ul häyläkärneñ cäyäü terkeldärgä kıyulıgı citmägän, kebta barsañ, keşe dä kürmi, şunıñ östenä kiräk çakta artta kalırga, yäisä uzıp kitärgä dä bula bit. Anıñ metodında tagın ber uñay yak bar: ägär bezneñ kunaklar kebka utırgan bulsa da ul alarnı küzdän yugaltmas ide. Tik şulay da bu metodnıñ ber yomşak urının küräm min.

— Keb yörtüçeme?

— Näq üze.

— İ-ih, nomerın karap kalmaganbız bit!

— Uotson duskay! Bilgele, bu urında maktanır närsäm yuk, läkin çınnan da şul nomerga küze töşmägänder dip uylıysızmı mine? Rähim itep istä kaldırıgız: ike meñ cide yöz dürt. Häyer, monıñ bezgä häzer kiräge dä şulkadär genä.

— Tagın ni eşli ala idek soñ bez?

— Anı kürügä, min, tuktap-nitep tormıyça, uramnıñ karşı yagına çıgıp, keb yallarga häm äkren genä küzätep barırga tiyeş idem. Turı otelğä barıp, alarnıñ kilgänen kötep yatsam, tagın da yahşırak bulası bit. Bu serle keşe Baskervilne işek töbenä qadär ozata kilgäç, bez annarı anıñ üz metodı belän ük küzätä barıp, önen tabar idek. Ä ul urınsız kabalanuımnı şulkadär osta faydalandı ki, min häzer närsä eşlärgä dä belmim inde.

Bez söyläşä-söyläşä äkren genä Ridcent-strit buylap atladık. Doktor Mortimer belän ser Genri küzdän yugaldılar.

— Alar artınnan küzätüneñ mäğnäse yuk inde häzer, — dide Holms. — Külägäläre yugaldı häm başka kürenmäs tä inde. Kuldagı çıpçıknı yahşılabrak öyränergä turı kiler... Ul keşeneñ yözen yünläp kürä aldıgızmı sez?

— Yözen — yuk, ä sakalın kürdem.

— Min dä... Alaysa, anıñ sakalı yasalma bulırga tiyeş. Şundıy hätär eşkä çıkkanda akıllı keşe üz kıyafäten üzgärtmi kalmıy ul. Äydä, monda kerik äle, Uotson.

Holms yomışçılar kontorasına taba borıldı. İşekne açıp kerügä, kontora başlıgı koçagın cäyep aña taba atladı.

— Äy-häy, Uilson, kürgänemçä, sez minem keçkenä genä yärdämemne dä onıtmagan bulsagız kiräk!

— Äy, ser, onıtırlıkmıni anı! Sezneñ alda namusımnıñ saf buluı, hätta isän kaluım öçen dä burıçlı min.

— Arttırasız, dustım, arttırasız! Häterlisezme, sezneñ eşne tikşergändä Kartrayt isemle malay şaktıy mahirlık kürsätkän ide.

— Äye, ser, häzer dä mindä eşli ul.

— Çakıra almassızmı anı? Rähmät, rähmät. Menä bu biş funtnı dä vaklap bulmas mikän?

Kontora başlıgı çakıruga, undürt yäşlek akıllı yözle, citez häräkätle malay çıktı. Soklanulı karaşın ataklı şımçıga töbäp, ul bezneñ karşıga kilep bastı.

— Miña "Kunakhanälär beleşmäse" birsägezçe, — dide Holms. — Rähmät. Menä, Kartrayt, karagız, Çarring-Kross rayonındagı yegerme öç kunakhanä isemnäre bu. Küräsezme?

— Äye, ser.

— Şularnıñ barısın da çirattan yörep çıgarsız.

— Bula ul, ser.

— Başta şveytsarlarga berär şilling birersez. Menä sezgä yegerme öç şilling.

— Bula ul, ser.

— Kiçä kärcinnärdän taşlangan çüpne kararga kirägen äytersez. Ber bik möhim telegrammanı yalgış adreska cibärgännär häm anı hiçşiksez tabarga kiräk, dip añlatırsız. Töşendegezme?

— Äye, ser.

— Bilgele, şveytsarlar sezne cıyıştıruçı yanına cibärerlär, alarga da berär şilling törtersez. Menä tagın yegerme öç şilling. Yegerme öç oçraknıñ yegermesendä kärcinnärdäge çüp-çar çıgarıp taşlangan, yäisä yandırılgan bulır. Läkin kalgan öç kunakhanädä çüp öyeme kürsäterlär häm sez şunnan menä bu bitne ezläp kararsız. Kiräk bula kalsa dip, menä tagın un şilling biräm. Kiçen, eşneñ niçek baruı turında äytep, miña Beyker-stritka, telegramma sugıgız... Ä häzer, Uotson dustım, bezgä ike meñ cide yöz dürtençe nomerlı keb hucası turında soraşıp, telegramma biräse genä kaldı. Annarı, töşke aşka qadär Bond-strittagı berär kartina galereyasına kerep çıgarbız.

Bişençe bülek. Özelgän öç cep

Şerlok Holmsnıñ eş turındagı uylardan arına ala torgan gacäyep ber säläte bar ide. Belğiyä rässamnarı äsärlären karaganda, ul şulkadär onıtıldı ki, ike säğat buyına bayagı säyer hällärne ber genä tapkır da isenä töşermäde. Sänğat ölkäsendä bigük zur belgeç bulmasa da, ul kartina galereyasınnan "Nortumberlend" otelenä qadär gel rässamnar turında söyläp bardı.

— Ser Genri Baskervil sezne östä kötä, — dide vestibyul decurnıyı. — Kilü belän üze yanına ozatıp kuyarga kuştı.

— Sez miña kunakhanädä yäşäüçelär isemlegen kürsätä almassızmı? — dip soradı annan Holms.

— Rähim itep karagız, ser.

— "Baskervil" familiyäsennän soñ kenägädä tagın ike keşe yazılgan ide: "Teofilius Dconson, ğailäse belän, Nyukasldan" häm "Missis Oldmor, asravı belän, Eltonnan".

— Minem iske tanışım tügel mikän bu Dconson? — dide Holms decurnıyga. — Advokatmı ul, annarı çal çäçle häm beraz aksap yörmime?

— Yuk, ser. Mister Dconson — kümer şahtaları hucası, yäşe dä sezneke çamasında gına bulır.

— Dimäk, advokat tügel?

— Tügel, ser. Mister Dconson bezdä bik yış kunak bula.

— Şulaymı? Alaysa, bähäsläşmim. Missis Oldmor... Bu familiyäne kaydadır işetkänem bar. Töpçenüem öçen gafu itegez, ämma kayçakta ber tanışıñnı ezläp, ikençesenä tap bulasıñ bit.

— Missis Oldmornıñ sälamätlege naçar, ser. Anıñ ire kayçandır Gloster merı bulgan. Şähärgä kilgändä, barı tik bezdä genä tuktala ul.

— Rähmät sezgä. Başka berär hanım belän butaganmındır, ahrısı... Bu töpçenep toru bezgä ber bik möhim närsäne açıklarga yärdäm itte, Uotson, — dip pışıldadı Holms baskıç buylap öskä mengändä. — Dustıbız artınnan şımçılık itüçelärneñ bu kunakhanädä yäşämäven tögäl beläbez inde häzer. Dimäk, ser Genrinıñ här adımın küzätep yörüçe bu keşelär şulay uk anıñ küzenä kürenergä dä kurkalar ikän. Bu närsä bik küpne söyli, dustım.

— Mäsälän?..

— Mäsälän, menä... Tuktagız! Närsä buldı, dustım? Öske mäydançıkka menep citügä, karşıbızga ser Genri

Baskervil atılıp çıktı. Açudan kızarıngan, bürtengän, kulında — iskerep, tuzanlanıp betkän sıñar başmak. Yarsudan hätta tele körmäklänä ide anıñ. Annarı ul Amerika aktsentı belän cikerenergä totındı. İrtän çıp-çista inglizçä söyläşkän ide, yugıysä.

— Bu kunakhanädä ällä yülärgä sanıylarmı mine? — dip kıçkırdı ser Genri. — Üzemnän kölärgä irek birmäm! Ägär dä bu küsäk başmagımnı tabıp birmäsä, cäncal kuptaram! Uyın-kölkene üzem dä yaratam min, mister Holms, ämma mondagı kämitçelär beraz arttırıp cibärä başladılar.

— haman tapmadıgızmıni äle?

— Tapmadım, läkin tapmıyça barıber tınıçlanmayaçakmın.

— Sez kızgılt-körän töstäge başmak digän idegez tügelme soñ?

— Äye, ser. Menä häzer inde karasın...

— Närsä? Äle genä sizdegezme monı...

— Şulay şul! Nibarısı öç par ayak kiyemem bar ide: kızgılt-körän töstäge yaña başmak, kara töstäge iske başmak häm menä bu — ayagımdagı — laklangan tufli. Kiçä kiç kızgılt-körän töstägese yugalgan ide, menä bügen karasın çälderdelär... Taptıgızmı? Sezdän sorıym! Närsä küzegezne mıltıktay itep torasız?

Mäydançıkka kurka-kurka gına decur nemets çıktı:

— Yuk, ser. Bötenesennän soraşıp çıktım, berkem bernärsä belmi.

— Alaysa, tıñlagız: yä kiçkä hätle başmaknı tabasız, yä bulmasa min, başlıgıgızga barıp, kunakhanägezne bügen ük taşlap kitäsemne äytäm.

— Başmagıgız tabılır, ser... Işanıgız miña, tabılır... Az gına sabır itegez, ser.

— İsegezdä totıgız, monısı — soñgı tapkır. Sezneñ bu karaklar oyasında üz-üzemne talatıp torasım yuk!.. Mister Holms, şundıy vak-töyäk belän borçuım öçen gafu itegez inde...

— Mondıy vak-töyäk öçen borçılırga da bula.

— Alay uk tügelder dä inde, tügelen...

— Bu närsä turında üzegez ni uylıysız soñ?

— Ni uylarga da belmim inde häzer. Gomeremdä bu qadär mäğnäsez häm säyer hälgä oçraganım yuk ide äle.

— Säyer häl... Çınnan da... — dip uyçan gına äytep kuydı Holms.

— Ä sez moña ni diyär idegez?

— Min üzem berni dä añlamıym äle. Bik butalçık närsä bu, ser Genri. Ägär dä monı abıyıgız üleme belän bäyli kalsak, min oçına çıkkan ataklı biş yöz "macara"nıñ biş yözennän dä katlaulırak bulaçak bu. Läkin minem kulda berniçä cep oçı bar inde, häm alarnıñ berse bezne hiçşiksez kiräkle urınga alıp barıp çıgar dip uylıym. Yalgış cepkä çualıp, beraz vakıt yugaltuıbız da bar, läkin kiräkle cep oçın tabarbız.

Dürtebez ber östäl artına utırıp, bik küñelle genä tamak yalgap aldık. Älege vakıygalar da berazga onıtılıp tordı. Barı tik bülmägä kergäç kenä, Holms Baskervilneñ uy-niyätlären soraştıra başladı.

— Baskervil-hollga kitäm.

— Kayçan?

— Atna azagında.

— Döres karar kılgansız, — dide Holms. — Häzer inde Londonda sezneñ arttan şımçılık itülärenä hiç tä şigem yuk. Läkin bu qadär zur şähärdä alarnıñ nindi keşe ikänen dä, sezne ni öçen küzätülären belü dä bik kıyın eş. Ägär dä alar yaman niyät belän yörilär ikän, bez sezne kurkınıçtan berniçek tä aralap kala almayaçakbız. Doktor Mortimer, bügen irtän, minem yannan çıgıp kitkännän soñ, artıgızdan küzätep bargannarın sizdegezme?

Doktor Mortimer dert itep kuydı.

— Küzätep bardılar, disezme? Kem küzätte?

— Kızganıçka karşı, monısın äytä almıym.

Dartmurdagı kürşeläregez yäisä tanışlarıgız arasında mähabät kara sakallı keşe yukmı?

— Yuk... bugay... tukta... Äye, äye... Ser Çarlz hezmätçese Berrimornıñ sakalı...

— He! Ä kayda ul häzer?

— Baskervil-hollda. Öyne karap kaldı.

— Çınnan da anda mikän ul häzer? Bälki, Londondadır? Beleşergä kiräk.

— Niçek beleşep bula soñ?

— Telegraf blankısı biregez äle. "Ser Genrinı karşılarga bar närsä dä äzerme". Adresın bolay yazabız: "Baskervil-holl, mister Berrimorga". Sezneñ iñ yakın telegraf kaysı tirädä anda? Grimpendamı? Bik şäp! İkençe telegrammanı Grimpenga, kontora başlıgı isemenä cibäräbez: "Berrimorga atalgan telegrammanı üz kulına tapşıruıgıznı sorıybız. Öydä bulmasa, Nortumberlend otele ser Genri Baskervilğä kire cibäregez". Menä şulay. Kiç citügä bez Berrimornıñ Devonşirda barmı-yukmı ikänen beläçäkbez.

— Bik äybät, — dide Baskervil. — Ä ul Berrimor nindiräk keşe, doktor Mortimer?

— Pomeste upravlyayuşiyenıñ ulı. Ätise vafat buldı inde. Berrimornıñ Baskervil-hollda yäşäüçe dürtençe buını inde ul. Belgänemçä, üze dä, hatını da menä digän keşelär.

— Şuña da karamastan, — dide ser Genri, — Baskervil-holl hucasız torgan çakta bu keşelärneñ ber kaygısız, mäşäqatsez kön kürep yatularına imanım kamil.

— Anısı şulay.

— Ser Çarlzdan Berrimorga beraz miras kaldımı? — dip soradı Holms.

— Hatını belän ikesenä bişär yöz funt...

— He! Bu turıda alar başta uk belä ideme?

— Äye. Ser Çarlz, ülä-nitä kalsam dip, ber närsäne dä yäşermiçä söylärgä yarata ide.

— Kızık närsä.

— Ser Çarlzdan miras algan keşelärgä şik töşermässezder bit. Miña da ber meñ funt kaldırdı ul, — dide doktor Mortimer.

— Şulaymı? Tagın kemgä kaldırdı?

— Vasıyätnamädä izgelek maksatlarına şaktıy zur gına summa häm törle keşelärgä beraz vak-töyäk kürsätelgän ide. Ä miras tulısınça ser Genriga kaldı.

— Küpme soñ ul miras?

— Cide yöz kırık meñ funt.

Holms gacäplänüdän kaşların sikertep kuydı.

— Şundıy zur mölkät turında süz baruına şigem yuk ide minem, — dide ul.

— Ser Çarlznıñ bay keşe ikäne bilgele ide, läkin bu mölkätneñ külämen kayber kıymmätle käğazlär belän tanışkaç kına beldek. Mirasnıñ gomumi bäyäse millionga citä.

— İ, allam! Mondıy zur kalca öçen utka kerergä dä bula şul. Sezgä tagın ber soravım bar, doktor Mortimer. Mäsälän, bezneñ yäş dustıbız belän ber-ber häl bula kalsa?.. Bigük küñelle süzlär tügel, tügelen, läkin sez mine gafu itegez... Andıy oçrakta pomeste kemgä kalaçak?

— Ser Çarlznıñ enese ser Rodcer buydak kileş dönya kuyu säbäple, Baskervil-holl alarnıñ çıbık oçı tugannarı Desmondlarga küçäçäk. Dceyms Desmond — şaktıy zur yäşlärdäge keşe inde. Üze ruhani bulıp hezmät itä, Vestmorlendta yäşi.

— Rähmät. Bik kızık närsälär bu, bik kızık. Ä mister Dceyms Desmond belän oçraşırga turı kilgäne yukmı sezgä?

— Bar, kayçandır ser Çarlz yanına kilgän ide ul. Bik tä mogtäbär kıyafätle, tel-teş tidermäslek keşe. Äle dä häteremdä, ser Çarlz aña beraz yärdäm kılmakçı bulgan ide, ä ul, küpme genä ügetläsä dä, kırt kisep karşı töşte.

— häm ser Çarlznıñ bar mölkäte şundıy tıynak keşe kulına küçü mömkinlege bar ideme?

— Näseldän-näselgä küçep kilgän pomeste gına aña kalır ide. Ä kalgan böten baylık — ser Genri mölkäte. Akçanı kaya kuyu anıñ eşe inde.

— Ä sez vasıyät yazdıgızmı inde, ser Genri?

— Yuk, mister Holms, vakıt çıkmadı: bu närsälär belän kiçä genä tanıştım bit äle min. Ämma läkin akçanı pomeste belän tituldan ayırırga yaramıy dip sanıym. Märhüm abıyım da şundıy fikerdä bulgan. Baskervil-hollnıñ hucası mölkätsez-nisez genä anıñ elekke danın niçek kaytarsın inde?! Yort häm hucalık yanında akça da bulırga tiyeş.

— Bik döres. Şulay itep, ser Genri min dä sezne bersüzsez Devonşirga yul totarga tiyeş dip sanıym. Läkin hiç tä üzegezne genä cibärergä yaramıy anda.

— Doktor Mortimer minem belän kayta bit.

— Läkin doktor Mortimernıñ üz eşe dä küp, citmäsä, ul Baskervil-holldan berniçä mil çittä yäşi. Yuk, doktor berniçek tä yärdäm itä almıy, härçak yanıgızda bula torgan ışanıçlı keşe kiräk sezgä.

— Mister Holms, üzegez bara almıysızdır bit?

— Ägär dä başka çara kalmasa, niçek bulsa da kilep çıgarmın min. Kürep torasız bit, eşem şulkadär küp, ozak vakıtka Londonnan kitärgä hiç tä mömkinlek yuk. Mäsälän, menä häzer Angliyäneñ iñ mogtäbär keşelärennän berse kortkıçlar kulına eläkkän häm anıñ yamanatı çıgudan barı tik min genä kotkara alam. Yuk, yuk, Dartmurga kitärgä yaramıy miña.

— Üzegezneñ urınga kemne täqdim itäsez soñ? Holms kulın minem iñ östemä kuydı:

— Ägär dä üze karşı kilmäsä, iñ avır minutta da yärdäm itä alırday keşe yanıbızda tora. Anıñ yahşılıkların küp märtäbä sınap kararga turı kilde inde miña.

Bu täqdim minem öçen ayaz könne yäşen sukkanday buldı, läkin Baskervil, cavabımnı da kötmiçä, kulımnı kısıp selkergä totındı.

— Doktor Uotson, rähmät sezgä, bik zur rähmät! — dide ul. — Hälemne beläsez bit, ägär dä Baskervil-hollga barıp, beraz yäşäsägez, yahşılıgıgıznı gomeremdä onıtmas idem!

Macaralar härvakıt üzenä tartıp tora mine, ä inde Holmsnıñ süzläre häm baronetnıñ şulay inälep çakıruı küñelemne bötenläy erette.

— Bik rähätlänep barırga rizamın, — didem min. — häm anda vakıtnı buşka uzdırmam dip uylıym.

— Sez miña andagı hällärne enäsennän-cebenä qadär häbär itep torırsız, — dide Holms. — Ä iñ hälitkeç vakıtta— andıy vakıt hiçşiksez kiläçäk — sezneñ eşlär belän üzem citäkçelek itärmen. Şimbä könne yulga çıksagız da bula dip uylıym.

— Sez rizamı, doktor Uotson?

— Riza.

— Dimäk, andıy-mondıy häl bulmasa, şimbä kön un da utızdagı poyızd belän Paddington vokzalınnan säfär çıgabız.

Çıgıp kitärgä dip torıp baskaç, ser Baskervil kinät kenä kıçkırıp cibärde häm poçmaktagı şkaf astınnan tantanalı kıyafät belän kızgılt-körän töstäge başmak tartıp çıgardı.

— Menä ul yugalgan närsä!

— Kalgan tabışmaklar da şulay ciñel genä çişelsen ide! — dip äytep kuydı Şerlok Holms.

— Şulay da bik säyer äle bu, — dip süz kattı doktor Mortimer. — Äle aşar aldınnan gına böten bülmäne aktarıp çıkkan idem bit.

— Min dä... — dide Baskervil. — Ezlämägän cir kalmadı. Başmak yuk ide.

— Dimäk, bez aşagan arada cıyıştıruçı kertep kuygan anı.

Nemetsnı çakırıp kiterdelär, läkin ul yünle-başlı ber närsä dä äytä almadı. Şulay itep, älege mäğnäsez tabışmaklar çılbırına tagın ber buın östälde. Äle ser Çarlznıñ hävefle ülemen iskä almaganda da, şuşı ike kön eçendä ällä niçä butalçık vakıyga bulıp aldı: gäzitä süzlärennän kisep yazılgan hat, kebtagı sakallı keşe, başta yaña, annarı iske başmak yugalu häm, nihayät, yañası tabılu.

Beyker-stritka kaytıp citkänçe Holms ber süz dä däşmäde. Cıyırılgan kaşlarına häm ber noktaga töbälgän küzlärenä karaganda, ul da minem kebek älege säyer häm bäyläneşsez vakıygalarnı ber tärtipkä salırga tırışıp utıra ide kebek. Könneñ kalgan öleşen Holms kabinetında tämäke tartıp ütkärde. Närsä turındadır bik birelep uylıy ide ul.

Aşar aldınnan bezgä ike telegramma kiterdelär. Berençesendä:

"Äle genä häbär ittelär — Berrimor öydä. Baskervil", ikençesendä: "Egerme öç kunakhanäne yörep çıktım, kızganıçka karşı, "Tayms"nıñ kiskälängän biten taba almadım. Kartrayt", — dip yazılgan ide.

— Menä ike cep özelde, Uotson. Gel kiregä taba bargan eştän yahşısı yuk inde. Andıy çakta uyınnıñ tämen belä başlıysıñ, ciñ sızganıp totınasıñ. Äydä, alaysa başka ez belän barıp karıyk.

— Tege sakalbaynı yörtkän keb hucası bar bit.

— Äye şul. Berketmälär kontorasınnan anıñ familiyäsen häm adresın soratkan idem, häm menä häzer şuña cavap alsak, ber dä gacäp bulmas ide.

Şulvakıt kıñgırau şaltıradı häm hätta Holmsnı da gacäpkä kaldırıp, bülmägä äzmäver gäüdäle... keb hucası kilep kerde.

— Kontorada menä şuşı adresta yäşäüçe keşe ike meñ cide yöz dürtençe nomer turında soraştı, dip äyttelär... Cide yıl eşläp, minnän zarlanıp kilüçe yuk ide äle. Gayıbem bulsa, yözgä bärep äytsennär, didem dä üzem kilergä buldım.

— Ber gayıbegez dä yuk sezneñ, — dide Holms. — Ägär dä soravıma cavap birsägez, üzem yartı soveren* birergä uylap toram.

— Biräm digän kolına, çıgarıp kuyar yulına, — dip, kölemseräp kuydı keb hucası. — Nindiräk sorau ul, ser?

— İñ elek familiyägez belän adresıgıznı äytsägez ide. Kiläçäktä kiräge çıga-nitä kalsa, dim.

— Dcon Kleyton, adresım — Boro, Tarpi-strit, öçençe yort. Kebnı Vaterloo vokzalı yanında, Şipli-Yardta, totam.

Şerlok Holms bolarnıñ barısın da yazıp aldı.

— Ä häzer, Kleyton, bügen säğat unnarda menä şuşı yortnı küzätkän häm annarı Ridcent-stritka qadär ike dcentlmennı "ozata bargan" passacirıgız turında söyläsägez ide.

Keb hucası Holmska gacäplängän karaş taşladı. Küräseñ, beraz kauşap kitte bugay ul.

— Närsä söylärgä inde, üzegez dä minnän kim belmisez bit, — dide ul. — Passacir miña şımçı ikänen äytte, häm bu turıda söylänep yörmäskä kuştı.

— Menä şulay, akıllım, eşlär bik citdi monda, häm sez minnän berär närsäne yäşerergä teläsägez, bik avır hälgä yulıguıgız bar. Dimäk, ul üzen şımçı dide?

— Äye, ser.

— Ä kayçan äytte ul monı?

— İsäp-hisapnı özgändä.

: Soveren — akça berämlege.

— Tagın berär närsä äytmädeme?

— Familiyäsen äytte.

Holms miña täkäbber karaş taşladı.

— Familiyäsen disezme? Bik saksız keşe ikän. İseme niçek inde?

— Anıñ iseme, — dide keb hucası, — mister Şerlok Holms.

Keb hucasınıñ cavabı Holmsnı bötenläy çıgırınnan çıgardı. Gomeremdä anıñ mondıy çagın kürgänem yuk ide. İke minut çaması ul ber süz äytä almıy tordı, annarı şarkıldap kölep cibärde.

— Utırttı bu bezne, Uotson! Töpsez köymägä utırttı! — dide ul. — Şerlok Holms disezme anı?

— Äye, ser, üze şulay dip äytte.

— Bik tä şäp! Häzer söyläp biregez inde: kayda utırdı ul sezgä häm annarı nilär buldı.

— Säğat unınçı yartılarda Trafalğar-skverda tuktattı ul mine. Tuktattı da: "Min şımçı", — dide, ägär dä böten süzlären tıñlap yörsäm häm soraştırıp tilmertmäsäm, ike gineya* birergä väğdä itte. Andıy akçadan kem baş tarta inde? Min anı "Nortumberlend" kunakhanäsenä alıp kildem. Kunakhanädän ike dcentlmen çıktı häm alar, bircadan keb çakırıp, kayadır şuşı yakka taba kittelär.

— Menä şuşı yortka, — dide Holms.

— Anısın inde annan sorarga kiräk, ul yahşırak belä. Kvartal urtasında tuktap, säğat yarım çaması kötep tordık. Annarı tege dcentlmennar yänäşädän genä uzıp kitte häm bez Beyker-strit buylap alar artınnan bardık, şunnan soñ...

— Boların beläm, — dide Holms.

— Ridcent-stritka çıkkaç, ul, östäge täräzäne açıp: "Vaterloo vokzalına çaptır!" — dip kıçkırdı. Min atka sızdırıp cibärdem, häm un minuttan bez kiräkle urınga barıp ta citkän idek inde. Annarı ul miña ike gineya birde, aldamadı! — häm vokzalga taba kitte. Kitkän çakta, borılıp: "Kemne utırtıp yörtkänegezne beläsegez kiläder, bälki? — dide. — Şerlok Holms bulam min, huşıgız!" Menä şundıy-şundıy hällär.

* Gineya — akça berämlege.

— Añlaşıla. Ä şunnan soñ başka kürmädegezme anı!

— Yuk, kürmädem.

— Ä häzer älege mister Şerlok Holmsnıñ tösen-kıyafäten tasvirlap biregez.

Keb hucası başın kaşıp kuydı.

— Bik ciñel eş tügel bu. Aña kırık yäşlär tiräse bulır, urtaça buylı, sezdän ike dyuym çaması täbänägräk, ser. Pöhtä kiyengän, köräktäy kara sakallı, ap-ak yözle. Tagın närsä äytim ikän...

— Küzläre ni töstä?

— Anısın kürmädem.

— Bütän ber närsä dä östi almıysızmı?

— Yuk, ser.

— Yarıy. Menä sezgä yartı soveren. Ägär dä bu keşe turında tagın berär närsä beleşsägez, ikençe yartısı da sezneke bulır. Huşıgız.

— Sau bulıgız, ser. Rähmät sezgä.

Dcon Kleyton kölä-kölä çıgıp kitte. Holms iñbaşların cıyırıp kuydı häm, küñelsez genä yılmaep, miña taba borıldı.

— Öçençe cep tä çıdatmadı, — dide ul. — Häzer inde rähim itep yañabaştan başlarga turı kilä. Menä siña häyläkär cep! Yortnıñ nomerın belgän, ser Genri Baskervilneñ kiñäş sorap bezgä kiläsen belgän, minem Ridcent-strit buylap baruımnı kürgän, keb nomerın häterläp kaluımnı häm soñınnan keb hucasın ezläp tabasımnı sizep, ber rähätlänep kölärgä bulgan. Minem bu süzemne onıtmagız, Uotson, bu yulı ni citte keşe belän eş itmibez bez. Londonda mine ciñde ul, Devonşirda sez monıñ üçen kaytarırsız, dip uylıym. Läkin haman da mine bik borçıy äle bu närsä.

— Nindi närsä?

— Sezneñ yulga çıguıgız. Äybät eş tügel bu, Uotson. Äybät tä tügel, kurkınıç ta. Uylagan sayın nıgrak oşamıy bara ul miña. Kölegez, dustım, kölegez, läkin Beyker-strittan isän-imin kaytsagız, bik şat bulır idem min.

Altınçı bülek. Baskervil-holl

Ser Genri Baskervil belän doktor Mortimer bilgelängän köngä eşlären tämamladılar häm bez, kileşengänçä, Devonşirga yulga çıktık. Vokzalga qadär mister Şerlok Holms miña üget-näsıyhät ukıp bardı.

— Kemnän şiklänüemne dä, nilär uylavımnı da äytep tormıym, Uotson, — dide ul. — Yuksa, yalgış yulga töşüegez bar. Miña andagı hällärne enäsennän-cebenä qadär belep toru kiräk, ä kalganın üzem kararmın.

— Närsä kızıksındıra soñ sezne? — dip soradım min.

— Bu vakıygalarga kagılışı bulgan böten närsä... Bigräk tä yäş Baskervil belän anıñ kürşeläre arasındagı mögamälä. Ägär ser Çarlz üleme turında berär yaña närsä işetsägez, häter yançıgına salıp kuyarga onıtmagız. Soñgı arada kayber närsälärne beleştem inde, läkin, kızganıçka karşı, maktanırlık närsä yuk. Şunı beldem: älege varis Dceyms Desmond çınnan da şaktıy olı yäştäge, menä digän keşe ikän. Minemçä, anıñ bu eşkä katnaşı yuk. Dimäk, ser Genri Baskervil tiräsendä ävärä kilüçelär genä kala...

— Ällä Berrimorlar belän başta uk eşne beterep kuyargamı?

— Avızıgızdan cil alsın! Ni söylägänegezne beläsezme sez? Ägär dä gönahsız ikän, alarnı räncetüdän ni fayda, ä inde ğayeple bulsalar, annarı ezlären dä taba almassıñ. Yuk, yuk! Şulay şikle kileş kala birsennär. Annarı, yalgışmasam, anda ike at karauçı, ike fermer häm dustıbız Mortimer bar bit äle. Dustıbıznıñ namuslı keşe buluına imanım kamil, ämma anıñ häläl cefete turında älegä bernindi mäğlümatıbız da yuk. Naturalist Steplton belän anıñ señlesen dä onıtmagız. Bik çibär tutaş, dip söylilär anı. Annarı Lefter-holldagı Frenklend häm kürşe-tirädäge tagın berniçä keşe bötenläy tanış tügel äle bezgä. Menä şularga küz-kolak bulıp torıgız.

— Sınatmaska tırışırmın.

— Koralıgız barmı?

— Aldım, bälki, kiräge çıgar.

— Älbättä... Revolvernı härçak üzegez belän yörtegez, berük sagrak bulıgız.

Duslarıbız, berençe klasska bilet alıp, bezne platformada kötep toralar ide.

— Ber yañalık ta yuk, — dip Holms soravına cavap birde doktor Mortimer. — Läkin ant itä alam: soñgı ike köndä şımçılık itüçe bulmadı. Aldıbıznı-artıbıznı härçak karap yördek, küzätüçe bulsa, kürmi kalmas idek.

— Gel bergä yördegezme?

— Kiçä beraz ayırılışıp tordık. Şulay şähärgä kilgän sayın ber kön küñel açıp yöri torgan ğadätem bar inde minem. Kiçä Hirurgiyä kolledcı muzeenda buldım.

— Ä min parkta yal itüçelärne karap yördem, — dide Baskervil. — Andıy-mondıy hälgä yulıkmadım.

— Tik şulay da bik şäp itmägänsez, — dide Holms häm, küñelsezlänep, başın çaykap kuydı. — Zinhar öçen, yalgız yörmägez, ser Genri, yuksa, bäladän — başayak. Ä tege başmak tabılmadımı?

— Yuk. Ällä cir yottı inde üzen?

— Şulaymı? Kızık! Häyerle yul sezgä! — dip östäde ul poyızd kuzgalıp kitkäç. — Ser Genri! Doktor Mortimer ukıgan säyer rivayätne istä totıgız häm tönnären, yavızlık köçläre hakimlek itkän çakta, torflı sazlıktan çittäräk yöregez.

Vagon täräzäsennän ürelep karadım. Platformada, kakkan kazıktay basıp, poyızd ozatıp toruçı Holmsnıñ ozın häm yabık gäüdäse yıraklaşkannan-eraklaşa ide.

Poyızd tiz bara, käyef tä kütärenke. Äle yuldaşlarıma küz töşergäläp alam, äle doktor Mortimernıñ spaniyele belän uynıym. İke-öç säğat vakıt ütügä, yul buyındagı körän balçıknı kızılı alıştırdı, kirpeç urınına kübräk granit kürenä başladı. Çabıp alıngan bolınnarda kızgılt sıyırlar bilgä citep üskän huş isle peçän çemçenep yöri. Hava beraz dımsurak bulsa da, tabiğat monda könçıgıştagıga karaganda küpkä yahşırak kürenä ide.

Ser Genri täräzä yanına kilep baskan da Devonşir tabigateneñ maturlıgına soklanıp bara.

— Monnan kitkäç, kaylarda gına bulırga turı kilmäde inde miña, doktor Uotson! — dide ul. — Şulay da tugan yaktan matur cir yuk.

— Devonşirnı yaratmagan keşe barmıni ul!

— Eş monda Devonşirda gına tügel, anıñ keşelärendä, — dide doktor Mortimer. — Kelt rasasınnan ikänen belü öçen, dustıbıznıñ tügäräk başına ber küz salu da citä. Küregez, dönyaga niçek soklanıp, hislänep karıy ul. Märhüm ser Çarlznıñ baş söyäge yartılaş tallarnıkına, yartılaş iberiylarnıkına ohşaş ide. Mondıy baş söyäge bik siräk oçrıy. Ser Genri, Baskervil-hollnı balaçaktan birle kürgänegez yuk bugay sezneñ?

— Bötenläy dä kürgänem yuk minem anı, bez könyak diñgez yarındagı keçkenä genä kottedcda yäşädek bit. Äti dönya kuyganda, unöçençe yäş belän bara idem, şunda tottım da Amerikadagı duslarıbız yanına kittem. Bu cirlärne doktor Uotson gına tügel, min dä berençe kat küräm, tizräk sazlıkka citsäk ide inde.

— Şulay disezme?! Alaysa, telägegez ütälde — änä, karagız, — dide doktor Mortimer, täräzägä kürsätep.

Erakta, yäşel kötüleklär häm agaçlar artında, hıyaldagı surätkä ohşap, boyıgıp utırgan sorı taunıñ kirtläç tübäse kürende. Baskervil şul küreneştän haman küz ala almıy tora. Anıñ kan-kardäşläre ğasırlar buyı şuşı kırıs cirdä yäşägän, şunda ez kaldırgan bit. Menä ul — östenä sport kostyumı kigän, söyläşkändä amerika aktsentı belän söyläşüçe yap-yäş yeget — gap-gadi vagonda minem belän yänäşä utıra. Läkin, iğtibar belänräk karasañ, anıñ yözendä älege duamal häm katı kullı näsel çalımnarın kürä başlıysıñ. Kuyı kaşlar, kılıç borın häm zur koñgırt küzlär anıñ gorur, batır häm täväkkäl keşe buluı turında söyli ide. Can öşetkeç sazlıklar kurkınıç belän yözgä-yöz oçraştırsa da, yanında här avırlıknı urtalay bülärdäy keşe barda, teläsä närsä eşlärgä bula.

Poyızd keçkenä genä stantsiyägä kilep tuktadı, häm bez vagonnan çıktık. Täbänäk kenä ak koyma artında bazık gäüdäle ike at cigelgän kolyaska tora. Bezneñ kilü mondagılar öçen şaktıy zur vakıyga buldı, ahrısı: stantsiyä başlıgı üze dä, yök taşuçılar da, urap alıp, bulışa başladılar. Stantsiyä bik matur gına avıl sıman cirgä ohşıy, läkin, gönah şomlıgına karşı, platformaga çıgu yulında karabinnarına tayangan kara mundirlı ike soldat, tekälep, bezgä karap tora ide. Şaktıy kilbätsez kıyafätle kuçer, eşläpäsen salıp, ser Genri Baskervilğä sälam birde.

Berniçä minuttan bez kiñ yul buylap çaptırıp bara idek. Yulnıñ yak-yagında yäşel kötüleklär, agaçka kümelep utırgan tekä tübäle yortlar çagılıp kaldı. Läkin yırakta, şuşı tın häm koyaşlı kiñlek artında, kalkulıklarnıñ oçlı tübäläre häm kara-kuçkıl sazlık şäüläse kürenä ide.

Kolyaska yanyak yulga borıldı, häm bez, monnan yöz yıllar elek salınıp, tiränäyep betkän tägärmäç ezläre buylap öskä menep kittek. Yulnı naratbaş üläne, yüeş mük kaplagan. Ärekmän häm börlegän yafrakları, kiçke koyaş nurında bronza tösenä kerep, yaltırıylar. Ürgä menä barıp, tar gına taş küper çıktık. Küper astındagı keçkenä yılga, sorı taşlarnı kübekkä kümep, yarsıp aga. Yılga da, yul da tuyra häm narat agaçları kaplagan üzän buylap, borgalana-borgalana, ofıkka kerep yugala.

Baskervil här borılış sayın, yak-yagına karap, soklanıp bara, sorau artınnan sorau yaudırıp kına tora. Anıñ öçen monda bar närsä dä güzäl, bar närsä dä matur ide, ä köz tösmere kungan kötüleklär, tau bitläre miña sagış kına östi. Sarı yafraklar cirgä oçıp töşä dä keläm bulıp sukmakka yata. Keläm kalınaygan sayın, tägärmäç tavışları äkrenäyä bardı häm berzaman bötenläy işetelmäs buldı. "Baskervil-hollnıñ yaña hucasın sagışlı büläk belän karşılıy tabiğat!" — dip uyladım min.

— Karagız! — dip kinät kıçkırıp cibärde doktor Mortimer. — Närsä bu?

Karşıda arçan üläne belän kaplangan tekä ür kürende. Dimäk, sazlıkka yırak kalmadı. Kalkulık östendä, pedestalga baskan häykälgä ohşap, kulına vintovka totkan caydaklı tora ide. Küzläre bezneñ yulga töbälgän.

— Perkins, monısı närsä tagın? — dip soradı doktor Mortimer.

Yökçe artka taba borıldı.

— Pristuan törmäsennän ber totkın kaçkan, ser. Öçençe kön inde şunı ezlilär. Böten yullarga, stantsiyälärgä karavıl kuyıp çıktılar, tik faydası yuk äle. Halık ta bik borçıla, ser.

— Nişläp borçıla? Totarga bulışkan keşegä biş funt tiyeş bit.

— Şulayın şulay da, ser, tik ul biş funtnı alasıñmı-yukmı äle, ä başsız kaluıñ bik ihtimal. Andıy keşe uylap-nitep tormıy ul, kesä karagı tügel...

— Kem soñ ul?

— Nottin-Hillda keşe ütergän... Selden.

Selden turında yahşı beläm min. Zamanında anıñ yırtkıçlıgı belän Şerlok Holms ta kızıksıngan ide. Ul kılgan cinayät şulkadär kotoçkıç ide ki, hätta sudyalar anıñ üz akılında buluına ışanmadılar häm, şuña kürä, ülem cäzasın törmä belän alıştırdılar.

Kolyaska ürgä menep citte, häm bezneñ alda, anda-sanda, taş baganalar söräyep kürengän iksez-çiksez sazlık başlandı. Şul yaktan iskän salkın cil celeklärgä ütep kerde. Kaydadır şunda, şomlı sazlık eçendä, keşe kıyafätle albastı gomer sörä. Üz aralarınnan kuıp cibärgän öçen, keşelärgä olı üç saklıy ul. Kara tön häm buş sazlıktan iskän açı cil yanına şul albastı gına citmi, diyärseñ. Hätta Baskervil dä tınıp kaldı häm pältäsenä nıklabrak törende.

Uñdırışlı cirlärne dä uzdık. Bayıp baruçı koyaş nurlarınnan ineşlär altın tasmaga ohşap kaldı, suzılıp yatkan buraznalar, kuyı kuaklıklar alsu töskä kerde. Bargan sayın, yul buyındagı kızgılt zäytün agaçları sirägäyde, tabiğat äkrenläp kırıslandı. Vakıt-vakıt taş koyma artınnan bernindi bizäksez, agaçsız kottedclar kürenep kala. Annarı bez tirän savıtka ohşagan üzänlekkä kilep çıktık. Üzänlektä üsüçe agaçlarnı yıl äylänä isep torgan cillär käkräytep, cirgä bögep bötergän. Agaçlar östendä ike tar häm biyek manara kalkıp tora. Yökçe kamçısı belän şul yakka törtep kürsätte.

— Baskervil-holl, — dide ul.

Pomeste hucası kolyaskada torıp bastı, anıñ bit almalarına alsulık yögerde, küzlärendä oçkınnar kabındı. Berniçä minuttan bez mük üsep betkän baganalar başına Baskervillär gerbı — kaban başları — yasalgan, çeltärle çuyın kapka yanına kilep tuktadık. Karavılçınıñ keçkenä genä taş yortı şaktıy iskergän, hätta tübä kayçıları kürenep tora. Läkin anıñ yänäşäsendä tözelep betmägän ör-yaña yort — ser Çarlz Afrikada yünätkän altınnıñ berençe cimeşe— kürenä ide.

Kapka artında yabaldaşları ber-bersenä totaşkan ike rät agaçlar tezelep kitä. Yafraklı yulga kergäç, tägärmäç tavışı tagın tınıp kaldı. Ozın häm karañgı alleyanıñ argı başındagı yort şäüläsen kürgäç, Baskervil siskänep kuydı.

— Älege häl şuşı töştä buldımı? — dip akrın gına soradı ul.

— Yuk, yuk, narat alleyasında, ul, änä, tege yakta. Yäş varis yak-yagına küñelsez karaş taşladı.

— Abıyımnıñ härçak bäla-kaza kötep yäşäve ber dä gacäpländermi mine, — dide ul. — Kemneñ kotı alınmas monda! Kürersez, yartı yıl da ütmäs, elektr kertermen, annarı bu tiräne tanıy da almassız! Kerü yulında Edison belän Svennıñ meñär şämle fonarları yanıp torır.

Alleya artındagı kiñ çirämlekne çitlätep, yort yanına kilep cittek. Eñger-meñger aşa min zur fasad belän terrasanı gına kürä adım. Yort stenası ürmä agaçlar belän kaplangan: barı tik täräzä urınnarı häm kaban başlı gerblar gına açık kalgan. Tişeklär kaldırıp eşlängän borıngı ike manara yort östennän kalkıp tora. Manaralarnıñ sul häm uñ yagına kara granittan soñrak salıngan ike kanat kilep totaşa. Täräzälärdän tışka tonık ut yaktısı töşkän, ä tekä tübä östendäge biyek torbalardan kuyı töten kütärelgän ide.

— Rähim itegez, ser Genri! Baskervil-hollga rähim itegez!

Terrasa külägäsennän ozın buylı keşe çıgıp, kolyaska işegen açtı. Ut yaktısı töşkän işektän hatın-kız şäüläse päyda buldı. Ul da, bezneñ yanga kilep, ir keşegä çemodannı alırga bulıştı.

— Ser Genri, min tup-turı öygä kaytıp kitsäm, açulanmassızmı? — dide doktor Mortimer. — Hatınım kötäder.

— Aşıkmagız, bergäläp tamak yalgarbız.

— Yuk, yuk, kala almıym. Eş öyelgänder inde anda. Sezne bik teläp yort belän tanıştırır idem, tanıştıruın, läkin Berrimor bu eşne minnän dä yahşırak başkarır dip uylıym — bik şäp gid ul bezneñ. Yarıy, sau bulıgız! Kirägem çıga kalsa, kön dip, tön dip tormagız, teläsä-kaysı vakıtta çakırtıgız.

Kolyaska alleyaga kerep yugaldı, bezneñ artta avır işek şapıldap yabıldı.

Holl bik matur bulıp çıktı: üze kiñ, üze biyek, tüşämendä — vakıt uzudan karala başlagan alagayım zur imän kayçılar. Çuyın räşätkäle borıngı kaminda utın pülännäre çıtırdap yana. Ozın yul ütep, eçkä salkın töşkän ide, bez ser Genri belän kullarnı utka suzdık. Annarı lyustradan tonık yaktılık töşkän imän borıslarnı, tösle pıyalalı tar häm biyek täräzäne, stenadagı bolan başların, gerblarnı küzätergä totındık.

— Şulay küz aldına kitergän idem dä, — dide ser Genri. — Çın-çınlap ata nigeze bu, äyeme? Uylasañ, uylarlıgı da bar, babalarım biş ğasırdan artık gomer sörgän bit monda! Şul närsä iskä töşügä ük, ireksezdän tantanalı kıyafät alasıñ.

Anıñ kara-kuçkıl yözenä balalarça soklanu kıyafäte kerde.

Ul lyustradan töşkän ut yaktısı astında basıp tora. Baronet gäüdäsennän töşkän ozın külägälär stenaga taba suzılgan häm, baş oçında kara pärdä yasap, bergä kuşılgan ide.

Berrimor çemodannarnı bülmälärgä iltep kuydı häm, bezneñ yanga kilep, näzakätle genä baş ide. Kıyafäte soklanırlık ide anıñ: mähabät ozın gäüdä, kuyı kara sakal, söykemle yöz, diseñme...

— Östäl äzerlärgä mömkinme, ser?

— Mömkin, mömkin.

— Häzer, berniçä minuttan äzer bulır, ser. Kaynar su — bülmädä... Bez, häläl cefetem belän, bik rähätlänep beraz vakıtka monda kalıp torır idek, yaña tärtip urnaşkaç, sezgä şaktıy küp keşe kiräk bulaçak bit...

— Nindi yaña tärtip ul?

— Ser Çarlz yalgızlık yarata ide häm, şuña kürä, anıñ eşlärenä ikebez genä dä ölgerep bardık. Ä sez, ser, başkaçarak yäşärsez bit inde, şulay bulgaç, tärtiplär dä üzgärerder.

— Närsä, kitmäkçe bulasızmıni?

— Ägär dä bu närsä sezgä kıyınlık tudırmasa, ser...

— Läkin sezneñ ata-babalarıgız gomer-gomergä Baskervil-hollda yäşägän bit. Eş başlamas borın uk, elekke ğadätlärdän baş tartırga isäbem yuk minem.

Hezmätçeneñ askıl yözenä kızıllık yögerde.

— Bezgä dä kitü ciñel tügel, ser. Döresen äytim, ser Çarlznı bik yarata idek, anıñ ülemennän soñ äle haman ternäklänep citä almıybız. Monda kıyınga turı kiler bezgä. Baskervil-hollda elekkeçä yäşi almabız inde.

— Nişlärgä uylıysız soñ?

— Berär cayın tabarbız, dip uylıym. Ser Çarlz bezne dä märhämätennän kaldırmadı bit... Ä häzer bülmälärne kürsätergä röhsät itegez.

Baskıç buylap hollnıñ öske öleşendäge kultıksalı galereyaga kütäreldek. Galereyadan binanıñ buyınnan-buyına ike koridor suzılıp kitä, koridornıñ yak-yagında — yokı bülmäläre. Minem bülmä Baskervilneke belän ber kanatta, kapma-karşı gına ide. Bu bülmälär yortnıñ üzäk öleşenä karaganda zamançarak cihazlandırılgan bulıp çıktı, açık töstäge oboylar häm tezelep kitkän yaktı şämnär küñeldäge avır hislärne taratıp cibärde.

Läkin askı kattagı aşhanä üzeneñ kotsızlıgı belän mine gacäpkä kaldırdı. Ozın bülmä urtasında huca östäle häm anıñ yanında tübän däräcäle keşelär öçen ber baskıçka täbänägräk eşlängän tagın ber östäl tora. Argı başta — menestrel* balkonı. Baş oçında, bik biyektä, matça, ä matça östendä korımlangan tüşäm kürenä. Zamanında, bälki, yaktı fakellar, şau-şulı küñel açular bu bülmäneñ kotsızlıgın kimetkänder, läkin häzer berdänber abacur astında utıruçı kara kiyemle ike dcentlmennıñ tavışı da bik tonık yañgırıy, käyefe dä bigük şäptän tügel ide. Stenadan, tınlıknı tagın da köçäytä töşep, portretlar karap tora. Koroleva Yelizaveta zamanındagı velmocadan başlap, Regentlık çorı köyäzenä qadär — ser Genrinıñ böten tugan-tumaçası bar ide anda. Östäl artında, nişläpter, süz berekmäde. Şuña kürä, tamak yalgap, bilyard bülmäsenä çıkkaç, ciñel sulap kuydım.

— Äytereñ yuk, bigük küñelle dip äytep bulmıy monda, — dide ser Genri. — Bolarına iyäläşer dä ideñ äle, tik minem küñel tınıç tügel. Abıyımnıñ hälen añlıym häzer. Yarıy, bügengä saubullaşıp torıyk. İrtängä beraz käyef açılır, bälki.

Menestrel — säyähätçe-şağıyr yäisä cırçı (borıngı zamanda).

Urınga yatkançı, täräzä pärdäsen açıp, tışka küz saldım. Täräzäm parad işege östendä genä ikän. Arırak, çirämlek türendä, biyek agaçlar cildä ıñgıraşıp utıra. Aşıgıp aguçı bolıtlar arasınnan ay yaltırap kürende. Anıñ salkın nurları agaçlar artında tezelep kitkän kıyalarnı, yırakka suzılgan karañgı sazlıknı yaktırttı. Min pärdäne yabıp kuydım. Äye, Baskervil-holl elekkeçä kotsız ide.

Arıgan bulsam da yokıga kitep bulmıy, äle ber yakka, äle ikençe yakka borılıp yatam. Kaydadır här unbiş minut sayın säğat suga, annarı — tagın üle tınlık, häm, kinät, tön urtasında kolagıma nindider ayırmaçık tavış işetelde. Kaygıdan özgälängän hatın-kız üksüe ide bu. Min, urınımnan torıp, tavışka kolak saldım. Üksü avazı kaydadır yakınnan, öy eçennän kilä. Tın da almıyça, tagın yartı säğatläp tıñlap tordım, läkin säğat suguı häm agaç şavınnan başka tavış işetmädem.

Cidençe bülek. Stepltonnar ğailäse

İrtänge saflık bezneñ küñeldäge avır hislärne yuıp töşerde. Ser Genri belän aşarga utırganda, yaktı koyaş nurları, gerb räseme yasalgan tösle täräzä pıyalaları aşa ütep, idängä töşkän ide. İmän stenalar koyaş yaktısında altınsu töskä kergän — kiçäge küñelsez, şıksız bülmäne tanımassıñ da!

— Öy tügel, üzebez ğayepleder, ahrısı, — dide baronet. — Yuldan arıp, tuñıp kildek bit, şuña käyef bulmagandır. Menä yoklap, häl cıyıp algaç, dönyaga yäm kergän kebek buldı.

— Eş bezneñ käyeftä genä tügelder monda, — didem min. — Sez tönlä yılagan tavış işetmädegez mällä? Hatın-kız tavışı ide bugay ul.

— Yokı aralaş kına närsäder işetelgändäy bulgan ide. Tıñlap-tıñlap tordım da, annarı töş kenäder dip uyladım.

— Yuk, min ayırmaçık işettem. Çınnan da hatın-kız yılavı ide ul.

— Häzer ük Berrimordan sorarga kiräk.

Huca süzlären işetkäç, Berrimornıñ aksıl yöze tagın da nıgrak agarıp kitkän kebek toyıldı.

— Öydä hatın-kız zatınnan ike genä keşe, ser Genri, — dip cavap birde Berrimor. — Berse — savıt-saba yuuçı, ul tege kanatta yoklıy, ikençese — minem hatın, läkin anıñ yılaganın kürmädem min.

Tik şulay da bezgä döresen söylämäde ul. Östäl yanınnan kuzgalgaç, koridorda min missis Berrimornı oçrattım. Ozın gäüdäle, tınıç kıyafätle, kısık irenle bu hatınnıñ küz kabakları şeşengän, küzläre kızargan ide. Dimäk, tönlä ul yılagan. Belä torıp yalganlarga närsä mäcbür itte ikän anıñ iren? Ä monısı tagın nigä dip şulkadär üksede ikän?

Bik serle toyıla bu aksıl yözle, kara sakallı, kürkäm kıyafätle keşe. Ser Çarlz gäüdäsen berençe bulıp ul kürgän, kartlaçnıñ üleme turında da anıñ süzläre buyınça gına beläbez. Ridcent-stritta anı oçrattık mikänni soñ bez? Ni äytsä dä, sakalı ohşagan. Keb hucası, urtaça buylı keşe, digän ide, läkin anıñ yalgışuı da mömkin bit. Niçek belergä soñ bolarnı? İñ başta Grimpendagı poçta başlıgın kürep, bez cibärgän telegrammanıñ çınnan da Berrimor kulına tapşırılganmı-yukmı ikänen beleşergä kiräk. Annarı Şerlok Holmska häbär cibärsäñ dä bula.

Ser Genri eş käğazlären karaştıra başladı, häm minem vakıt buş ide. Sazlık buyındagı yahşı yul buylap dürt mil çaması bargaç, ber bäläkäy genä avıl yanına kilep çıktım. Yıraktan uk küzgä ike zur bina — kunakhanä belän doktor Mortimer yortı taşlandı. Poçta başlıgın bik tiz taptım. Poçtada eşläü östenä, vak-töyäk belän satu da itä ikän ul.

— Äye, äye, ser, — dide poçtmeyster, — telegrammanı mister Berrimornıñ üz kulına tapşırdık.

— Ä telegrammanı kem iltte?

— Ulım! Dceyms, Baskervil-hollga, mister Berrimorga, telegramma iltteñ bit sin, äyeme?

— Äye, äti.

— Üz kulına tapşırdıñmı? — dip soradım min.

— Yuk, ser, ul tübädä ide, dim bit.

— Üz küzläreñ belän kürmägäç, anıñ tübädä ikänen kayan beläseñ sin?

— Soñ, hatını belergä tiyeş bit inde, — dip, açulanıp äytep kuydı poçtmeyster. — Telegramma iyäsenä tapşırılganmı — tapşırılgan. Ägär berär hata kitkän ikän, mister Berrimor üze kilep äytsen.

Bütän sorau birep torunıñ mäğnäse yuk ide, läkin min Holms häyläseneñ barıp çıkmaganın añladım. Berrimor-nıñ Londonga barganmı-yukmı ikänen barıber belep bulmadı. Barsın da, di. Ser Çarlznı soñgı bulıp kürsen, hätta, Angliyädä yaña kilep töşkän varisnı da ezärlekläsen, di. Şunnan närsä? Berrimor berär keşe yomışın gına ütäp yörime, ällä anıñ üzeneñ mäkerle uyları barmı? Nigä dip Baskervillärgä kanıksın äle ul? Min gäzitädän kisep yazılgan kisätü hatın iskä töşerdem. Berrimor eşe mikänni bu? Bälki, hatnı, aña komaçaularga teläp, bütän beräü salgandır? Baskervillärne pomestedan vaz kiçärgä mäcbür itä alsalar, Berrimorlar ğailäseneñ eşe cayga salınaçak, dip äytkän ide bit ser Genri. Döreslek bar kebek bu süzlärdä. Läkin baronet tiräsendä şulkadär zur ostalık belän oyıştırılgan "macaralar "nıñ asılı şunda gına mikän? Holms üze, iñ butalçık häm katlaulı eş, dide bit monı.

Yul buyına tizräk dustımnıñ eşe betep monda kilüen häm mine bu çeterekle hällärdän kotkaruın teläp kayttım.

Arttan tiz-tiz atlap kilüçe keşeneñ ayak tavışları uylarımnı bülde. Kemder miña isemem belän endäşte. Mortimer dip uylap, borılsam, utız biş-kırık yäşlärdäge, yaltıratıp kırılgan ozın iyäkle, tökse kıyafätle, sargılt çäçle yabık kına keşe kürdem. Östendä — sorı kostyum, başında — salam eşläpä. İñ östenä kalay savıt askan, kulına kübäläk kua torgan sökä totkan.

— Açulanmagız, doktor Uotson, — dip mışnıy-mışnıy süz başladı älege keşe. — Bez monda — gadi halık, çakırıp tanıştırgannı kötep tormıybız. Bälki, dustıgız Mortimer minem turıda söylägänder inde sezgä. Steplton bulam min, Merripit-haustan.

— Sökä belän botanizirkagıznı kürügä ük kem ikänegezne beldem, — didem min. — Naturalist bit sez. Tik menä mine niçek tanıdıgız.

— Mortimerlarda utıra idem min, ul täräzädän sezne kürsätte. Min dä şul yakka kaytam bit, şuña kürä, kuıp citep, tanışırga buldım. Ser Genri, ozın yul ütep, bik borçılmagandır bit.

— Yuk, yuk, käyefe bik yahşı anıñ, rähmät sezgä.

— Ser Çarlz vafat bulgannan soñ, baronet monda yäşärgä telämäs dip, bik borçılgan idek. Şundıy mogtäbär keşeneñ sazlıkta çerep yatası kilmäve dä mömkin bit, läkin üzegez beläsez, böten okrugnıñ yazmışı anıñ monda yäşäü-yaşämävenä bäyle. Älege hällär ser Genrinı poşamanga töşermägänder, dip uylıym min.

— Yuk, töşermägänder.

— Baskervillär näselenä kanıkkan kotoçkıç et turındagı rivayätne beläsezder inde?

— Äye, beläm.

— Mondagı fermerlar teläsä nindi yuk-barga ışanırga gına tora inde! Şakkatırsıñ! Albastını üz küzlärebez belän kürdek, dip, ant itärgä äzer bit alar. — Steplton bu süzlärne yılmaep äytsä dä, küzläre bik citdi karıy ide. — Şul äkiyätne uylap yöri torgaç, şundıy hälgä duçar buldı inde ul.

— Niçek disez?

— Gel-gel şomlanıp yörsäñ, gap-gadi et kürep tä kotıñ oçar. Yöräk avırulı keşegä bigräk tä citä kalgan inde bu. Tege kiçne ser Çarlzga şundıyrak ber närsä oçragandır dip uylıym min. Kartlaçnı bik yarata idem, ber-ber häl bulmasın dip, gel borçılıp yördem. Ni äytsäñ dä, avıru keşe bit.

— Anıñ yöräge avırtkanın kayan beldegez?

— Mortimer dustım äytte.

— Şulay itep, sez ser Çarlzga nindider et taşlangan, häm ul kurkudan can birgän, dip uylıysızmı?

— Bälki, sez kübräk beläsezder?..

— Yuk, yuk, minem anık ber fikergä dä kilgänem yuk äle.

— Ä mister Şerlok Holms ni uylıy?

Bu süzlärne işetkäç, tınım kısıla başladı, läkin yuldaşımnıñ tınıç yözen kürep, tınıçlandım.

— Doktor Uotson, belmägän bulıp, nigä kılanıp torırga soñ bezgä? — dide ul. — Ataklı şımçınıñ danı bezneñ yakka küptän taralıp ölgerde inde. Ällä sez, anı kükkä çöyep tä, üzegez külägädä kalırga uylıysızmı? Mortimer sezneñ doktor Uotson ikänegezne yäşerep tormadı. Ägär monda kilep çıkkansız ikän, dimäk, bu eş belän mister Şerlok Holms kızıksıngan, häm miña anıñ fikeren belü bik kızık bulır ide.

— Kızganıçka karşı, soravıgızga cavap birä almıym.

— Alaysa, sorarga röhsät itegez: bezneñ yaklarga rähim itmäs mikän ul?

— Häzergä Holms Londonnan kitä almıy. Başka eşläre bar anıñ.

— Kızganıç! Ul kilsä, bik küp butalçık närsälär açıklanır ide. Läkin sez tikşerenülär alıp barasızdır bit inde, doktor Uotson? Yärdäm kiräk bulsa, däşegez, köçtän kilgänçä bulışırbız. Az gına şik totkan keşegez bulsa da miña citkeregez. Eşne niçegräk başlarga uylıysız, bälki, bezneñ kiñäşneñ dä faydası tiyär.

— Işanıgız, dustım, ser Genri yanına kunakka gına kildem min. häm bernindi yärdämgä dä mohtaclıgım yuk.

— Bik şäp! — dip soklandı Steplton. — Döres eşlisez: saklıkka ni citä! Mindäy bäylänçek keşegä kem açılıp kitä inde? Väğdä: başka bu turıda läm-mim.

Söyläşep bara torgaç, sazlık eçenä yuldan sukmak ayırılıp kitkän cirgä citkänbez. Sul yakta tekä tau kütärelä. Kayçandır monda granit çıgargannar, läkin tau itäge häzer gölcimeş kuakları, ärekmän yafrakları belän kaplangan. Yırakta, ofık çitendä, sorı töten böterelä ide.

— Bu sukmak buylap barsañ, Merippit-hauska da yırak tügel, — dide Steplton. — Ber säğat vakıtıgıznı kızganmasagız, sezne señlem belän tanıştırır idem.

Başta min ser Genri yanına kaytırga kiräklegen uyladım, annarı anıñ eş käğazläre belän mäşgul ikäne iskä töşte. Holms ta tirä-yündäge keşelär belän tanışırga kuşkan ide bit. Bez Steplton belän uñga borıldık.

— Bigräk tä matur cirlär inde, — dide ul, urını-urını belän granit kıyalar kalkıp torgan yäşel sazlıkka karap. — haman küz iyäläşep betmi äle şularga. Ä küpme ser, tabışmak bar bu sazlıklarda!

— Bu tiräne yahşı beläsezme?

— Monda — ikençe yılım. Ser Çarlzdan soñ küçep kilgän idek, läkin yörmägän-kürmägän poçmaknı kaldırmadım inde. hönärem şul bit. Torflı sazlıklarnı minnän yahşırak belüçe yuk, dip, ayak teräp äytä alam häzer.

— Şulay bik avır eşmeni soñ bu?

— Bigük ciñel tügel. Änä, tege kalkulıklar yanındagı üzänlekkä karagız. Niçek, oşıymı ul töş sezgä?

— Caydak yörergä uñaydır anda.

— Sezneñ urında bütän keşe bulsa, ul da şulay dip äyter ide, ämma bu yalgışu bik küplärneñ başına citte inde. Açık yäşel töstäge külläveklärne küräsezme?

— Närsä, ul tirädä cir yahşırakmı ällä? Steplton kölep cibärde.

— Aldıgızda — binihaya zur Grimpen dereldävege, — dide ul. — Bu dereldävekkä keşe yäisä mal-tuar elägep, yalgış ber genä adım yasasa da, şunduk dönya belän saubullaşa. Äle kiçä genä ber atnıñ çumganın kürdem. Ällä nikadär vakıt, başın suzıp, çıgarga mataştı, tik barıber sazlık suırdı biçarakaynı. Korı çakta da yörü kurkınıç ul tirädä, közge yañgırlar vakıtında çıp-çın cähännäm tişege inde. Şuña da karamastan, Grimpen dereldävegeneñ urtasına kerep, isän-sau çıktım min. Karagız, tagın ber at! Meskenkäy...

Yaşel kürän arasında nindider karamçık bärgälänä ide. Annarı ülän östenä gazaplangan at başı suzılıp çıktı, häm üzäk özgeç tavış yañgıradı. Kurkudan tängä suık yögerde, läkin dustım nıgrak keşe bulıp çıktı.

— Bette, — dide ul. — Suırıp aldı. Minem küz aldımda gına — ike köngä ikäü. Aña qadär küpme bulgandır äle! Cäyen korı çakta kerep kalalar da közge yañgırlar başlanıp, sazlıkka çumgançı yörilär. Kotoçkıç cir ul Grimpen dereldävege.

— Şunı belä torıp, kerep yörisezme?

— Yılgır keşe yöri alırday ike-öç sukmak taptım min anda.

— Şundıy kurkınıç urında ni kalgan soñ sezgä?

— Änä tege argı baştagı kalkulıklarnı küräsezme? Ütep çıkmas sazlık urtasında berdänber utrau ul. Kerep karagız sez anda — gomer oçratmagan üsemleklär, kübäläklär kürep, şakkatırsız!

— Alaysa, ber täväkkällärgä turı kiler. Steplton miña gacäplängän karaş taşladı.

— Bu närsä başıgızga da kerep karamasın! — dide ul. — Ülemegezgä min säbäpçe bulırmın ul çak. Kire çıga almıysız sez annan. Miña karamagız, min tabiğatne yahşı beläm.

— Tuktagız! — dip kıçkırdım min. — Närsä bu? Sazlık eçendä gacäyep sagışlı häm kızganıç avaz

işetelde. Böten tirä-yüngä taralgan bu tavışnıñ kayan kilgänen belerlek tügel ide. Iñgıraşuga ohşagan avaz, köçäyä barıp, ükerü tavışına äverelde häm, kinät, üksü avazına äylänep kaldı. Steplton säyer genä itep miña karap kuydı.

— Bigräk serle bu sazlık, — dide ul.

— Monısı närsä tagın?

— Fermerlar anı, korban ezlägändä Baskervillär ete şulay ulıy, dip söylilär. Elek tä işetkänem bar ide, läkin bügen katı ulıy bu.

Min, kurka-kurka gına, kuaklar üsep utırgan üzänlekkä karadım. Bezneñ arttagı taş bagana östendä utıruçı ike karga tavışınnan başka ber avaz da işetelmi ide.

— Sez ukımışlı keşe bit, monı gına belergä tiyeş, — didem min. — Kem ulıy şulay?

— Kayçakta sazlık bik säyer avazlar çıgara. Ällä inde läm utıra, ällä su öskä kütärelä — närsä ikänen belmässeñ dä.

— Yuk, yuk! Nindider ber can iyäse tavışı ide bu.

— Mömkin, bik mömkin. Külboga kıçkırgannı işetkänegez yukmı?

- Yuk.

— Bu koş Angliyädä bik siräk oçrıy, ämma mondıy sazlıkta ni bulmas?! Ägär dä äle genä şul koşlarnıñ berärse avaz birde, disälär, ber dä şakkatmas idem min.

— Gomeremdä dä mondıy kurkınıç avaz işetkänem yuk ide!

— Äytäse dä yuk, serle urınnar bu. Änä, tege kalkulıkka karagız äle. Närsä küräsez anda?

Tekä tau itäge bocrasıman sorı taşlar belän bizäklängän ide. Yegermeläp sanadım min ul taşlarnı.

— Närsä bu? Et oyalarımı?

— Yuk, bezneñ borıngı babalarıbız yäşägän yortlar ul. Sazlıkta borıngı keşelär bik küp yäşägän, ä annarı monda ayak basuçı bulmagan, häm alarnıñ "öyläre" şulay isän-sau kalgan. Barı tübälären genä cil-davıl algan. Telägegez bulsa, babaylarnıñ yakkan uçakları belän yoklagan urın-cirlären kürep kaytırga da mömkin.

— Çıp-çın şähär bit bu! Kayçan yäşägännär anda?

— Neolit keşese gomer sörgän bu cirlärdä. Tik kayçan yäşägännäre bilgele tügel.

— Nişlägän soñ alar monda?

— Başta tau itäklärendä kötü kötkännär, annarı, taş baltanı bronza çukmarga alıştırgaç, kurgaş tabarga öyrängännär. Änä tege kalkulıktagı çokırnı küräsezme? Şunıñ ezläre ul. Ällä nindi kızık närsälär oçratırsız äle bezneñ sazlıkta, doktor Uotson. Gafu itegez! Bu Sus1orŞe8, ahrısı!

Baş oçında keçkenä kübäläk yaltırap kitte, häm Steplton yäşen tizlege belän anıñ artınnan taşlandı. Min, kübäläkneñ tup-turı sazlıkka taba baruın kürep, kotım oçıp karap tordım, ä ul, ise dä kitmiçä, yäşel sökäsen selki-selki tümgäktän-tümgäkkä sikerüendä buldı. Sikerä-sikerä çabuçı sorı kostyumlı bu keşe üze dä ğalämät zur kübäläkkä ohşagan ide. Min anı, menä-menä ıçkınıp kitär dä sazlıkka çumar dip, kurkıp ta, citezlegenä soklanıp ta küzätep tordım. Kinät artta kemneñder ayak tavışları işetelde. Borılıp karasam, yänäşämdä genä hatın-kız basıp tora. Ul töten kürengän yaktan kilgän ide. Merripit-haus monda, yänäşädä, kalkulık artında gına ikän.

Bu hanımnıñ miss Steplton ikänenä şigem yuk ide, çönki tagın nindi hatın-kız yörsen inde monda. Şunıñ östenä, anı bik tä çibär, dip söylägännär ide, monısı da döreslekkä turı kilä. Tik alarnı hiç tä bertugannar, dimässeñ. Abıysı — sorı küzle blondin, ä üze — ozın, töz gäüdäle yanıp torgan bryunetka. Andıylarnı böten Angliyädän ezläp tabalmassıñ! Anıñ böten kileş-kilbäte şulkadär kamil ide ki, ägär dä irennäre mölayım häm küzläre oçkınlı bulmasa, taş kurçak dip uylarsıñ. Zatlı külmäk kigän kürkäm kıyafätle can iyäsen sazlık eçendäge keşesez sukmakta oçratırmın dip küz aldına da kitermässeñ! Min borılıp karaganda, ul Stepltonga tekälep karap tora ide, läkin şunda uk adımnarın tizlätep, bolay taba yakınaydı. Ni öçen bu tirägä kilep çıguımnı añlatırga teläp, eşläpämne saluga, ul minem uylarımnı çualtıp taşladı.

— Kitegez monnan! — dide ul. — Häzer ük Londonga kitegez!

Cavap birü urınına, gacäplängän küzläremne aña töbädem. Karaşı belän oçkınnar çäçep, ul ber urında sabırsız taptanıp kuydı.

— Nigä kitim äle min? — dip soradım annan.

— Töpçenep tormagız. — Ul beraz gına sakau tavışı belän aşıga-aşıga pışıldıy ide. — Alla hakı öçen, tıñlagız mine! Kitegez häm bütän bu sazlıkka ayak basası bulmagız!

— Min äle genä kildem bit!

— İ alla, — dip uftandı ul, — sezgä yahşılık telägänemne añlamıysızmıni son? Londonga kitegez! Bügen ük kitegez! Monda kalırga yaramıy sezgä! Tss! Abıyım kilä! Bu turıda aña läm-mim... Miña änä tege küke yäşen özep birsägezçe! Küke yäşe bik küp üsä monda, tik sez beraz soñladıgız: közgä taba alar çäçäk koya başlıy inde, häm tabiğat tössezlänep kala.

Steplton, kübäläk kuuın taşlap, mışnıy-mışnıy bezneñ yanga yögerep kilde.

— Ä-ä, sinmeni bu, Beril! — dide ul. Anıñ süzlärendä, nişläpter, cılılık toymadım min.

— Kızarıp betkänseñ sin, Dcek!

— Kübäläk kuıp yördem. Ber digän Sus1orŞe8 ide. Közen monda bik yış oçramıy alar. Şunısı kızganıç — totıp bulmadı!

Ul tınıç kıyafät belän söyli häm äle señlesenä, äle miña küz töşergäläp ala ide.

— Tanışıp ta ölgergänsez bugay inde?

— Äye. Ser Genriga, sazlıknıñ maturlıgı bette inde, küke yäşe çäçäk koya başladı, dip söyläp tora idem.

— Närsä? Aldında kem basıp torganın beläseñme soñ sin?

— Ser Genri Baskervil.

— Yuk, yuk, — didem min, — andıy märtäbägä ireşkänem yuk äle. Nibarısı ser Genrinıñ dustı doktor Uotson min.

Anıñ matur yözenä alsulık yögerde.

— Dimäk, bez ber-berebezne añlamıy söyläşkänbez.

— Ällä nilär söyläşer vakıtıgız bulmadı bit äle, — dip, süzgä katıştı Steplton häm señlesenä sınaulı karaş taşladı.

— Doktor Uotsonnı kürşebez belän butaganmın, — dide ul. — Küke yäşeneñ çäçäk atu-atmavı kızıksındırmıydır anı. Läkin sez barıber Merripit-hauska kerersez bit?

Berniçä minuttan bez kıyafätsez genä ber fermaga yakınlaştık. Kayçandır ul mal-tuar asrauçı şaktıy bay keşeneke bulgan bulsa kiräk, tik häzer zamanga yaraklaştırıp üzgärtelgän. Fermanı cimeş bakçası urap algan, andagı agaçlar, sazlıktagı kebek, täbänäk häm zägıyf. Nindider yarlılık, sagış börkelep tora ide bu cirdän. Bezgä işek açkan sargılt kostyumlı, cıyırçıklı yözle kart hezmätçe dä yortnıñ üzenä ohşaş ide. Läkin bülmälärneñ pöhtälege, çistalıgı gacäpkä kaldırdı mine: monısı huca hatın eşe bulsa kiräk. Ofıkka qadär suzılıp kitkän iksez-çiksez sazlıkka täräzä aşa küz salgaç, ireksezdän: "Bu ukımışlı keşe belän çibär hanımnı şuşı cen oyasına kilergä närsä mäcbür itte ikän?" — dip uylap kuydım.

— Bik säyer urında yäşibez, äyeme? — dide Steplton, güyä minem uylarga cavap birgändäy itep. — Şulay da bu tirälär oşıy bezgä. Äye bit, Beril?

— Äye, äye, oşıy, — dip cavap birde ul. Tik anıñ süzlärendä nıklık sizelmäde.

— Tönyak graflıklarınıñ bersendä mäktäbem bar ide, — dip süzen yalgap kitte Steplton. — Mindäy tiktormas keşe öçen bigük kulay eş tügel ul, läkin yäşlär belän aralaşu kızık närsä bit. Üzeñneñ ideyaläreñneñ, canıñnıñ ber kisägen alarga birep, yäş keşeneñ küz aldında çın keşegä äverelüen kürep toru — üze zur bähet! Läkin yazmış cile bezgä karşı borıldı. Mäktäptä yaman avıru taralıp, öç malay ülde. Şul hällärdän soñ, hiç tä eşne cayga sala almadık, minem baylıknıñ küp öleşe cilgä oçkan ide inde. Tik şulay da, ägär yäş duslarım belän ayırılışunı sanamasak, yazmışka üpkä beldermäs idem. Çönki monnan da şäbräk urın yuk. Señlem dä üzemä ohşagan. Bu süzlärne söylävemä üzegez ğayeple, doktor Uotson: bezneñ sazlıkka şul qadär moñsulanıp karap tormaska ide!

— Äye, yäşerep tormıym, sezgä tügel, monda bigräk tä señlegezge küñelsezder dip uylıym min.

— Yuk, miña küñelsez tügel, — dip aşıgıp cavap birde Beril.

— Bez fänni eş belän şögıllänäbez, zur kitaphanäbez, menä digän kürşelärebez bar. Doktor Mortimer — üz ölkäsendä şaktıy mäğlümatlı keşe. Märhüm ser Çarlz da küñelle kürşe ide. Anıñ belän bötenläy duslaşıp betkän idek, üleme bik avır täesir itte... Bügen ser Genri yanına barıp çıksam, niçegräk bulır ikän? Eşennän bülmämme?

— Minemçä, sezneñ belän tanışuga şat bulaçak ul.

— Alaysa, äytep kuyıgız äle. Bälki, bu tirälärgä iyäläşep citkänçe, beraz faydabız tiyär... Ä häzer, doktor Uotson, öske katka menik, min sezgä täñkäqanatlılar kollektsiyäsen kürsätermen. Angliyäneñ bu tiräsendä mondıy bay kollektsiyä yuktır, dip uylıym. Bez karap beterügä, östäl dä äzer bulır.

Läkin min ser Genri yanına aşıga idem. Şomlı sazlık, älege biçara at, serle ulau avazı — bolar barısı da Baskervillär rivayaten iskä töşerep, küñelemne borçulı uylar sargan ide. Annarı bu tomanlı uylarga miss Stepltonnıñ canı-täne belän açırgalanıp äytkän süzläre östälde. Küpme ügetläsälär dä, aşarga kalmıyça, älege sukmak buylap kaytıp kittem.

Läkin anda başka, turırak sukmak ta bulsa kiräk, çönki yulga çıgıp citügä, karşımda miss Stepltonnı kürdem. Uttay kızışkan yañakları anı tagın da çibärlätä töşkän. Yul buyındagı taşta kulların kuşırıp, yış-eş sulap utıra ide ul.

— Kuıp citärgä dip, yul buyı yögerdem, doktor Uotson, — dide ul. — Hätta eşläpämne kiyärgä dä ölgermädem. Ozak tora almam, yuksa, abıyım kürüe bar. Barı tik yalgışım öçen gafu ütenergä genä kildem: ser Genri dip uyladım bit min sezne. Zinhar öçen, onıtıgız tege süzlärne. Sezgä bernindi dä katnaşı yuk alarnıñ.

— Niçek itep onıtıym di, miss Steplton! Dustım ser Genrinıñ yazmışı bik tä borçıy mine. Äytegez äle, nigä dip Londonga cibäräsegez kilde anı?

— Hatın-kız figılen añlamassız, doktor Uotson! Yahşırak tanışkaç, kürersez äle: şulay, üzem närsä eşlägänne üzem dä añlamıym min kayçak.

— Yuk, yuk! Borçulı tavışıgız da, küz karaşıgız da häteremdä minem. Miss Steplton, zinhar öçen, döresen genä söylägez äle! Monda kilep töşü belän ük, üzemne öräklär urap ala başlagannı sizdem inde min. härçak Grimpen sazlıgı buylap yöriseñmeni: menä-menä şul yäşel külläveklärneñ bersenä kerep çumarsıñ da ezsez-nisez yugalırsıñ kebek. Närsä äytergä telägän idegez, yäşermägez, sezneñ süzne ser Genriga citkerermen min.

Miss Stepltonnıñ yöze buylap ikelänü çatkısı yögerep ütte, läkin ber mizgeldä ul tagın elekkeçä kırıs kıyafät alıp, miña cavap birde:

— Minem süzlärgä artık zur iğtibar biräsez, doktor Uotson. Ser Çarlznıñ üleme abıyım belän bezne kara kaygıga saldı. Märhüm belän bik yış oçraşa idek. Çönki şuşı sukmaktan yörergä yarattı ul. Kargış turındagı rivayät bik tä borçıdı ser Çarlznı, häm älege avır häldän soñ min anıñ çınnan da haklı borçılganın sizdem. Häzer ser Çarlznıñ varisı borçıy mine. Mondagı kurkınıçlar turında äytep, kisätmäkçe idem anı. Barı tik şul gına.

— Sezneñçä, nindi kurkınıç soñ ul?

— Et turındagı rivayätne beläsezme?

— Ul safsataga ışanmıym min!

— Ä min ışanam. Ägär dä süzegez ütä ikän, ser Genrinı alıp kitegez monnan. Baskervillär öçen hävefle urın bu. Dönya kiñ bit. Ni öçen ser Genri, ülem kötep, monda yäşärgä tiyeş äle?

— Holkı şundıy inde anıñ. Ägär dä sez yahşılabrak añlatmasagız, belmim, mine tıñlar mikän ul?

— Şunnan artıgın söyli almıym, çönki bütän ber närsä dä belmim min.

— Alaysa, miss Steplton, tagın ber sorau birergä röhsät itegez. Äyter süzegez şul gına bulgaç, nigä abıyıgız işeter dip kurıktıgız soñ? Minemçä, keşedän yäşererlek ber närsä dä yuk monda.

— Abıyım Baskervil-hollnıñ iyäsez kaluınnan kurka: yuksa, mondagı halıkka avırga turı kiläçäk. Ser Genrinı kitärgä ügetlävemne sizsä, bik açuı kiler ide anıñ. Yarıy, miña kitärgä vakıt, yuksa, sezneñ belän söyläşkänne sizüe bar. Huşıgız!..

Ul kıyalar arasına kerep yugaldı, ä min, ällä nindi şomlı hislärgä çumıp, Baskervil-hollga taba atladım.

Sigezençe bülek. Doktor Uotsonnıñ berençe häbäre

Şuşı könnän başlap, min mister Şerlok Holmska mondagı hällärne citkerep toraçakmın. Menä ul hatlar äle dä östäl östendä yata. Yugalgan ber biten sanamaganda, hatlarnıñ bötenese dä isän. Alar miña ul çaktagı böten uylarımnı, şik-şöbhäläremne tögäl söyläp birergä yärdäm itär. Yuksa, andagı facigale hällär küñelgä tirän uyılıp kalgan bulsa da, böten vak-töyäge häterdä saklanmavı mömkin bit.

Baskervil-holl, 13 oktyabr. "Kaderle Holms!

Aldagı hatlarım häm telegrammalarım buyınça, dönyanıñ bu karañgı poçmagında soñgı aralarda bulıp uzgan hällärne beläsez inde. Monda ozagrak yäşägän sayın, iksez-çiksez sazlıknıñ şomlılıgı canga señä bara. Nıklabrak karasañ, şul şomlılıknıñ üzenä kürä ber maturlıgı da yuk tügel sıman. Sazlıkka çıktımmı, häzerge Angliyä ällä kaya, yırakka kitep yugala, küz aldında borın zamannarda yäşägän keşelärneñ yort urınnarı gına torıp kala. Kaya barma, ällä kayçan yukka çıkkan ıru ezläre oçrıy: menä — alarnıñ mäğaräse, menä — kaberleklär, menä monısı — gıybadät kılgan urınnarı. Bu küreneşkä ozak karap torgaç, kaysı ğasırda yäşägäneñne dä onıtasıñ, hätta şulçak cänlek tireläre yabıngan, kulına taş uklı cäyä totkan, böten tänen yon kaplagan can iyäse kilep çıksa da, gacäp bulmas ide. Kiresençä, sineñ belän miña karaganda, bu mohitkä alar yatışlırak ta äle. Läkin ul keşelär şuşı kotsız, uñdırışsız cirdä nigä öyelep yattı ikän, dip aptırap kuyasıñ. Arheolog tügel min, tik şulay da alarnı hiç tä sugışçan halık dip tügel, ä, kiresençä, kıyırsıtılgan, cäberlängän can iyäläre dip küz aldına kiteräm.

Ämma läkin bu närsälärneñ minem monda yäşävemä hiç kenä dä katnaşı yuk häm, şuña kürä, alarnıñ sezgä kızıgı da bulmas. Böten dönya, cir koyaş tiräsendä äylänäme, ällä koyaş cir tiräsendäme? — dip baş vatkanda, sezneñ hätta bu närsägä isegez dä kitmäde bit. Yarıy, Genri Baskervilğä turıdan-turı mönäsäbäte bulgan hällärgä kilik.

Soñgı berniçä köndä sezgä yazarlık yañalık bulmadı. Läkin äle genä ber säyer vakıygaga yulıktım. Ul turıda soñrak yazarmın, häzergä başka hällärne söylim äle.

Bu hällärneñ berse, aldagı hatlarda bötenläy diyärlek iskä almasam da, iğtibarga layık bulırga tiyeş. Sazlıkta kaçıp yatuçı başkisärne äytäm min. Anı bu tirälärdän kitkän, halıknı bäla-kazadan kotkargan, dip uylarga nigez bar. Törmädän kaçuına ike atna uzsa da, ber häbär-hätere işetelgäne yuk. Şul gomer sazlıkta can asrau hiç tä mömkin eş tügel. Döres, kaçıp yatar urın bar anda. Teläsä kaysı mäğarägä ker dä yat. Läkin aşamıyça torıp bulmıy bit. Sarık totıp suysa gına inde. Yuk, ul başkisär bu yaklardan kitkän bulsa kiräk, mondagı halık ta tınıçlap yoklıy häzer.

Baskervil-hollda bez ir zatınnan dürtäü bit. Şuña kürä ber-ber häl bulsa, kurkıp torırlık tügel. Tik, döresen äytergä kiräk, Stepltonnar öçen borçılam min. Yänäşädä kürşeläre yuk, yärdäm sorap kemgä barsın alar? Peşekçe hatın, kart yalçı da señlese belän üze genä bit alar Merripit-hausta. Üze dä "tipsä timer özär"gä ohşamagan. Notting-hill başkisäre kilep kersä, berni eşli almıy inde bu meskennär. Bez, ser Genri belän, borçıla torgaç, hätta at karauçı Perkinsnı Merripit-hauska kuna cibärmäkçe bulgan idek. Steplton gına ayak teräp karşı töşte.

Eş şunda ki, dustıbız baronet kürşe kızına küz salgalıy başladı bugay. Bu gacäp tä tügel, çönki kuäte taşıp aşkan yäş keşegä bu cen oyasında küñelsez, ä kürşedä genä ut çäçep torgan güzäl bar. Ber dä abıysına ohşamagan bezneñ ul kürşebez, çın yalkın, diyärseñ. Minemçä, abıysı süzennän ber dä çıkmıy ul, söyläşkändä dä, ber süz äytkän sayın, döres söylimme, digändäy, aña karap kuya. Üzara tatu gına yäşilär bulsa kiräk. Salkın oçkınnar sibep torgan küzlärenä, yuka irennärenä karaganda, abıysı şaktıy kırıs holıklı keşegä ohşıy. Ni äytsäñ dä, kızık keşe bu naturalist, kürsägez, sez dä aña iğtibar itmi kalmas idegez.

Şul könne ük ul ser Genri yanına kilde, ä ikençe könne irtän bezne tege başkisär Hyugo vafat bulgan urınga alıp bardı. Sazlık eçenä berniçä mil kerdek. Şundıy şomlı urınnar ul, älege rivayätne çıgaruları hiç tä gacäp tügel. Müklänep betkän taş baganalar arasınnan baruçı tar sukmak bezne saz üläne kaplagan küllävek yanına alıp çıktı. Küllävek urtasında kotoçkıç zur hayvannıñ çeregän teşlärenä ohşagan ike taş kıya tora. Bar närsä dä doktor Mortimer tasvirlagança monda. Ser Genri kızıksınıp tirä-yünne küzätte häm Stepltonnan "älege tragediyädä tabiğattän östen köçlär katnaşuına ışanasızmı?" dip soraştı. İse kitmägändäy söyläşsä dä, bu närsäneñ anı borçıganı sizelep tora ide. Steplton, artık açılıp kitmiçä, ikele-mikele genä cavap birde, yäş baronetnı borçuga salası kilmi ide, ahrısı, anıñ. Läkin ul bezgä berniçä ğailäneñ buınnan-buınga şundıy bäla-kaza kürep yäşäve turında söyläde. Bu süzlärdän soñ, bez anıñ da Baskervillär ete turındagı rivayätkä ışanuın añladık.

Kaytır yulda Merripit-hauska tamak yalgarga kerdek. Ser Genri miss Steplton belän menä şunda tanıştı da inde. Berençe kürüdä ük kızga küze töşte anıñ, kıznıñ da küñelendä nider bar kebek ide. Öygä kaytkaç ta gel şul turıda iskä töşerep tordı. Häzer inde Stepltonnarnı kürmi kalgan könebez yuk bugay. Bügen alar bezdä bulsa, ser Genri şunda uk kiläse atnada üzlärenä barırga söyläşep tä kuya.

Uylasañ, annan da yahşırak irne tabıp ta bulmas kebek, ä Stepltonnıñ yöze, ser Genri señlesenä yagımlı karaş taşlagan sayın, karañgılana gına bara. Señlesen bik yarata bugay ul, yuksa, şundıy yegetne ıçkındırmaska tırışır ide inde. Ä ul, kiresençä, alarnıñ ikesen yalgız kaldırudan da kurka. Eşlär bolay barıp, ser Genri bötenläy başın yugaltsa, min aña niçek küz-kolak bula alırmın ikän? Ägär dä, sezneñ süzne ütäp, alar artınnan yörsäm, minem abruy bik tiz töşäçäk monda!

Küptän tügel, döresräge, pänceşämbe könne, doktor Mortimer kilep kitte. Ozın üzän kalkulıgında kazına torgaç, borıngı keşe baş söyägen tapkan ul. Şatlanuın kürsägez ide! Dönyada üz eşenä şulkadär birelgän tagın berär keşe bar mikän! Aşap-eçep algan idek, Stepltonnar kilep töşte. Annarı, ser Genri täqdime buyınça, doktor bezne älege faciga bulgan urınga — narat alleyasına — alıp bardı. Alleya bik ozın, şıksız: ike yaklap başı kırkılgan naratlar tezelep kitkän, buydan-buyga tar gına käs cäyelgän. Argı başta yarım cimerek besedka tora. Urta ber cirdä — sazlıkka çıga torgan kapka. Baskervil kartlaç tämäke kölen menä şul töştä kakkan inde. Kapka ak buyau belän buyalgan, eşergeç belän bikläp kuyılgan. Koyma artında — iksez-çiksez sazlık. Bu faciga turındagı sezneñ teoriyäne iskä töşerep, vakıygalarnı küz aldına kiterergä tırışıp karadım. Kapka yanında torganda, Baskervil sazlık yagınnan kilüçe albastını kürä häm, kurkudan akılın cuyıp, bar köçenä çaba başlıy, annarı yıgılıp, can birä. Ul ozın häm karañgı alleya buylap yögergän. Läkin kem alay çabarga mäcbür itkän anı? İlämsez zur, kara et örägeme? Bälki, berär keşe eşeder bu? Bälki, Berrimor bar belgänen dä söyläp betermider? Kuyı toman häm bilgesezlek artında, kara şäülä bulıp, cinayät yäşerengän...

Soñgı tapkır sezgä hat yazgannan soñ, tagın ber kürşe — monnan dürt mil könyaktarak, Lefter-hollda yäşäüçe mister Frenklend belän tanıştım. Çalargan çäçle, kızıl yözle häm şaktıy eçkerle kart ul. Mister Frenklend britan zakonnarı belän cenlänep betkän, sudlaşa torgaç, şaktıy mölkäten cilgä dä oçırgan inde. Sudlaşmıyça tora almıy ikän ul. Ber säbäpsezgä mister Frenklend üz bilämäläre yanınnan uzuçı yulnı yabarga bula. Şunnan kitä ıgı-zıgı, kitä mätäveklär, sudlar. Yäisä, hiç kötmägän cirdän, berärseneñ kapkasın kilep cimerä dä, bu töştä borın-borınnan olı yul ide, dip, anı sügä başlıy. Tegese, monı sudka birergä mäcbür bula. Zakonnarnı biş barmagı kebek belä ul häm, telägän çakta, kürşe Fernvorsi avılı keşelären yaklap çıga, ä kayvakıt, alarga karşı töşä. Şuña kürä avıl halkınıñ anı uram buylap tantanalı töstä kütärep yörtkänen dä, cide babasına citep kargaganın da kürergä mömkin. Ägär dä, cide sudtan çakıru kilep, böten mölkäte cilgä oçsa, mister Frenklen menä digän kartka äylänep kalaçak, dip söylilär. Üze bolay yahşı küñelle keşe ul. Sez böten kürşe-külän turında häbär itep torırga kuşkan öçen genä yazam bolarnı.

Häzer mister Frenklend üzenä bik säyer şögıl tapkan. Öy tübäsenä menep kunaklıy da, kaçkın başkisär kürenmäsme dip, könnär buyı küzätkeç torbasınnan sazlıkka karap yata ikän. Monısı ber eş, şunıñ östenä doktor Mortimernı, märhümneñ tugannarı röhsätennän başka nindider kaber açkan öçen, cavapka tartmakçı bulıp yöri, di. Üzegez dä töşengänsezder, neolit keşeseneñ baş söyäge turında süz bara monda. Ozın üzän kalkulıgın kazıganda tapkan anı Mortimer. Äye, mister Frenklend boyıgıp utırırga irek birmi bezgä.

Häzer inde, kaçkın başkisär, Stepltonnar, doktor Mortimer häm mister Frenklend turında söylägäç, Berrimorlarga kagılıp ütmäkçemen. Bügen tönlä bik säyer hällär bulıp uzdı äle.

Süzne, Berrimornıñ öydäme-yukmı ikänen belü öçen, sez Londonnan cibärgän telegrammadan başlıym. Poçtmeyster belän söyläşkännän soñ, bezneñ tikşerülärneñ näticäsez buluı turında beläsez inde. Min monı ser Genriga söylädem, ä ul, şunda uk Berrimornı çakırtıp, telegramma turında soradı. Berrimor telegrammanı aluın äytte.

— Poçtalon malay anı üz kulıgızga tapşırdımı? — dip soradı ser Genri.

Berrimor gacäplängän karaş taşladı häm beraz uylanıp tordı.

— Yuk, — dide ul. — Min tübädä idem, telegrammanı hatınım birde.

— Cavapnı üzegez yazdıgızmı?

— Yuk, hatınıma närsä yazarga ikänen äyttem, ul aska töşep yazdı.

Kiçen Berrimor bu turıda üze başlap süz kuzgattı.

— Ser Genri, telegramma turında nigä soravıgıznı añlamadım min, — dide ul. — Ällä ber-ber gayıbem barmı, ällä miña ışanıçnı yugalttıgızmı?

Ser Genri Berrimornı yuatırga, tınıçlandırırga totındı, aptıragaç, üzeneñ ällä nikadär iske äyberlären, Londonda algan närsälären büläk itep beterde.

Missis Berrimor kızıksındıra mine. Bik mogtäbär kıyafätle, sufıy holıklı hatın ul. Belgänegezçä, berençe tönne anıñ üksüen işetkän idem min, şunnan soñ da ällä niçä tapkır küzlärendä yäş eze kürdem. Nindider avır kaygı suıra bu hatınnı. Kayçakta ällä namusı çista tügel mikän, dip tä uylap kuyam. Annarı, ällä ire kıyırsıta mikän, dip ikelänäm. Kilgännän birle şulay şiklänep yördem, ä ütkän tönne şiklänülärem bötenläy çiktän aştı.

Bolay şakkatırlık häl tügel ul tügelen. Minem yokınıñ bik sak ikänen beläsez inde sez, bu Baskervil-hollga kilgäç, yokım gel kaçtı. Ütkän tönne säğat ikelärdä bülmä işege yanınnan kemneñder şıpırt kına ütep barganın sizdem. Tordım da, işekne açıp, koridorga küz taşladım. Anda nindider kara külägä uzıp bara. Kulına şäm totkan keşe külägäse ide bu. Östenä tönge külmäk, çalbar kigän, üze yalanayak. Açık kürep bulmasa da, min anıñ Berrimor ikänen şäylädem. Ul tın gına, äkren genä atlıy, här häräkätendä saklık sizelä.

Minem hatlarnı ukıp, sez koridorlarnıñ başı galereya belän totaşkan buluın beläsez inde. Berrimor şunda kerep yugalgannı gına kötep tordım da artınnan kittem. Min galereyaga çıkkanda, ul argı koridornıñ tege başına barıp citkän ide inde. Annarı ber bülmä işegennän yaktılık kürenep kitte, şunda kerde bulsa kiräk. Äytergä kiräk, bu bülmälärdä keşe yäşämi, bernindi cihaz da yuk. Şuña kürä min bötenläy gacäpkä kaldım. Ul kıymşanmıyça tik tora ide, ahrısı, çönki şäm yalkını selkenep tä karamadı. Tavışsız-tınsız atlarga tırışıp, min älege işek yanına kildem häm bülmä eçenä küz taşladım.

Berrimor, şämne pıyala yanına uk kiterep, tın da almıy täräzä yanında tora ide. Min anıñ katıp kalgan yözen häm sazlık yagına töbälgän küz karaşın gına şäyli aldım. Beraz vakıt täräzä aşa karap torgaç, ul äkren genä ıñgıraşıp kuydı häm kabalanıp şämne sünderde. Min tiz genä üz bülmämä kayttım, berazdan anıñ ayak tavışları işetelde. Şaktıy vakıt uzgaç, min, yokı aralaş kına, yozak açılgannı işettem, läkin ul tavışnıñ kaysı yaktan kilgänen çamalıy almadım.

Bu närsäne üzem dä añlıy almıym äle, läkin Baskervil-hollda nindider serle eşlär kılınganın sizep toram häm kayçan da bulsa bez alarnıñ ezenä töşärbez dip uylıym. Üzemneñ närsä faraz kılularımnı yazıp tormıym, çönki sez faktlarnı gına häbär itärgä kuştıgız bit. Bügen irtän ser Genri belän ozak kına söyläşep utırgaç, minem tönge küzätüläremä nigezlänep, plan kordık. Läkin bu turıda älegä yazmıy torsam, yahşırak bulır kebek".

Tugızınçı bülek

Doktor Uotsonnıñ ikençe häbäre

Baskervil-holl, 15 oktyabr. "Kaderle Holms!

Baştarak ilçegez sezne yañalıklar belän bigük söyendermäsä dä, häzer üz gayıben yuaçak ul. Vakıygalar berse artınnan berse bulıp kına tora monda. Soñgı häbäremne min Berrimornıñ buş bülmä täräzäse yanında toruı belän tämamlagan idem, annan soñ ber koçak yañalık kilep çıgar dip uylamagan idem. Soñgı ike täülek eçendä hällär şaktıy açıklandı kebek, ä nıklabrak uylasañ, eşlär bötenläy katlaulandı monda. Yarıy, barısın da baştan alıp söylim, näticäsen üzegez çıgarırsız.

Tönge macara bulıp uzgannan soñ, irtänge aşnı aşagançı, Berrimor kergän bülmäne tikşerep çıktım. Ul karagan täräzä sazlıknı küzätü öçen iñ uñaylısı ikän. İke agaç arasındagı açıklıktan sazlık uç töbendägedäy kürenep tora, ä başka täräzälärne agaç kaplıy. Dimäk, Berrimor sazlıktagı berär keşene, yäisä berär närsäne küzätü öçen şuşı täräzäne saylagan. Häyer, tön bik karañgı ide bit, närsä maytargandır ul. Ällä berär gıyşık macarası gına mikän bu, dip uyladım min annarı. Alay bulsa, kaça-posa yörüe dä, hatınınıñ küz yäşläre dä añlaşıla. Anıñ buy-sını, kıyafäte belän berär avıl kızınıñ başın äyländerü mömkin bulmagan eş tügel bit. Tege çakta bülmägä kaytkaç, kaydadır işek açılgan tavış işetelgän ide. Berrimornıñ oçraşu urını bulgandır ul, bälki? İkençe könne şundıy uylar belän başım katıp bette. Şiklänüläremneñ, bälki, nigeze dä yuktır, läkin alarnı sezdän yäşermäskä buldım.

Berrimornıñ serenä töşenmi torıp, bu macaralar turında söylämäskä isäp itkän idem, läkin kire uyladım. İrtänge aştan soñ, bez baronetnıñ kabinetına kerdek, häm ser Genriga min anda barısın da söylädem. Gacäpkä karşı, anıñ moña ber dä ise kitmäde.

— Berrimornıñ tönnären selkenep yörgänen beläm inde min, — dide ul. — Küptännän üzenä dä äytergä cıyınıp yörim. Berniçä tapkır näq sez äytkän vakıtta koridorda ayak tavışları işettem.

— Bälki, ul här tönne şul täräzä yanına baradır?

— Bik mömkin. Alay bulsa, sagalap torırga da anda närsä eşlägänen küzätergä kiräk. Bezneñ urında Holms nişlär ide ikän, ä?

— Bez nişläsäk — şunı, — didem min.

— Äydä, alaysa, bu eşne bergä yırıp çıgıyk bez.

— Bergäläp yörsäñ, işeter bit ul.

— İşetmäs, kolagı katırak anıñ. Äydä, betkän baş betkän. Minem bülmädä kötep torırbız da...

Ser Genri şatlıktan kulların ugalap kuydı. Bezneñ küñelsez tormışka nindider kızıklı yañalık östäler dip söyende bulsa kiräk ul.

Baronet ser Çarlzga plannar tözegän arhitektor belän elemtägä kerde inde. Londonnan podryadçik ta çakırttı. Ozaklamıy üzgäreşlär bulaçak monda. Plimuttan ostalar kilde. Dustıbız eşkä bik nıklap totındı, näseleneñ elekke danın kaytaru öçen, akçasın da, köçen dä kızganmas ul. Öyne yañartkaç, äybätläp cihazlagaç, ber kilen genä citmäyäçäk inde monda. Eş aña gına terälep kalmas, dilär. Çönki miss Steplton başın äyländergän inde anıñ. Läkin eşlär gel ük şoma barmıy bugay äle. Menä bügen dä baronetnıñ küñel külendä şadra dulkınnar kürdem.

Berrimor belän söyläşkännän soñ, ser Genri, eşläpäsen kiyep, kayadır cıyına başladı. Bilgele, min dä anıñ artınnan kalmaska uyladım.

— Minem belän barasızmıni, Uotson? — dip soradı ul häm säyer karaş taşladı.

— Kaya cıyındıgız soñ? Sazlıkka bulsa, bergä barabız, — dip cavap birdem min.

— Sazlıkka.

— Miña nişlärgä kuşılgannı beläsez bit. Sezgä komaçaulıysım kilmäsä dä, Holms süzennän çıga almıym. Üzegez işetep tordıgız...

Ser Genri, yagımlı yılmaep, iñ östemä sugıp kuydı.

— Dustım, — dide ul, — küpme genä küräzäläk itsä dä, Holms minem yazmışımnıñ kaysı yakka yul alasın tögäl belmägän. Süzneñ närsä turında barganın añlıysızmı? Sez bulıp, sez minem yulga arkılı töşmässez bit inde. Cibäregez üzemne genä.

Nindi häldä kaluımnı uylap karagız. Min närsä äytergä, närsä eşlärgä belmiçä, aptırap bettem, ä şul arada ser Genri, tayagın alıp, çıgıp ta kitte.

Läkin, beraz uylap utıruga, nigä yalgız cibärdem ikän dip, borçıla başladım. Ägär dä ul bälagä tarısa? Şul uy kilgäç, tänemne ut aldı. Äle soñ tügel, kuıp citärmen, dip, Merripit-hauska kittem. Ser Genri alda kürenmi ide. Aşıga-aşıga barıp, yuldan sazlık eçenä ayırılıp kitkän sukmak yanına kilep cittem. Annarı, döres baram mikän, dip, kalkulık östenä menep, tirä-yüngä küz saldım. Baronetnı tiz taptım min. Ul çirek mil çaması arı älege sukmak buylap ber hanım belän yänäşä bara ide. Miss Stepltonnı şunduk tanıp aldım. Alarnıñ bu oçraşu turında aldan süz kuyışkan buluları kön kebek açık ide. Süzgä birelep, äkren genä baralar, miss Stepltonnıñ häräkätlärenä karaganda, ul ser Genrinı närsägäder ügetli, ä tegese vakıt-vakıt baş kına selkep kuya. Min taş kıyalar arasında, nişlärgä belmi, basıp toram. Kuıp citep, süzlären bülü — mäğnäsezlek. Ä nigä dip kildem soñ min bu yakka? Ser Genriga härçak küz-kolak bulıp torırga tügelmeni? Dustıñ artınnan şımçılık itü — bigük küñelle eş tügel, tügelen. Tik şulay da, başka yul tapmagaç, kalkulık östennän küzätep torırga häm annarı, namusım çista bulsın öçen, bu turıda baronetnıñ üzenä söylärgä buldım. Döres, berär kurkınıç yanasa, aña yärdäm kulı suza almıym, çönki ara şaktıy yırak. Läkin, nişliseñ, bütän yul yuk.

Berniçä adım atlagaç, süzgä mavıgıp, alar tuktap kaldılar, häm min şulçak tagın kemneñder küzätep torganın sizendem. Taşlar arasınnan nindider yäşel äyber kürenep kitte. Yahşılabrak karagaç, anıñ tayak başına bäylängän yäşel çüpräk ikänen tösmerlädem. Tayak kütärgän keşe sukmak yagına taba bara ide. Stepltonnı tiz tanıp aldım. Ul alar yanına yakınlaşıp kilä ide. Şul vakıt ser Genri miss Stepltonnı koçakladı, tegese, ıçkınırga tırışıp, karışa başladı, kulı belän anıñ biten kapladı... Annarı alar, ber-bersennän ayırılıp, artka karadılar. Sökäsen selki-selki böten köçenä yögerep kilüçe Steplton säbäp buldı moña. Alar yanına kilep citkäç, ul kulların butıy-butıy närsäder söylärgä totındı. Närsä bulganın añlap bulmasa da, Stepltonnıñ ser Genrinı açulanganı kürenep tora ide. Kız alar yanında gorur kıyafät belän basıp tora. Nihayät, Steplton, kisäk kenä borılıp, señlesenä kul selkede, kız, ser Genriga kıyar-kıymas kına karaş taşladı da abıysı artınnan iyärde. Naturalistnıñ häräkätlärenä karaganda, señlesenä dä açuı çıkkan ide anıñ. Baronet küz karaşı belän alarnı ozatıp kaldı häm, başın tübän iyep, kaytır yakka taba atladı.

Küz aldımda bulıp uzgan hällärne hiç tä añlıy almadım min, citmäsä, dustıma äytmiçä, küzätep toruıma üzemnän-üzem oyalıp kuydım. Kalkulıktan yögerep töşep, baronetnı karşılaudan başka çara kalmadı. Yöze açudan kızarıngan, kaşları cıyırılgan — nişlärgä belmiçä, aptırap kalgan kıyafät ide anda.

— Äy, Uotson! Kayan kilep çıktıgız? Şulay da küzätçelek itärgä buldıgızmıni?

Yalgız kitüe öçen borçılıp, artınnan baruım turında da, monda kürgän närsälärem turında da yäşermiçä söylärgä turı kilde. Ser Genrinıñ küzendä usal oçkınnar kabındı, läkin minem döresen söylävem yomşarttı anı.

— Şuşı buş sahrada da yalgız kalıp bulmıy ikän! Bötenese süz berläşep minem kız belän oçraşuımnı küzätep tormak bulgannar, diyärseñ! Läkin oçraşunıñ ber dä räte çıkmadı. Küzätü urınıgız kayda ide soñ?

— Änä, tege kalkulık başında.

— Oçsızlı urınga eläkkänsez. Abıysı biletnı algı rätkä ük algan: bezgä niçek taşlanganın kürdegezme?

— Kürdem.

— Ul keşeneñ beraz ıçkıngan buluı turında uylaganıgız bulmadımı?

- Yuk.

— Bügengä qadär min dä şulay sanıy idem, ä häzer yä anı, yä mine — ikebezneñ berebezne hiçşiksez arkaylarga kiräk, dip uylıym. Ällä şulkadär naçar keşe mikän min? Berençe kön genä bergä yäşämibez, döresen äytegez, Uotson. Yaratkan kızıma yahşı ir bulır öçen ni komaçaulıy soñ miña?

— Minemçä, berni dä komaçaulamıy.

— Baylık, mölkät yagına kilgändä, bäyläner urın yuk, dimäk, eş — minem üzemdä. Närsäm oşamıy ikän aña? Gomeremdä berkemgä naçarlık kılganım yuk. Ä ul bändä mine señlesenä yakın kiterergä dä telämi.

— Närsä, ällä şulay dip äytteme?

— Äytte şul, annan artıgın da äytte äle. Beläsezme, Uotson, berniçä atna elek kenä tanışkan bulsam da, täüge kürüdän ük, anıñ üzem öçen yaralganın töşendem min... Ul da... Ul da... mine yarata, ant itep äytäm, yarata! Hatın-kıznıñ süzlärenä tügel, küzlärenä ışanırga kiräk. Läkin abıysı gel karşı töşep kilde, bügenge oçraşuıbız berençese ide. Min çakırgaç, şatlanıp riza buldı ul. Ni öçen, disezme? Mähäbbät süzläre söylärgä, dip uylıysızmı? Yuk, buldıra alsa, ber süz dä äyttermäs ide ul miña. Telendä haman ber süz anıñ: monda yäşäü kurkınıç, di, sez Baskervil-holldan kitmiçä, tınıçlana almıym, di. Min aña üzem genä Baskervil-holldan kitä almayaçagımnı äyttem, ägär dä bik kıstıy ikän, üze dä minem belän kitsen. Ber süz belän äytkändä, aña täqdim yasadım min, läkin, cavap birep ölgergänçe, abıysı, akıldan yazgan keşedäy, atılıp östebezgä kilep çıktı. Yarsudan agarınıp katkan, küzlärennän oçkınnar çäçräp tora. Nişlädem min! Nigä dip miña bötenläy ise kitmägän kızga bäylänäm äle min! Baronetka nişläsä dä kileşä, dip uylıymdır, ahrı? Ägär dä ul bändä anıñ abıysı bulmasa, nişlärgä beler idem inde! Nişliseñ, monda oyat eş yuk, min kayçan da bulsa, miss Stepltonnı üzemneñ hatınım dip atarga ömetlänäm, diyärgä turı kilde. Läkin monıñ faydası timäde, häm ahırdan min dä kızıp kittem, señlese yanında yämsezlänmäü yahşırak bulır ide dä buluın. Annarı alar kitep bardı, min aptırap basıp kaldım. Närsä bu, Uotson, zinhar öçen, töşenderegez miña. Bu yahşılıgıgıznı gomerdä onıtmas idem!

Min tegeläy dä, bolay da uylap karadım, läkin, döresen äytergä kiräk, ber närsä dä añlıy almadım. Dustımnıñ däräcäse, baylıgı, yäşlege, kıyafäte dä bar. Älege kargıştan başka, telgä alırlık kıyık yagın belmim min anıñ.

Kıznıñ üz fikeren bötenläy isäpkä almıyça, ser Genrinıñ täqdimen şulay korı gına kire kagu bik säyer häl, bilgele. Señleseneñ dä, süzgä katnaşmıyça, tik toruı gacäp. Häyer, bezneñ ikelänülärne şul kiçne ük Steplton üze häl itte. Tupaslıgı öçen gafu ütenergä kilde ul. Ser Genri belän ozak kına kabinetta söyläşep utırdılar. Tege cäncal şunduk onıtıldı; ul, bezne kiläse comgada üzlärenä kunakka çakırıp, kitep bardı.

— Şulay da bu keşeneñ üz akılında buluına şigem betmäde, — dide ser Genri. — Bügen irtän bezgä taşlangandagı kıyafäte haman küz aldımnan kitmi. Döres, bögelä-sıgıla gafu ütende inde, bäyläner urın kaldırmadı.

— Nigä şulkadär kızıp kittem, di soñ?

— Señlese öçen borçıla ul. Monısı — yahşı eş. Alar gomer buyı bergä yäşägännär, ägär dä süzläre döres bulsa, bütän yakın keşese yuk ikän anıñ. Şuña kürä, señlesennän ayırılıp, yalgız kaludan kotı oçkan. Elek bezneñ mögamälälärne belmägän ikän ul, ä üz küzläre belän kürgäç, señlesen yugaltam, dip, kurkıp, çıgırdan çıkkan. Häzer moña ükenä, ükenüen. Miss Steplton kebek çibär kıznı gomer buyı üz yanında totarga tırışunıñ ahmaklık ikänen añlagan, ahrısı. Ägär dä alar barıber ayırılışırga tiyeş ikän, nigä dip moña min säbäpçe bulmaska tiyeş äle? Bilgele, ayırılışu kayçan da ciñel bulmıy. Läkin ul bezgä bütän bäylänmäskä väğdä itte. Tik monıñ öçen min öç ay buyına anıñ señlesenä mähäbbät süzläre söylämäskä, gadi dus bulıp kına yörergä tiyeş. Şulay kileşep, ayırılıştık.

Kürgänegezçä, ber serneñ oçına çıktık. Läkin bez yöri torgan dereldävekneñ töben kapşap karau bik ansat eş tügel. Şulay da Stepltonnıñ ser Genriga nigä şulkadär tuzınıp yabışuın beläbez inde.

Häzer bu çualgan yomgaknıñ ikençe ceben tartıp karıyk. Tönge üksü tavışları, missis Berrimornıñ yılaudan şeşengän yöze, hezmätçeneñ täräzädän sazlıknı küzätüe turında äytäm min. Yärdämçegezne uñış belän kotlagız, qaderle Holms. Işanıp, mine monda cibärüegez buşka bulmadı. Çirattagı mäsäläne çişär öçen ber tön citte miña.

"Ber tön", dip yalgışrak ıçkındırdım bugay, "ike tön", disäm, döresräk bulır, çönki, aldagısında berni dä belä almagan idek bit. Ser Genri belän tönge öçlärgä qadär kötep utırsak ta, säğat sugudan başka tavış işetmädek. Şulay tilmerep utıra torgaç, ikebez dä yokıga kitkänbez. Üzebezne açulandık-açulandık ta, tagın ber kat bähet sınap kararga buldık. Bu yulı lampanıñ filtäsen basıp kuydık ta berber artlı tämäke köyrätä başladık. Vakıt bik akrın uza, läkin bez, kiyek sagalap utırgan auçılar kebek, haman kötä birdek.

Säğat berne dä, ikene dä suktı. Ömet özärgä cıyınganda gına, kinät böten arıganlıklar erep yukka çıktı, gäüdälär ireksezdän turaydı. Koridorda idän şıgırdagan tavış işetelä ide. Ayak tavışları bezneñ bülmä yanına kilep citte dä tavışsız-tınsız gına arı kitte. Baronet äkren genä işekne açtı. Sak kına basıp, "cänlek" artınnan kittek. Ul inde galereyanı uzgan ide. Koridor döm-karañgı. Karmalana-karmalana argı başka cittek, häm anda, başın aska iyep, ayak oçlarına gına basıp atlauçı kara sakallı keşe kürende. Annarı ul bayagı işektän kerep yugaldı; ber mizgelgä genä şäm anıñ yözen yaktırtıp aldı, karañgı koridorga, tar gına tasma bulıp, sarı yaktılık suzıldı. Ayaklarnı şuıştıra-şuıştıra şul sarı yaktılıkka taba kittek. Yalanayak bulsak ta, iske idän taktaları şıgırdap canga tide. Bu qadär tavışnı işetmäskä mömkin tügel, dip uylagan idem. Läkin, bähetkä karşı, Berrimor çınnan da kolakka katı bulıp çıktı, şunıñ östenä, ul üz eşenä bik tä birelgän ide, ahrısı.

Nihayät, işek yanına citep, bülmägä küz taşladık. Hezmätçe, näq tege köndäge kebek, kulına şäm totkan kileş, täräzä pıyalasına terälep tora ide.

Aldan uylagan planıbız bulmasa da, baronet yugalıp kalmadı. Kıyu atlap bülmägä kerde. Berrimor täräzä yanınnan atılıp çitkä kitte, üze mış-mış sulıy, yöze ap-ak, böten gäüdäse der kaltırıy. Yanıp torgan kara küzläre kurku belän tulgan. Ul kauşıy-kauşıy gına äle miña, äle ser Genriga karaş taşlıy.

— Nişlisez monda, Berrimor?

— Berni dä eşlämim, ser. — Kauşaudan anıñ tele köçkä äylänä, kulındagı şäm, stenaga häm tüşämgä tigezsez külägälär töşerep, kaltırıy. — Täräzä, ser... Tönnären, barısı da yabılganmı, dip, tikşerep çıgam...

— İkençe katta damı?

— Äye, ikençe katta da?

— Karagız äle, Berrimor, — dip kırıs kına äytte ser Genri, — aldap mataşmagız, barıber döresen äyttererbez. Nikadär tizräk äytsägez, şulkadär yahşırak. Borgalanıp mataşmagız! Ni kiräk buldı sezgä monda?

Hezmätçe bezgä mesken karaş taşladı häm, aptırap, kulın uarga totındı.

— Bernindi naçar eş tä kılmadım min, ser! Barı tik şäm belän täräzäne genä yaktırtıp karadım.

— Ä nigä karadıgız anı?

— Soramagız, ser Genri... Soramagız! Ant itep äytäm, minem ser tügel bu, sezgä aça almıym anı. Ägär dä üzemneke bulsa, yäşerep tä tormas idem.

Kinät, başıma ber fiker kilep, min şäm belän täräzäne yaktırttım.

— Berär şartlı bilgeder bu. Häzer kürerbez, cavap bulırmı, yukmı?

Şämne, Berrimor kebek täräzä pıyalasına bötenläy teräp, döm-karañgı sazlıkka karap tora başladım. Ay bolıtlar artına kerep yäşerende, häm berençe mizgeldä min barı tik sazlıknı kaplap toruçı agaç yabaldaşların gına kürä aldım, häm, kinät, tön karañgılıgında sarı ut noktası kürep, kıçkırıp cibärdem.

— Änä, karagız!

— Yuk, yuk, ser!.. — dip mıgırdandı hezmätçe. — Işanıgız miña, ser...

— Şämne uñgarak küçeregez, Uotson! — dip kıçkırdı baronet. — Küräsezme? Tege ut ta küçte... Haman karışasızmı, kabahät? Şartlı bilge bit bu! Äytegez: kem belän häbärläşäsez sez? Närsä eşlärgä cıyınasız?

Hezmätçe aña usal itep karap kuydı.

— Monısı — minem eş, sezgä katnaşı yuk anıñ. Berni dä äytmim min sezgä.

— Alaysa, üzegezne eştän kuılgan, dip sanagız.

— Yarıy, ser. Küräseñ, başka çara yuktır.

— Hurlık belän kuıp çıgaram min sezne! Oyat tügelme! Babalarıbız ğasırlar buyı şuşı nigezdä bergäläp yäşägännär, ä sez miña ällä nindi yätmälär korıp mataşasız.

— Yuk, yuk, ser! Sezgä tügel!

Bu süzlärne hatın-kız äytte. Artka borılıp karasak, işek töbendä, ülär däräcägä citep kurıkkan, yözennän kan kaçkan missis Berrimor tora. Östenä eçke külmäk kenä kigän olı gäüdäle bu hatın, yözenä kurku töse çıkmagan bulsa, şaktıy mäzäk kürener ide.

— Bezne monnan kualar, Eliza. Şul däräcägä barıp cittek!.. Bar, äyberlärne cıya başla, — dide Berrimor.

— Dcon! Dcon! Nindi hälgä töşerdem min sine!.. Min ğayeple moña, ser Genri! Minem arkada, barı minem arkada şundıy eşkä totındı ul.

— Äytegez inde! Eş närsädä soñ monda?

— Minem bähetsez tuganım sazlıkta açtan ülä. Üzebezneñ işek töbendä keşene açtan ütermäbez bit inde! Azık-tölek äzer, dip, Dcon aña häbär birä, ä ul kaya kiterergä kiräklegen kürsätä.

— Dimäk, sezneñ tuganıgız... älege...

— Törmädän kaçkan... başkisär Selden...

— Äye, ser, — dip rasladı Berrimor. — Keşe seren aça almıym, dip äyttem bit, ä häzer üzegez işettegez, sezgä yamanlık eşlärgä cıyınmaganıbıznı añlagansızdır, şät.

Tönge säyähätlärneñ sere menä şulay açıldı. Bez ser Genri belän missis Berrimorga şakkatıp karap tordık. Şuşı salmak holıklı, yahşı küñelle hatın çınnan da tege böten ilgä tanılgan başkisärneñ tuganı mikänni?

— Äye, ser, kız familiyäm Selden minem. Bez anı yäştän ük irkäläp, sıypap-sılap üsterdek, annarı ul, närsä eşläsäm dä yarıy, nişläsäm dä kileşä, dip, uylap, üze öçen genä yäşi başladı. Üskäç, ällä nitkän keşelär belän aralaşıp, bozılıp bette. Änine kara kaygıga saldı, näselebezneñ yözenä pıçrak attı ul. Kön uzgan sayın, cinayät artınnan cinayät kılıp kına tordı. Dar agaçınnan niçek kotıldı, dip uylıysızdır? Barı alla yärdäme belän. Läkin ul, ser, minem öçen haman da enekäşem, bödrä çäçle, şayan, şuk enekäşem bulıp kaldı. Şuña kürä törmädän kaçkaç ta minem bulışasımnı belä bit ul. Aç, yalangaç kileş kara töndä kilep yıgılgan keşene apa keşe niçek kuıp çıgara inde? Öygä kerttek, aşattık, eçerttek, kuldan kilgän qadär bulıştık. Annarı, ser, sez kaytıp töştegez, häm ul sazlıkka çıgıp kitte. Şul könnän birle kaçıp yata inde. Bez, könaralaş, täräzägä ut yaktırtıp, kitmäde mikän, dip beleşep torabız. Ägär dä cavap birsä, bilgelängän urınga irem ipi, it alıp bara. Kitmäsme, dip, kön sayın ömet itep torabız inde, läkin monda çakta, yärdämebezdän taşlıy almıybız anı. Min dindar keşe, aldıy belmim, ägär monda yaramas närsä bar ikän, iremne ğayeplämägez, minem arkada şulay eşläde ul.

— Döresme bu, Berrimor?

— Äye, ser Genri, döres. Här süze döres.

— Hatınıgız süzen tıñlagan öçen sezne ğayepli almıym min. Äytkän süzläremne onıtıgız. İkegez dä bülmägezgä kaytıgız, kalganın irtän söyläşerbez.

Alar kitkäç, bez tagın sazlıkka küz saldık. Ser Genri täräzäne açıp cibärde, bitkä tönge salkınça cil kilep bärelde. Yırakta, küzgä törtsäñ kürenmäslek karañgılıkta, sarı nokta haman cemeldi ide äle.

— Niçek kurıkmıy ul! — dide ser Genri.

— Ut başka cirgä kürenmider.

— Alay buluı da mömkin. Sezneñçä, kaysı töştä ul?

— Kaydadır, granit baganalar tiräsendä.

— Monnan ike mil çaması...

— Alay uk ta bulmas.

— Berrimor barıp yörerlek bulgaç, yırak tügel inde. Häzer ut yanına kilülären kötä bulır. Yuk, Uotson, barıber ul başkisärne kulga töşermi kalmam min!

Şundıy uk fiker minem başka da kilgän ide. Berrimorlar belän ber süzdä tügel bit bez, kiresençä, alarnı serlären açarga mäcbür ittek. Bu keşeneñ cämgıyätkä zıyannan gayre eş kılganı yuk. Andıylarnı kızganırga da, aklarga da yaramıy. Mömkinlektän faydalanıp, bez ul bändäne başka zıyan kiterä almastay cirgä ozatırga tiyeşbez. Şulay itmäsäk, anıñ bütännärgä, mäsälän, teläsä kaysı tönne Stepltonnarga höcüm itüe bar. Minem uylavımça, ser Genriga da şuşı uk fiker kıyulık östägänder.

— Min dä sezneñ belän baram.

— Alaysa, revolver alıgız, başmaklarıgıznı kiyegez. Aşıgırga kiräk, utın sünderep, küzdän yugaluı bar.

Biş minut ta ütmägänder, bez inde, közge cilneñ eçpoşırgıç ulavın, koyılgan yafraklar kıştırdavın tıñlıy-tıñlıy, karañgı alleya buylap bara idek. Tirä-yündä çeregän ülän ise, sazlık ise añkıy. Bolıtlar arasınnan ay da vakıt-vakıt kına kürenep kitä, ä bez sazlıkka çıkkaç, vak yañgır sibälärgä totındı. Sarı ut alda elekkeçä cemeldäp kürenä ide.

— Ä sez berär närsä aldıgızmı? — dip soradım min.

— Sıyık çıbık aldım.

— Aşıgırga kiräk bezgä. Añışıp ölgergänçe, eläkterep alırga kiräk, yuksa, bik yılgır dilär anı.

— Karagız äle, Uotson! — dip, kinät kenä äytep kuydı baronet. — Bu eşkä Holms niçegräk karar ide ikän? Häterlisezme? "Tönnären, yavızlık köçläre hakimlek itkän çakta..."

Anıñ süzlärenä cavap birgän kebek, kaydadır yırakta, şomlı sazlık eçendä, berkön mine Grimpen dereldävege yanında gacäpkä kaldırgan säyer avaz işetelde. Başta ırıldauga ohşagan tavış äkrenläp ükerügä äylände, annarı sagışlı itep ularga totındı. Bu kırgıy, kotoçkıç avazlar ber-ber artlı tärtip aldı, kütärelep karasam, anıñ yöze ülekneke kebek ap-ak ide.

— İ hodam, närsä bu, Uotson?

— Belmim. Mondıy avazlarnı sazlıkta yış işetelä, dilär. Min ber tıñlagan idem inde.

Ulau tavışı yañadan tınıp kaldı. Kolaklarnı sagaytıp, ozak basıp torsak ta, başka işetelmäde.

— Uotson, — dide baronet, — et ulavı bu.

Ser Genrinıñ kurkudan kaltırangan tavışın işetkäç, tänem buylap suık yögerde.

— Nindi avaz dilär soñ anı? — dip soradı ul.

— Kemnär?

— Mondagı halık inde.

— Ul kara halık närsä belä soñ? Ni söyläsälär dä, barıber tügelmeni sezgä?

— Äytegez äle, närsä söyli alar?

Min ber mizgel tın tordım, läkin bu sorauga cavap birmi kotılırlık tügel ide.

— Baskervillär ete ulıy, dilär. Ser Genri ıñgıraşıp kuydı.

— Äye, bolay itep et kenä ulıy ala, — dide ul, ozak kına süzsez torgaç. — Läkin monnan yırakta, kaydadır menä bu yakta bulırga tiyeş ul.

— Min kaydan işetelgänen çamalıy almadım.

— Cil kiterde bit ul avaznı. Ä Grimpen dereldävege kaysı töştäräk? Tegendäme?

— Äye.

— Tavış şunnan işetelde dä. Kılanmagız, Uotson! Üzegez dä anı et ulavı dip uylıysız bit inde. Min balaçaga tügel. Kurıkmıyça, döresen äytegez.

— Tege çakta minem yanda Steplton da bar ide. Ul anı nindider koş kıçkıruı, dide.

— Yuk, et bu. İ hodam! Bu äkiyätlärdä döreslek bar mikänni? Miña şulay uk kurkınıç yanıy mikänni soñ? Sez moña ışanmıysızmı, Uotson?

— Yuk, yuk, ışanmıym!

— Tik şulay da, Londonda torıp, bu ahmaklıklardan kölü ber närsä bulsa, sazlıkta ulau avazı işetü bötenläy ikençe närsä ikän. Abıyım gäüdäse yanında da et ezläre tapkannar bit. Närsäder bar monda. Kurkaklar zatınnan bulmasam da, bu avazlarnı işetkäç, böten tänem öşi başlıy, Uotson. Kulımnı totıp karagız äle.

Kul märmär kebek salkın ide.

— Zıyan yuk, irtägägä qadär tınıçlanırsız.

— Yuk, bu ulaunı gomerdä dä onıtasım yuk. Häzer nişlärgä inde bezgä?

— Bälki, öygä kaytırbız?

— Uylap ta karama! Ul kabahätne totabız, digänbez ikän, totabız inde. Bez başkisärne eläkterergä yöribez, ä bezneñ arttan albastı et sagalıy bulsa kiräk. Kittek, Uotson! Böten tämug kisäüläre şuşı sazlıkka kerep tulsa da çigenergä yaramıy bezgä.

Adım sayın abına-sörtenä, äkren genä alga kittek. Unda da, sulda da kıya-taşlar karayıp kürenä. Alda elekkeçä sarı ut cemeldäp tora ide. Küzgä törtsäñ kürenmäslek karañgıda aranı çamalap bulmıy ikän. Ut noktası äle ofık yanına kitep yugala, äle karşıda uk torgan kebek bula. Nihayät, bez çınnan da aña yakınlaştık. Mayı agıp, cäyelep betkän şäm kisägeneñ yaktısı Baskervil-holldan başka cirgä kürenerlek tügel. Işık cirdä bulganga, şämne cil dä örep sünderä almıy. Zur granit kıya artına yäşerendek tä, başnı suzıp, alga karadık. Sazlık urtasında yalgız şäm kürü bik gacäp ide bezgä! Tirä-yündä nik ber can iyäse bulsın!

— Häzer nişlärgä inde? — dip pışıldadı ser Genri.

— Şuşında kötep torıyk. Yırak yörmider ul. Bälki, kilep çıgar.

Süzemne äytep beterergä dä ölgermädem, taş yarıgı aşa bez anı kürdek. Yözendä adäm kıyafäte yuk ide bu yulbasarnıñ. Pıçranıp, sakal üsep, çäçe çualıp betkän — borın zaman kırgıyı diyärseñ. Şäm yaktısı anıñ kiyek cänlek sagalap utıruçı auçınıkına ohşagan häyläkär küzlärenä töşte. Närsädänder şiklänä ide bugay ul. Ällä Berrimor belän tagın berär şartlı bilgeläre buldı inde, ällä eşe hörti ikänne sizep aldı — anıñ kotoçkıç yözenä kurku töse çıkkanın kürdem. Şämne sünderep, küz-açıp yomgançı karañgılıkka kerep yäşerener tösle ide ul. Min alga yögerep çıktım, arttan ser Genri iyärde. Başkisär, açı tavış belän kıçkırıp, bezgä taş ırgıttı, taş, kıyaga bärelep, çelpärämä kilde. Min anıñ bazık gäüdäle, kiñ cilkäle ikänen genä kürep kaldım. Bähetkä karşı, şulçak, bolıtlar arasınnan ay yaltırap çıktı. Bez kalkulık östenä atıldık, ä başkisär taunıñ ikençe itäge buylap kır käcäse şikelle yögerep kitte. Tözäbräk atsañ, anı yaralap ta bulır ide, läkin revolvernı koralsız keşe cilkäsenä atar öçen tügel, saklanu öçen genä aldım bit min.

Bigük naçar yögermäsäk tä, tizdän bez anı kuıp citä almasıbıznı töşendek. Ay yaktısında ozak kına bezneñ küzgä kürenep bardı ul, annarı, äkrenläp, noktaga gına äylänep kaldı. Bezneñ aralar yıragaya ide. Nihayät, häldän tayıp, taş östenä utırdık.

Menä näq şul çakta hiç kötelmägän säyer häl buldı da inde. Tege başkisärne totudan ömet özep, urınnan kuzgalgan idek, ay yaktırtkan granit bagana başında taş sın kebek basıp toruçı keşe kürdem. Küzgä genä kürengänder, dip uylamagız, Holms. Ozın gäüdäle, yabık keşe ide ul. Ayakların kiñ cäyep, kulların kuşırıp baskan da, başın aska iyep, torf häm granit patşalıgın tamaşa kılıp tora. Şuşı sazlıknıñ canı, diyärseñ! Yuk, tege başkisär tügel ide bu. Selden kaçkan yaktan bötenläy çittä tora, gäüdägä dä annan ozınrak. Kurkudan kıçkırıp, baronetka taba borıldım häm anıñ kulın eläkterep aldım. Ber mizgel vakıt ütmägänder, tege keşe yukka da çıktı. Granit bagananıñ oçlı başı haman tügäräk ayga törtelep torsa da, tavışsız karamçık kürenmäde.

Min, şunda uk bagana yanına barıp, tikşerep karamakçı idem, läkin ul monnan şaktıy yırak, citmäsä, baronet tege et ulavınnan soñ, haman aynıp citmägän ikän. Annarı ser Genri bu säyer hällärneñ bersen dä kürmäde bit, şuña kürä artık ise dä kitmägänder.

— Sakçıdır. Tege başkisär törmädän kaçkannan soñ böten cirne bastı alar, — dide ul.

Bälki, ser Genri haklı da bulgandır, läkin minem, tikşerep karap, nıklap ışanasım kilä ide. Bügen Pristaun başlıklarına başkisärneñ kayda kaçıp yatkanın häbär itäbez inde. Tik şulay da üz kulıbız belän totıp, tantanalı töstä kabat çitlegenä yaba almau gına kızganıç!

Soñgı töndä bulıp uzgan hällär şuşı inde, Holms. Min alarnıñ bersen dä kaldırmıyça, enäsennän-cebenä qadär söylädem. Bu närsälärneñ kübese bezneñ eşkä kagılmasa da, töşerep kaldırmaska buldım. Üzegezgä kirägen saylap alırsız. Şulay da kayber uñışlarıbız bar inde. Bez häzer Berrimorlarnıñ seren çiştek, bu närsä kayber närsälärgä açıklık kertte. Ämma läkin torflı sazlık sere, andagı albastılar sere, haman ser kileş kala äle. Bälki, kiläse hatta berär yañalık häbär itä alırmın. Tik şulay da üzegez monda kilsägez, yahşırak bulır ide".

Unınçı bülek

Doktor Uotson köndälegennän özeklär

Älegä qadär min Baskervil-hollda yäşi başlaunıñ berençe könnärendä Şerlok Holmska cibärgän häbärläremne yazıp kilgän idem. Läkin inde häzer alar gına citmi başladı. Şuña kürä, yañadan häter yançıgına kerergä turı kilde. Bilgele, istä kalgannarnı köndälektäge yazmalarım belän aralaştırıp, nıgıtıp kuyarga da onıtmadım min. Menä bu ike özek sezne minem küñeldä mäñgegä uyılıp kalgan vakıygalarga kiterep citkeräçäk.

Min tege başkisärne kuıp barıp ta tota almavıbız häm annan soñ bulgan hällärne söylägän idem. Häzer ikençe könneñ irtäse turında yazam.

"16 oktyabr. Tomanlı, yämsez kön, yañgır sibäli. Baskervil-holl östendä bolıtlar kuyırdı. Vakıt-vakıt bolıt beraz taralıp kuya, häm şul çakta dönya beraz yaktırıp, şıksız torf sazlıgı, sazlık eçendäge kömeşsu töstäge kalkulıklar, yüeş taş kıyalar kürenep kitä. Öydä utırsañ da, tışka çıksañ da yamansu. Tönlä bulıp uzgan hällärdän soñ, baronetnıñ käyefe şäptän tügel. Üzemneñ dä yörägemä nindider taş kerep utırgan kebek, küñel borçulı uylar belän tulı. Alda nindider kotılgısız bäla kötä kebek, häm şul bälaneñ nindi ikänen, kayan kiläsen üz-üzeñä añlata almau hise hälne tagın da avırayta.

Borçılırlık ta şul. Bulıp uzgan hällärne iskä töşerü belän, monda nindider öräklär, albastılar hakimlek itüenä şigeñ kalmıy. Ser Çarlznıñ üleme dä ıru rivayate belän bäylängän, fermerlar arasında da sazlıktagı säyer can iyäse turında süzlär yöri. Soñ min üz kolaklarım belän inde ike tapkır et örüenä ohşagan tavış işettem tügelme! Bolarnıñ barısı da tabiğat zakonnarınnan tış närsälär dip ışanıp bulmıy bit inde! Cirdä ezlär kaldıra, katı itep ulıy torgan et öräge? Yuk, tüzär häl kalmadı monda! Steplton belän Mortimernıñ imeş-mimeşlärgä ışanuı da mömkin, ägär dä inde minem ayık akılım bar ikän, berkayçan da bu horafatlarga bireşmäm. Monıñ öçen älege fermerlar däräcäsenä töşärgä kiräk. Nindider yırtkıç et turında söyläü östenä, alar anıñ küzlärennän, avızınnan ut börkelep tora, dilär bit äle. Holms mondıy safsatalarnı tıñlap ta tormas ide inde, ä häzer min anıñ vazifaların ütim tügelme soñ? Ämma läkin üz kolagıña ışanırga turı kilä: et ulavın ike kabat işettem bit. Ägär dä sazlıkta çınnan da nindider alagayım zur et bulsa? Ul çakta bötenese dä açıklana bit. Läkin kayda kaçıp yata, närsä aşap tora, kayan kilgän bu et häm nişläp anı berkem dä köndez kürmägän? Döresen äytergä kiräk, bu soraularga cavap tapkan oçrakta da hällär ciñeläymi bezneñ. Ägär etne onıtıp torıp, Londondagı vakıylarga kilsäk? Kebtagı bilgesez keşe, ser Genrinı sazlıkka çıkmaska ügetlägän hat? Yahşılıkkamı, yamanlıkkamı yurasañ da, bu vakıygalarda ällä ni şakkatırlık närsä yuk äle. Läkin ul doşmanmı, dusmı keşe häzer kayda soñ? Londonda kaldımı, ällä bezneñ arttan kildeme? Ällä... Ällä granit bagana başında anı kürdem mikän min?

Döres, küz aldımda ber mizgelgä genä çagılıp kitte ul, läkin barıber kürep kaldım min anı häm kürüemne teläsä kayda ant itep äytä alam. Bu tirä keşese tügel ul — häzer ser Genrinıñ böten kürşe-külänen beläm inde. Ul Stepltonnan ozınrak häm Frenklendtan yabıgrak. Berrimor, dip äyter ideñ, kartlaç öydä kaldı häm sizdermiçä genä bezneñ arttan kilüe mömkin häl tügel. Dimäk, Londondagı kebek, monda da nindider bilgesez keşe arttan isnänep yöri. Şuşı köngä qadär annan kotıla alganıbız yuk äle. Ägär dä bu keşene tota alsam, bik küp närsälär açıklanır ide. Minem maksat — anı kulga töşerü häm monıñ öçen böten köçemne kuyarmın.

Başta min bolarnıñ barısın da ser Genriga söylämäkçe bulgan idem. Läkin, beraz uylagaç, eşne üzem genä yırıp çıgarga häm bu turıda azrak söylärgä karar kıldım. Baronet, üz uylarına çumıp, süzsez yöri. Sazlıkta işetelgän et ulavı bik nık täesir itte aña. Ser Genrinı tagın da nıgrak borçuga salasım kilmi ide. Tik şulay da süzemnän kire kaytmaska buldım. Betkän baş — betkän!

Bügen, irtänge aştan soñ, ber häl bulıp aldı äle bezdä. Berrimor ser Genri belän söyläşäse kilüen äytte, häm alar kabinetka kerep kittelär. Bilyard bülmäsenä alarnıñ kıçkırıp söyläşkän tavışları işetelep torganga, süzneñ närsä turında barganın töşenü avır tügel ide. Ozak ta ütmäde, kabinet işege açıldı häm baronet mine üzläre yanına çakırdı.

— Berrimornıñ bezgä üpkäse bar, — dide ser Genri. — Kayıneşe artınnan barıp naçar eşlägänbez ikän. Min sezgä üz telägem belän ul serne açmagan bulır idem, di.

Yöze kinder kebek ak bulsa da, hezmätçe üz-üzen kulda tota ide.

— Bälki, min kızıp kitkänmender, ser, gafu itegez. Tik şulay da irtä tañda sezneñ ayak tavışların işetep, Seldennı totarga telävegezne añlagaç, bik gacäpkä kaldım min. Min kayda kaçıp yatkanın kürsätmäsäm dä, üz kaygısı üzenä citärlek ul bähetsezneñ.

— Ägär dä sez Seldennıñ kayda yatkanın üz telägegez belän äytkän bulsagız, eş bötenläy başkaça bulır ide, — dip söyläp kitte baronet. — Läkin sez, döresräge, sezneñ hatınıgız, bolarnıñ barısın da bez kurkıtkaç kına söyläde bit. Bütän çara kalmagan ide sezgä.

— Çın küñeldän söylägän süzlärebezdän soñ şundıy eşlär kılırsız, dip uylamagan idem min, ser Genri. hiç tä uylamagan idem.

— Selden — cämgıyät öçen kurkınıçlı keşe. Anıñ öçen bernindi izge närsä dä yuk bit, kıyafätennän kürenep tora! Yortlarnıñ monda oyırı-çöyere utırganın kürep torasız. Mister Stepltonnı gına alıyk — höcüm-mazar bulsa, niçek karşı tora alsın ul. Yuk, bu keşene çitlekkä utırtmıy torıp, üzebezne hävef-hätärsez dip tä uylıy almıybız bez!

— Ant itep äytäm, Selden berkemgä dä timäyäçäk, ser! Mondagı halıkka kurkınıçı yuk anıñ häzer. Işanıgız miña, ser Genri, tizdän barısı da köyläner, berniçä könnän Könyak Amerikaga kitäçäk ul. Zinhar öçen, Seldennıñ sazlıkta kaçıp yatuın politsiyägä häbär itä kürmägez. Anı ezläüdän tuktadılar inde, häm ul parohod kilgänne tınıç kına kötep yataçak. Ägär dä häbär itä kalsagız, hatınım belän miña annan yahşılık kötäse kalmıy. Ütenep sorıym, ser, politsiyägä häbär itmägez!

— Uotson, sez moña närsä äyter idegez? Min iñbaşlarımnı cıyırıp kuydım:

— Ägär dä bu keşe Angliyädän taban yaltıratsa, halık irkenräk sulıy başlar ide.

— Ägär monnan kitkänçe tagın ber-ber bäla maytarıp kuysa?

— Yuk, ser! Bötenläy akıldan yazmagan bit äle ul. Kiräk närsälärne birdek inde bez aña. Ägär dä tagın berär cinayät kılsa, bötenläy betäçäk bit ul.

— Anısı şulay, — dide ser Genri. — Yarıy, Berrimor...

— Alla yarlıkasın sezne, ser! Rähmät sezgä! Ägär Seldennı totsalar, hatınım kaygıdan başın cuyar.

— Bez cinayätçene kaçırıp yatkırabız bulıp çıga bit, Uotson. Läkin häzer anı sata almam kebek inde. Yarıy, bu turıda betsen. Sez kitä alasız, Berrimor.

Kaltıravık tavış belän avız eçennän berniçä rähmät süze äytkäç, hezmätçe işekkä taba atladı, läkin tupsa yanına citügä, kinät tuktap kaldı.

— Sez miña şundıy zur yahşılık eşlädegez, ser, yahşılıkka niçek bulsa da, yahşılık belän cavap kaytarasım kilä, — dip, kıyusız gına süz başladı ul. — Kayber närsälärne beläm min, ser Genri... bälki, ozak äytmi yörgänmender, läkin bu närsä sorau alular tämamlangaç kına açıklandı. Ul turıda berkem belän dä söyläşkänem yuk äle... Ser Çarlznıñ ülemenä kagılışlı häl bu.

Bez baronet belän urınnan sikerep torganıbıznı sizmi dä kaldık.

— Sez anıñ nidän ülgänen beläsezme?

— Yuk, ser.

— Alaysa, närsä soñ?

— Min anıñ ni öçen şulay soñ cilkapka yanında basıp torganın beläm. Hatın-kız belän oçraşırga tiyeş ide ul.

— Hatın-kız belän! Ser Çarlzmı?

— Äye, ser.

— Kem soñ ul hatın-kız?

— İsemen äytä almıym, ser. Berençe häreflären genä beläm: "L.L."

— Kayan beläsez monı, Berrimor?

— Ul könne sezneñ abıyıgız hat aldı. Gomumän, hatlar küp kilä ide aña. Ser Çarlz tirä-yündä tanılgan keşe, şunıñ östenä, kiñ küñelle dä ide bit. Anıñ belän üz kaygısın urtaklaşuçılar küp buldı. Läkin ul könne ber genä hat kilde. Şuña istä dä kalgan. Adres hatın-kız kulı belän yazılgan, ä möherendä "Kumb-Tresi" digän süz bar ide.

— Annarı?

— Üzem bu hatnı küptän onıtkan bulır idem min. Berniçä atna elek, ser Çarlz ülgännän soñ berençe tapkır, hatınım anıñ bülmäsen cıyıştırırga bulgan häm şulçak kamindagı köl arasınnan käğaz kilep çıkkan. Ul käğaz bötenläy yanıp betkän diyärlek, barı tik ber poçmagı gına isän kalgan. Kümergä äylänep, yazu karası tössezlängän bulsa da, süzlären tanırlık ide äle. Hatnıñ kuşımtası gına bulsa kiräk ide ul. "Zinhar öçen, bu hatnı utka yagıgız häm kiçke säğat unda cilkapka yanında bulıgız", — dip yazılgan ide anda. Asta şul ike häref: "L.L."

— Ul käğaz häzer isänme?

— Yuk, ser. Kulımda uk taralıp bette.

— Aña qadär ser Çarlznıñ şul kul belän yazılgan hat alganı bar ideme?

— Belmim, ser, iğtibar itkänem bulmadı. Monısı da şul könne berdänber hat bulgan öçen genä istä kalgan.

— häm sez "L.L."nıñ kem ikänen belmisezme?

— Yuk, ser, bötenläy belmim. Läkin, ägär dä bu tutaşnı taba alsak, ser Çarlznıñ üleme turında şaktıy närsälär belä alır idek, dip uylıym.

— Añlamıym min sezne, Berrimor! Niçek itep şuşı köngä qadär mondıy möhim närsäne yäşerep torıp bula ikän?

— Beläsezme, ser, bu häldän soñ bezneñ üzebezneñ başka zur kaygı töşte. Şunıñ östenä, hatınım belän bez ser Çarlznı bik yarata idek. Anıñ kılgan yahşılıkların onıtırlıkmıni! Bez äytäbez, nigä ütkän eştä kazınıp mataşırga? Bähetsez hucabızga monıñ belän barıber yärdäm itep bulmıy, ä hatın-kız kulı kergän cirdä bik sak bulırga kiräk. Ällä nindi mogtäbär keşelär dä bit...

— Anıñ canı räncer, didegezme?

— Äye, ser, bu närsä yahşılıkka alıp barmas, dip uyladım. Läkin sez bügen şundıy olı canlı idegez... Şuña kürä yäşerep tora almadım.

— Yarıy, Berrimor, kitä alasız.

Hezmätçe çıgıp kitkäç, ser Genri miña taba borıldı.

— Bu yaktı nur turında ni diyärsez, Uotson?

— Minemçä, karañgılıknı tagın da nıgrak kuyırttı gına ul.

— Äye, döres. Ämma läkin älege "L.L."nıñ ezenä töşä alsak, küp närsälär açıklanır ide... Bez häzer monda hatın-kız katnaşkanın beläbez. Zur uñış inde bu! Anı tabarga gına kiräk. Häzer nişlärgä ikän?

— Bolarnıñ barısın da häzer ük Holmska citkerergä kiräk. Bälki, ezgä ul töşär. Häbärne alu belän ük, monda kilep citär, dip uylıym min anı.

Min, üz bülmämä kerdem dä bügen irtän bulgan hällärne täfsilläp, Holmska yazdım. Soñgı könnärdä dustımnıñ eşe bik tıgız, ahrısı, Beyker-strittan hatlar könnän-kön sirägräk kilä, kilgäne dä bik kıska bula. Hatlarında minem häbärlär turında bötenläy yazmıy ul, monda kilüemneñ säbäben dä ällä nigä ber genä iskä ala. Tege kotkını faş itär öçen böten köçen birä, ahrısı, Holms. Läkin soñgı häbärlär, hiçşiksez, anıñ iğtibarın cälep itär, häm bezneñ eşkä kızıksınuı artır, dip uylıym. İh, monda bulsın ide ul häzer!

"17 oktyabr. Bügen köne buyı yañgır yava; ere tamçılar ürmä agaçlarga bärelep şıbırdıylar, kärnizdän cirgä bertuktausız su aga. Şıksız sazlık eçendä açık havada yörüçe kaçkın iskä töşep kuydı. Mesken! Kılgan kabahätlekläre nikadär genä zur bulsa da, häzerge mihnätläre gönahın beraz aklıy inde anıñ. Annarı tege, ikençe keşe, hätergä kilde... Keb täräzäsennän çagılıp kitkän yöz häm ay bocrası eçendäge keşe şäüläse. Bu tottırmas şımçı, tön ubırı, şuşı yañgır astında da kaydadır yöri mikänni?

Kiç citkäç, yañgır ütkärmi torgan plaş kidem dä sazlıkka çıgıp kittem. Hıyalga ällä nindi kurkınıç surätlär kilä. Yañgır bitkä bärä, kolakta cil sızgıra. Grimpen dereldävegendä adaşıp yörüçelärne hoday saklasın inde! Mondıy çakta kalkurak urınnar da ütep bulmas sazlıkka äylänä bit. Min, tege yalgız küzätçe basıp torgan granit bagananı tabıp, anıñ kirtläç tübäsenä mendem dä yırakka suzılıp kitkän şıksız sazlıkka küz taşladım. Berözleksez koygan yañgır körän töstäge üzänleklärne basıp kitkän, cirgä yatkan kurgaş bolıtlar yırtıgı arasınnan kalkulıklar tösmerlänä. Yırakta, sul kulyakta, uysulıktagı agaçlar artınnan Baskervil-hollnıñ tomanga törengän manaraları kürenä. Kalkulık itägendäge borıngı mäğarälär belän şuşı manaralarnı sanamaganda, bu tirädä can iyäse yäşägänen söyläüçe bütän ber närsä dä yuk. İke kön elek şuşı bagana başında basıp torgan tege bilgesez keşeneñ nik ber eze kalsın!

Kaytır yulda mine doktor Mortimer kuıp citte. Atlı arbaga utırıp, Çerek sazlık yagınnan kilä ide ul. Monda yäşi başlagannan birle doktor gel iğtibarlı buldı. Baskervil-hollga kagılıp, bezneñ häl-ähvällärne beleşmägän köne yuk anıñ. Doktor mine öygä qadär ozatıp kuyarga buldı. Spaniyele yugalganga bik borçılgan ul. Anıñ ete sazlıkka çıgıp kitkän dä şunnan kire kaytmagan ikän. Köçemnän kilgänçä doktornı tınıçlandırırga tırışam, ä üzem, Grimpen dereldävegenä çumgan atnı iskä töşerep, etneñ isän-sau kaytuına eçtän genä ikelänep kuyam.

— Süz uñayınnan sorap karıym äle, doktor, — didem min, sikältäle yuldan selkenä-selkenä barganda, — sez bu tirädäge keşelärneñ barısın da beläsezder inde?

— Barısın da bugay.

— Alaysa, initsialları "L.L."ga başlangan hatın-kıznıñ tulı isem-familiyäsen äytä almassızmı?

Mortimer beraz uylanıp tordı, annan gına cavap birde:

— Yuk, äytä almıym. Çegännär häm ferma eşçelären üz östemä almıym, ämma fermerlarnıñ üzläre häm vak alpavıtlar arasında mondıy initsiallı keşe bulmasa kiräk. Yuk, tuktagız äle — menä sezgä "L.L." Läkin ul Kumb-Tresida yäşi.

— Kem soñ ul? — dip soradım min.

— Frenklendnıñ kızı.

— Ni disez? Şul kart yülärneñ kızımı?

— Näq üze. Monda surätlär yasarga kilgän Layons atlı rässamga kiyäügä çıktı ul. Läkin uñmadı, ozaklamıy tegese taşlap ta kitte. Keşe söylävenä karaganda, ğayepne aña gına audarıp kaldırıp bulmıy. Ätise anı üz kızı dip tä sanamıy inde häzer. Läkin säbäp anıñ röhsätennän başka kiyäügä çıguda gına tügel bugay monda. Kıskası, ike yuldan yazgan bändä — kartı da, yäşe dä — teñkäsenä tigännär inde anıñ.

— Niçek yäşi soñ ul häzer?

— Frenklend kartlaç beraz bulışkalıy bulsa kiräk. Läkin ällä ni tamızmıy torgandır, üzeneñ dä hälläre şäptän tügel anıñ. Nindi genä gönahı bulsa da, üz kızıñnı şundıy hälgä töşerergä yaramıy ide inde. Bolarnıñ barısı da böten tirä-yüngä taraldı. Kürşeläre Steplton belän ser Çarlz aña yärdäm kulı suzdı. Min dä beraz bulıştım. Maşinkada basarga öyrätmäkçe idek bez anı.

Mortimer, ni öçen bu närsälär belän kızıksınuımnı soradı, ä min, üz çiratımda, artık tirängä kermiçä genä, añlatkan buldım. Serne taratıp yörü bezgä fayda kitermäyäçäk ul.

İrtägä irtän Kumb-Tresiga baram. Ägär dä tirä-yüngä yaman atı çıkkan bu hanımnı kürä alsam, ber ser çişelde, digän süz.

Äytergä kiräk, sezneñ fäqıyregez äkrenläp häyläkär tölkegä äylänep bara: doktor Mortimer artık eçkä kerä başlagaç, min annan, Frenklendnıñ baş söyäge nindi törgä kerä? — dip soradım. Annarı böten yul buyına doktor miña kraniologiyä buyınça lektsiyä ukıp bardı. Şerlok Holms belän bergä ütkän yıllar buşka kitmägän ikän.

Tagın ber vakıyganı gına yazam da, bu yämsez, yañgırlı kön belän saubullaşam. Berrimor belän söyläşüem turında äytep uzmakçı bulam min. Bu äñgämä minem kulga ber açkıç birde. Häzer, telägän çakta, şul açkıç belän kayber närsälärne aça alam inde.

Töşke aştan soñ Mortimer belän baronet ekarte uynarga totındılar. Hezmätçe minem kabinetka kofe kiterde, şulçak, forsattan faydalanıp, aña sorau birergä buldım.

— Niçek, Berrimor, tuganıgız nilär maytarıp yata anda? Kitteme äle ul, ällä haman sazlıkta kaçıp yörime?

— Belmim, ser. İçmasam, tizräk kitsen ide inde! Anıñ arkasında küpme cäfa çiktek! Soñgı tapkır aşarına iltkängä öç kön buldı, haman häbär-hätere yuk.

— Ul könne üzen kürdegezme?

— Kürmädem, ser, läkin soñınnan barıp karadım — rizık urınında yuk ide.

— Rizık yuk ikän, dimäk, ul haman da şunda, digän süz.

— Anısı şulayın şulay, läkin tege keşe algan buluı da mömkin bit.

Çınayak totkan kulım havada asılınıp kaldı, häm min, küzläremne şar açıp, Berrimorga tekäldem.

— Sez anda kemder barın beläsezmeni?

— Äye, ser, sazlıkta tagın ber keşe bar.

— Sez anı kürdegezme?

— Yuk, ser.

— Alaysa, kayan beläsez monı?

— Anıñ turında Selden miña ber atna elek äytkän ide inde. Bu keşe dä sazlıkta kaçıp yata, läkin, minemçä, katorcan tügel ul... Küñelgä ber dä huş kilmi bu närsä, — dip yarsıp äytep kuydı Berrimor.

— Tıñlagız äle, dustım! Min barı tik sezneñ hucagız faydasına gına eş itäm. Monda kilüemneñ säbäbe dä — aña bulışu. Döresen äytegez: närsä oşamıy sezgä monda?

Üzeneñ kızıp kitüenä ükenepme, ällä añlatırga süz taba almıyçamı, bermälgä aptırap kaldı ul.

— Andagı hällärneñ berse dä oşamıy, ser! — dide dä yañgır çılatkan täräzägä, sazlık yagına taba kürsätte. — Yünlegä tügel bu. Işanıgız miña, nindider yamanlık eşlärgä cıyınalar anda! Häzer ber genä telägem bar: zinhar öçen, ser Genri tizräk Londonga kitsen ide.

— Närsä örkette sezne şulkadär?

— Ser Çarlznıñ ülemen iskä töşeregez! Soraşıp- beleşep kenä nindi näticä yasamaslar... Tönnären sazlıkta ni kılınganın tıñlap karagız. Altın tauları väğdä itsäñ dä, koyaş bayıgannan soñ, ber adäm ayak atlarga riza tügel bit anda... Ä tege kaçıp yatuçı keşe kemne sagalıy ul anda? Ni kiräk aña? Yuk, yuk, Baskervil isemen yörtüçelär öçen yünlegä betmäyäçäk bu närsä. Tizräk minem urınga yaña hezmätçe kilep, monnan kitäse ide inde!

— Ul keşe turında söylägez äle, — didem min. — Anıñ turında närsä beläsez? Selden nilär söyläde? Anıñ kayda häm ni öçen kaçıp yatkanın beläme ul?

— Selden ike tapkır kürgän anı, bik sak, häyläkär, di. Başta, politseyskiy tügel mikän, dip uylagan, läkin alay bulıp çıkmagan. Kıyafätenä karaganda, dcentlmen ikän, läkin aña monda ni kirägen añlamassıñ.

— Ä kayda kaçıp yata ul?

— Selden, kalkulık itägendäge borıngı keşelär yäşägän mäğarädä, di.

— Närsä aşap tora ikän?

— Selden nindider malay kilep yörüen kürgän. Ul aña Kumb-Tresidan azık-tölek, başka kiräk-yaraklar taşıy bulsa kiräk.

— Yarıy, Berrimor. Bu turıda başka vakıtta tagın söyläşerbez äle.

Hezmätçe çıgıp kitkäç, min täräzä yanına kildem dä tonık pıyala aşa yırakka — aşkınıp akkan bolıtlarga häm cildän sıgılıp utıruçı agaçlarga karadım. Öydä dä şıksız mondıy könne, sazlıktagı taş mäğarädä niçek ikän! Şundıy urında häm şundıy könne doşmanıña yätmä korıp yatu öçen üçeñ nindi zur bulırga kiräk! Bu keşene mondıy avır eşkä totınırga närsä mäcbür itte ikän?

Mäğarälärneñ bersendä mine borçıgan mäsäläneñ çişeleşe yata. Ant itep äytäm, ber kön dä ütmäs, keşe köçennän kilgänneñ barısın kılıp, hiçşiksez, ul serneñ töbenä töşärmen min!"

Unberençe bülek. Granit bagana başındagı keşe

Soñgı bülekne täşkil itkän yazmalarımda min bu macaralı vakıygalarnıñ kotoçkıç çişeleşe bulgan köngä — 18 oktyabrgä citep tuktagan idem. Soñgı köndäge hällär häteremä şulkadär tirän uyılıp kalgan ki, min alarnı hätta köndälegemä karamıyça da söyli alam.

Şulay itep, ike zur mäsäläne açıklagan köngä kilik. Berençedän, min Kumb-Tresida yäşäüçe missis Lora Layonsnıñ ser Çarlz Baskervilğä hat yazıp, anı oçraşuga çakırganın, kartlaçnıñ oçraşu urınında (häm tögäl şul vakıtta) dönya belän saubullaşkanın açıkladım; ikençedän, sazlıkta kaçıp yatuçı keşene kalkulık itägendäge taş mäğarälärdän ezlärgä kirägen beldem. Häzer minem, täväkkällek belän uylap eş itüdän başka, ber närsägä dä mohtaclıgım yuk.

Doktor Mortimer belän kara töngä qadär kärt sugıp utırganlıktan, ul kiçne baronetka missis Layons turında söyli almadım. İkençe könne irtän aña üzemneñ açışımnı äytkäç, Kumb-Tresiga barıp kilergä çakırdım. Başta ul bik teläp riza bulsa da, beraz uylagaç anda yalgızım gına baru kulayrak dip taptık. Kubarılıp barıp, nigä keşene şikkä töşerergä äle? Küñelem bigük tınıç bulmasa da, üzemä genä yul çıgarga turı kilde.

Kumb-Tresiga kilep citkäç, Perkinska atlarnı tuktatırga kuştım häm üzem küräse hanım turında beraz soraşıp aldım. Anıñ öye avıl urtasında ikän, şuña kürä ozak ezlärgä turı kilmäde. İşekne açkan asrau, artık töpçenep tormıyça, mine kunak bülmäsenä alıp kerde. Maşinkada basıp utıruçı hatın, mölayım yılmaep, karşı çıktı, läkin aldında yat keşe kürgäç, kaşları cıyırıldı. Annarı ul, yañadan östäl yanına utırıp, nigä kilüemne soradı.

Berençe kürüdän missis Layons mine üzeneñ çibärlege belän tañ kaldırdı. Açık koñgırt küzlär, koñgırt çäçlär, bit oçlarında vak sipkellär sibelgän ciñelçä alsulık. Şundıy matur alsulık ak göläpneñ urta ber cirendä bula. Kabatlap äytäm, berençe täesir bik tä yahşı ide. Läkin, yahşılabrak karagaç, fikerem kire yakka üzgärde. Ällä avız kırıyındagı uyımtıklar, ällä kırıs küz karaşı säbäp buldı, anıñ yözendä nindider tupaslık tösmerlädem min. Läkin bu uylar soñrak kilde. Kilep kerügä ük, karşımda min bik güzäl tutaş kına kürdem, häm şulçakta gına hälemneñ nikadär avır ikänen añladım.

— Sezneñ ätiyegezne beläm min, — didem aña.

Süz bigük urınlı äytelmägän ide, häm ledi miña monı şunduk sizderep kuydı.

— Ätiyem belän bernindi urtak närsäm dä yuk minem, — dip cavap birde ul. — Aña az gına da katnaşım yuk häm anıñ dusların üzemneñ duslarım, dip sanıy almıym. Ätilek vazifaların ütäü belän mäşäqatlänmi ul. Ägär dä märhüm ser Çarlz Baskervil häm başka märhämätle keşelär yärdäm kulı suzmasa, miña küptän açlı-tuklı yäşärgä turı kiler ide.

— Sezneñ belän näq şul märhüm ser Çarlz Baskervil turında söyläşergä telim dä inde.

Anıñ agarıngan yözendä sipkellär kabındı.

— Sezne närsä kızıksındıra? — dip soradı ul häm kaltıragan barmakları maşinka klavişalarına kagılıp kitte.

— Anıñ belän tanış idegezme?

— Äytep toram bit, anıñ aldında bik zur burıçlı min. Ägär dä yañadan ayakka basa alganmın ikän, bolarnıñ barısına da ul säbäpçe.

— Anıñ belän hat yazışa idegezme?

Ledi miña tiz genä karap aldı, anıñ açık koñgırt töstäge küzlärendä usal oçkınnar kabıngan ide.

— Bu töpçenülärneñ säbäben äytegez, — dip kisäk kenä soradı ul.

— Säbäbe şul: sezneñ öçen bigük yahşı bulmagan ber närsäne halıkka taratmau. Äydä, bu turıda monda söyläşik, yugıysä annarı soñ bulır.

Yöze tagın da nıgrak agarınıp, ozak kına süzsez tordı ul. Annarı kinät kenä miña karadı da täväkkäl häm tupas itep äytep kuydı:

— Yarıy, min riza. Närsä beläsegez kilä?

— Ser Çarlz belän hat alıştıgızmı?

— Äye, ike tapkır yazdım, olı canlı häm kiñ küñelle buluı öçen rähmät äyttem.

— Kayçan yazganıgıznı häterlämisezme? - Yuk.

— Üze belän küreşkänegez buldımı?

— Berniçä tapkır... Kumb-Tresiga kilgäç. Ser Çarlz bik tıynak keşe ide, üzeneñ yahşılıkların iskä alırga yaratmadı.

— Siräk yazışkansız, siräk oçraşkansız, tik şulay da sezneñ hällär belän yakınnan tanış bulgan ul, hätta yärdäm kulı da suzgan? Niçek bolay bulgan soñ äle?

Minem çeterekle sorauga ul, bötenläy uylap tormıyça, bik tiz cavap birde.

— Nindi häldä ikänemne belgän başka dcentlmennar da yärdäm ittelär miña. Alarnıñ berse ser Çarlznıñ kürşese häm yakın dustı mister Steplton buldı. Bik küp yahşılıgı tide anıñ, ä ser Çarlz minem belän mister Steplton aşa tanıştı.

Ser Çarlz üzeneñ märhämätle eşlären başkarıp çıgunı şaktıy yış kına Stepltonga tapşırgannı belgängä kürä, ledi süzläreneñ döreslegenä şik tumadı.

— Häzer äytegez inde: üzegezneñ hatıgızda ser Çarlznı oçraşuga çakırmadıgızmı?

Ul yarsıp, çäçräp çıktı.

— Mondıy soraunı urınsız, dip uylıym min, ser!

— Kiçeregez, ledi, läkin soraunı tagın ber tapkır kabatlarga mäcbürmen.

— Yarıy, alaysa, cavap biräm: yuk, bilgele, yuk!

— Hätta ser Çarlz vafat bulgan könne däme?

Bit almalarındagı alsulık ber mizgeldä yukka çıktı, yözenä ülek töse kerde anıñ. Kipkän irennäre kaltıranıp kuydı häm min pışıldap çıkkan "yuk" süzen işettem.

— Häteregez çualgan, ahrısı. Min sezneñ hatıgızdan ber özekne dä ukıy alam. "Zinhar öçen, bu hatnı utka yagıgız häm kiçke säğat unda cilkapka yanında bulıgız", — dip yazılgan anda.

Tagın ber mizgeldän missis Layons huştan yazar kebek toyıla başlagan ide, läkin ul, böten ihtıyar köçen cigep, üzen kulga aldı.

— Dimäk, dönyada namuslı dcentlmennar yuk ikän.

— Sez haklı tügel, ser Çarlz telägegezne ütägän. Läkin kayvakıtta yandırılgan hatnı da ukıp bula. Häzer aña hat yazgan buluıgıznı tanıysızmı inde?

— Äye, yazdım. Tartınıp tormıym! — dip, can açısı belän äytep saldı ul. — Bu hatnıñ ber oyalır cire dä yuk. Min annan yärdäm soradım. Ägär dä anıñ belän küreşep söyläşsäm, bulışmıy kalmas, dip uylagan idem.

— Ä nigä anıñ belän şulay bik soñ oçraşırga buldıgız?

— İkençe könne irtän Londonga kitäsen işettem. Bälki, ul berniçä ayga kitäder? Ä irtäräk kilä almadım, anısınıñ üz säbäbe bar.

— Nigä dip alleyada oçraşırga uyladıgız? Öyendä küreşep bulmıy idemeni?

— Sezneñçä, şundıy soñ vakıtta hatın-kız keşe yalgızak ir öyenä kerä alamı?

— Yarıy. Sez anıñ yanına kilgäç, nilär buldı soñ?

— Min berkaya da barmadım.

— Missis Layons!

— Dönyadagı böten närsä belän ant itäm, barmadım min anda! Bara almadım, komaçauladılar.

— Närsä komaçauladı soñ sezgä?

— Anısı minem üz eşem, sezgä äytä almıym.

— Şulay itep, sez ser Çarlz vafat bulgan urında oçraşırga bulgansız. Urını gına tügel, säğate dä turı kilä, ä üzegez şunda barmagansız?

— Äye, şulay bu.

Küpme genä tırışsam da, başka näticä bulmadı, ber süzne kabatlap tik tordı ul.

— Missis Layons, — didem min, bu ozın häm näticäsez töpçenülärgä çik kuyıp, — çın küñeldän, döresen söylärgä telämiçä, östegezgä bik zur cavaplılık alasız. Hälegez bik şäptän tügel sezneñ. Ägär politsiyägä möräcäğat itä kalsam, yahşıga bulmas. Sezne bötenläy ğayepsez dip sanıyk, di. Alaysa, nigä dip başta uk ser Çarlzga vafat bulgan könendä hat yazuıgıznı tanımadıgız?..

— Bu süzlärdän kire näticä yasarlar da küñelsez hällärgä yulıgırmın, dip kurıktım.

— Ä nigä dip ser Çarlzga hatıgıznı utka yagarga kuştıgız?

— Ägär dä ukıgan bulsagız, bu närsä üzegezgä dä añlaşılırga tiyeş.

— Hatnı bötenläy ukıdım, dimädem bit.

— Tulı ber özegen häterdän äyttegez tügelme soñ?

— Anısı hatka östämä genä. Hatı utka yagılgan, dip äyttem bit inde, şuña tulısınça ukıy almadım min anı. Soravımnı tagın ber tapkır kabatlıym: nigä ser Çarlzdan hatnı utka yagunı ütendegez?

— Anısı miña gına kagıla.

— Alaysa, bolarnıñ dönyaga taralmavınnan ayıruça nık saklanırga tiyeş sez.

— Yarıy, barısın da söylim sezgä. Ägär minem açı yazmışım turında sezgä dä barıp işetelgän ikän, alaysa, uylamıy-nitmi genä kiyäügä çıguımnı häm häzer moña ükenüemne dä belep torıgız.

— Äye, kayber närsälär işettem min.

— Üzen küralmavıma da karamastan, irem şul könnän birle teñkämä tiyep tilmertä. Zakon anıñ yagında, häm şuña kürä ul teläsä kaysı vakıtta mine üze belän bergä yäşärgä mäcbür itä ala. Ser Çarlzga hat yazganga qadär, min üzemä irek ala aluımnı beldem, läkin monıñ öçen akça kiräk ide. İrek miña bar närsäne: küñel tınıçlıgı da, bähet tä, üz-üzemä hörmät hise dä — ber süz belän — bar närsäne biräçäk! Ser Çarlznıñ olı canlılıgı härkemgä bilgele, häm min, üz kaygımnı söyläsäm, ul miña yärdäm kulı suzmıy kalmas, dip uyladım.

— Alaysa, nigä dip oçraşuga barmadıgız soñ?

— Çönki, ul arada başka cirdän yärdäm alıp ölgerdem.

— Ul çakta, tagın ber hat yazıp, nigä kilä almavıgıznı häbär itärgä ide!

— Ägär ikençe könne gäzitälärdä anıñ üleme turındagı häbärne ukımagan bulsam, şulay itkän bulır idem dä.

Süze-süzgä şaktıy beregä ide anıñ, minem soraulardan da aptırap kalmadı. Bolarnıñ barısın da barı ber yul belän: missis Layonsnıñ, ser Çarlz ülemennän soñ, ire belän ayırılışu eşen kuzgatkanmı-yukmı ikänen tikşerep kenä belep bula ide.

Oçraşmadım, dip aldarga cörät itär ide mikän ul? Çönki Baskervil-holl belän ike aranı şarabanga utırıp barıp, Kumb-Tresiga tañ aldınnan gına cäyäü kaytırga turı kilgän bulır ide bit aña. Mondıy säyähätne yäşerep kalıp bulamıni? Dimäk, ul döresen söyli, hiç yugında, anıñ süzlärendä küpmeder döreslek bar.

Anıñ yanınnan min bötenläy çıgırdan çıgıp, eşem barıp çıkmaganga borçılıp kayttım. Maksatka barıp citäm, digändä genä, karşıma tagın stena üsep çıktı. Tik şulay da, bu hatınnıñ söyläşkän vakıttagı kıyafäte küz aldına kilgän sayın, ul miña küp närsäne äytmiçä, yäşerep kaldırgan kebek toyıla başladı. Nigä kinät kenä töse kaçtı äle anıñ? Nigä şulkadär telämiçä genä söyläşte ul? Nigä dip oçraşuga barmagan? Bu närsälär, ul miña söylägänçä, bigük gadi bulırga tiyeş tügel. Läkin bütän yulım yuk ide! Häzer başka ez belän kitärgä, taş mäğarälär yanına yul totarga turı kilä.

Läkin, borıngı keşelärneñ mäğaräläre belän çuarlangan kalkulık yanınnan kaytıp barganda, min bu ezlärneñ bik butalçık ikänen açıkladım. Berrimor, bilgesez keşene şuşı mäğarälärneñ bersendä kaçıp yata, dide. Tik alar monda adım sayın oçrıy bit! Häyer, Berrimor süzennän başka, üz fikerlärem dä bar minem, tege könne anı granit bagana başında kürüemne äytäm. Dimäk, şunnan ezli başlarga da kiräk. Bu tirädäge böten mäğaräne aktarıp çıksam, çıgam, läkin üzemä kiräklesen barıber tabam min anıñ. Ägär älege keşe kulıma elägä kalsa, isemen äyttermiçä, ni öçen bezneñ arttan şulay tırışıp şımçılık itüen belmiçä tuktamıym. Revolver belän kurkıtıp bulsa da, äytteräm. Halık mıcgıp torgan Ridcent-stritta Holms kulınnan ıçkındı ul, läkin sazlıkta ällä kaya kitä almas. Ägär mäğaräne tabıp ta, hucası öydä bulmasa, kaytkanın kötärmen. Küpme kötärgä turı kilsä dä kötärmen. Holms Londonda ıçkındırdı anı. Ägär dä minem kulga elägä kalsa, ukıtuçımnıñ borınına çirter idem!

Moña qadär eşlär gel kiregä bargan bulsa da, bu yulı bähet miña yöz belän borıldı. Häm moña säbäpçe älege dä bayagı kartlaç, çal çäçle, alsu yözle mister Frenklend säbäpçe buldı. Olı yulga çıga torgan bakça kapkası yanında karşıladı ul mine.

— Häyerle kön, doktor Uotson! — dip, gomer bulmagança, açık yöz belän sälam birde. — Atlarıgız häl alsın! Bezgä kerep, beraz käyef kılıp, azrak şärab avız itep çıgıgız.

Üz kızına bulgan mönäsäbätlären belgängä kürä, aña bigük dustanä karamıy idem, läkin inde küptännän Perkinsnı öygä kaytarıp cibäräsem kilgängä, bu oçraktan faydalanıp kalırga buldım. Bişekle arbadan töştem dä, ser Genriga töş turında kaytasımnı äytergä kuşıp, Frenklend artınnan aşhanägä kerep kittem.

— Bügen tantana, çıp-çın bäyräm könem, ser, — dide ul, şarkıldap kölä-kölä. — İke sud protsessında ciñep çıktım. Häzer mondagı halık zakonnıñ närsä ikänen añlar inde. Şul zakonnıñ ilçese bularak, kayber buysınmas bändälärne avızlıklarmın äle. Midlton kartlaç parkı aşa irekle yörü hokukı aldım, parknıñ üze aşa, işegennän nibarı yöz adım çaması gına çittän, ser! Ni diyärsez moña? Ul kapkorsaklarnı akılga utırtırbız äle bez! Cämgıyät hokukların bozarga yaramagannı belep torsınnar! Şunıñ östenä, min mondagı halık käyef-safa korırga yöri torgan urman yulın yaptım. Ul kabahätlär dönyada şähsi milek hokukı buluın belmägändäy kılanalar! Kayda teläsälär, şunda buş şeşä, çüp-çar taşlap kitärgä mömkin, dip uylıy alar. İke eşne dä yırıp çıktım, doktor Uotson, häm ikese dä — minem faydaga. İnde küptännän, üz utarında kuyan aulagan öçen ser Dcon Morlennı cavapka tartkannan birle, mondıy bähetle könem bulganı yuk ide.

— Niçek maytara aldıgız soñ monı?

— Sud arhivların aktarıp karagız, ser, vakıtım buşka ütte, dip, hiç tä zarlanırga turı kilmäs. "Frenklend häm Morlend eşe". Sud Londonda buldı. İke yöz funt akça totsam, tottım, läkin barıber ciñep çıktım min anı.

— Şunnan nindi fayda aldıgız?

— Ber närsä dä almadım, ser, bötenläy ber närsä dä. Bu eşlärdä üz faydamnı kaygırtmavım belän gorurlanam gına. Barı tik cämgıyät aldındagı burıçımnı gına ütim min. Fernvorsi avılı keşeläreneñ bügen tönlä karaçkımnı utka yagularına şigem yuk. Soñgı tapkır şular "mine" yandırganda, politsiyädän bu başbaştaklıkka çik kuyunı soragan idem. Läkin bezneñ graflıktagı politseyskiylardan rät çıgarlıkmıni, ser! Alardan yärdäm kötep utırsañ! Tuktagız äle, "Frenklend häm politsiyä eşe" böten cämgıyät fikeren cälep itäçäk bit. Miña naçar mönäsäbätläre öçen mondagı hucalarnı kisätkän idem inde, menä häzer süzlärem çınga aşa.

— Niçek itep?

Kartlaç miña mäğnäle karaş taşladı.

— Ülä-betä ber äyberne belergä tırışa alar, ä miña anıñ turında kayber närsälär bilgele. Läkin ällä nilär väğdä itsälär dä, ul kabahätlärgä bulışasım yuk!

Bu tel bistäsennän kotılırga küptän cay ezläp utırgan bulsam da, soñgı süzlärne işetkäç, sagayıp kaldım. Läkin bu kart gönah iyäseneñ kirelegen belä idem min: ägär dä kızıksınganıñnı sizdersäñ, häzer avızına su kabaçak ul. Şuña kürä tınıç kına sorap kuydım.

— Tagın berär brakonerdır inde?

— Ha-ha! Yuk, dustım, eşlär şaktıy katlaulı monda. Ägär dä mäsälä kaçkın katorcanga kagılsa?

Min siskänep kittem.

— Anıñ kaçıp yatkan urının, bälki, tögäl belmimder dä, läkin politsiyäne ezgä töşerä alam. Aşarına iltep yörüçe keşene tapmıyça, monda ber närsä dä kılıp bulmaganın añlamıysızmı ällä sez. Anı belä alsak, artınnan iyärep barası gına kala bit.

Kartlaçnıñ süzläre döreslekkä şulkadär yakın ide ki, min, hätta urınımda utırıp tora almıy başladım.

— Äye, döres, — didem min. — Läkin nigä katorcannı haman da sazlıkta kaçıp yata, dip uylıysız äle?

— Çönki, üz küzlärem belän aña rizık taşuçını kürdem. Berrimor iskä töşep, yörägem kısıldı. Ägär dä bu kara

eçle häm ärsez kart kulına elägä kalsa, eşe harap anıñ. Läkin berazdan tınıçlandım min.

— Beläsegez kilsä, anıñ yanına bala-çaga yöri, — dip dävam itte Frenklend. — Tübädäge küzätkeç torbadan kön sayın küräm min anı. Ber ük yul belän, gel ber vakıtta yöri ul. Kem yanına? — disezme. Bilgele, katorcan yanına!

Menä ul "biräm digän kolına, çıgarıp kuyar yulına!" Läkin min monı tösemä dä çıgarmadım. Bala-çaga! Berrimor, tege bilgesez keşe yanına nindider malay yöri, digän ide. Dimäk, Frenklend şul keşeneñ ezenä töşkän, ä katorcannıñ bötenläy katnaşı yuk monda. Ägär kartlaçnıñ böten belgänen sıgıp çıgara alsam, tilmerep ezläp yörise dä bulmas ide. Läkin min barıber aña ışanmagan bulıp, isem kitmägän bulıp kılandım.

— Mondagı berär kötüçe malayıdır ul. Ätisenä aşarga iltäder.

Ber kire süz işetügä ük, täkäbber kart kabınıp kitte. Utlı karaşın miña töbäp, yarsıgan mäçe tösle tırpayıp çıktı ul.

— Şulay disezme, ser? — Kartlaç, kulın suzıp, sazlık yagına kürsätte. — Änä tege granit bagananı küräsezme? Şul-lay! Ä anıñ artındagı küçän kuaklıgı üskän kalkulıknı? Böten sazlıkta iñ taşlı urın bu. Kötüçelär nişläsen anda? Fikeregez bötenläy mäğnäsez, ser!

Min anıñ belän kileştem. Kündämlegem bik oşadı, ahrısı, Frenklend tagın da täfsilläbräk añlatırga totındı:

— Ber çakta da aşıgıç näticä yasamıym min, moña şigegez bulmasın, ser. Töyençek kütärgän malaynı berençe kürüem tügel. Könenä ber, hätta ikeşär tapkır ul... tuktagız, doktor Uotson!.. Ällä küzemä genä kürenäme, ällä çınnan da änä tege kalkulık itäge buylap kemder baramı?

Berniçä mil yıraklıkta torsak ta, tonık yäşel töstäge kalkulık itägendäge kara noktanı kürdem min.

— Äydägez, ser, äydägez! — dip kıçkırdı Frenklend häm baskıç buylap öskä atıldı. — Üz küzläregez belän kürersez.

Yassı tübädä öçayakka berketelgän şaktıy zur küzätkeç torba bar ide. Frenklend, anıñ östenä kaplandı da şatlıklı tavış belän kıçkırıp cibärde:

— Tizräk, doktor Uotson, tizräk! Kalkulık artına kerep yugalmasın!

Çınnan da cilkäsenä töyençek askan malay kalkulık itäge buylap äkren genä terkeldi ide. Menä ul kalkulık tübäsenä kütärelde, häm min zäñgär kük fonında sälämä kiyemnärgä kiyengän kotsız ber gäüdä kürdem. Ul, artınnan küzätep kilmilärme, dip, ahrısı, sak kına yak-yagına karanıp aldı da kalkulık artına kerep yugaldı.

— Niçek, döres äytkänmenme, ällä yukmı?

— Çınnan da, malay keşe, häm anıñ kaça-posa yörüeneñ säbäbe dä bardır.

— Monıñ säbäbenä teläsä kaysı politsiyä dä töşenä ala inde. Läkin alarga sıñar süz dä äytmim, häm, doktor Uotson, sezdän dä şunı uk ütenep sorıym. Añlıysızmı? Sıñar süz dä!

— Üzegezgä karagız.

— Kürä torıp, mine sanga sukmıy alar. "Frenklend häm politsiyä eşe" vagı-töyäge belän açıklangan, böten il näfrät yaudıraçak şul mälıyunnärgä. Minem yärdämgä ömet itmi torsınnar äle! Ägär tege kabahätlär karaçkı urınına minem üzemne utta yandırırga uylasalar da, kıl kıymıldatmas ide alar... Närsä, kitärgä vakıt, disezme? Şundıy şatlıklı vakıyga uñayı belän, miña bu grafinnı buşatırga da bulışmıysızmıni?

Läkin min bernindi ügetläülärgä dä bireşmädem, ä kartlaç öygä qadär ozatıp kuyarga teläge barlıgın beldergäç, köçkä yumalap kotıldım. Ul küzdän yugalgançı, yul buylap bardım, tik annarı turıga, tege malay kerep yugalgan kalkulıkka karap kittem.

Eş bik şäp bara ide, häm min şuña kürä, niçek kenä bulsa da bu bähetle oçraktan faydalanıp kalırga karar kıldım. Ägär närsä dä bulsa barıp çıkmıy ikän, monısına min ğayeple tügel inde: buldıra alganımça tırıştım, bar köçemne birdem, diyärmen.

Tübägä menep citkändä, koyaş bayıp kilä ide inde: kalkulıknıñ ber itäge altınsu-yaşel töskä kerde, ikençesenä sorı külägä yattı. Yırakta, öyerık östendä, tötensıman toman aşa Tölke baganasınıñ sihri tösmerläre kürenä ide. Tirä-yündä nik ber tavış, nik ber häräkät bulsın! Tik akçarlakmı, ällä kronşepmı — nindider zur, sorı koş kına baş östendä oçıp yöri. Ğalämät zur kük gömbäze belän asta cäyräp yatkan sazlık arasında başka ber can iyäse dä yuk. Bup-buş sazlık, tirä-yündä ber keşe dä bulmau, açılmagan ser häm alda torgan burıç — bolar barısı da küñelgä ütep, yöräkne kımırcıtıp tora. Tege malay berkayda da kürenmi ide. Läkin kalkulıklar arasında, näq minem yanda gına, taş mäğarälär tezelep tora. Aradan berseneñ tübäse dä bar, kön bozılıp kitsä, kerep ışıklanırga da mömkin monda. Anı kürgäç, yörägem özelep kitkändäy buldı. Näq menä şuşı öndä kaçıp yatarga tiyeş ul. Nihayät, oyasın taptım bit, häzer minem kuldan ıçkına almas inde!

Steplton kübäläk kugandagı kebek, sagayıp kına tau tişegenä taba atladım. Yakınlaşkan sayın, küñel kütärelä bardı. İşek hezmäten ütäüçe açıklıkka taşlar arasınnan az gına belenep torgan sukmak kilä ide. Mäğarä eçennän ber avaz da işetelmäde. Bilgesez keşe yä tın da çıgarmıy yata, yä sazlık buylap isnänep yöri. Tizdän bulası hällärne uylap, çıgırdan çıgar çikkä cittem. Tämäkene ber çitkä ırgıtıp, revolver totkasın kısıp tottım da cähät kenä mäğarä avızına kildem häm eçkä küz taşladım. Mäğarä buş ide.

Läkin küñelem döres sizengän: hiçşiksez, kemder yäşägän monda. Kayçandır neolit keşese yokı simertkän taş säkedä su ütkärmi torgan plaşka törelgän odeyallar yata. Uçak töbendä köl öyeme kürenä. Anıñ yänäşäsendä aş-su kiräk-yarakları häm su belän yartılaş tulı çiläk tora. Buş bankalar öyeme monda inde berençe kön genä yäşämäülären söyli ide, ä küz beraz iyäläşä töşkäç, poçmakta kalay krucka häm başlangan viski şeşäse kürdem. Urtada yassı taş yata. Östäl hezmäten üti, ahrısı. Ä taş östendä — keçkenä töyençek. Bez küzätkeç torbadan kürgän malay töyençege bulsa kiräk ul. Töyençektä berse kipterelgän teldän, ikese şaptaldan yasalgan öç konserv bankası häm şäm bar ide. Tikşerep çıkkannan soñ, töyençekne yañadan urınına kuyarga gına uylagan idem, taş östendäge käğazne kürep, siskänep kittem. Käğazne kulga alıp, karandaş belän yazılgan käkre-bökre häreflärne köçkä ukıp çıktım.

"Doktor Uotson Kumb-Tresiga kitte", — digän süzlär bar ide anda.

Kulıma käğaz totkan kileş, bu süzlärneñ mäğnäsenä töşenergä tırışıp, bermäl häräkätsez tordım. Bilgesez keşe ser Genrinı tügel, ä mine sagalıy bulıp çıga tügelme soñ? Artımnan üze yörmiçä, bu eşne başka keşegä tapşırgan. Tege malay şul keşe tügel mikän? Menä anıñ soñgı häbäre. Monda kilep töşüemnän birle, här adımım isäptä bulgan, ahrısı. Nindider küzgä kürenmäs köçlärneñ barlıgın häm alarnıñ bik neçkä ceptän bezgä yätmä ürülären härçak sizep yöri idem min. İñ kıyın çaklarda härvakıt şul yätmägä kilep bärelgändäy bulasıñ.

Berdänber yazu tügelder bu. Läkin, yak-yagıma karansam da, bütän närsä tapmadım. Şundıy säyer tormış alıp baruçı keşe turında söylärlek, maksatın açıklarlık başka ber bilge dä kürenmäde. Anıñ turında barı tik tormış rähätlärenä ise kitmi torgan keşe, dip kenä äytep bula. Soñgı könnärdä çiläkläp koygan yañgırnı iskä töşerep, mäğarä tübäsendäge tişeklärgä küz salgaç, bu keşeneñ üz maksatına nikadär nık birelgänen añladım. Yuksa, monda niçek tüzep yatmak kiräk! Kem soñ ul — bezneñ usal doşmanıbızmı, ällä yamanlıklardan saklauçı färeştäbezme? häm min, barısın da açıklamıy torıp, mäğarädän çıkmaska ant ittem.

Koyaş ofık artına kerep yugaldı, häm kük yöze altınsu töskä kerde. Ofık nurları, kızıl taplar bulıp, Grimpen dereldävegendäge sulıklarga töşte. Yırakta Baskervil-holl manaraları, ä tagın da arırak, Grimpen yortları östendä, toman kürende. Alarnıñ ike arasında Steplton yortı tora. Kiçke altınsu nurlar gacäyep güzäl häm tınıç kıyafät birä aña! Läkin minem yöräk tabiğat tınıçlıgına ışanmıy, häm üzenä ällä nikadär serlär yäşergän bilgesezlektän izalana ide. här sekund sayın oçraşu vakıtı kimi bara. Soñgı çikkä citep gasabilansam da, nıklı ışanıç häm ücätlek belän, hucası kaytkannı kötep, karañgı mäğarädä utıra birdem.

häm, nihayät, tavışı işetelde anıñ. Menä ayak astına taş eläkte. Tagın ber... tagın... ayak tavışı yakınaygannan-yakınaya... min iñ karañgı poçmakka sikerep, revolver çakmasın tarttım da älege keşe yahşılap kürenmi torıp, şunnan çıkmaska buldım. Tışta tınlık urnaştı, ul tuktap kaldı, ahrısı. Annarı ayak tavışları yañadan işetelde häm mäğarä tişegen kemder gäüdäse belän kapladı.

— Bügen kön şundıy äybät, Uotson dus, — dide miña bik tanış tavış. — Nigä tınçıp utırasız? Tışta hava yahşırak bit.

Unikençe bülek. Sazlıktagı ülem

Beravık üz kolagıma üzem ışanmıyça, bu kötelmägän hälgä aptırap tordım. Annarı gına, telem açılıp, cilkämnän gacäyep zur yök töşkändäy toyıldı. Mondıy salkın häm astırtın tavış dönyada ber keşedä genä buluı mömkin.

— Holms! — dip kıçkırdım min. — Holms!

— Çıgıgız, — dide ul, — häm, zinhar öçen, revolver belän sagrak kılanıgız.

Mäğarädän çıguga uk, anı kürdem. Holms yaltıravık taş östenä utırgan da sorı küzläre belän minem säyer kıyafätemä tekälgän. Şaktıy yabıkkan bulsa da, küñele kütärenke, koyaşta karalgan yöze tınıç ide anıñ. Östendä — sport kostyumı, başında — kepka. Säyähät kılıp yörüçe turist diyärseñ! Ispaylık ğadätenä monda dä hıyanät itmägän: sakal-mıyıgı yaltıratıp kırılgan, külmägendä nik ber tap bulsın! Beyker-strit buylap yörimeni!

— Tagın kemne kürep, şulay şatlana alır idem min! — dip, katı itep anıñ kulın kıstım.

— Gacäpkä kalır idem, — diyegez.

— Anısı da hak.

— Läkin, döresen äytäm, dustım, ber sez genä gacäpkä kalmadıgız monda. Minem vakıtlı toragımnı tabarsız dip tä, bu töştä sezne oçratırmın dip tä hiç uylamagan idem. Mäğarägä citärgä yegerme adım kalgaç kına sizendem.

— Minem ezne tanıdıgızmı?

— Yuk, Uotson! Sezneñ ezne ayıru — mömkin tügel. Ägär kiläçäktä minem kapkınga elägergä telämisez ikän, tämäke alır öçen bütän kibetkä yöregez. Yuksa, "Bredli. Oksfort-strit" markalı sigaret kürügä ük, Uotson dustım kaydadır şuşı tirädä, dip uylıy başlıym min. Änä ul tämäke töpçegegez, sukmak çitendä yata. Minem buş mäğarämä höcüm yasar aldınnan taşlagan bulsagız kiräk?

— Äye...

— Şulay dip uyladım da. häm, sezneñ ücätlekne belgängä kürä, korulı revolver totıp, mäğarä hucası kaytkannı kötäsegezne çamaladım. Çınnan da cinayätçe dip uyladıgızmıni mine?

— Kem ikänegezne belmädem, ämma monı açıklarga kiräk sanadım.

— Şäp, bik şäp, Uotson! Ä minem toraknı niçek taba aldıgız soñ? Katorcannı kuıp barganda kürgänsezder, ahrısı. Saksızrak kılandım şul: cilkägä ay yaktısı töşte.

— Äye, şunda kürdem.

— häm, monısına kilep citkänçe, böten mäğarälärne aktarıp çıktıgızmı?

— Yuk, malayıgız ezgä töşerde mine — anıñ artınnan küzätçelek itüçelär bar monda.

— Ä? Küzätkeç torbalı kartlaçmı? Linzasında koyaş çagılgannı kürdem min anıñ, läkin başta ni ikänen añlamadım. — Ul torıp bastı da mäğarägä küz taşladı. — Äye, Kartrayt bulgan ikän monda. Nindi käğaz bu? Sez Kumb-Tresiga bardıgızmıni?

— Äye.

— Missis Lora Layonsnı kürergäme?

— Kayan beldegez?

— Bik şäp! Bez sezneñ belän parallel yullar buylap häräkät itkänbez, küräseñ. Yarıy, häzer, alaysa, belgän närsälärebezne urtaklaşıyk, şulay itsäk, kayber hällär açıklanır, bälki?

— Sezneñ monda buluıgızga şulkadär şat min! Ber-bersenä ürelep bargan serle hällärdän häm üz östemä töşkän cavaplılıktan başım katıp betkän ide inde. Bu yaklarga niçek kilep çıktıgız soñ, nindi eşlär cimeräsez? Ä min — berkatlı, Holmsnı Beyker-stritta tege kotkı belän ävärä kilep yata, dip uylıym tagın!

— Şulay uylavıgıznı telägän idem dä.

— Dimäk, üzegez minnän yärdäm alasız, üzegez miña ışanmıysız bulıp çıga! — dip, açulanıp äyttem min. — Bolay kileşmi, Holms!

— Häzerge eştä dä, elekkelärendä dä miña kürsätkän yärdämegez gacäp zur buldı sezneñ. Ägär, kayçan da bulsa, töp başına utırttı bu mine, dip uylagansız ikän, zinhar öçen, açulanmagız, dustım! Döresen äytkändä, üz faydagızga şulay eşlädem min. Häzer menä sezgä kurkınıç yanavın işettem dä, bu eşne yırıp çıgar öçen, üzem kilep cittem. Ägär ser Genri belän bergä kilgän bulsam da, sez eşlägänne eşlär idem. Läkin ul çakta doşmannar sagayıp kalır ide. Baskervil-hollga kilep, ayak-kulnı bäylätkänçe, bolay äybäträk tä buldı äle. Böten närsäne rähätlänep çittän genä küzätep toram da iñ kiräk çakta gına sähnägä çıgam.

— Ä minnän yäşerü nigä kiräk buldı?

— Ägär monda ikänemne belsägez dä, miña yärdäm itä almas idegez. Ul çakta närsä bulsa da söylisegez, yäisä miña uñaylıklar tudırasıgız kiler ide. Ä nigä eşne kurkınıç astına kuyarga äle? Üzem belän Kartraytnı alıp kildem, yomışçılar kontorasındagı malaynı häterlisezme — häm ul eşen bik yahşı başkara. Miña küp närsä kiräk tügelen beläsez bit: ipi kıyırçıgı, çista yaka bulsa, keşegä tagın ni kiräk inde? Şunıñ östenä, Kartrayt kilgäç, bezgä tagın ike küz häm şaktıy citez ayaklar östälde. Çın häzinä buldı ul malay.

— Dimäk, sezgä gel yukka häbär cibärep torganmın! — didem min, kaltırangan tavış belän. Üzemneñ küpme köç tügüemne iskä töşergäç, küñelgä töyer utırdı.

Holms kesäsennän ber törgäk hat tartıp çıgardı.

— Menä sezneñ häbärlär, dustım. Şigegez bulmasın, härbersen centekläp öyrändem. Eşne şulay cayga saldım ki, bu hatlar miña ber genä köngä soñarıp kilä idelär. Kotlıym sezne! Şundıy avır eşne yırıp çıgu öçen kürsätkän tırışlık häm iğtibarlıgıgız teläsä nindi rähmättän dä östenräk.

Şulay osta itep töp başına utırtularına bik tä açuım çıkkan ide, läkin Holmsnıñ cılı süzläre canımnı erette dä cibärde. Monıñ östenä, dustımnıñ haklı buluın da sizemli idem: äye, üzeneñ monda kilüen sizdermäve belän miña yahşılık kına eşlägän bulırga tiyeş ul.

— Menä-menä, şulay! — dide ul, yaktırgan yözemne kürep. — Ä häzer missis Lora Layons yanına baruıgız turında söylägez inde. Kaya yul totuıgıznı şunduk çamaladım min, çönki Kumb-Tresida bezgä faydası tiyärdäy berdänber keşe ul gına. Döresen äytkändä, ägär bügen sez anı kürmäsägez, irtägä anda üzemä barırga turı kiler ide.

Koyaş bayıp, sazlık östenä eñger-meñger töşte. Hava suıtıp cibärde, häm bez karañgı mäğarägä kerdek. Şunda min Holmska missis Layons yanına baruımnı söylädem. Monıñ belän şulkadär nık kızıksındı ul, şuña kürä kayber urınnarnı berniçä kat kabatlarga turı kilde.

— Bik möhim närsä bu, — dide Holms, min söyläp betergäç. — Bezneñ eştä moña qadär ber tomanlı urın bar ide. Steplton belän Layonsnıñ bik yakın duslar ikänen beläsezder inde?

— Yuk, dus buluları turında ber närsä dä işetmädem min.

— Duslar alar. Gel oçraşıp toralar, hat alışalar — monnan kayber näticälär yasarga bula bezgä. Şuşı karmakka anıñ hatının eläktersäk?..

— Hatının?

— Häzer, sezneñ açışlarga cavap itep, üzemneñ dä kayber fikerlärem belän urtaklaşam. Miss Steplton dip atap yörtelgän keşe, çınlıkta, anıñ hatını bit.

— İ allam! Çınmı bu? Alaysa, ser Genrinı aña niçek yakın cibärgän ul?

— Ser Genrinıñ başın yugaltuınnan — anıñ üzenä genä zıyan. Kürgänegezçä, Steplton baronettan saklap yörtä bit anı. Kabatlap äytäm, älege ledi Stepltonnıñ señlese tügel, ä hatını.

— Ä bu küz buyaularnıñ nigä kiräge bar soñ?

— Ni öçen disezme?.. Anıñ bäysez, irekle buluı üzenä fayda kiteräsen belgän Steplton.

Minem böten şik-şöbhälärem, küñel töbendäge uylarım, ber mizgeldä tışka kalkıp çıgıp, naturalist tiräsenä tuplandılar. Başına salam eşläpä kigän, kulına sökä totkan bu tınıç holıklı, küzgä taşlanmıy torgan keşedän nindider yamanlık börkep tora. Häylä katış sabır holık, yılmaep torgan irennär, kara uylar tulı yöräk...

— Dimäk, doşman şul bulıp çıga? Dimäk, Londonda da bezneñ arttan ul isnänep yörgän?

— Äye, bu mäsäläne şulay çiştem min.

— Ä tege kisätü... Señlese cibärgänme anı?

— Äye, ul.

Ozak vakıt yul tapmıy yörgän karañgılık eçennän kotoçkıç afät tösmerläre açıklana başladı.

— Çınnan da, döresmeni bu, Holms? Anıñ naturalist hatını ikänen kayan beldegez?

— Sezneñ belän berençe oçraşu vakıtında Steplton, artıgrak mavıgıp kitep, üzeneñ biografiyäsen söyläp taşlagan, häm häzer dä moña ükenä bulsa kiräk. Ä ukıtuçı keşene ezläp tabu — bik ciñel eş bit. Monıñ öçen mäktäp agentlıkları bar: alar teläsä kaysı vakıtta bu hönärgä katnaşı bulgan teläsä kaysı keşe turında mäğlümat birä alalar. Beleşä torgaç, ber mäktäptä çınnan da şaktıy yämsez hällär buluın, häm mäktäp direktorınıñ — ul çakta familiyäse başka bulgan anıñ — hatını belän kaçıp kitüen açıkladım. Böten bilgeläre bolarga turı kilä. Ä inde anıñ entomologiyä belän mavıguın da belgäç, bötenläy şigem kalmadı.

— Ägär dä bu hanım anıñ hatını ikän, missis Layonsnıñ ni katnaşı bar soñ monda? — dip soradım min.

— Üzegez açıklık kertkän närsälärneñ berse şul inde. Sez Kumb-Tresiga bargannan soñ, küp närsälär bilgele buldı. Mäsälän, min missis Layonsnıñ ire belän ayırılışırga teläven belmi idem. Ahrısı, Steplton belän kuşılırga uylıydır ul — monıñ öylängän keşe buluı başına da kerep karamıy inde anıñ.

— Ägär belä kalsa?

— Ul çakta bu ledinıñ bik faydalı keşe bulıp çıguı mömkin. İrtägä ük ikebezgä dä anı kürep söyläşergä kiräk. Ä häzer, Uotson, niçek uylıysız: üz eşebezgä totınırga vakıt tügel mikän bezgä? Sezneñ urın — Baskervil-hollda.

Könbatışta koyaşnıñ soñgı kızıl nurları sünde, häm sazlık östenä karañgılık töşte. Miläüşä töskä kergän küktä siräk-miräk kenä yoldızlar kabındı.

— Tagın ber, soñgı sorau, Holms, — didem min, torıp basıp. — Bezneñ ber-berebezdän yäşerer närsä yuk. Ni añlata bolar? Kaya alıp bara?

Holms tonık tavış belän cavap birde:

— Ülemgä, Uotson, salkın akıl belän uylanılgan ülemgä. Vagın-töyägen sorap tormagız. Steplton ser Genriga yätmä kora, ä min anıñ üzen yätmägä eläkterergä çamalıym. Kulga eläkterdem, diyärgä bula inde anı, bilgele, sezneñ yärdäm belän. Häzer ber genä kurkınıç bar: anıñ bezdän ölgerräk bulıp çıguı mömkin. Tagın ber, küp digändä, ike könnän minem bar närsä dä äzer bula, şuña qadär ser Genrinı, äni keşe avıru balasın karagan kebek, härçak küz aldında totıgız. Bügen yugalıp toruıgıznı aklarga mömkin, tik şulay da anıñ yanınnan kitep yörmäsägez, yahşırak bulır, dip uylıym... İşetäsezme?

Şulçak sazlık östenä kotoçkıç ulau avazı taraldı. Tilmerü dä, çiksez gazap ta bar ide bu tavışta. Anı tıñlagan sayın, tänem suına bargan kebek toyıldı.

— İ allam! Närsä bu? Närsä soñ bu?

Holms urınnan sikerep tordı häm ozın gäüdäse belän mäğarä tişegenä kaplandı. Ul, iyelgän kileş muyının suzıp, kiyerenke kıyafät belän sazlıkka tekälde, miña barı pışıldap äytkän süzlär genä işetelep kaldı:

— Akrınrak! Akrınrak!

Bezne gacäpkä salgan bu avaz küzgä törtsäñ kürenmäslek karañgı sazlık yagınnan kilä ide. Menä ul yakınaygannan-yakınaya bardı...

— Kaydan bu? — dip pışıldadı Holms. Kaltırap çıkkan tavışın işetkäç, bu ulau anıñ — korıç holıklı keşeneñ dä —canına nikadär nık täesir itkänen añladım. — Kaydan kilä bu tavış, Uotson?

— Minemçä, tege yaktan, — dip, karañgılıkka törtep kürsättem.

— Yuk, änä tegennän!

Gazaplı tavış, tönne yarıp, tagın bezneñ kolakka işetelde, läkin bu yulı yakınrak ta, kuätleräk tä ide ul. häm aña tagın nindider, diñgez şavına ohşagan, ükerü avazı kuşıldı.

— Et bu! — dip kıçkırdı Holms. — Çaptık, Uotson, çaptık! İ allam! Soñga kalmasak kına yarar ide!

Ul karañgılıkka taşlandı, min anıñ artınnan iyärdem, häm, kinät, alda, taş kıyalar artında, üzäk özgeç ulau avazı yañgırap kitte, annarı närsäder görseldäp auganday buldı. Bez, kolaklarnı şomraytıp, tuktap kaldık. Läkin başka avaz kilmäde.

Min Holmsnıñ, akıldan şaşkanday, ike kulı belän başın kısıp, ayagı belän cirgä tibüen kürdem:

— Ul ölgerräk bulıp çıktı, Uotson! Soñladık!

— Yuk, buluı mömkin tügel monıñ!

— Nigä dip mıştırdadım min, yülär! Sez dä şäp ittegez, Uotson! Baskervilne yalgızın kaldırgansız, häzer menä närsä belän bette bu! Hatanı tözätep bulmasa da, ul kabahättän üç almıy kalmıym barıber!

Yulnı kürmi-nitmi, alga, kurkınıç tavış işetelgän yakka taşlandık. Äle kalkulıkka yögerep menäbez, äle aska atılıp töşäbez, äle taş kıyalarga barıp törteläbez, äle çıtırmanlıkka kerep çualabız, här kalkulık tübäsenä mengän sayın, Holms yak-yagına karana, läkin karañgılıkka çumgan sazlıkta bernärsä dä kürerlek tügel ide.

— Berär äyber şäylisezme?

— Berni dä kürmim?

— Tuktagız! Närsä bu?

Kolakka tonık kına bulıp ıñgıraşkan tavış işetelde. Kayandır, sul yaktan kilä ide ul avaz. Taş tütäl şul töştä özelep, kıyalar belän çuarlangan üzänlek başlana. Älege taşlar arasında nindider kara äyber yata ide. Yakınrak kilgän sayın, karamçık açıgrak kürenä bardı. Cirgä yöztübän yatkan keşe gäüdäse ide ul. Kulbit yasarga äzerlängän, diyärseñ: başı ällä niçek itep ber yakka kayırılgan, iñbaşları kütärelgän, cilkäse dugalangan. Şundıy säyer kıyafättä yatkanga, baştarak min anıñ bu ıñgıraşuı ülem ıñgıraşuı ikänen añlamıy tordım. Bez, böten dönyanı onıtıp, anıñ östenä iyeldek. Holms häräkätsez yatkan gäüdägä kagıldı häm, kıçkırıp, kulın kire tartıp aldı. Şırpı yaktısında kanga buyalgan barmaklar häm çärdäklänep betkän baştan agıp torgan kan küle kürende. Yöräk tuktap kalganday buldı — bezneñ alda ser Genri Baskervil yata ide.

Beyker-stritka baronet kiyep kilgän kızgılt-körän töstäge kostyumnı niçek onıtasıñ inde! Anı tanır öçen bezgä ber mizgel vakıt citte, annarı, şırpı kabınıp sünde, şırpı belän bergä bezneñ küñeldäge ömet utı da sünde. Holms ıñgıraşıp kuydı, yözeneñ nikadär nık agarınganın şuşı döm-karañgıda da kürdem min anıñ.

— Kabahät! Kabahät! — Yodrıklar üzlärennän-üzläre yomarlandı. — Yalgızın kaldıruım öçen, üzemne berkayçan da kiçermäm, Holms!

— Minem ğayep zurrak, Uotson. Eşne matur itep tügäräklärgä telävem arkasında anı korban ittem. Gomeremdä mondıy yalgış cibärgänem yuk ide. Küpme kisätügä dä karamastan, berüze sazlıkka çıgar, dip kem uylagan soñ anı, kem uylagan!

— İ allam, niçek itep kıçkırdı ul. Ä bez, şul tavışnı işetep tä, yärdämgä kilä almadık! Aña ülem kitergän albastı et kayda soñ? Bälki, şuşı tirädä genäder? Ä Steplton kayda? Monıñ öçen cavap birer äle ul!

— Äye, niçek kenä cavap birer äle, kürmägänen kürsätermen min aña... Äle kayçan gına abıysı dönya belän saubullaşkan ide, inde häzer — monısı... Karşısındagı albastını siher köçe dip uylap, berençeseneñ yöräge yarılgan, ä ikençese, şunnan kaçarga tırışıp ta, kaça almıyça, can birgän. Läkin häzer moña etneñ katnaşı barlıgın isbatlarga kiräk. Bez anıñ ulaganın işettek, läkin bu — dälil tügel äle, çönki, ser Genrinıñ yıgılgan çakta taşka bärelep, başın yaruı da mömkin bit. Ämma läkin, ant itep äytäm, doşmanıbız nikadär genä häyläkär bulmasın, irtägä barıber minem kulga elägäçäk ul!

Küpme tırışlıklar häm ezlänülärebezneñ azagı bulıp, kötmägändä kilgän bu bäla küñellärne teträtte. Bez, nişlärgä dä belmiçä, tanır cire dä kalmagan keşe gäüdäse yanında basıp tordık. Annarı, bolıtlar artınnan ay kalıkkaç, bezneñ dustıbız yıgılıp töşkän taş tütälgä mendek tä sazlıkka küz taşladık. Yırakta, Grimpen dereldävege tiräsendä, sarı ut kalıktı. Stepltonnıñ yalgız yortınnan gına kürenüe mömkin ide anıñ. Min çiksez näfrät belän, şul yakka karap, yodrık selkedem.

— Ni kötäbez soñ? Häzer ük eläkterergä kiräk anı!

— Eş betmägän bit äle, ä ul bik sak, häyläkär keşe. Bez närsä belmäbez, läkin belgäneñne isbatlap kara sin! Ber genä saksız adım yasasañ da, şunduk kuldan ıçkınaçak ul kabahät.

— Alaysa, nişlärgä soñ?

— İrtägägä eş citärlek bezneñ. Ä bügen bähetsez ser Genri belän bergä buludan başka çara kalmıy.

Bez kömeşsu ay yaktısı töşkän taşlar arasında yatuçı karamçık yanına kildek. Şundıy gazaplı kıyafät belän bögärlängän gäüdäne kürgäç, yörägem kısılıp kuydı, küzlärne yäş tomaladı.

— Yärdäm kiräk bulır bezgä, Holms. Öygä qadär alıp kayta almabız. İ allam, nişlävegez bu? Akıldan yazdıgızmı ällä?

Holms kıçkırıp cibärde dä ser Genri gäüdäse östenä iyelde. Häm, kötmägändä, şarkıldap kölä başladı, annarı minem kulnı selki-selki biyergä totındı, härvakıt kırıs, sabır holıklı dustımmı soñ bu? Eçtäge yalkın tışka bärep çıkkaç, menä nilär bula ikän?

— Sakal! Anıñ sakalı bar!

— Sakal?

— Ser Genri tügel bu!.. İ allam, minem kürşe bit bu — katorcan!

Bez kabalana-kabalana gäüdäne äyländerä başladık. Kan buyalgan sakalga ay yaktısı töşte. İke fiker bulırga mömkin tügel! Tar mañgay, maymılnıkı kebek eçkä batıp torgan küzlär. Şäm yaktısı töşkän taş yarıgında min kürgän yöz — başkisär Selden yöze ide bu!

häm şulçak barısın da añlap aldım. Baronetnıñ Berrimorga ällä ni hätle kiyem-salımın büläk itkäne iskä töşte. Dimäk, Berrimor, kitärgä cıyınsın dip, alarnı Seldenga birgän. Bu başmak, külmäk, kepka — barısı da ser Genrinıkı. Bilgele, ülem, barıber, ülem bulıp kala, läkin bu keşe, bezneñ il zakonnarı buyınça, moña küptän layık ide inde. Şatlıktan üz-üzemne onıtıp, ser Genriga bolarnıñ barısın da söyläp birdem.

— Dimäk, bu bähetsez üzeneñ kostyumı arkasında harap bulgan, — dide ul. — Etkä ser Genrinıñ berär äyberen — bälki, kunakhanädä yugalgan başmagındır — isnätkännär dä katorcan ezennän cibärgännär. Monda ber närsäne genä açıklıysı kala: artınnan kemder kuıp kilgänne şundıy karañgıda niçek kürä aldı ikän ul?

— Tavışın işetkänder.

— Artınnan et kualap kilüen sizgän dä, anıñ teşlärenä elägergä telämiçä, yärdämgä çakıra başlagan, — diseñme? Yuk, ul başkisärne alay gına kurkıtıp bulmıy. Artınnan et kilgänne Selden niçek kürde ikän soñ?

— Ä, minemçä, tagın da säyerräk hällär bar äle monda. Bezneñ uylar döres, dip faraz itkändä, ni öçen bu etne...

— Min alay dip uylamıym.

— Yarıy. Ni öçen bu etne bügen tönlä sazlıkka çıgargannar? Andıy irek härçak tätemider aña. Steplton ser Genrinı monda kiler, dip kötkän bulsa kiräk.

— Minem baştagı mäsälä çeterekleräk... Sineñ sereñ ozaklamıy çişeler, ä bu mäsälägä cavap tabıp bulmas, ahrısı. Häzer bu bähetsezne nişlätü turında uylıyk inde. Tölkelärgä, tilgännärgä azık itep kaldırıp bulmıy bit inde.

— Politsiyägä häbär itkängä qadär, berär mäğarädä yatıp torsın.

— Döres. Anda gına alıp barıp citkererbez inde. Karagız, Uotson! Närsä bu? Çınlap ta ul mıni? Yuk, monısı artık inde!.. Aña şik totuıbız turında ber süz, läm-mim ber süz dä ıçkındırmagız! Yuksa, minem plannar cimereläçäk.

Sazlık eçennän bezgä taba ber keşe yakınlaşıp kilä ide. Avızında tonık kına sigaret utı cemeldi. Ay yaktısında yabık gäüdäle yılgır naturalistnı tiz tanıp aldım min. Bezne kürgäç, ul beraz tuktap tordı, annarı tagın atlap kitte.

— Doktor Uotson! Çınnan da sezme bu? Tönlä sazlıkta oçratırmın, dip, hiç tä başıma kitermägän idem! İ allam, närsä bu? Ni buldı monda? Küzem döres kürmi mällä? Çınlap ta dustıbız ser Genrimı bu?

Steplton minem yannan yögerep uzdı da cirdä yatkan gäüdä östenä iyelde...

Min anıñ buıla-buıla sulış aluın işettem, annarı kulındagı sigaretı cirgä töşep kitte.

— Kem... kem bu? — dip, totlıga-totlıga avız eçennän mıgırdandı ul.

— Pristaun törmäsennän kaçkan başkisär Selden. Steplton ülek tösenä kerep agarıngan yözen bezgä taba

bordı. Käyefe kırılganın sizdermiçä, üz-üzen tıyıp kalu bik avır buldı aña. İğtibarlı karaşın başta Holmska, annarı miña töbäp, ozak tordı ul.

— İ allam, närsä bu? Niçek bolay buldı bu?

— Kıya başınnan yıgılıp, muyının sındırgan bulsa kiräk. Dustım belän sazlıkta yörep kerergä çıkkan idek, kemder kıçkırgannı işettek...

— Min dä şul tavışnı işetep çıktım. Ser Genri öçen borçıldım...

— Ä nigä ser Genri öçen?.. — dip, tüzä almıyça, ıçkındırıp cibärdem min.

— Bügen bezgä sugılırga tiyeş ide ul, läkin, nikter, kilmäde, şuña aptıraşta kaldım. Sazlıkta tavış işetkäç, üzennän-üze añlaşıla inde, anı uylap, borçuga töştem. Süz uñayınnan sorıym äle, — dip Steplton karaşın yañadan Holmska küçerde, — tagın ber-ber tavış işetmädegezme sez?

— Yuk, işetmädek, — dide Holms. — Ä sez?

— Min dä işetmädem.

— Alaysa, nigä sorap torasız?

— Beläsez bit inde, monda ällä nindi et öräkläre turında törle imeş-mimeşlär yöri! Fermerlar, anı kön sayın sazlıkka çıga, dip söylilär. Şunıñ tavışı işetelmäde mikän, dip soravım ide.

— Yuk, andıy tavış kilmäde, — didem min.

— Bu bähetsez nidän ülgän, dip uylıysız soñ sez?

— Köne-töne, kulga elägüdän kurkıp, kaltırap yäşi torgaç, akılı sıyıgaya başlagandır. Sazlık buylap çabıp yöri torgaç, nihayät, muyının sındırgandır.

— Äye, alay buluı mömkin, — dide Steplton häm ciñel sulap kuydı. — Mister Şerlok Holms, ä sez niçek uylıysız?

— Çıp-çın küräzäçe! — dip, Holms anıñ karşında bil bögep aldı.

— Sezne küptännän, doktor Uotson kilgännän birle, kötäbez inde monda, häm bik vakıtlı kilep citkänsez, näq bäla östenä.

— Dustım bu hällärgä döres bäyä birer, dip uylıym. Ä irtägä min Londonga yörägemdä olı töyer belän kitäm inde.

— Närsä? İrtägä kitäsezmeni?

— Kitärgä cıyınam.

— Ämma, bu kilüegez, bilgele, mondagı tomannarnı taratır inde?

Holms iñbaşların cıyırıp kuydı.

— Uñış üzennän-üze kilmi ul. Mondıy çakta imeş-mimeşlärgä tügel, ä faktlarga tayanıp eş yörtergä kiräk. Läkin bu yulı, nişläpter, ber närsä dä barıp çıkmıy äle.

Minem dustım tınıç tavış belän bik tä ışandırgıç itep söyli ide. Steplton, anıñ küzenä kererdäy bulıp, karap tora. Annarı ul miña süz kattı:

— Bu gäüdäne, bik teläp, üzebezgä alıp kaytır idek tä, señlemneñ kotı çıgar, dip kurkam. Äydägez, bitenä berär närsä kaplıyk ta, monda kaldırıp torıyk. İrtängä hätle ber närsä dä bulmas äle.

Häm bez şulay eşlädek tä. Annarı Merripit-hauska çakıruı öçen Stepltonga rähmät äyttek tä, anıñ üzen genä kaldırıp, Holms belän Baskervil-hollga taba atladık. Berniçä adım kitkäç, artka borılıp karadık: ul äkrenläp sazlıkka kerep yugaldı. Bähetsez Seldennıñ gäüdäse ay yaktısında karalıp kürenä ide.

— Nihayät, anıñ belän yözgä-yöz kildek! — dide Holms, minem yänäşädän atlıy-atlıy. — Nindi nıklık anda! Üzen-üze niçek tiz kulga aldı! Yuksa, häle bigük ciñel tügel ide bit: yalgışıp, bötenläy uylamagan keşene harap it äle sin! Londonda da söylädem, menä häzer dä kabatlap äytäm, Uotson dus: häzergä qadär mondıy häyläkär doşman oçraganı yuk ide bezgä.

— Tik şulay da anıñ bezne kürüe naçar buldı äle!

— Başta min dä şulay uylagan idem. Läkin nişliseñ!

— Niçek uylıysız: bu oçraşu anıñ plannarın üzgärter mikän?

— Äye, yä tagın da sagrak eşli başlar, yä berär zur närsägä täväkkällär ul. Şomarıp betkän cinayätçelärneñ kübese kebek, Steplton da üzeneñ mahirlıgına ışana bulsa kiräk. Äle bügen dä, bezne töp başına utırttım,dip uylıydır ul.

— Ä nigä kulga almıysız anı?

— İ-ih, Uotson dus! Aşıgasız sez, tizräk barısın da oçlap kuymakçı bulasız. Äydä, yarıy, anı bügen tönlä kulga aldılar di. Ä monnan ni fayda? Bez ber närsä dä isbat itä almıybız bit. Eşneñ töbe menä närsädä monda! Stepltonnıñ yärdämçese berär keşe bulsa, cayın tabar idek äle, ä menä et belän nişliseñ? Yuk, bolay gına muyınına elmäk kiderep bulmıy äle anıñ.

— Läkin cinayät kılınganı bilgele bit.

— Yuk! Faraz kılular, küräzälek itülär genä äle bu. Ägär dä sudka şuşı, keşe ışanmas äkiyätlärne kütärep barsak, yıgıla-egıla köläçäklär bezdän.

— Ä ser Çarlz!

— Üle gäüdäse tabılgan, tänendä bernindi yara ezläre dä yuk. Bez anıñ kurkudan can birgänen, häm anı närsä kurkıtkanın da beläbez belüen. Läkin monı sudta hökem çıgarıp utıruçı unike bükängä niçek itep añlatasıñ? Bu vakıygalarda et katnaşı bar, diyüeñne närsä belän isbatlıysıñ? Teşlägän ezläre kaya? Etlärneñ ülekkä kagılmavın, ä ser Çarlznıñ bu et taşlangançı uk can birgänen bez beläbez dä bit... Läkin monı isbatlarga kiräk, ä bezneñ kulda dälillär yuk.

— Ä bügenge tön?..

— Bügen dä artık ällä närsä açıklanmadı. Katorcan üleme belän ul et arasında bäyläneş bar, dip äytep bulmıy bit. Etne berkem dä kürmäde. Bilgele, tavışın işettek bez anıñ, läkin katorcan artınnan kuıp barganın kürmädek bit. Ber dälilebez dä yuk! Cinayätne açıp sala almıybız äle, dustım, läkin monı eşläü öçen teläsä närsä kılırga kiräk.

— Nişlärgä uylıysız soñ?

— Missis Lora Layonska ömetem zur. Mondagı hällärne belsä, bezgä şaktıy yärdäme tiyärgä mömkin anıñ. Annarı, tagın ber planım bar. Aldan kıçkırgan kükeneñ başı avırta, dilär, şuña anısın äytmi toram, läkin irtägä bu eşkä nokta kuyasıma ışanam.

Holmstan bütän ber süz dä ala almadım, Baskervil-holl kapkasına citkänçe, üz uylarına çumıp, däşmi bardı ul.

— Keräsezme?

— Äye, kaçıp yatunıñ mäğnäse yuk inde häzer. Läkin, tagın ber süz äytim äle, Uotson: Ser Genriga et turında ıçkındıra kürmägez. Ul da Seldennı kıyadan yıgılıp muyının sındırgan, dip uylasın. Şulay itsäk, irtägä Merippit-hauska kunakka bargaç, ciñelgäräk turı kiler aña. Soñgı häbäregezne döres añlaganmındır bit?

— Läkin mine dä çakırdılar bit anda.

— Ul çakta, sezgä barmıy kalırga kiräk bulır. Oyıştırırbız, avır eş tügel bu... Şul-lay. Töşke aşka soñlaganbızdır inde, ämma kiçkesenä bik vakıtlı kildek bugay bez.

Unöçençe bülek. Yätmä korılgan

Bezne kürgäç, ser Genri artık gacäplänmäde, kiresençä, şatlandı gına. Soñgı könnärdä bulıp uzgan hällärne işetkäç, Şerlok Holms monda kilmi kalmas, dip uylagan bulgan ul. Läkin dustıbıznıñ üze belän ber närsä dä alıp kilmägänen häm miña ber dä ise kitmägänen belgäç, säyersenüdän baronetnıñ kaşları öskä kütärelde. Şunda uk Holmska böten kiräk-yaragın birdelär.

Kiçke aş aşaganda baronetka bez bügenge macaralarnıñ aña äytergä yaragan öleşlären söylädek. Moña qadär äle miña bik avır eş başkarırga — Berrimor belän anıñ hatınına Seldennıñ üleme turında äytergä turı kilde. Bu häbärne işetkäç, hezmätçe ciñel sulap kuydı, ä missis Berrimor, alyapkıçı belän biten kaplap, üksi-üksi yıladı. Böten halık küze aldında bu Selden cinayätçe, albastı belän yırtkıç canvar arasındagı ber can iyäse bulsa, anıñ öçen ul äle haman da balaçakta itägenä yabışıp yörgän şuk-şayan malay ide. Dönya kuygannan soñ, ayak oçında yäş tügüçese dä bulmagan keşe — kotoçkıç keşe buladır ul!

— Sez kitkännän birle öydä sagışka çumıp utıram, Uotson, — dide baronet. — Şundıy tıñlauçan buluımnı onıtmassız bit? Ägär sazlıkka çıkmaska dip birgän süzem bulmasa, bu kiçne şaktıy küñelle ütkärer idem. Stepltonnan çakıru käğaze dä kilgän ide.

— Äye, bu kiçne küñelleräk ütkärer idegez sez, moña şigem yuk, — dip, korı gına äytep kuydı Holms. — Hälbuki, tege muyının sındırgan keşene kürgäç, sezneñ belän bähilläşkän idek bez.

Ser Genrinıñ küzläre şar açıldı.

— Nişläp?

— Çönki bähetsez katorcan östendä sezneñ kostyum ide. Kostyumnı ul Berrimordan algan. Monıñ öçen hezmätçegä politsiyä aldında cavap birergä turı kilmäyäçäkme.

— Yuk, turı kilmäster. Häterem yalgışmasa, ber tamga da yuk ide anda.

— Alaysa, anıñ bähete. Sezgä dä faydaga bu. Yuksa, älege macaralarda barıgıznıñ da katnaşıgız bar bit. Uylabrak karasañ, namuslı şımçı bularak, min sezne böten öyeregez belän kulga alırga tiyeş tä bit. Faş itü öçen Uotson hatları citä.

— Bezneñ eşlärneñ ni häldä ikänen söylägez sez, — dide baronet. — Bu ürmäküç oyasınnan çıgu yulın tapmadıgızmı? Monda kilgännän birle Uotson belän bezneñ ber eş maytara alganıbız yuk äle.

— Tiz arada küp närsälär açıklanır dip uylıym. Bik avır häm katlaulı eş bu. Kayber urınnarı minem öçen haman toman äle. Läkin toman taralır, hiçşiksez, taralır.

— Sazlıkta närsä işetkänebezne Uotson söylägänder inde sezgä. Dimäk, safsata gına tügel bu. Zamanında etlär belän eş itkänem bar — et ulavın gına ayıra beläm. Ägär dä şul etkä borınçak kidertep, çılbırga bäyläp kuya alsagız, sezne dönyadagı iñ böyek şımçı dip sanayaçakmın.

— Borınçak ta kiderterbez, çılbırga da bäylärbez, läkin berük miña yärdäm itä küregez.

— Ni kuşsagız, şunı eşlärmen.

— Şäp! Läkin miña bersüzsez buysınsagız, "nigä", "ni öçen" digän soraularnıñ kiräge bulmas.

— Barısı da sezneñçä bulır.

— Şuña riza bulsagız, häzer ber närsäne häl itäbez. Minem uylavımça...

Yartı süzdän özelep, Holms minem baş öste aşa kayadır tekälde. Lampa yaktısı anıñ katıp kalgan yözen taş sınga ohşatıp kürsätä. Böten kıyafäte şom häm saklık belän tulı ide anıñ.

— Närsä buldı? — dip, ser Genri belän beravızdan kıçkırıp cibärdek.

Holms küz karaşın bezgä küçerde, üzeneñ dulkınlanuın yäşerergä teli ide ul. Yöze elekkeçä häräkätsez torsa da, küzlärendä tantana itü hise kabındı.

— Gafu itegez, soklanuımnı tıyıp kala almadım, — dide ul, karşı yak stenadagı portretlarga kürsätep, — Uotson mine räsem sängaten bötenläy añlamıy, dip sanıy, läkin köndäşlek hise genä bu, çönki sänğat äsärlärenä ikebezdä ike karaş bezneñ. Ä portretlar, çınnan da, bik şäp eşlängän.

— Rähmät, — dide ser Genri, Holmska gacäplängän karaş taşlap. — Min üzem kartinalarnı bigük añlap betermim. At, yä ügez bulsa — menä anısı başka eş. Sänğat belän kızıksınırga vakıt bardır, dip kem uylar sezne!

— Borçılmagız, yahşı äyberne härçak küräm min. Bähäsläşä alam, änä tege zäñgärsu töstäge yıfäk yaulıklı hanım Neller äsäre bulırga tiyeş. Parik kigän yuan dcentlmen — Reynols eşe. Sezneñ näsel keşeläreder bu?

— Äye, bötenese dä.

— Barısınıñ da isemen beläsezme?

— Berrimor bu tirädä küp yörtte mine, anıñ däreslären süzgä-süz yatlap beterdem inde.

— Küzätkeç torba totkan dcentlmen kem ul?

— Vest-İndiyädä hezmät itkän kontr-admiral Baskervil. Änä tegese, zäñgär syurtuk kiyep, kulına törgäk totkanı — Pitt* zamanında obşinalar palatasında räis bulıp torgan ser Vilyam Baskervil.

— Ä minem karşıdagı, çikkän kara bärhet kamzul kigäne?

— A! Anıñ belän nıklabrak tanışırga kiräk sezgä. Baskervillär ete turındagı rivayätne başlap cibärgän başkisär Hyugo şul inde. Anı tiz genä onıta almabız, ahrısı.

Pitt Uilyam (1708—1778) — Angliyä däülät eşleklese.

Min kızıksınıp ta, beraz säyersenep tä portretka karadım.

— İ hodayım! — dide Holms. — Karap torırga bik insaflı, tınıç holıklı bit üze. Döres, küzlärendä nindider şaşkın his bar barın. Läkin sezneñ Hyugonı başkisär kıyafätle albastı itep küz aldına kiterä idem min.

— Portretnıñ töp nöshäse bu, şigegez bulmasın. Kinderneñ artkı yagına iseme häm, meñ dä altı yöz kırık cidençe yıl, dip, yasalgan vakıtı da yazılgan.

Kiç buyına Holms bik az söyläşte, küze haman şul Hyugo portretında ide anıñ. Läkin dustımnıñ ni uylaganın barı tik ser Genri üz bülmäsenä çıgıp kitkäç kenä beldem. Holms östäl östendäge şämne aldı da, kunak bülmäsenä kerep, vakıt ütüdän inde karala başlagan portretnı yaktırttı.

— Ber närsä dä şäylämisezmeni?

Kaurıy kadalgan kiñ çitle eşläpägä, çigelgän ak yakaga, kırıs yözenä töşep torgan ozın çäçkä ozak karap tordım. Bu keşeneñ yözen beräü dä tupas yäisä märhämätsez, dip äyterlek tügel, läkin kısılgan yuka irennärendä häm salkın karaşında nindider kırıslık, täkäbberlek bar ide.

— Kemgä ohşatır idegez sez anı?

— Yözeneñ askı öleşe beraz ser Genrinıkına ohşagan.

— Äye, beraz bar bugay. Läkin ber genä minut sabır itegez.

Ul urındıkka menep bastı da, şämne sul kulına totıp, uñı belän kiñ çitle eşläpäne häm bitkä töşep torgan ozın çäçlärne kapladı.

— İ allam! — dip, şakkatıp kıçkırıp cibärdem. Portrettan Steplton karap tora ide.

— Menä! Kürdegezme? Minem küz, närsä belän kaplasañ da, çın yözne barıber kürä ul. Tıştagısın tügel, eçtägesen kürü — şımçı öçen iñ töp sıyfat menä şul inde.

— Şakkatkıç! Anıñ portretı dip uylarsıñ!

— Äye, fizik yaktan da, ruhi yaktan da ütkän zamannarga kire äylänep kaytunıñ kızık misalı bu. Mondıy portretlarnı öyränergä totınsañ, cannıñ ber keşedän ikençe keşegä küçep yörüenä ışana başlarsıñ, hiç şigem yuk, ul da Baskervil bulırga tiyeş.

— häm varis bulırga omtıla.

— Şul-lay. Oçraklı räveştä küzem töşkän bu portret bezgä bik zur närsäne açıklarga yärdäm itte. Bolay bulgaç, tottık bez anı, Uotson, tottık! Ant itep äytäm, irtägese tönne bezneñ yätmädä tıpırçınaçak ul, üzeneñ sökäsendä kübäläklär niçek bärgälänsä, şulay bärgälänäçäk. Kaptırma, böke, yarlık häm Beyker-strittagı kollektsiyä tagın ber ekzemplyargä bayıyaçak.

Holms şarkıldap kölä-kölä portrettan çitkä kitte. Ul şulay itep kölgän çagında nindider ber başkisärgä bik zur bäla yanaganın belä idem inde min.

İkençe könne irtän kiyenep mataşkanda täräzägä karasam, Holmsnı kürdem. Ul minnän dä irtäräk torgan häm kayadır barıp kilergä dä ölgergän ikän.

— Eş küp bezneñ bügen, — dide ul, läzzätlänep kulın ua-ua. — Häzer başlıybız. Yätmä korılgan. Olı çurtan eläkkänme, ällä irekkä çıgıp tayganmı ikänen kiç kürerbez inde.

— Sazlıkka barıp ta kildegezme ällä?

— Grimpenga barıp, Pristaunga Selden üleme turında häbär cibärdem. Bu närsä belän berebezne dä borçıp tormaslar, dip uylıym. Annarı Kartrayt belän elemtägä kerdem. Yuksa, minem öçen borçılıp, hucasınıñ kabere östendä can birgän et kebek, mäğarä yanında açka ülüe dä mömkin.

— Bügen nidän başlıybız soñ?

— İñ elek ser Genrinı kürergä kiräk. Menä ul üze dä monda!

— Häyerle irtä, Holms! — dide baronet. — Ştab citäkçese belän bulaçak sugış turında fiker alışıp utıruçı generalga ohşagansız sez.

— Şulay da ul. Uotson ämer kötep kilgän.

— Min dä...

— Bik şäp. Yalgışmasam, Steplton dustıbız bügen sezne kunakka çakırdı bulsa kiräk?

— Sez dä bezneñ belän barırsız, dip uylıym? Bik kunakçıl keşe alar häm, sezne kürep, şatlanırlar gına.

— Kızganıçka karşı, bezgä Uotson belän Londonga kitärgä kiräk.

— Londonga?

— Äye. Bezgä häzer anda bulu yahşırak. Baronetnıñ yöze tartılıp kuydı.

— Ä min sezne, eşne tämamlamıy torıp, monnan kitmässez, dip uylagan idem! Döresen äytim, Baskervil-hollda berüzeñä bigük küñelle tügel.

— Ni äytsäm dä, ni sorasam da, miña härçakta bersüzsez buysınırga tiyeşsez, dustım. Ä bezneñ öçen borçılmagız: bik kiläseläre kilgän ide dä, aşıgıç eş belän Londonga kitep bardılar, diyärsez. Häyer, tizdän Devonşirga äylänep kaytırbız bez. Minem süzlärne citkerergä onıtmassız bit?

— Ägär kiräk ikän...

— Işanıgız miña, bütänçä yul yuk.

Bu süzlärne işetkäç, baronetnıñ käyefe kırıldı, bezneñ kitüne hiç tä önäp betermi ide ul.

— Kayçan kitärgä uylıysız? — dip salkın gına sorap kuydı.

— Tamak yalgap algaç ta. Kumb-Tresiga qadär at belän barırbız, kire kaytuına şigegez bulmasın öçen, Uotsonnıñ äyberläre monda kalır. Uotson, Stepltonga hat kisäge yazıp, kilä almavıgız öçen gafu ütenegez.

— Minem dä Londonga barasım kilep kitte äle, — dide baronet. — Nigä dip berüzem monda utırıym di?

— Çönki sezgä üz postıgıznı taşlap kitärgä yaramıy. Çönki sez minem süzne tıñlarga väğdä birdegez, ä min sezgä monda kalırga kuşam.

— Yarıy, kalırmın.

— Tagın ber üteneç. Merripit-hauska at belän barıgız. Annarı ekipacnı kire cibäregez, ä Stepltonnarga, cäyäü kaytam, dip äytegez.

— Cäyäüme? Sazlık aşamı?

— Äye.

— Üzegez ük niçä tapkır kisättegez bit!

— Ä häzer irkenläp yöri alasız. Sezneñ yöräkle keşe ikänegezne beläm bit min...

— Yarıy, şulay itärmen.

— Ägär dä başıgız qaderle bulsa, Merripit-haustan Grimpen yulına bara torgan sukmaktan çitkä çıkmagız. Annarı, Baskervil-hollga iñ turı yul da bit äle ul.

— Barısı da sez äytkänçä bulır.

— Yarıy. Ä bez, Londonga köndez barıp citü öçen, irtänge aştan soñ uk kuzgalırbız.

Kiçä kiç Stepltonga üzeneñ kitäsen äytkän bulsa da, Holmsnıñ bu eşläre gacäpkä kaldırdı mine. Şundıy kıyın vakıtta, citmäsä äle mine dä iyärtep, yulga çıguın kem uylagan anıñ! Häyer, miña dustım äytkänne ütäüdän başka yul yuk ide, häm bez moñsulangan baronet belän saubullaşıp, kuzgalıp kittek. İke säğat ütügä, kuçernı kire cibärep, Kumb-Tresi platformasına çıkkan idek inde. Anda bezne bäläkäy genä gäüdäle ber malay karşı aldı.

— Nindi yomışıgız bar, ser?

— Poyızdga utırıp, Londonga kitegez, Kartrayt. Kilep töşü belän ük, minem isemnän ser Genri Baskervilğä telegramma sugıgız. Yugalgan kuyın däftäremne tapmadı mikän, şunı soragız. Tapkan bulsa, Bayker-stritka cibärsen.

— Yarıy, ser.

— Ä häzergä stantsiyä kontorasına kerep soragız: minem isemgä berär närsä yuk mikän anda?

Ozak ta ütmäde, malay, kulına telegramma totıp, äylänep tä kilde. Holms telegrammanı ukıp çıktı da miña suzdı. "Telegrammanı aldım. Kulga alu orderı belän yulga çıgam. Biş tä kırıkta anda bulırmın. Lestreyd", — dip yazılgan ide anda.

— Minem irtänge telegrammaga cavap bu. Lestreyd — professional şımçılardan iñ yahşısı, bezgä yärdäme tiyärgä mömkin anıñ... Şul-lay, Uotson, bezneñ vakıt bar äle, häzer missis Lora Layonsnı kürep kilerbez.

Vakıt uzgan sayın, Holmsnıñ plannarı minem öçen açıklana bardı. Baronet aşa ul Stepltonnı bezneñ monda yuklıkka ışandırdı, ä çınlıkta isä, iñ kiräk vakıtta bez üz urınıbızda bula alaçakbız. Ägär ser Londonnan Holms cibärgän telegrammanı da äytsä, Stepltonnıñ soñgı şige dä betäçäk. Minem küz aldında ütker teşle çurtanga salıngan yätmä tartılgannan-tartıla bara ide.

Bez kilgändä missis Lora Layons eş bülmäsendä utıra ide. Şerlok Holms süzne şulkadär kisterep häm açıktan-açık başlap kitte ki, anı işetkän missis Layonsnıñ küzläre şarday açıldı.

— Min ser Çarlznıñ ülü säbäplären tikşeräm, dip başladı ul. — Dustım Uotson sez söylägän süzlärne häm kayber närsälärne äytmiçä yäşerep kaldıruıgıznı miña häbär itte.

— Närsäne äytmi kaldırdım ikän soñ min? — dip, tupas kına soradı ul.

— Sez, ser Çarlznı kiçke säğat unga cilkapka yanına çakırdım, dip äyttegez. Bez anıñ näq şul säğattä häm ul urında vafat bulganın beläbez inde. Sez menä şuşı ike närsä arasındagı bäyläneşne telgä dä almadıgız.

— Bernindi bäyläneşe dä yuk alarnıñ.

— Alaysa, niçek turı kilgän alar?! Şakkatırlık häl bu! Läkin min älege bäyläneşne açıklap bulır, dip uylıym. Sezgä barısın da turıdan-turı söylim, missis Layons. Süz monda keşe üleme turında bara, häm dälillärgä karaganda, monda sezneñ dustıgız mister Steplton gına tügel, anıñ hätta hatını da şik astına alınuı mömkin.

Missis Layons urınınnan sikerep tordı.

— Hatını?!

— Bu närsä berkemgä dä ser tügel inde. Señlese dip atap yörtkän keşe, çınlıkta anıñ hatını bit.

Missis Layons äkren genä kresloga utırdı häm barmakları belän kultıksanı şulkadär nık kısıp tottı ki, hätta tırnakları agarıp çıktı.

— Hatını! Anıñ hatını... Soñ ul buydak keşe bit! Holms iñbaşların cıyırıp kuydı.

— Sez miña monı isbat itegez! İsbat itegez! Annarı min...

Anıñ küzlärennän oçkın çäçelep torgan kebek ide.

— Eş aña gına terälep kalmas, — dide Şerlok Holms, kesäsennän nindider käğazlär çıgara-çıgara. — Menä alarnıñ monnan dürt yıl elek yortta töşkän fotoları. Artkı yagına: "M-r häm m-s Vandeler", — dip yazılgan. Läkin sez, oçraşırga turı kilgän bulsa, bu ir belän hatınnı belergä tiyeş. Annarı, menä, böten yaktan da ışanıçlı dürt keşe kul kuygan öç dokument. Monda kayçandır "Sent-Oliver"da şähsi mäktäp totkan mister häm missis Vandelerlar turında täfsilläp yazılgan. Ukıp çıgıgız, bolarnıñ üzegezgä tanış keşe ikänleklärenä şigegez kalmasın.

Missis Layons aldında yatkan käğazgä küz yörtep çıktı da bezgä kütärelep kardı. Anıñ ömetsezlek tulı yöze taştay katıp kaldı.

— Mister Holms, — dide ul, — bu kabahät, irem belän ayırılışsam, miña öylänergä väğdä itte. Dimäk, anıñ ber süzenä dä ışanırga yaramıy? Dimäk, ul mine gel aldap kilgän? Läkin nigä kiräk buldı ikän bu? Nigä? Ä min anı üzem öçen can atıp yöri dip uylıym. Ä ul, şunnan faydalanıp... Aldakçı keşe aldında nigä namus saklap torırga soñ äle? Nigä anı yaklap mataşırga? Etlege öçen kirägen alsın äle! Teläsä närsä soragız, bersen dä yäşermi söylim. Läkin ant itep äytäm: hat yazgan vakıtta şuşı hatnıñ ser Çarlznı, iñ yakın dustımnı, harap itäsen başıma da kitermägän idem.

— här süzegezgä dä ışanam min, — dide Şerlok Holms. — Bu turıda söyläü bik avırdır sezgä. Äydä, bolay itik: min bötenesen dä üzem söylim, ägär yalgışa-nitä kalsam, tözätersez. Hatnı Steplton kuşuı buyınça yazdıgız bit?

— Äye, ul äytep yazdırdı.

— Ser Çarlz ayırılışu çıgımnarın bötenläye belän üz östenä alır, dip äytteme?

— Äye.

— Ä annarı, hatnı cibärgäç, üzegezgä anda barmaska kuştımı?

— Bu akçanı sezgä kem dä bulsa bütän birsä, üz-üzemä hörmätem betäçäk, dide. Yarlı buluına karamastan, bezneñ aradagı kirtäne cimerü öçen, üzeneñ soñgı penniyen* dä kızganmayaçagın äytte.

— Uylap eş yörtä ul! Şulay itep, sez annarı nilär buluı turında ber närsä dä işetmädegez häm ser Çarlz ülemen dä gäzitädän ukıp kına beldegez?

- Äye.

— Häm Steplton älege hat häm oçraşuga çakıru turında berkemgä dä äytmäskä kuştımı?

— Äye. Ser Çarlznıñ üleme bik säyer buluın häm älege hat turında belsälär, miña şige töşäsen äytte. Şulay kurkıtkaç, däşmäskä buldım.

— Äye, añlıym. Läkin sezneñ berär şigegez bulgandır bit?

Missis Layons, cavap birergä kıymıyça, karaşın tübän töşerde.

— Bu keşene yahşı belä idem min, — dide ul, nihayät. — Ägär aldamagan bulsa, seren çişmäs tä idem.

Penni — akça berämlege.

— Bähetegez bar ikän, — dide Şerlok Holms. — Üzeneñ yazmışı sezneñ kulda ikänlegen yahşı belgän bit ul, tik şulay da isän-sau kalgansız. Soñgı aylarda gel upkın kırıyında yörgänsez. Ä häzer, missis Layons, huşlaşırga röhsät itegez. Läkin tagın oçraşırga turı kiler äle bezgä.

— Menä, akrınlap bar närsä dä açıklana bara, toman tarala, — dide Holms, London ekspressın karşılarga platformaga çıkkaç. — Tizdän min, börtekläp cıya-cıya, bu cinayätne küz aldıgızga kiterep bastırırmın. Bezneñ zamannıñ iñ şau-şulı cinayate bulaçak bu. Kriminalistlar, moña ohşaş närsä buldı inde, diyärlär, 1866 yılda Ukrainadagı Grodno şähärendä bulgan ütereşne yäisä Tönyak Karolinadagı Andersonnı iskä töşererlär. Läkin bezneñ bu macaranıñ üzenä genä has yakları da bar. Äle häzer dä tege mäkerle tölkegä turıdan-turı ğayep taga almıybız bit. Läkin minem süzne onıtmagız, Uotson: bez yoklarga yatkançı böten närsä açıklanaçak monda.

London ekspressı, döber-şatır kilep, stantsiyägä tuktadı, berençe klasslı vagonnan platformaga, närsäse beläkder buldogka ohşagan, bazık gäüdäle keşe sikerep töşte. İsänläştek. Dustım belän niçek söyläşüenä karaganda, Lestreydnıñ aña karaşı nikadär üzgärgänen sizdem min. Bergä eşli başlagan çaklarında bu "eşem keşese" Holmsnıñ faraz kılularına kölep kenä karıy ide.

— Niçek, asıl koşmı? — dip soradı Lestreyd.

— Küptännän mondıynı kürgän yuk ide, — dide Holms. — İke säğat vakıtıbız bar äle. Äydä, şul arada tamak yalgap alabız, annarı, Lestreyd, bez sezne tönge saf hava belän sıylarbız, tamagıgıznı London tomannarınnan çistartırsız. Monda bulganıgız yukmı? Alaysa, bu yaklar belän berençe tanışuıgıznı tiz genä onıta almassız äle.

Undürtençe bülek. Baskervillär ete

Üzeneñ uy-hıyalları tormışka aşmıy torıp, alar turında keşegä söylämi torgan ğadäte ber ide Şerlok Holmsnıñ. Bu astırtınlık anıñ yärdämçelärenä şaktıy kıyınlıklar tudırdı. Monı üzemä dä küp tatırga turı kilde. Läkin bu yulı bötenläy çıgırdan çıgardı ul mine. Aldıbızda şundıy zur sınau tora, inde berniçä säğattän bar närsä häl iteläçäk, ä Holms terälgän dä kalgan, ni uylaganın belep kara sin anıñ. İnde bütän tüzemlegem kalmadı, digändä, bitkä salkınça cil kilep bärelde, häm min, tar yul çitendäge karañgı buşlıkka tekälgäç, yañadan sazlıkka kilep çıkkanıbıznı añladım. At ber adım atlagan, tägärmäç ber äylänep çıkkan sayın, bez cep oçına yakınlaşabız.

Kumb-Tresida yallagan yökçe yanında eş turında söyläp bulmıy ide, häm bez, küpme genä dulkınlansak ta, yul buyına gel yuk-bar turında gäp kuyırtıp bardık. Yul çitendä Frenklend kottedcı kürengäç, ciñel sulap kuydım. Monnan inde bezneñ soñgı macaralar bulası cirgä — Baskervil-hollga da ike-öç mil genä kala ide. Öygä kilep citkänçe, kapka töbendä ük yökçe belän isäp-hisapnı özdek tä anı kire Kumb-Tresiga cibärdek, ä üzebez Merripit-haus yagına yul tottık.

— Koralıgız barmı, Lestreyd? Şımçı yılmaep kuydı.

— Ägär çalbar kigänmen ikän, dimäk, anıñ artkı kesäse bar, digän süz, ä inde artkı kesä bar ikän, ul buş yörmäs.

— Bik şäp, alaysa! Bez dä buş kul belän kilmädek.

— Sez bik zurdan kupkanga ohşıysız, mister Holms. Ä bezneñ eş nidän gıybarät bulaçak soñ?

— Atlıkmagız. Kötärgä kiräk.

— Çınnan da, bik küñelle urın tügel ikän bu! — Şıksız bulıp söräyep torgan kalkulıklarga, Grimpen dereldävege östendäge tomanga karap, şımçı iñbaşların cıyırıp kuydı. — Änä, tege töştä ut yana.

— Merripit-haus ul, säyähätebez şunda tämamlanaçak. Ä häzer tavış-tın çıgarmıyça barırga tırışıgız.

Bez, sak kına atlap, sukmak buylap öygä yakınlaştık, läkin barıp citärgä ike yöz yard çaması kalgaç, Holms tuktadı.

— Arı barırga yaramıy, — dide ul. — Änä tege taş kıyalar kaçıp torır öçen bik uñay kürenä.

— Şunda kötäbezme?

— Äye, yätmäne şunda salabız. Lestreyd, sez menä monda torıgız. Uotson, sezneñ bu yortta bulganıgız bar bit? Kayda, kaysı bülmä ikänne beläsezme? Änä, tege ölgele täräzä kaysı bülmäneke?

— Kuhnya bulırga tiyeş.

— Ä tege, yaktı täräzä?

— Aş bülmäse.

— Pärdäne kütärep kuygannar. Anda niçek barasın sez minnän yahşırak beläsez. Täräzädän karagız äle: nişli ikän alar? Tik, alla hakı öçen, sagrak kılanıgız! İşetä kürmäsennär!

Ayak oçlarına gına basıp, Stepltonnarnıñ taşlandık bakçasın uratıp algan täbänäk taş koyma yanına kildem, annarı, koymaga ışıklana-ışıklana, pärdäse kütärelgän täräzä yanına yakınlaştım.

Ser Genri belän Steplton tügäräk östäl artında sigara tartıp utıralar ide. Allarında çınayak belän kofe häm şärab tora. Steplton ni turındadır kızıp-kızıp söyli, läkin baronetnıñ yöze bötenläy ap-ak, üze äñgämägä dä artık kuşılıp kitmi. Kurkınıç sazlık aşa öygä kaytasın uylıy ide, ahrısı, ul.

Menä Steplton bülmädän çıgıp kitte, ä ser Genri üzenä şärab saldı da, urındık arkasına söyälep, sigara tötätä başladı. Tizdän işek şıgırdaganı, annarı sukmaktagı çuyırtaş kıştırdavı işetelde. Ayak tavışı miña taba yakınlaşa ide. Stena artınnan ürelep karap, naturalistnıñ bakça poçmagındagı keçkenä saray yanında tuktaganın kürdem. Yozak şıltıraganı işetelde, häm sarayda nindider ızı-zıgı bulıp aldı. Steplton anda ike minut çaması gına mataştı, annarı yañadan yozak şıltıravı işetelde, häm ul, yänäşämnän ütep, öygä kerep kitte. Annarı ser Genri yanına kerde, häm min, üz iptäşlärem yanına barıp, böten kürgänemne söyläp birdem.

— Yannarında hatın-kız yukmıni? — dip soradı Holms, min süzemne betergäç.

- Yuk.

— Alaysa, kayda ikän soñ ul? Kuhnya belän aş bülmäsennän başkalarında ut alınmagan bit.

— Belmim şul.

Grimpen dereldävegenä ak toman töşüen äytkän idem inde. Şul toman kuyırgannan-kuyıra barıp, bezneñ yakka taba cäyelde. Ay yaktısında toman ğalämät zur boz öyeme tösle bulıp kürenä, granit baganalar, kara söñgegä ohşap, söräyep toralar. Holms şul yakka küz taşladı da sabırsızlanıp äytep kuydı:

— Karagız äle, Uotson, toman tup-turı bezneñ öskä kilä bit.

— Närsä, naçarmıni?

— Naçarnıñ da naçarı inde! Böten kurıkkanım şul toman ide. Läkin ser Genri kötep tormas bit. Säğat un tuldı. Häzer bu eşneñ barıp çıgu-çıkmavın da, hätta anıñ yazmışın da ber närsä häl kılaçak. Ul kaytırga çıkkançı, toman sukmakka kilep citärme, yukmı?..

Küktä bolıtnıñ äsäre dä yuk. Baş oçında yoldızlar cemeldi, sazlık östenä aynıñ tonık nurı sibelgän. Bezneñ karşıdagı yortnıñ oçlı tübäse, tırpaygan torbaları yoldızlı kük fonında ayırmaçık kürenep tora. Askı kattagı täräzälärdän töşkän altın tasmalar bakça buylap suzılıp kitä dä sazlıkka kerep yugala. Kinät, tasmanıñ berse yukka çıktı. Hezmätçelär kuhnyada utnı sünderdelär. Häzer ut ber bülmädä genä kaldı. Başkisär-huca belän şik-şöbhäsez kunak sigara tarta-tarta söyläşep utıralar ide.

Böten sazlıknı kaplagan ak pärdä haman sayın yortka taba yakınlaşa. Menä altınsu töstäge täräzägä ütä kürenmäle toman uçlamı kilep sırıştı. Bakçanıñ argı baştagı stenası bötenläy kürenmäs buldı, tomannan barı tik agaç başları gına çıgıp kaldı. Menä aksıl toman yortnıñ ike yagınnan agıp çıktı da, bergä kuşılıp, böten dönyanı kapladı. Barı tik yortnıñ tübäse genä hıyalıy däryada yözep baruçı tılsımlı korabka ohşap kürenä ide. Holms yarsudan yodrıgı belän taşka kiterep suktı, tüzemsezlänep, ber urında taptandı:

— Ägär unbiş minuttan çıkmasa, toman sukmakka yataçak, ä yartı säğattän üz kulıbıznı da kürä almayaçakbız.

— Artkarak barıyk, ul töş biyegräk bit.

Toman östebezgä kilgän sayın, bez haman artka taba çigendek, ozaklamıy yorttan yartı mil çaması arı kitkän idek inde. Läkin aksıl därya haman bezneñ arttan ürmäli.

— Artık yırak kittek, — dide Holms. — Bolay yaramıy: bezneñ yanga kilep citkänçe eläkterüläre bar. Äydä, ni bulsa-bulır, şuşında kalabız.

Ul, tezlänep, kolagın cirgä kuydı.

— Allaga şöker! Kilä bugay!

Tın sazlıkta aşıgıp atlagan ayak tavışları işetelde. Taş kıyalar artına kaçıp, kömeşsu toman eçenä tekäldek. Ayak tavışları yakınaygannan-yakınaya bardı, häm, nihayät, bezneñ karşıga, toman pärdäsen açıp, kötkän keşebez kilep çıktı. Baş oçında yoldızlı kük kürep, ul gacäplänüdän yak-yagına karandı. Annarı sukmak buylap aşıga-aşıga atlap kitte, bezneñ yannan ütep, taş kıyalar artındagı kalkulıkka kütärelä başladı. Ul, nigäder häveflänep bulsa kiräk, bargan şäpkä, yak-yagına karangalıy ide.

— Tss! — dip pışıldadı da Holms, pistolet tätesen kütärep kuydı. — Karagız! Änä ul!

Bezneñ öskä işelep kilgän toman eçennän ayak tavışları işetelde. Ak stena yanıbızga kilep citärgä ille yard çaması gına ide inde, häm bez, nindi häşärät küräsebezne belmiçä, tekälep toruıbızda buldık. Min, yalt itep, yänäşämdä basıp torgan Holmska karap aldım — bite ap-ak, ä küzläre uttay yana ide. Kinät anıñ küz karaşı kırıslandı, şakkatudan avız çite açılıp kaldı. Näq şul mizgeldä Lestreyd kurkudan kıçkırıp cibärde dä yöze belän cirgä kaplandı. Min turayıp bastım häm, küz aldımdagı moğcizadan torataş bulıp, kulım belän revolverga üreldem. Äye! Ğalämät zur, sumaladay kap-kara et ide. Açık avızınnan yalkın börkelep tora, küzlärennän oçkın çäçri, ä başına häm sırtına ut kapkan kebek. Monnan da kotoçkıçrak, monnan da cirängeçräk albastı beräüneñ dä küz aldına kilä almas.

Albastı, olı adımnar belän sikerä-sikerä, dustıbız ezen isnäp çaba. Añıbızga kilgändä, ul bezneñ yannan uzıp kitkän ide inde. Şulçak Holms belän ikebez bergä atıp cibärdek. Kolaknı yarırday ulau avazına karaganda, hiç yugında, ber pulya tigän bulsa kiräk ide. Läkin et tuktamadı, haman alga çaba birde. Ser Genri artka borılıp karadı. Ber mizgeldä anıñ yözenä ülek töse kerde, kotı çıgıp, kulın öskä kütärde dä, üzenä taba çabıp kilüçe häşärätkä karap, katıp kaldı.

Läkin avırtudan açırgalanıp ulagan et tavışı bezneñ kurkunı onıttırdı. Pulya alırlık bulgaç ülemsez tügel inde ul. Bu tönne Holmsnıñ niçek çapkanın kürsägez ide! Moña qadär yögerüdä bireşkänem bulmadı. Läkin bügen Holms mine ällä nikadär artta kaldırdı, ä iñ arttan Lestreyd söyrälde. Bez, ser Genrinıñ bertuktausız kıçkıruın, et ırlavın tıñlıy-tıñlıy, sukmak buylap çaptık. Min yannarına kilep citkändä, et ser Genrinı cirgä yıgıp, bugazına yabışırga tora ide. Näq şul çakta Holms aña rättän biş pulya cibärde. Et soñgı tapkır çinap kuydı da, teşlären şakıldatıp, sırtına äylänep töşte häm, ayakları belän beraz tıpırçıngaç, tınıp kaldı. Min revolver köpşäsen albastınıñ ut çäçep torgan başına terädem, läkin atarga turı kilmäde — ul üle ide inde.

Ser Genri añsız yata. Tiz genä yakasın yırttık, bähetkä karşı, ber cirendä dä yara yuk ide. Annarı ser Genrinıñ küz kabakları dereldäde, häm ul urınınnan kıymşanıp kuydı. Lestreyd anıñ avızına konyaklı flyaga kaptırdı. Ber mizgel ütügä, bezgä kurkıngan ike küz karap tora ide.

— İ hodayım! — dip pışıldadı baronet. — Närsä buldı? Kayda ul?

— Yuk inde ul, — dide Holms. — Sezneñ näselgä kanıkkan öräk belän isäp-hisapnı özdek.

Karşıbızda yatkan häşärät çınnan da teläsä kemneñ kotın alırlık ide. Gäüdäse yäşräk arıslannıkı qadär. Alagayım olı avızınnan äle haman zäñgärsu yalkın çıgıp tora, eçkä batkan küzläre utlı bocra belän uratılgan. Anıñ başına tiderep algaç, minem barmak ta yaktırıp yana başladı.

— Fosfor, — didem min.

— Äye, — dip rasladı Holms, isnäp karagaç. — Nindider mahsus preparat ta bulırga tiyeş monda. İs beterer öçen. Yuksa, etneñ sizgerlege yugaluı mömkin bit. Bezne gafu itegez inde, ser Genri. Et bulır, dip uylasam da, şuşı qadär kotoçkıç ikänen kem belgän. Citmäsä, toman komaçauladı. Bez anı bütänçäräk karşı algan bulır idek tä.

— Mine ülemnän yolıp kaldıgız sez.

— Läkin başta tormışıgıznı kıl östenä kuyarga turı kilde. Niçek, tora alasızmı?

— Tagın ber yotım konyak biregez, annarı rätlänermen. Me-enä! Häzer, beraz bulışsagız, torıp ta bulır. Monnan arı nişlämäk bulasız inde?

— Bügen sezgä şaktıy küpne kürergä turı kilde, şuña başta monda kalıp torırsız, ä annarı bezneñ berärebez belän kaytırsız.

Baronet torırga tırışıp karadı, läkin tora almadı. Anıñ yöze kinder kebek ap-ak, häm böten gäüdäse dereldi ide. Bez anı taş kıya yanına alıp kildek. Ul haman kaltıranıp utıra birde, annarı kulları belän yözen kapladı.

— Ä häzer bezgä kitärgä turı kiler, — dide Holms. — Başlagan eşne oçlap çıgarga kiräk, här minutı qaderle. Häzer cinayätne açıkladık, barı cinayätçene totası gına kaldı.

— Bähäsläşä alam, öyendä yuktır ul, — dip dävam itte Holms, sukmak buylap atlıy-atlıy. — Atkan tavışnı işetmi kalmagandır. İşetsä, üzeneñ ottırganın añlıy inde.

— İşetmägänder. Öydän bik yırak idek bit, citmäsä, tomanda tavış tonıklana.

— Ete artınnan kubarılıp çabasına şigegez bulmasın — korbanınnan ıçkındırırga kiräk bit anı. Yuk, öydä bulmas ul. Äydägez, ezläp karıyk.

İşek şar açık ide, häm bez, koridordagı kart yalçını gacäpkä kaldırıp, bülmä artınnan bülmäne aktarırga totındık. Barı tik aş bülmäsendä genä ut bar ide, häm Holms, şundagı lampanı kulına totıp, böten poçmaklarnı karap çıktı. Bez ezlägän keşeneñ eze dä yuk ide. Läkin ikençe kattagı ber yokı bülmäseneñ işege bikle bulıp çıktı.

— Monda kemder bar! — dip kıçkırdı Lestreyd. Bülmädä nider kıştırdagan häm hälsez genä ıñgıraşkan

tavış işetelde. Holms yozaktan azrak öskäräk tibep cibärügä, işek açılıp kitte. Revolverlarnı äzer totıp, eçkä atılıp kerdek.

Läkin tege başkisär monda da yuk ide. Küz aldında hiç kötmägän närsä kürep, katıp kaldık.

Keçkenä genä muzey bülmäse ide bu. Stenada törle kübäläklär, böcäklär salıngan pıyala ärcälär elenep tora. Başkisär üzeneñ böten kollektsiyäsen şuşı bülmägä tuplagan. Bülmä urtasında tüşämne terätkän bagana bar. häm şul baganaga keşe bäyläp kuyılgan ide. Cäymä belän, baştanayak uratılganga, anıñ hatın-kızmı, ir-atmı ikänen dä ayırırlık tügel. Ber cäymä belän muyınnan, ikençese belän avız tiräsennän eläkterelgän, barı tik kurkıngan häm oyalgan küzläre genä kürenep tora. Küz açıp yomgançı, cäymälären çişep ırgıttık, avızındagı çüpräkne aldık, häm — kem dip uylarsız — missis Steplton bezneñ alga sıgılıp töşte. Başı ber yakka salıngaç, min anıñ muyınında kamçı eze kürdem.

— Kabahät! — dip kıçkırdı Holms. — Lestreyd, konyagıñ kayda? Urındıkka utırtıgız. Bu hätle cäberläügä kem dä tüzä almas!

Missis Steplton küzlären açtı.

— Kotıldımı? — dip soradı ul. — Kaça aldımı?

— Bezdän berkem dä kaçıp kotıla almıy, hanım.

— Yuk, yuk, iremne äytmim. Ser Genri... kaçıp kotıldımı?

— Äye.

— Et nişläde?

— Dönya belän bähilläşte. Ul ciñel sulap kuydı.

— Allaga şöker! Allaga şöker! Kabahät! Karagız, mine nişlätte ul! — Missis Steplton ciñnären sızgandı, häm bez anıñ kügärep betkän kulların kürdek. — Monısı ällä ni tügel äle. Minem canımnı pıçrakka salıp taptadı ul. Yarata dip uylap, başta böten äşäkeleklärenä: tupaslıgına da, yalgızlıkka da, aldaularına da tüzep kildem. Aldap-yoldap üz kirägenä genä totkan ul mine! — Şulay dide dä biçara, artık tüzep tora almadı, üksep yılap cibärde.

— Şulay, hanım, monnan arı da aña yahşılık eşläp mataşmassız bit, — dide Holms. — Kayda kaçıp yatkanın äytegez. Ägär ul kılgan yavızlıklarda sezneñ dä öleşegez bar ikän, menä häzer gönahlarıgıznı beraz kimetä alasız. Bulışıgız bezgä.

— Ber cirdä genä kaçıp yatuı mömkin, başka urın yuk, — dip cavap birde ul. — Dereldävek urtasında keçkenä utrau bar. Kayçandır rudnik bulgan anda. Eten şul töştä asradı ul, kaçarga-nitärgä turı kilsä, dip, böten kiräk-yaraknı da şunda iltep kuydı.

Holms lampa belän täräzäne yaktırtıp karadı. Toman, ak mamık bulıp, täräzägä sırışa ide.

— Karagız, — dide ul. — Mondıy könne Grimpen dereldävegenä kem dä ütep kerä almas.

Missis Steplton kölep cibärde, annarı kulların çäbäkläp aldı. Küzlärendä usal oçkın kabıngan ide anıñ.

— Kerüen kerer, läkin kire çıga almas! — dip şatlanıp äytte ul. — Mondıy karañgıda mayak kürenämeni! Dereldävek aşa salıngan sukmaknı bilgelär öçen, ikäü bergä kuygan idek bez alarnı. Bügen şularnı alıp taşlarga niçek başıma kilmäde soñ? Annarı sezneñ kapkınnan ıçkına almas ide ul!

Mondıy tomanda anı ezläp yörüdän fayda yuk ide. Lestreydnı Merripit-hausta kaldırdık ta, üzebez ser Genri belän Baskervil-hollga kaytıp kittek. Häzer Stepltonnar turında bar belgänebezne annan yäşerep torunıñ kiräge kalmagan ide. Missis Steplton turındagı häbärne işetkäç, koyılıp töşmäde ul, irlärçä nık tordı.

Ämma bu tönne kürgän närsälär baronetnı çıgırdan çıgargan ide. İrtän ul yañadan anıñ yugalttı. Doktor Mortimer anıñ yanınnan kitmi utırdı. Soñrak, ikese bergä cir äylänä säyähät yasagaç kına, ser Genri, tege vakıtta Angliyägä kargalgan pomeste varisı bulıp kaytkandagı kebek, bötenläy savıgıp kayttı.

Ä häzer minem säyer hikäyätem ahırına yakınlaşa. Bez kürgän kotoçkıç närsälärne, faraz kılularnı ukuçı da kiçersen ide, dip tırıştım. Faciga belän tämamlangan bu macaralar şaktıy vakıt teñkäbezgä tide bit.

İrtän toman taraldı, häm missis Steplton bezne sazlıkka kerä torgan sukmak başına alıp kilde. Şundıy rähätlänep, şatlanıp bezgä yul kürsätüenä karaganda, anıñ moña qadär nindi avırlıklar kiçergänen añlarga mömkin ide. Ul yarımutrau bulıp sazlıkka kerep torgan torf tasması başında basıp kaldı. Anda-sanda kadap kuyılgan keçkenä çıbıklar ber tümgäktän ikençesenä borgalanıp bargan sukmaknı kürsätä. Bu töşlärne yahşılap belmägän keşe adım sayın oçragan yäşel täräzälärneñ berärsenä çummıy kalmas ide. Çeregän kamıştan häm läm astında kalgan suüsemnärdän avır is kilä. Yäşel tügäräk bulıp cıyılıp torgan bılçırakka tez tiñenten batabız da yañadan artka çigenäbez. Bu bılçırak ayaklarnı şulkadär nık suıra ki, kemder, kulı belän totıp, sazlık töbenä österi, diyärseñ. Şaktıy ozak bargaç kına, bu yuldan inde kemder ütkänen beldek. Sazlık üläne kaplagan tümgäktä nindider kara äyber kürende. Holms, şul närsägä ürelgän ide, bildän sazga çumdı. Ägär yanda bez tormasak, annan kire çıga alır ide mikän ul, belmim. Tege äyber iske başmak bulıp çıktı. Eçendä: — "Meyers. Toronto", — digän yazuı bar ide.

— Mondıy tabış öçen sazga çumarga da bula. Menä ul — dustıbıznıñ yugalgan başmagı!

— Igı-zıgı arasında Steplton taşlap kaldırgandır anı.

— Näq üze. Ser Genri ezenä töşerer öçen etkä isnätkän dä annarı taşlap kaldırgan. Häzer anıñ, hiç yugında, bu töşkä qadär isän-sau kilep citkänen beläbez inde.

Küp närsäne çamalıy alsak ta, bütän äyber açıklıy almadık. Läm kaplagan sukmakta ez kalırlık tügel. Korıgan urınga çıkkaç, ez kürenmäsme digän idek, anda da taba almadık. Ägär sukmak aldamagan bulsa, tomanlı töndä Steplton utrauga barıp citmäskä tiyeş ide. Grimpen dereldävege bu yırtkıçnı mäñgegä üz koçagına algan.

Yak-yagın sazlık uratkan utrauda ezlären şaktıy küp taptık bez anıñ. Yartılaş vak taş kümgän ğalämät zur çokır kayçandır monda rudnik bulganın söyli ide. Yänäşädä genä rudnik eşçeläreneñ cimerek alaçıkları tora. Sazlıknıñ agulı havası bu tirädän kitärgä mäcbür itkänder alarnı. Ber alaçıkta bez stenaga kadaklangan bocra, çılbır häm bik küp söyäk taptık. Steplton eten şuşında asragan bulsa kiräk. Çüp arasında et skeletı yata. Skelet östendä kızgılt yon uçlamnarı bar.

— İ hodayım! — dip äytep kuydı Holms. — Spaniyel bit bu! Doktor Mortimer üzeneñ dustın başka berkayçan da kürä almas inde. Yarıy, bu utrau böten serlärne dä açtı bezgä. Etne yäşerep asrau avır eş tügel, läkin anı tavışsız-tınsız utırtıp kara sin! Böten keşe küñelenä şom salıp, şuşında ulap yatkan inde ul. Bik kiräk çakta Steplton etne öy yanınarak, sarayga da alıp kilä algan, läkin monı iñ soñgı çiktä genä eşlägän ul. Ä menä bu kalay savıtta — eten buyagan yaktırtkıç matdä. Baskervillär ete turındagı kotoçkıç rivayätne faydalanıp, ser Çarlz belän isäp-hisapnı özärgä bulgan ul. Häzer biçara katorcannıñ nigä kıçkıra-kıçkıra çapkanın beläbez inde. Karañgıda karşıña şundıy albastı kilep çıksa, kaçmas cireñnän kaçarsıñ. Bezneñ dustıbız da şulay itte bit, üzebez kürep tordık. Häyläsen tapkan bu Steplton! Äle, canı belän bähilläşäsen isäpkä almaganda da, şundıy albastı yanına kilergä kaysı fermer batırçılık kılır ide ikän? Bu häşärätne ber kürüeñ ni tora! Ä anı sazlıkta küplär kürgän bit. Londonda da äyttem, häzer dä kabatlıym, Uotson: monnan da kurkınıçrak bändä belän oçraşırga turı kilgäne yuk ide äle bezgä! — häm ul, torflı sazlıklarga taba suzılıp kitkän kuyı-yaşel töstäge dereldävekkä kürsätte.

Unbişençe bülek. Ütkän könnär hatiräse

Noyabr azagı ide. Bik yämsez, tomanlı kiçtä bez Holms belän Beyker-strittagı kabinetta, yagılgan kamin karşında utırabız. Devonşirdan äylänep kaytkannan soñ, dustım tagın ike bik zur eşne yırıp çıktı inde. Başta ul "Patritsiy" klubında cäncalda katnaşkan polkovnik Epvudnı faş itte, annarı ügi kızın üterüdä ğayeplängän madam Monpensega yärdäm kulı suzdı. Yartı yıl ütügä ülgän sanalgan, mademuazel Karer, Nyu-Yorkta isän-imin päyda bulıp, kiyäve belän yäräşte. Şundıy avır häm citdi ike eşe uñışlı tämamlangaç, Holmsnıñ käyefe bik şäp ide, häm min, şunnan faydalanıp, Baskervil macaraları turında töpçenmäkçe buldım. Holmsnıñ üz başında berniçä uy yörtergä yaratmaganın, häm anıñ ezlekle akılı, töp eştän ayırılıp, ütkännär turındagı hatirägä birelmäsen belgängä kürä, miña, böten tüzemlekne cıyıp, cay çıkkannı kötärgä turı kilde.

Annarı bu könnärdä ser Genri belän doktor Mortimer da Londonda ide. Vraçlar baronetka, sälamätlegen nıgıtu öçen, yırakka säyähät yasarga kiñäş birgännär. Alar yulga cıyınıp yörilär ide. İrtän ikäüläşep bezgä kildelär, häm miña, süz başlap cibärergä cay da çıktı.

— Steplton kuşamatı algan keşe öçen bar vakıygalar uç töbendäge kebek ide, — dip başladı Holms. — Läkin bezgä iskitkeç katlaulı buldı bu närsälär. Anıñ maksatın açıklıy almadık, citmäsä, kulıbızda nibarı ber-ike fakt kına. Şunnan soñ missis Steplton belän ike tapkır söyläştem, häm bötenese ap-açık bulıp küz aldına kilep bastı. Häzer monda tabışmak yuktır, dip uylıym inde. "B" härefe kuyılgan kartotekadagı yazmalarımnı karıy alasız.

— Bälki, nilär bulgannı, tärtip belän, üzegez genä söylärsez?

— Rähätlänep söylim. Tik böten vak-töyäge dä istä kaldımı ikän? Berär närsä turında artık birelep uylıy başlasañ, ütkän hällär istän çıga bit. Üze alıp bargan eşne enäsennän-cebenä qadär tikşerep, hökem vakıtında küklär kükrätkän advokat ber-ike atnadan bolarnıñ bötenesen onıtıp beterä. Min dä şulay: yaña ber närsä östendä kazına başladımmı, äle bulıp ütkän hatirälär belän şıgrım tulı häter yançıgı buşıy da kala, mademuazel Karer eşe Baskervil-hollnı bötenläy istän çıgargan ide. Bälki, irtägä tagın berär macara kilep çıgar da güzäl frantsucenka belän şuler Epvudnı onıttırır. Tik barıber bötenesen dä rättän söylärgä tırışıp karıym äle, berär närsäne onıtıp kaldırsam, iskä töşerersez.

Soraşa-beleşä torgaç, tege ğailä portretındagı keşeneñ çınnan da Baskervillär näselennän ikänenä ışandım min. Ser Çarlznıñ enese Rodcer Baskervil malayı bulıp çıktı ul. Ätise Könyak Amerikaga kaçıp kitep öylängän dä, şunda malayı tugan. Menä şul malay Kosta-Rika çibäre Beril Garsianı hatınlıkka algan, annarı, şaktıy kazna akçası tuzdırgaç, üzenä Vanedeler digän yalgan familiyä tagıp, Angliyägä taygan. Ozaklamıy anda, Yorkşirnıñ könçıgış çitendä, mäktäp açkan. Bu hönärne saylavınıñ da säbäbe bar: yulda ber ukıtuçı belän tanışıp, annan şaktıy mäğlümat algan bulgan. Läkin kompanonı Frezer, üpkä avıruı köçäyep kitep, tizdän dönya kuygan. Mäktäptä eşlär könnän-kön hörtilänä bargan häm ber zamannı bötenläy çıgırdan çıkkan. İrle-hatınlı Vandelerlar Steplton familiyäse alunı hup kürgännär. Soñrak Steplton, üzeneñ kaldık mölkäten alıp, Angliyäneñ könyagına küçep kilä. Entomologiyägä hirıslık östenä, häzer inde anıñ kiläçäkkä plannarı da bula. Britan muzeenda beleştem min, bu ölkädä şaktıy däräcäle sanalgan ul, Yorkşirda yäşägän çakta tasvirlagan ber kübälägenä hätta anıñ isemen dä birgän bulgannar.

Häzer menä anıñ tormışınıñ bezneñ öçen kızık çorına cittek. Bu keşe şundıy zur pomestenı kulga töşerü öçen üzenä nibarı ike keşe genä komaçaulaganın añlagan, küräseñ. Devonşirga kilergä cıyınganda närsä eşläsen anık belmäsä dä, küñelendä usal niyät orlıgı bulgandır, yuksa, üz hatının señlese, dip kürsätmäs ide. Anı zur balıklarga cim urınına faydalanu uyı başta uk kilgän aña, läkin kiläçäktä nilär kılasın, eşlärneñ niçek barıp çıgasın aldan belep beterä almagandır. Pomestenı kulga töşerü — menä anıñ töp maksatı, häm monıñ öçen ber närsäsen dä kızganmagan, teläsä ni kılırga äzer torgan. Şulay itep, iñ elek Baskervil-holl tiräsenä kilep urnaşırga, ä annarı ser Çarlz häm başka kürşe-külän belän duslaşırga kiräk bulgan.

Et turındagı rivayätne aña söyläp, baronet üzen-üze ülemgä duçar itkän. Steplton, min anı elekkeçä atıym, kartlaçnıñ yöräk avırulı ikänen belgän häm çıgırdan çıgarırlık ber vakıyga bulsa, dönya belän bähilläşäsen dä çamalagan. Bolarnı doktor Mortimerdan işetkän ul. Şunıñ östenä, ser Çarlznıñ yukka-barga ışanuçan keşe ikänen häm bu kurkınıç rivayätneñ anı bik nık borçuga saluın da belgän. Üzenä bernindi şik töşermiçä, baronetnı yuk itü planı häyläkär Stepltonnıñ başına bik tiz kilgän.

Nilär kılırga kirägen uylap betergäç, Steplton, üzenä genä has ostalık belän, eşkä totıngan. Gadi cinayätçe usal ettän artıgın ezläp tä mataşmas ide, ä Stepltonnıñ başına bu ettän tämug öräge yasau fikere kilä. Aradan iñ olısın häm iñ usalın saylap, bu etne Londonnan, Fulem-roudtagı Ross belän Mengletannan alıp kayta ul. Annarı, keşe küzenä kürenmäs öçen, sazlık aşa cäyäüläp, tönyaktan Devonşirga kilä. Kübäläk artınnan çabıp yörgändä naturalist Grimpen dereldävegenä kerä torgan yul taba. Et asrar öçen monnan da kulayrak urın bulırga da mömkin tügel inde. Ul anı çılbırga bäyläp kuya da cay çıkkannı kötep yöri başlıy.

Läkin şaktıy ozak kötärgä turı kilä aña, çönki ser Çarlznı hiç tä sazlıkka çıgarıp bulmıy. Eten äzerläp, kartlaçnı ällä niçä tapkır sagalap tora Steplton, läkin faydası bulmıy. Menä şulay mäğnäsezgä selkenep yörgändä ul, döresräge, anıñ yärdämçese, mondagı berär fermer küzenä çagılgan häm älege albastı turındagı rivayät yañadan taralgan. Şunnan soñ Steplton böten ömeten hatınına baglagan, läkin anısı şaktıy üzsüzle bulıp çıkkan. Monıñ yahşılıkka iltmäven belep, kartlaçnıñ başın äyländerergä rizalık birmägän ul. Yanaular da, hätta kıynaular da yärdäm itmägän. Hatını üzeneñ kara eşlärenä katnaşudan baş tartkaç, Steplton käkre kayınga terälep kalgan.

Läkin monıñ da yulı tabılgan. Ser Çarlz Steplton belän duslaşıp kitkän häm berdänber könne anı missis Lora Layons yanına ilçe itep cibärgän. Üzen buydak itep kürsätep, Steplton bu biçara hatınnıñ bötenläy başın äyländerep betergän, ägär irennän ayırılsa, aña öylänergä väğdä birgän, häm menä şul çakta vakıygalarnı tizlätkän häl bula: doktor Mortimer kiñäşe belän ser Çarlz Londonga kitärgä cıyına, küz buyar öçen, Steplton da bu fiker belän kileşä. Häzer inde ber minutnı da äräm itärgä yaramıy, yuksa korbanınıñ kuldan ıçkınuı bar. Steplton missis Layonstan ser Çarlzga hat yazdıra, bu hatta kartlaçnı, Baskervil-holldan kitkänçe, kürep söyläşäse kilüen yazarga kuşa. Annarı, säbäben tabıp, oçraşuga barmaska künderä, häm, şulay itep, ul kötkän cay kilep tä çıga.

Kiçen Kumb-Tresidan kaytkaç, Steplton ete yanına çaba, anı tämug "daruları" belän buyap, kartlaç çıgası cirgä alıp kilä. Hucası kotırtkan et, cilkapka aşa sikergäç, biçara baronet yögerä başlıy. Bu kotoçkıç küreneşne küz aldına kiteräm min! Tirä-yak döm karañgı häm şuşı karañgıda artıñnan uttay yanıp torgan küzle, böten gäüdäsennän yalkın börkelgän ğalämät zur albastı çaba. Baronetnıñ yöräge moña çıdıy almagan, häm ul alleyaneñ argı başında cirgä yıgılıp can birgän. Et alleya kırıyındagı çiräm buylap çapkan, şuña eze kalmagan anıñ. Ser Çarlz yıgılgaç, ul anı isnäp karagandır da, mäyetkä kagılmıyça, arı çabıp kitkänder. Doktor Mortimer şuşı ezlärne kürgän inde. Steplton eten çakırıp kitergän dä anı tizräk Grimpen dereldävegendäge oyaga alıp kitkän. Politsiyäne ezdän çıgargan, bu tirädäge böten halıknıñ kotın oçırgan häm soñınnan bezgä ışanıp tapşırılgan hällär menä şunnan gıybarät.

Ser Çarlz Baskervil şulay vafat bulgan. Bu keşe üz eşen şulkadär osta başkarıp çıkkan ki, huşıñ kitär! Anıñ cinayaten berniçek tä açıp bulırlık tügel bit! Yärdämçese beräü genä, citmäsä, annan ser dä alırlık tügel, ä hällärneñ keşe hıyalına sıymas itep oyıştırılganın da isäpkä alsañ, yomgak oçın hiç tä tabarmın dimä. Bu eşkä katnaşı bulgan ike hatın-kız — missis Steplton belän missis Lora Layons — ikese dä ser Çarlz ülemenä kem ğayeple ikänne çamalagannar. Missis Steplton ireneñ kartlaçka tozak korganın da, et turında da belgän. Missis Layonska bu närsälär bilgele bulmasa da, ser Çarlz üleme belän älege üze bara almagan oçraşu vakıtınıñ turı kilüe bik gacäyep toyılgan aña. Oçraşu turında Stepltonnan başka keşe belmi bit. Bu hanımnar ikese dä Stepltonga bäyle bulganlıktan, alardan kurıkmagan ul. Şulay itep, mäsäläneñ berençe öleşe çişelgän häm inde iñ avırı — ikençe yartısı kalgan.

Kanadada varis buluın Stepltonnıñ başta belmäve dä bik mömkin. Läkin ozaklamıy dustı Mortimer aña dönyada andıy keşe bar ikänen häm ser Genri Baskervilneñ kaytır könen dä äytä. Başta bu yäş baronet belän isäp-hisapnı ul, Devonşirga kaytmas borın, Londonda uk özmäkçe bula. Kartlaçnıñ başın äyländerergä riza bulmagannan soñ, hatınına ışanıçı betä anıñ. Läkin ozak vakıtka yalgızın kaldırırga da kurka, yuksa, bötenläy kulınnan ıçkınuı mömkin. Şulay itep, Londonga bergä barırga turı kilä. Soñınnan soraşıp, min alarnıñ Kreven-strittagı "Meksboro" kunakhanäsenä töşkännären beldem. Bezneñ Kartrayt kiskälängän "Tayms" gäzite ezläp kerde anda. Steplton hatının bülmädä bikläp totkan, ä üze, sakal yabıştırıp, doktor Mortimer artınnan äle Beyker-stritka, äle vokzalga, äle "Nortumberlend" kunakhanäsenä çabıp yörgän. Missis Steplton ireneñ ni uylap yörgänen belgän, läkin anıñ yırtkıçlıklarınnan şulkadär nık kurıkkan ul, häm ser Genriga, nindi kurkınıç yanavın äytep, hat yazarga da cörät itmägän. Ägär hat Steplton kulına eläksä, dönya belän bähilläşüeñ dä bik ihtimal. Nihayät, belgänebezçä, ul ber häylä uylap tapkan: gäzitädän süzlär kisep algan da, şularday cömlälär tözep, hat yazıp cibärgän. Bu häbär baronetnı şikkä saluga berençe säbäp bulgan.

Artınnan et österergä turı kilsä dip, Steplton ser Genrinıñ berär äyberen kulga töşerergä uylagan. Bu eşkä dä härvakıttagıça tiz häm kıyu totıngan ul, häm şveytsar belän cıyıştıruçıga, yärdämnäre öçen, şaktıy zur sädaka eläkkän, dip faraz kılırga kiräk. Kızganıçka karşı, berençe başmak kiyep tä karalmagan, dimäk, eşkä yaraksız bulıp çıga. Ul anı yañadan urınına kuyıp, ikençesen algan. Bu närsädän bik möhim näticä yasadım, bezgä çıp-çın et belän eş itärgä turı kiläsen añladım min. Yuksa, Stepltonga iske başmak nigä kiräk bulır ide. Şundıy yuk-barga nıgrak iğtibar birsäñ, ber çakta da yalgışmıysıñ. Berençe karauga, eşne katlaulandırganday toyılgan närsälär, küp vakıtta mäsäläne çişärgä genä yärdäm itä. Barı tik nıklap, töpçenep öyränergä genä kiräk alarnı.

İkençe könne irtän duslarıbız bezgä kilde, ä Steplton keb eçendä alarnı sagalap utırdı. Mine tanuına häm kayda yäşävemne belüenä karaganda, Baskervil macarasınnan başka da kılgan eşläre bulırga tiyeş anıñ. Mäsälän, soñgı öç yılda könbatış graflıklarda dürt tapkır bik zur talau buldı, ä cinayätçene tota almadılar. Şularnıñ soñgısında — may ayında Folkstoun-Kortta — keşe kanı tügelde. Bitlek kigän cinayätçe artınnan kuıp kilgän hezmätçe malaynı revolverdan atıp yıkkan. Stepltonnıñ şul yul belän sayıkkan yançıgın tutıruına häm anıñ kurkınıç cinayätçe bulganlıgına häzer şigem yuk inde.

Tege könne bezneñ kuldan ıçkınuı häm annarı üzen minem isem belän atavı buyınça, bez anıñ nindi tapkır häm kıyu ikänen beläbez. Kebmennı tabasımnı sizep torgan häm şunnan soñ, bu eşkä min totıngannı belgäç, Londonda ällä ni kırıp bulmasına töşengän. Annarı, Dartmurga kaytıp, baronetnı kötä başlagan.

— Tuktagız! — dip Holmsnıñ süzen büldem min. — Sez bötenesen dä tärtibe belän, bik döres söylädegez, läkin ber närsä añlaşılmıy miña. Hucası Londonda çakta et nişläde ikän soñ?

— Bik urınlı sorau, bu närsä belän kızıksındım min. Stepltonnıñ, hiçşiksez, tagın ber yärdämçese bulırga tiyeş. Läkin ul bu keşegä üz plannarın söylämägänder, seren açsa, aña bäyle bulıp kalır ide bit. Merripit-Haustagı yalçını, Entoni kartnı, häterlisezme? Stepltonnarda elegräk, mäktäp totkan çaklarında da, yäşägän ul häm, hiçşiksez, alarnıñ ir belän hatın ikänen belgän. Menä şul Entoni ezsez yugaldı, Angliyädä yuk ul. Entoni isemeneñ bezdä siräk oçravına da iğtibar itegez, ä İspaniyä belän Latin Amerikasında Antoniolar — bua buarlık. Kartlaç inglizçä missis Stepltonnan naçarrak söyläşmäsä dä, älege säyer aktsentı bar ide. Anıñ Grimpen dereldävegendäge Steplton tamgalagan sukmak buylap barganın üzem kürdem. Ni öçen monda totuların añlamasa da, hucası yukta etne şuşı Entoni karagan buluı bik ihtimal.

Stepltonnar Devonşirga kaytkaç, ozaklamıy ser Genri belän sez kilep töşäsez. Häzer üzem turında berniçä süz äytep ütäm. Ser Genriga kilgän hatnı karaganda, käğazdä bilgelär ezlävemne häterlisezder, bälki. Hatnı küzgä yakınrak kitergäç, borınga ciñelçä genä ber is — "Ak yäsmin" ise kilep bärelde. Täcribäle şımçı ayıra belergä tiyeşle citmeş öç törle huşbuy bar. Bu närsäneñ cinayätne açuda yärdäm itkänen berniçä tapkır üz täcribämdä tatıdım. Ägär yäsmin ise kilä ikän, dimäk, hatnı hatın-kız yazgan, ä min bu hälgä qadär Stepltonnar belän kızıksına başlagan idem inde. Şulay itep, min çınnan da monda etneñ katnaşı buluın häm cinayätçeneñ kem ikänen Devonşirga bargançı uk açıkladım.

Stepltonga küz-kolak bulıp torırga kiräk ide. Sezneñ yanga kilsäm, bik tiz şikkä töşkän bulır ide ul. Şuña kürä anı da, sezne dä aldarga turı kilde. Üzem sezgä, Londonda kalam, didem, üzem artıgızdan uk kilep cittem. Sez uylagança uk avırlıklar kürergä turı kilmäde miña. Häyer, mondıy vak-töyäklär bezneñ eşkä komaçaularga tiyeş tügel. Min üzem Kumb-Tresida yäşädem, ä sazlıktagı mäğarägä bik kiräk çakta gına bara idem. Kartrayt Devonşirga minem belän bergä kilde häm, avıl malayı kıyafätendä yakın-tirädä sugılıp yörep, bik küp faydalı eşlär eşläde. Şunıñ östenä, azık-tölek häm kiyem-salım belän täemin itep tordı, ä min Steplton belän mäşgul çaklarda sezgä küz-kolak buldı. Şulay itep, böten cep oçları da minem kulda ide.

Sez yazgan häbärlärne Beyker-strittan şunda uk Kumb-Tresiga cibärep torgannarın beläsez inde. Min alardan bik küp närsä añladım, bigräk tä Steplton biografiyäsenä kagılışlı hatıgız küp närsägä küzemne açtı. Şunnan soñ alarnıñ kem ikänen açıklau avır bulmadı, häm min nindi keşelär belän eş yörtkänemne töşendem. Läkin kaçkın katorcan häm Berrimor belän anıñ arasındagı bäyläneş hälne katlaulandırdı. Sez bu töyenne dä çiştegez, döres, min üzem dä monı açıklagan idem.

Sez minem mäğaräne ezläp tapkanda, böten närsä bilgele bulsa da, eşne sudka tapşırırga irtä ide äle. Hätta ul ser Genriga höcüm itäm, dip, biçara katorcannı hälaq itkäç tä kulga totarlık dälil tabılmadı. Häzer bezneñ alda berdänber yul — ser Genrinı cim itep, bu çurtannı cinayät urınında eläkterü yulı gına kaldı. Baronet anıñ yanına yalgızı gına barırga tiyeş ide. Äyterseñ anıñ saklauçısı da, yärdämçese dä yuk. häm bez şulay, dustıbıznı şaktıy borçılırga mäcbür itep bulsa da, eşebezne tögälläü genä tügel, hätta Stepltonnıñ üzen hälaqätkä kiterep citkerdek. Kliyentımnı şundıy hälgä kuyuım bik şäp tügel-tügelen, läkin tönlä toman bulasın häm şul tomannan karşıbızga et çabıp çıgasın kem uylagan! Maksatka ireşü öçen şaktıy kıymmät tülärgä turı kilde bezgä, läkin nerv avıruları buyınça belgeç tä, doktor Mortimer da ser Genrinı ozaklamıy savıgır, dilär. Bu säyähät bezneñ dustıbıznıñ kakşagan nervların gına rätkä salmıy kalmas, ä yörägendäge yaralarnı da tözäter. Missis Steplton öçen canın birerdäy bulıp yörgän ide bit, ä tegese änä nindi bulıp çıktı. Anı iñ nık borçıganı da şuşı närsä inde.

Häzer missis Stepltonnıñ kılgan eşläre turında söylim. İrenä tulısınça buysıngan buluına şigem yuk minem. Monı niçek añlatırga soñ? Yaratkanmı ul anı, ällä kurıkkanmı? İkese dä buluı mömkin. Ni äytsäñ dä, Steplton üz-üzenä ışanıp eş yörtkän monda. Missis Steplton üzen anıñ señlese itep kürsätergä rizalık birsä dä, turıdan-turı cinayätkä katnaşudan baş tartkan. Şunnan soñ, hatınınıñ bötenläy ük buysınıp betmägänen añlagan ul. Missis Steplton ser Genrinı kisätergä tırışıp karagan. Läkin irenä şik töşerergä telämägän. Stepltonnıñ küñelendä könçelek bulgan, ahrısı, çönki, ser Genrinıñ üz hatınına mönäsäbätlären belgäç, küpme tırışsa da, tüzä almagan, moña qadär yäşerep yörgän hislären tışka çıgarıp salgan. Läkin barıber ser Genriga karşı töşmägän häm vakıtı citkäç tozakka eläkterergä uylagan. Missis Steplton kaçkın katorcannıñ ülemen işetkän häm ser Genri kiläse kiçne etne sarayga alıp kilülären dä belgän. Şulçak gauga kupkan. Ul iren cinayätçe dip atagan, ä tegese, aña cavap itep, üzeneñ bütän keşegä küze töşkänen äytkän. Hatın küñelendäge kündämlek şulçak näfrät hise belän alışıngan. Üzen satasın sizengän Steplton, ser Genrinı kisätüennän kurkıp, anı bäyläp kuygan. Baronet ülemen işetkännän soñ, graflıkta Baskervillär näselenä töşkän kargışnı häterlärlär häm annarı hatını yañadan kündämläner, dip uylagan ul. Läkin Steplton yalgışkan. Bezneñ katnaştan başka da yazmışı häl kılıngan bulgan inde anıñ. Kızu kanlı ispan hatını ireneñ hıyanäten kiçermäs ide...

Menä şundıy-şundıy hällär, Uotson. Ägär bu çeterekle hällär turında tagın da kübräk beläsegez kilsä, üzegezneñ yazmalarıgızga küz salırga kiräk bulır. Läkin min ber närsäne dä töşerep kaldırmadım kebek.

— Steplton, şul karaçkını kürgäç, ser Genri da kurkudan can birer, dip uyladı mikänni?

— Ete bötenläy kırgıy bulgan anıñ, citmäsä, ul anı açlı-tuklı totkan. Ägär ser Genri şunda uk dönya belän bähilläşmäsä dä, mondıy kurkınıç närsädän katıp kalır häm bernindi karşılık ta kürsätmäs ide.

— Äye, bik mömkin. Häzer ber genä närsä kala, ägär Steplton Baskervil-hollga iyä bulırga hokukı barlıgın isbat itsä, varis keşeneñ çit isem belän pomeste yänäşäsendä genä yäşäven niçek añlatır ide ikän? Bu närsä aña şik töşermäs ide mikänni?

— Bu sorauga cavap birü bik kıyın: artık küp närsä taläp itäsez. Minem eş mäydanı — ütkän zaman belän bügenge kön genä. Keşe kiläçäktä närsä eşlärgä cıyıngannı belä almam. Hatını süzenä karaganda, Steplton bu turıda şaktıy yış uylagan. Öç törle yulı bulgan anıñ. Berençese: Könyak Amerikaga kitep, andagı britan konsullıgında üz şähesen açıklarga, häm Angliyägä kaytmıyça gına, mirasnı soratıp alırga. İkençese: kıyafäten keşe tanımaslık itep üzgärtep, şuşı uk eşlären Londonda eşlärgä, häm öçençese: varis urınına berär keşe yallap, anı böten kiräkle dokumentlar belän täemin itärgä häm üzenä mirasnıñ bilgele ber öleşen alırga. Stepltonnı beläbez bit, barıber yulın tapmıy kalmas ide.

Ä häzer, dustım, küñelgä huş kilgän närsälär turında söyläşik. Berniçä atnaga suzılgan avır eştän soñ, ber kiçne irkenläp ütkärergä hokukıbız bar inde bezneñ. Operaga bilet aldım min. "Gugenotlar "da Retskenı tıñlaganıgız barmı? Yartı säğattä cıyınıp betsägez ide. Ägär şul vakıtta äzer bulsagız, yul uñaylıy Martsiniga kagılıp, aşıkmıy gına tamak yalgap alırbız.

Click or select a word or words to search the definition