Başmak

Borın zamanda ber babay yäşägän. Anıñ ber malayı bulgan. Atalı-ullı yäşilär bolar ber naçar gına öydä. Ülär vakıtı citkäç, babay malayına äytä: “Balam, - di, - minem siña kaldırırlık bernärsäm dä yuk inde, tik ber başmagım gına bar. Kaya barsañ da şunı kaldırma, ul siña kiräk bulır”, -di.
Ozak ta ütmi babay ülä, ulı yalgız kala.
Egetkä atası ülgändä unbiş – unaltı yäşlär bula.
Eget uylıy-uylıy da dönya gizärgä çıgıp kitärgä bula. Ätiseneñ süzen isenä töşerep:“Tukta, - di, - kaya bulsa da barsañ, başmaknı kaldırma üzeñnän, dip äytkän ide bit”, - di. Başmaknı sumkasına salıp, yulga çıgıp kitä bu. Ayagına kiyärgä bernärsäse dä bulmıy monıñ, yalanayak kitä.
Bara-bara monıñ ayakları avırta başlıy da, sumkasındagı başmagı isenä töşä:“Tukta, - di, - başmaknı alıp kiim äle”, -di. Başmaknı alıp kigän ide, ayagına ciñel bulıp kitte.
Başmak üze atlap kitte, muzıka da uynıy başlıy. Monıñ küñele açılıp kitä häzer.
Yarıy, bu şulay bara ide, moña ber keşe karşı oçrıy. Yıraktan karap tora, bu şulhätle şäp kilä, ise kitä moña.
“Tukta, - di tege keşe, - miña başmagın satmas mikän?” – di, uyın-kölke belän kilä bit yeget. Älege keşeneñ kulında bäläkäy genä kapçık belän altın bulgan ikän, başmagın birsä, şuşı altınımnı da birer idem, dip kilä inde bu . Kilep tuktıylar kara-karşı, yal itälär. Bu keşe äytä:
- Sin bu başmagıñnı miña sat,- di,- min siña anıñ öçen altın birermen,-di.
- Al,- di yeget, sata bu başmagın.
Tege keşe başmaknı ayagına kiyep kitkän iye, yögertep alıp kitä, hiç tuktıy almıy. Köç-häl belän ber tal yanına barın tuktıy da, başmaknı salıp kulına tota: “Äy, - di, - bu şaytanlı başmak ikän, üzenä kire iltep birim,” – di. Yeget yulda monı karap utıra torgan bula. Yögerep kulına başmaknı totıp kilä dä atıp bärä:
- Mä başmagıñnı, - di, - şaytanlı ikän, üzeñä bulsın, - dip äytä dä üze yögerä birä. Yeget tegeneñ artınnan kıçkıra:
- Mä, het altınıñnı al, - dip. Tege artına-aldına karamıy kitep bara, altınnı da almadı, başmaknı da almadı.
Eget başmagın kiyep uyın-kölke, muzıka belän barıp citä ber şähärgä. Ber bäläkäy genä öygä kerä. Öydä ber karçık utıra. Yeget sorıy:
- Şähärdä nindi hällär bar, äbi? – di.
- Hannıñ ber malayı bar iye, - di äbi. – Şul malayı ülde, - di. – Anıñ ülgänenä unbiş yıl inde, - di, - böten şähär halkı kaygıda, kölärgä dä yaramıy. Han üze dä söyläşmi, kölmi, - di.
Eget äytä:
- Niçek alay, - di, - anı yuatırga kiräk, ülgän kire kaytmas, anıñ küñelen açarga kiräk, - di. – Min anda barıym äle, - di.
- Belmim, ulım, - di karçık, - han yortına barsañ, anıñ väzirläre sine şähärdän kuar, - di.
Yarar, bu kitä uram buylap han yortına taba. Başmagın kigän, uyın-kölke, muzıka belän bara bu. Şähär halkı monı kürep ise kitä. “Bu nindi keşe bolay uyın-kölke belän kilä?” – dilär. Han yortına citkändä, atka atlangan, kılıç takkan hannıñ väzire monı kua başlıy, “halıknı bozıp, uyın-kölke belän nişläp yöriseñ?” – dip. Monı täki şähärdän kuıp çıgardı bit väzir. Şähär çitenä çıkkaç, utırıp uylandı bu: “Min nişläp väzir kuganga karap kittem äle, tukta, yañadan barıym. Min hannıñ küñelen tabarga tiyeş,” – dip, yañadan han yortına taba kitä bu, kire bara inde. Älege hannıñ kapka töbenä kilep tuktıy uyın-köke belän. Tagın väzir kürep, kuıp cibärde monı. Şähär çitenä çıgıp beraz utıra da yañadan kitä yeget: “Mine väzir genä kudı bit äle, min hannıñ üzen kürergä telim,”- dip. Uyın-kölke belän han kapkası töbenä barıp tuktıy. Han berüze baskıçka çıgıp utırgan ikän. Han sorıy soldatlardan:
- Bu nindi tavış? – di.
- Ä, ber malay kilgän, şulay uyın kürsätep yöri, - dilär.
Älege han çakırta monı, yortka kersen dip. Kertälär. Han üzeneñ halıgın cıydıra. Mäydan yasatıp äytä halıkka:
- Bolay yäşärgä yaramıy, halıknıñ küñelen kütärergä kiräk inde, - dip.
Egetne kugan väzir dä kilep çıga mäydanga. Kilep çıga da väzir äytä:
- Ällä bu malay üze uynıymı? Anıñ ayagında şaytan başmagı, şul başmak uynıy bu muzıkanı, uyın-kölkene, - di, - anı şähärdän kuarga kiräk, - di. Han äytä:
- Alay bulgaç, sin şul başmaknı kiyep biyep kara äle, - di.
Älege väzir başmaknı alıp kiyä dä biyergä töşä inde. Biyergä dip ber ayagın kütärsä, ikençe ayagın kuzgata da almıy bu.
- Ä, - di han, - başmak biyetä dip äytäseñ, - di, - nigä üzeñ biyemiseñ, başmak biyetkäç? – di. Unbiş yıl buyına kölmägän hannıñ küñelen açkan, köldertkän öçen han yegetne üzeneñ yortına ala, kızın birä. Han ügäç, halık yegetne anıñ urınına utırta.
Väzir hannıñ ülgänen kötep yörgän ikän. Ul ülgäç, anıñ urınına üze utırıp, kızın almakçı bulgan ikän. Şunıñ öçen yegetne ütermäkçe bulıp yörgän ikän. Yegetkä kazıgan çokrga väzir üze töşkän. Han väzirne yortınnan kugan, di.

Click or select a word or words to search the definition