Başkırt Kızı Gölbanu

(hikäyä)
Avılda Barıy belän ber yılnı tugan ir balalarnıñ sanı sigez bulıp, kızlar isä, başkırt kızı Gölbanunı isäpkä almıyrak torganda, barı tik cide genä ide. Korban bäyrämenä dä ber atna gına vakıt kalıp bara. Añarçı, hiçşiksez, härber yeget häm kız parlaşıp, bu bäyrämdä üzeneñ kem belän “yörüen” bilgeläp kuyarga tiyeşle ide. Çönki änä şul kordaşlar üzläre genä ber törkem bulıp uyın cıyaçaklar, ul uyında här yegetkä anıñ “üz kızı” biyergä töşäçäk.

Barıynıñ kordaşları, bu undürt yäşlek malaylar, kızlarnı haman da büleşep, kaysı kız kem belän yöri dip isäplärgä kiräk buluın häl kılıp citkermägännär ide äle. Aralarınnan iñ ütkene, Fatıyh, berkönne kiçkä taba, kötüdän kaytuçı sıyırlarnı karşı alırga bargan urında üzeneñ kordaşların cıydı. Alar başka keşelärdän çitkäräk, tires häm tizäk öyemnäre arasına kitep, bäyrämgä häzerlek mäsäläse buyınça “kiñäş”kä utırdılar.

Süzne Fatıyh başladı:

– Bolay österälep yörsäk, bäyrämneñ ber dä räte-çiratı bulmayaçak. Böten keşe bezdän kölep betäçäk. Bezneñ kızlarnıñ häzer bişese parlı, ikese parsız. Annan, Gölbanu da bu bäyrämdä beznekelär belän yöri ikän...

Aradan berse, Väli digäne:

– Ul Gali başkırt kızına da bez tabarga tiyeşmeni inde? – dip soradı.

Tagın berniçäse:

– Bezneñ kızlar arasına kaydan kilep kısılgan tagın anısı da!

– Ul häyerçene söyärgä keşe tabıp bulırmı soñ? – diyeştelär.

Fatıyhnıñ açuı kabarıp kitte. Anıñ borın oçı häm bit urtaları kızardı; keçkenä genä sorgılt küzläre iptäşläreneñ äle bersenä, äle ikençesenä tekälde. Ul, üze utırgan tires öyeme östennän kinät kenä sikerep tordı da:

– Gölbanunı naçar kız dip beregez dä äytä almas, anısı! Ul bik akıllı kız. Bezneñ kızlar anı yaratalar, Gölbanuga yeget tabıp birmäsägez, bez berebez dä sezneñ belän yörmibez, dilär... Şunıñ östenä, ul bezneñ kordaş. Menä şul inde, Zäynäp belän Zäytünäne ike keşe ala da, kalgan keşegä Gölbanu bula, – dide.

Älege Väli, Fatıyhka karşı töşep: “Gölbanunı alay bik maktagaç, nigä üzeñ söymiseñ?” – dip äytmäkçe ide. Läkin, başkalarga hätle min äytep ölgerim äle digändäy aşıgıp:

– Alaysa, min Zäynäpne söyäm! – dip kıçkırdı.

Välineñ bu telägenä karşı kilüçe yukmı, digän şikelle itep, Fatıyh härkaysısına beräm-beräm küz yörtep çıktı. Välineñ Zäynäpne söyüenä karşı kilüçe tabılmadı. Karşı kilerlek tä tügel ide. Väligä Zäynäp kalgan öçen Fatıyh üze dä şatlandı. Çönki Barıy belän Ğalimulla arada iñ yuaş malaylar, alar kemgä dä riza bulaçaklar; ämma Välineñ üz digäne bulmasa, böten eşne tarkatıp, bozıp cibärüe mömkin ide.

Şulay itep, üzläreneñ “söyüçe”lären tabarga tiyeşle ike kız kaldı. Barıy bolarnıñ kaysısın saylap alırga da belmiçä aptırap utırdı. Zäytünä, üz çäçen üze cıya almagan şalapay häm kildele-kittele süzlär dä kıstırgalap söylänüçän ciñelçä akıllırak ber kız bulıp, Gölbanu añar karaganda küp märtäbälär östen, çagıştırmaslık räveştä sılu häm akıllı ide. Barıy üzeneñ yöräge, küñeleneñ iñ neçkä hisläre belän Gölbanunı yarata, anı yakın kürä. Läkin, kötüçe başkırt kızı bulganlıktan, avıl yegetläre anı çitlätälär; añardan kölergä, anı kimsetä, hurlıy torgan takmaklar äytergä yaratalar. Gölbanunı söyü, avıl yäşläre arasında şundıy süz, isem çıgaru – añardan kölüçelärgä karşı nıklap kilep köräşkä çıgu yäki, anlık köçeñ, kuäteñ bulmasa, başıñnı tübän iyep kenä yörü, anıñ belän bergä kuşıp üzeñnän kölülärenä dä riza bulu, eçtän genä tınıp kalu digän süz ide.

Fatıyh, Barıynıñ küñele kayda tartkanın añlagan şikelle:

– İnde alaysa, Ğalimullaga Zäytünä, Barıyga Gölbanu bulır, – dide. Annan soñ: – Tik karagız anı, berebezne-berebez mıskıl itep yöreş bulmasın! Bäyräm ütkänçe niçek tä tüzärgä kiräk, – dip östäde.

Barıy öçen şatlıklı ber küreneş bularak, iptäşläreneñ kayberläre añar tügel, ä Ğalimullaga kölep, mıskıllı gına ber karaş belän karap kuydılar. Küzlärneñ belener-belenmäs kenä bulıp kısılgalaularınnan, avız kırıyları belän genä başkarılgan kölemseräülärdän monı añlarga bula ide.

İkençe könne alar kızlarga hat yazu öçen cıyıldılar. Näq äkiyättäge şikelle, sigez kızga sigez yegettän ber hat barırga tiyeş ide. Hatnı da şul uk Fatıyh, arada berdänber yaza belüçe häm kızlar belän yegetlär arasında yörep şomargan, mondıy eşlärgä öyränep betkän keşe yazdı. Bu yulı alar Barıylarnıñ lapas tübäsenä cıyılgannar ide. Fatıyhnı urtaga alıp, kaysıları çügäläp kenä utırdılar, kayberläre peçän öyeme östenä yatıp yäki tersäkläre belän tayanıp tordılar. Fatıyh isä başta bik ozın itep, bizäkle-bizäkle süzlär belän hatnıñ baş öleşen yazdı. Annan soñ: “Gölsemgä Fatıyhtan sälam, Zäynäpkä Välidän sälam” dip tezep kitte dä, iñ azaktan gına “Gölbanuga Barıydan sälam” dip, hatnıñ bu ikençe öleşen dä beterde. Öçençe öleşe itep küp kenä cırlar yazıldı. Ä inde dürtençe öleşen yazganga qadär kızlarga nindi büläk cibärü mäsäläsen häl itärgä kiräk ide. Monıñ buyınça küp kenä süz köräşterülär bulıp aldı. Monda da berençe başlap Väli karşı kilde:

– Nindi büläk tagın alarga? Söyä başlamagan, tagın büläk tä cibär! Ber tönne marcalarnıñ bakçalarına barıp kıyar urlarbız da, iltep birerbez üzlärenä!

– Häzer alarga karbız-kavın da tansık vakıt. Karbız Tavına barıp çälderep kaytabız da, bette, – dip östäde Ğalimulla.

Fatıyh alarga karşı çıgıp:

– Äye, çäldererseñ sezneñ belän karbız! Çälderterlär menä! Annan tagı, bakçadan urlap kitergän närsäne hatka yazıp tormıylar inde. Bäyräm vakıtında gına böten avılga kölke bulmakçı bulasızmı? – dide.

Ahır kilep, kızlarga büläk itep cibärü öçen sagız satıp alırga buldılar. Moñar härkaysısınnan öçär tiyen akça kiräk ide. Yegetlärneñ bäyräm ütkärügä dip cıyıp häm saklap kilgän akçaları hisabınnan anısı tiz cıyıldı. Kibettän yodrık zurlıgındagı sap-sarı sagıznı alıp kitergän vakıtta Fatıyh hatnıñ soñgı öleşen dä yazıp betergän ide inde. Hatnı da, sagızgı da Fatıyh üze tapşırırga buldı...

Läkin bäyrämneñ barıber räte-çiratı bulmadı. Üzara üpkäläş häm tartkalaşlarnıñ başı älege sagızdan kilep çıktı. Sagıznı Gölsem üze iñ yakın kürgän öç-dürt kız belän genä büleşkän dä, başkalarga bötenläy kürsätmägän. Hatnı da ukımagan – kemgä kaysı yegettän sälam barlıgın gına äytkän. Döres, bu uñay belän Fatıyhnıñ söyeklesenä “Sagız Gölsem” digän kuşamat tagıldı. Läkin, nişliseñ bit, anıñ belän genä eş rätlänmäde.

Şulay bulsa da, bu vakıyga Barıy öçen bötenläy ezsez bulıp kalmadı. Änä şul hällärdän soñ Barıy belän Gölbanu arasında nindider yakınlık hise tuıp, ber-bersenä hörmät belän karau yalkını kabınıp kaldı. Häm ul yalkın könnän-köngä, aydan-ayga, yıldan-elga kiñäyä häm köçäyä bardı.

Läkin öç-dürt yılsız alar äle kara-karşı oçraşıp söyläşä dä, añlaşa da almadı. Alarga ikäüdän-ikäü genä kalırga turı kilgän oçraklar küp buldı, läkin alar, bigräk tä Barıy, mondıy mömkinleklärdän faydalanmıy ide. Ber könne şulay buldı. Kotırık Mullagalilär yanındagı tar gına tıkrıknıñ ber yagınnan Gölbanu, ikençe yagınnan Barıy kilep çıktı. İrtä belän ide. Barıy, kulına yögän häm bogau açkıçı totkan häldä, bolınnan at alıp kaytır öçen bara; Gölbanu isä, cilkäsenä ipi kapçıgı asıp häm ozın çıbırkısın cirdän söyräp, kötügä çıgıp bara ide. Menä alar ber-bersenä kilep cittelär, kapma-karşı oçraştılar. Läkin Barıy az gına uñgarak borıldı; başın tübän iyep, Gölbanuga karamıyça gına çitän buyınnan ütep kitte. Gölbanu tuktalıp kaldı. Närsäder äytergä, yörägeneñ iñ tirän cirenä kerep urnaşkan neçkä hislären añar belderergä, sizderep kalırga teläp avızın açtı. Läkin yöräkkä nık, kisken räveştä täesir itä alırlık yalkınlı süz dä, anı äytü öçen kiräkle bulgan qadär köç tä taba almadı... Şulay da ul bähetle ide. Barıynıñ oyalıp kızaruında, kiñ cilkäle yuan gäüdäsen selketkäläp häm uñaysızlanıp kına atlap baruında Gölbanunıñ küñelenä şatlık häm yuanıç birä torgan närsäder bar, närsäder sizelä ide. Häm ul: “Berär keşe kürep alır da, mıskıl itep böten avıl buyınça söyläp yörer, dip kurıkkandır, küräseñ”, – dip uyladı, üzen-üze yuatırga tırıştı. Gölbanunıñ karaşınça, anıñ Barıyga bulgan mähäbbäte kulda saklanıp kına totılırga tiyeşle ber savıtka, yuka, bik yuka itep eşlängän häm çiktän tış kıymmätle sanalgan pıyala savıtka ohşıy ide. Ägär dä anı zur iğtibar belän genä saklap totmasañ, kem dä bulsa kilep kagılsa, cirgä töşep vatılaçak, çelpärämä kilep betäçäk bit...

Ä menä ber vakıygadan soñ alar üzläreneñ hislären böten keşe aldına çıgarıp saldılar, açıktan-açık söyeşä başladılar.

Cäy köne ide. Köndezge esse vakıt. Karmaklar totıp kül buyınnan bargan çagında, Barıy, su çitendä yap-yalangaç kileş basıp torgan Gölbanunı kürde. Anıñ buyı-sını tigez, gäüdäse turı ide; çom-kara ozın çäçläre märmär şikelle ap-ak yüeş täne, az gına çokırlanıp torgan arkası östenä yabışıp, sılangan kebek bulıp tora. Ul äle genä sudan çıkkan häm täneneñ berkadär kibüen kötep, kiyenergä cıyına ide. Barıy añar bötenläy yakınlaşıp kaldı, ä kız yanı belän, az gına arkasın birebräk torganlıktan, anıñ kilüen haman da kürmi ide äle. Yeget başta çiktän tış soklanıp, kıznıñ matur, iskitkeç güzäl sınına tekälep karagan kileş tañga kalıp, üzaldına onıtılıp kilde. Läkin artık yakınlaşırga, anıñ yanına uk barıp citärgä mömkin tügel, hiç tä yaramıy ide. Şunlıktan ul kulındagı seläüçän kalayın yüri genä cirgä töşerep cibärgän buldı. Kalaynıñ ayak astındagı vak kına çuyır taşlarga bärelüennän tugan tavışka Gölbanu siskänep kitte häm kinät kenä tavış işetelgän yakka taba borılıp karadı. Barıynı kürgäç, ni eşlärgä dä belmiçä, yögerep kiredän suga barıp töşte. Kuyı kara çäçen aksıl zäñgär su östendä dulkınlandırıp häm köçle taza kükräge belän sunı nık-nık etärep, tagın da eçkäräk yözep kitte.

Barıy, Gölbanunıñ külmäkläre yatkan urınnan az gına çitlätebräk, sunıñ yanına uk barıp tuktadı. Karmak sapların, neçkäräk kenä talga tezep totkan balıkların häm seläüçän kalayın cirgä, kül buyındagı yüeş kom östenä kuydı da, ayagındagı katasınıñ yöze yartılaş kümelgänçe su eçenä kerde. Tap-takır itep kırılgan başına häm bitlärenä su çäçrätte, yuıngan bulıp çualdı.

Ul arada Gölbanu da kırıygarak kilde. Läkin, az gına iyelebräk bulsa da, muyınınnan tübän urının su eçennän çıgarmadı. Şul uk vakıtta Barıy, Gölbanunıñ närsä dä bulsa äytergä, söyläşä başlarga cıyınuın sizep kaldı. Ä bu üze yeget keşe öçen gayät zur kimçelek häm tübänlek bulaçak ide. Niçek kenä bulmasın, bernärsägä torgısız, bötenläy mäğnäsez süz genä bulsa da, başlap yeget keşe tarafınnan, bu urında Barıy avızı belän äytelergä tiyeşle ide. Häm ul, Barıy, Gölbanuga qadär süzne üze başlarga aşıgıp:

– Üzeñne çurtan da alıp kitär äle, alay yalgızıñ gına su koyınıp yörsäñ, – dide.

Gölbanunıñ küñele şat, yöze yaktı, şomırt kara küzläre bähetle yılkıldıylar ide. Häm ul, yagımlı gına yılmaep:

– Çurtanı çurtan, menä sin kurkıtıp yörägemne yara yazdıñ äle... Minem kebek cılap kalır keşese bulmagannarnı çurtan alıp kitkännän ni bulır diseñ? – dide.

– Alay dimä, Gölbanu. Bälkem, bardır. Bälkem, sineñ öçen ällä kemnärneñ üzäkläre özelep, bäğırläre kiselep yöri torgandır.

– Belmim şul. Kemneñ genä üzäge özelä ikän. Ber yeget äytkän di bit: ber kıznı un yıl buyı söyep yördem, şul un yıl buyınça kıznıñ äti-änise tügel kız üze dä berni sizmäde, dip. Şunıñ kebek keşelär genä bulmasa inde...

Kemder çiläklären şaltıratıp suga töşep kilä ide. Gölbanu, yarım pışıldaulı avaz belän genä:

– Ay, keşe kilä!.. Tagın ber oçraşıp söyläşerbez äle, yäme, – dide. Kulları belän sunı etep, artka taba, eçkäreräk kitä başladı.

Barıy isä, bötenläy batırayıp:

– Bügen ük küreşik, – dide. Üzeneñ cirgä kuygan äyberlären tiz-tiz genä cıyıp aldı da, gaybätçelär telenä kerep Gölbanuga caysızlık kilmäsen öçen, avılga taba aşıktı.

Ä karşıga kilüçe anıñ Särvär ciñgäse ide. Ul, Barıynı şayartıp:

– Karagız anı! Sizdem eşegezne, koyarmın teşegezne! – dide. Gölbanuga taba ımlap sul küzen kısarak töşte dä, kaşların nık kına itep sikertkäläp kuydı. Annan soñ, “uynap äytmim, çını şulay” digändäy ber ton, iğtibarlı karaş belän:

– Kıznıñ asılın, menä digänen eläktergänseñ, yanagay! Üze su sölege kebek matur, sılu, üze akıllı! Min siña küptännän äytergä cıyınıp yörgän idem bu turıda. Kara anı, ıçkındırırga tırışma inde! – dip östäde.

Barıynıñ şatlıgı tagın da artıp kitte. Ciñgäsenä nindider yahşı süzlär äytäse, rähmätlär belderäse kilgändäy buldı. Läkin ul, başka vakıtlarnı ciñgäläre belän söyläşkändä şundıy küp süzle, şundıy tapkır telle Barıy, bu urında ber süz dä taba almıyça aptırap kaldı. Şulay da ul närsä bulsa da äytergä dip artık köçänep, üzen-üze ireksezläp karamadı. Gölbanu belän şundıy matur, şundıy küñelle itep söyläşüdän soñ añar üz uyları belän yalgızı gına kalırga, şul söyläşü täesire belän tugan läzzätneñ tämen tagın da ozagrak tatıp yörergä kiräk ide. Läkin ciñgäse endäşmi genä ütep kitä almadı, süzne şunda uk ikençegä borıp:

– Hu-u, balıknı bik küp totkansıñ ikän! Kaysı küldän tottıñ monı bu qadär? – dip soradı...

Kiç belän Barıy häm anıñ dusları Gölbanular uramınnan cırlap uzdılar:

Cayık buyları yämle, Cayık suları tämle;

Cayık suın eçkän kızlar näzekäy bille, ak tänle.

Şul könnän alıp yeget-cilänneñ Gölbanunı üçekläp, mıskıl itep cırlauları bette. Häzer inde anıñ yaklauçısı, añar hörmät itep, başkalar belän tigez, hätta alardan artıgrak ta däräcädäge kız itep karıy torgan yegete bar ide. Şulay itep, Gölbanu Yaña Çerkas avılında sanga, keşe häm kız isäbenä kerep kitte.

1940 yıl, Olı Ätnä.