Bar, kolhozıñ belän yokla!

Hikäyä

Bezneñ balaçak. Mäktäp bülmäsendä tatar şiğırläre ukıy-bız - Tukay, Taktaş, Mannur...
Yögerek ritm,aşkınu, totaş säyäsät taşkını...
Gaycan babay söyli, haman söyli,
Çäye suına — anı sizmi ul. Kuanıçı eçenä sıymaganga Haman söyli, haman söyli ul...
Ädäbiyät däresendä Şäyhi Mannur icatın öyränäbez.
Tügäräk bitle, çal sakallı kart, başında kara bärhet tübätäy, taş balbalnıkıday nık, çıdam gäüdä.Gaycan babay tälinkäsen barmak oçlarına utırtıp, tirläp-peşep çäy eçä. Tabında käräzle bal, kaymak, kızıl eremçek häm bavırsak. Bezgä, alabuta ipiyenä köçkä tuyıp, daimi kıtlıkta yäşägän yüeş borınnarga, Gaycan babay şuşı surättä küz aldına kilep basa.
Ukıtuçıbız Mälikä apa dävam itä:
... Bar, kolhozıñ belän yokla!— digän, Küpme aylar
Cılı kuyınnkkarçık açmagan. Gaycan babay yalgız yoklasa da, Kolhozın ul taşlap kaçmagan...
Karçık, bilgele, bik tä äşäke kıyafätle. İrennär yuka, teşsez avızı eçkä taba sıtılıp kergän. Yılan şikelle çaclap söyläşä. Yavız gına tügel bu karçık — tomana. Mesken Gaycan babay niçä aylar idändä, astına iske bişmäten cäyep, mendärsez yoklasa da, kolhozın taşlap kaçmagan. Bu kart bezgä şundıy matur, kürkäm häm batır toyıla Bezneñ avılda da küp andıy äüliyä kartlar...
«... Bezgä qadär tarihta berkem kolhoz tözep karamagan, şuña kürä elek, patşa zamanında, sezneñ ätiläregez izelep, hokuk-sızlıkta, aç-yalangaç, gazap çigep yäşägännär. Dahi yulbaşçıbız, halıklarga turı, döres yul kürsätüçe böyek Stalin citäkçelegendä bolşeviklar partiyäse bezne kommunizmga alıp bara. Sovetlar Soyuzı Cir şarındagı iñ zur, iñ köçle, iñ aldıngı il. Bezneñ tugan ilebez könbatıştan könçıgışka qadär unike meñ kilometrga suzıla. Kilometrnıñ küpme ikänen beläsezme sea? » — dip sorıy ukıtuçıbız Mälikä apa.
Kürşe rus avılı Bakalı bezdän biş çakrım. Ärämägä börlegän cıyarga barganda bez äni belän şul avıl aşa ütäbez. İhatasız yortlar. Här yortnıñ nigezenä tires öyep kuygannar. Koyaşlı cılı kön. Ber yortnıñ tires nigezendä ayagına kiyez itek, östenä sarı tun kigän kart çelem köyrätep utıra. Biş çakrım bik tä zur ara, ä menä ul unike meñne min küz aldıma kiterä almıym. Bilgele, unike meñ biştän zur. Küpmegä zur — busı minem başka sıymıy.
«... Tugan ilebezne däülät çige çornap algan. Ul çik taular, urmannar, diñgezlär, sazlıklar häm yılgalar buylap uza. Däülät çigen uyau pograniçniklar, geroy kızılarmeetslar saklıy, çönki saklap tormasalar, çigebezne şpionnar, diversantlar, provokatorlar ütep kerep, halık arasında kotkı taratıp, za-vod-fabrikalarnı şartlatıp beterüläre bar... Sovetlar Soyuzı Cir yözendä iñ bay, iñ progressiv il...»
Mälikä apa, gomumän, şundıy yañgıravıklı, eçtälege bezgä añlaşılmagan rus süzlären yarata. «Progressiv », «bezobraziye », «kontrrevolyutsiyä », «opportunizm ». Andıy süzlärne ukıtuçıbız kıñgırau çıltıratkan şikelle, suzıp, yañgıratıp äytä: «Bez-z-zo-br-r-raziye...»
Apanıñ äle söylägännärennän däülät çige küz aldımda surätlänep kala. Ul turıda min mäktäpkä yöri başlagançı uk belä idem. Taular, dalalar, tirän upkınnar aşa izge häm yakın kilergä yaramagan tılsımlı sızık uza. Şul sızık östendä bogau yozagı belän bikläp kuyılgan avır timer çılbır. Yozak yanında geroy-pograniçnik starşina Karatsupa belän anıñ fidakar ete İldus. Barısınnan da bigräk, miña şul «tatar» et İldus oşıy ide. Bogau yozagı, et häm geroy-starşina çik saklıylar. Çikneñ tege yagında açlık, izü, izelü, zolım, hokuksızlık, häyerçelek. Anda Cir yözendä bulgan bar äşäkelek, kabahätlek tuplangan, şuña kürä uyau bulırga kiräk. Minem Mirkasıym abıyım inde bişençedä ukıy. Şunıñ uku kitabında ber şiğır bar. Min anı yattan beläm: 310
İrtä tañnan şäfäq batkangaça Kız balanıñ näni kulları Költä itep şikär kamışların Kabargançı haman uradı...
Näni kız häldän tayıp arıgan. Anıñ yal itäse, tamak yalgıysı kilä. Avızı kipkän. İh, ber genä yotım salkın su... Koyaş kızdıra. Esselektän milär kaynıy. Ber genä minutka tuktap yal itäse ide! Tuktap kara! Änä palma agaçı külägäsendä kıska çalbar, başına kolonizatorlar şlemı kigän sakçı, kamçı totıp, küzätep utıra...
Ä bezdä irek. Bezdä bähetle balaçak. Alda — kommunizm, canıñ ni teli şunı aşap, küñeleñ ni teli şunı eşläp, iñ kıymmätle kiyemnär kiyep, patşa saraylarındagı kebek yäşibez ozaklamıyça...
Mälikä apa dävam itä: «İmperialist digännäre burcuydan da äşäkeräk. Aları eşçelär sıynıfınıñ kanın eçep yäşilär. Bötendönya sugışın imperialistlar açtı. Alar häzer koloniyä bülälär...»
Küz aldımda imperialist suräte. Şürälegä ohşaşlı ber bändä ber eşçene kuıp tottı da, anıñ bugazına teşlären batırıp, kan eçärgä kereşte. İmperialistlarnıñ başkaları kolonial illär tiräsenä cıyılıp utırgannar da, pıçak belän turaklap, şul illärne bülep mataşalar. Äle şuşı könnärdä genä mäktäptän kaytkanda, yak-yakka karap algannan soñ, yakın-tirädä ölkännär kürmägändä bez, berdäm kıçkırıp, sügenä başlıy idek: Çemberlennıñ satıym anasın! — Tupka totkan Mäkkä kalasın...
Kemder minem uramda sügenep yörüemne änigä äläklägän. Şul däreslekkä yazılgan şiğır öçen miña bik nık eläkte.
Mäktäptä dä, kiçlären äti gazeta ukıgan çaklarda da, koyma buyına cıyılıp söyläşep utırgan agay-ene yanında da gel bertörle süzlär işetelä. İmperialistlar üzlärenä koloniyä bülgän çakta Germaniyä kaydadır çittä kalgan. Anıñ da üzenä koloniyä eläkteräse kilä. Şuña kürä ul, aç büre şikelle, törle illärgä höcüm itep yöri. Koloniyä bülüdä ızgışıp kitep, imperialistlar üzara sugışa başladılar. Gazetalarda bu sugışnı bötendönya sugışı dip atıylar. Ber yakta Angliyä, Frantsiyä, ikençe yakta Germaniyä, İtaliyä, Yaponiyä. Ber-bersen dömbäslilär genä. Bez başta Germaniyä faşistlarına karşı idek. Şuşı cäyne Mäskäügä Gitlernıñ ber yärdämçese kilep, Molotov belän koçaklaşıp söyläşep utırdı. Gitlernıñ yärdämçesenä iptäş Molotov bezneñ böyek yulbaşçıbız dahi Stalinnı da kürsätkän dip söylilär. İptäş Stalin ul keşene akılga utırtkan bulsa kiräk. Häzer bez Germaniyä belän dä, alarnıñ yulbaşçısı Gitler belän dä dus yäşi başladık. Kiçlären koyma buyında bezneñ uram agayları gel Germaniyä turında söylilär. Bez alarga it, may, aşlık cibäräbez ikän, dilär. Alar bezgä törle maşina birergä tiyeş, ikän. «Ay-hay, Gitler bezne töp başına utırtıp kuymasmı ikän? » — dip şiklänälär german sugışında plenda yatıp kaytkan agaylar. Minem iñ ölkän abıyım Garifcan kiçlären kombaynın sünderep yal itärgä öygä kaytkaç, kızmaçarak çakta, yanında çit keşe bulmasa, takmak äytä:
Tovarişi, vnimaniye! İkmäk sorıy Germaniyä. Biräbezme, yukmı? Üzebez dä açlı-tuklı...
Ul şundıy takmak äytä başlasa, min yodrıgımnı yomarlap, aña taşlanam. Ul sugışmıy minem belän, kiresençä, koçaklap ala da söyä, maktıy başlıy. Minem enem udarnik, di. Gel «bişle» bilgesenä genä ukıy, di.
Ä bezgä mäktäptä Stalinga bagışlangan cırlar cırlatalar:
Sin yäşäsäñ, bezgä rähät, Mäñge yäşä, Stalin!
Berkönne Garifcan abıyım kapka töbenä cıyılgan kartlarga takmak äytep kitte:
Kahär sukkan Nikolay Sigez sıyır saudırdı. Rähmät töşsen Stalinga,— Ber käcäsez kaldırdı...
Min tagın abıyımnıñ yakasına yabıştım: «Närsä takmaklap yörgäneñne ätigä äytäm »,— didem.
— Yukka kurkasıñ ikän sin, Zahit,— dide abıyım yılmaep.— Alar bit şır nadan kartlar. Mäçet kartları. Alarnı berkem dä şımçılıkka öyrätmägän. Närsä äytsäñ dä, alardan çıkmıy. Alar şundıy.
... İldä sıynfıy köräş bara. Kaya karama, kontra. Koda-ko-dagıy, tugan-tumaça aulagrak cirdä oçraşkanda ber-berseneñ kolagına pışıldıylar. İmeş, Minzälä yagındagı ber avılda Stalinnıñ taş häykäleneñ yaktı kiläçäkkä taba suzılgan kulına tönlä tizäk tutırgan iske çiläk asıp kitkännär, di. İkençe könne avıl sovetı räisen, yaçeyka sekretaren, tagın ällä kemnärne NKVD soldatları rayonga alıp kitep, katalaşkaga yabıp kuygannar, di. Närsälär genä yuk bu dönyada! Ällä çınnan da kıyamät köne citä inde...
Aznakay yagında ber şır tile, kaz koçaklap, uramda kıçkırıp yöri, di:
Kolhoz kazala mikän! Kolhoz tarala mikän!
Prsidätel anıñ yakasınnan eläkterep, «känsälärgä» alıp kergän di:
— Ähä, kolhoznı kazaldırırga, taratırga kotkı taratıp yöriseñmeni äle? Min sine...
— Nişläp taratırga yörim miña bähetle tormış alıp kilgän, küz nurım kebek kürgän kolhozımnı? Uzgan atnada idarä utırışında kolhoz kolhozçılardan söt, may, kaz, tarı, karaboday satıp ala dip belderü yasadılar. Menä min kolhozga kaz, tarı satarga kildem. Alasızmı? — digän tege divana.
Minem Käüsäriyä apam avıl mäktäbeneñ matematika ukıtuçısı Motıygulla Gabbasovka kiyäügä çıktı. Kapka töbendä läçtit satıp utıruçı apalardan üz kolagım belän işettem: ägär bezneñ cizni kiyäü kötep kartaya başlagan ukıtuçı Mälikä apaga öylängän bulsa, döresräk bulası ikän. Mälikä apanıñ bezgä, Käüsäriyä enelärenä, kanıguın, bälki, şul yalgışlık añlata torgandır?
Cäyneñ matur ber irtäsendä ciznämne härbi kiyengän, bil kayışına nagan takkan NKVD keşese rayonga alıp kitte. Min kırga, abıyımnıñ kombaynı yanına elderttem:
— Äyttem bit min siña.. Sineñ şatalak takmaklarıñ öçen ciznine rayonga alıp kittelär,— didem min, üksep yılıy başlap.
— Ä nigä soñ minem üzemne almagannar? Takmaknı bit min äyttem.
— Ul — ukıtuçı keşe. Bezneñ ğailädäge tärbiyä öçen ul cavap birä,— didem min, äytkän süzemä bik ük ışanıp betmiçä.
Sarafanlı telegraf häbärne säğat eçendä avılga taratıp ölgergän ide.
— Motıygullanı alıp kittelärmeni? — dip sorıylar ide bezdän. Bez uramga çıgarga kurkıp utıra başladık.
Cizni yahşı ukıtuçı sanala ide. Taza, çibär yeget, kızıl komandir, sport belän şögıllänä, velosipedta yöri. Kulga algannan soñ anıñ barlık yahşılıkları üzenä karşı borıldı. Balalarnıñ öylärenä barıp, äti-äniläre belän kiñäşü, alarga yärdäm itü. Ölgermägän ukuçılarnı kaldırıp, östämä däreslär birep azaplanular. Anıñ keşegä yagımlılıgı, cıynaklıgı, akılı — barısı da ciznämneñ inde küptän halık doşmanı bulganlıgın kürsätkän ikän. Doşman bulmagan keşe şulay tırışamıni? Stalinnı, Sovet hökümäten yaratkan keşegä niçek tä yarıy, ä halık doşmanı keşe küzenä yahşı kürenergä tiyeş. Menä bit nindi ul kontra!
Berniçä atnadan cizni avılga kayttı. Küz kabakları kara köyep çıkkan. Yonçıgan, bik yonçıgan ide. Töse yugalgan. Yañak söyäkläre tırpayıp tora häm totlıgıp söyläşä başlagan. Kübräk däşmiçä ber noktaga karap uylanıp utıra.
äm mäğlüm buldı: cizni üze tügel, anıñ bertugan abıysı rayon urta mäktäbeneñ zavuçı, danlıklı matematika ukıtuçısı Şäydulla koda halık doşmanı ikän. Anı Kazanga uk alıp kitkännär.
Minem Şäydulla abıylarda kunakta bulganım bar. İke bülmäle hökümät fatirı. Ber bülmädä dürt şkaf şıgrım kitap belän tulgan. Kitaphanädäge kebek. Bez bit kulıbızga prännek eläksä, anı patşa sıyına sanap kuanabız. Şäydulla abıylarda prännekkä may yagıp aşıylar. Häm änä şundıy keşe halık doşmanı bulıp çıkkan.
Monnan berniçä genä kön elek apabız avılnıñ iñ abruylı keşeseneñ hatını ide. Häzer inde apam halık doşmanı enesendä kiyäüdä. Niçek yäşi alırbız ikän kiläçäktä? Bu dönya! Ä niçek yäşärlär ikän Şäydulla kodanıñ hatını Hörşidä apa, anıñ dürt balası, eneläre, äti-änise, dusları? Häzer bit alar-nıñ barısınıñ da isemnäre pıçrangan. Ä gazetalarda halık doşmannarın faş itärgä, agulı yılan ütergän şikelle taptap, cannarın çıgarırga kiräk dip yazalar...
Şaulap-görläp Saban tuyları uzdı. Ciläk vakıtı da ütep bara. Ärämädä kara börlegän ölgerep kilä. Bez kön sayın irtük ärämägä gölcimeş cıyarga kitäbez. Kitap-däftär alırga akça äzerlärgä kiräk. Kipkän gölcimeş tapşırgan keşegä rayon aptekasında akça tülilär.
Berkönne bez ärämädän kaytıp kersäk, kapka töbendäge büränä östendä ciznämneñ Şäydulla koda belän rähätlänep söyläşep utırganın kürep häyran kaldık. Önme bu, töşme?
Bez ciznineñ üzgärep kaytuına häyran kalgan idek. Şäydulla kodanı bötenläy tanırlık tügel. Korı söyäkkä äylängän keşelärne kürergä künekkännärdän bez. Ul yıllarda yılaralaş, kayçakta ike yıl rättän kıtlık kilep tora ide. Şäydulla koda yabık kına tügel, koyaşka elep kuyıp kaklagannar diyärseñ. Tiktomalga lep-lep küzläre yomılıp kitä dä başı belän havanı sözep ala. Urınınnan torıp, öygä kerä başlagan ide, kürep aldık — bik nık aksap yöri.
Min tagın ber säyer närsä kürep aldım. Elek kunak karşılagan könnärdä äniyem oçıp yöri ide. Ätiyemneñ isä avızı yırıla, tuktausız yılmaya häm kunaklarnıñ küñelen kürer öçen tuktausız söyläşep tora ide. Äti dä, äni dä mıştım gına yörilär. Ätiyem tavıknı mıştım gına tottı. Äniyem kaymaknı bazdan yäşerep kenä diyärlek alıp çıktı. Bälki, halık doşmanın sıylarga yaramıy digän karar bardır? Döres, koda irektä. Menä anı çıgarıp cibärgännär. Şulay da„ Gomeremdä berençe tapkır keşe digän can iyäseneñ iskitkeç näzberek, iskitkeç katlaulı, añlaşılmas räveştä ayau canlı ikänen sizemläp aldım. Keşegä halık doşmanı dip äytü genä dä anı şulkadär üzgärtä ikän.
Sıy ölgergänne kötep utırunı uñaysız toydılar bulsa kiräk, ike matematik, ike ukıtuçı utın kisälär. Arkılı pıçkı cırlap kına tora.
Çınnan da, keşe nigä üz eşen şulay yarsıp eşli? Kolhoz eşenä här irtäne brigadir kuıp çıgara. Üz sıyırlarına peçän äzerlärgä kiräk bulgan çakta avıl halkı tönnären eşläp yöri. Yögerep eşlilär, yanıp-peşep, şaşınıp. Keşelär genä tügel. Bäräñgelärne alıyk. Kolhoz bäräñgesen çüp basıp kitä. Utıylar. Kümep yörilär. Kazıy başlasalar, kolhoz bäräñgese kügärçen yomırkası çaklı gına, kolhozçılarnıñ bakçalarında — minem baş zurlıgı. Soñ bit kolhoznı Gaycan babay da, bez dä yaratabız. Kolhoznı maktap şiğırlär söylibez, inşalar yazabız... Ällä nindi bu dönya! Kem belä, bälki, halık doşmannarı kolhoz cirendäge bäräñgelärne tönnären, keşe kürmägändä agulap yöri torgannardır?
Cizni belän kodanı min buaga su koyınırga alıp kittem. Avılıbızda öç bua. İñ tiräne, iñ kiñe bezneñ oç buası. Bua suınıñ öste cılımsa, çumsañ, astan bärep çıkkan çişmälärneñ salkınlıgın toyasıñ. Kan yöreşe tizlänep kitä, tängä köç kerä. Çalkan yatıp kükkä karıysıñ. Änä ike bolıt salmak kına Bakır tau yagına taba yözep bara. Kaya baralar ikän alar? İl çigenä citkäç, alarnı tuktatalarmı ikän? Tuktata torgannardır: geroy pograniçnik starşina Karatsupa häm anıñ fidakar, tatarça isemle ete İldus tuktatmıy kalmas...
Yarga taba borılıp karasam, cizni belän koda minem äşnälärem Nurgayaz häm Äşräfcan belän söyläşep toralar. Min beläm: alar da kitap-däftär alırga akça äzerläp yörilär. Gölcimeş cıyu belän vaklaşıp tormıyça, alar oyasına su salıp yomran totıp, şul cänleklärneñ tiresen tunap satalar.
— Yomrannıñ da bit balaları, tugannarı bar,— dip söyläven dävam itte minem ciznäm.— Cibäregez, yegetlär. Menä sezgä akça biräm. Öç yomran öçen artık tülämäslär dip uylıym. Cibäregez.
— Sez kuşkaç cibäräbez inde,— dide Nurgayaz häm kapçıgınıñ avızın çişä başladı.— Alar barıber halık doşmannarı, kolhoz çäçkän bodaynı aşıylar.
Yueşlektän bäläkäylänep kalgan öç yomran cirgä koyıldı. Bertın nişlärgä belmiçä bezgä karap torgaç, tauga karşı sı-pırta başladılar.
Buş kapçıknı Nurgayaz kultık astına kıstırdı. Akça salgan çalbar kesäsen uçı belän kaplagaç, alar ikäüläp avılga taba yul tottılar. Näq şuşı mizgeldä eçemä kurku yögerde. Minem ciznämneñ akça tüläp yomrannarnı cibärtüe turında kaytu belän söyli başlayaçaklar. Ukıtuçı Gabbasovnıñ akça tüläp kolhoz doşmanı yomrannarnı kotkaruı turındagı gaybät säğat eçendä avılga taralaçak. Min äşnäläremneñ artınnan yögerdem.
— Nurgayaz, tukta!
Nurgayaz kapçıgın Äşräfcanga birde dä ike kulı belän kesäsen uçlap tottı:
— Akçanı ul üze birde. Vallahi, üze.
— Akçagız üzegezgä bulsın,— didem min yodrıklarımnı yomarlap.— Ägär minem cizni turında, ul bezgä akça tüläp, yomrannarnı cibärtterde dip söyläp yörsägez, Mirkasıym abıyga äytep canıgıznı aldırtam.
Yuk, alar añlamıylar ide. Añgıra sarık şikelle, miña karap toralar. Kabatlarga turı kilde.
— İşettegezme? — dim.
— Yomrannarnı cibärüegez turında sez berkemgä dä söylämäskä tiyeş. Añladıgızmı?
— Soñ bit... Soñ... Bez ğayeple tügel. Gabbasov abıy kuştı bit. Ul... Ul bit ukıtuçı.
— Yuk, sez anı añlamadıgız,— didem min. Başka yul yuk ide, yalganlarga turı kilde.— Ul sezgä «cibäregez» dimäde, kiresençä, ul sezgä akçanı kolhoz ikmägen aşauçı doşmannarnı totkan öçen birde. Yomrannarnı azat itkänne söyläp yörsägez, üzegezgä elägäçäk.
Minem äşnäläremneñ yözlärenä kurku yögerde. Añladılar şikelle.
Kunaklar yanına äylänep kiläm. Kiyendem.
— Sin, Zahit, nigä alar yanına barıp yördeñ? Ällä sugışırga çamalıysızmı dip kurkıp karap tordık,— di miña ciznäm.
— Min bolay gına. Äytäse süzem bar ide,— digän bulam. Kaytırga çıktık. Dönya matur. Dönya kiñ. Yäşäü şundıy
rähät bulır ide, ägär minem iptäşlärem cizni kuşuı buyınça yomrannarnı cibärgänne keşegä söyläp yörmäsälär... Üze şundıy akıllı keşe. Ukıtuçı. Üze şundıy zur yalgışlık ıçkındırdı.
Kiçke aştan soñ kunaklarga urınnı kelätkä cäydelär. Bez Mirkasıym abıyım belän kelättä yoklıy idek. Äni bezgä peçän sänderäsendä kunarga röhsät itte. Ä min haman yoklıy almıym. Küñeldä ällä nindi avır, kurkınıç uy-isäplär. Änä ayak tavışı işetelep aldı. Kemder bezneñ ihatalar arasında tıñlanıp yöri. Äti bezne kön sayın diyärlek kisätep tora: «Telegezne tıyarga tırışıgız, balalar. Küp söylämägea Süzegezne uylap äytegea..»
Änä tagın ayak tavışı. İke keşe bulsa kiräk. Sänderä astında yatkan büränä östenä kilep utırdılar.
— Kemne bulsa da alırga tiyeşlär ide.— Äye, bu bezneñ kodanıñ tavışı. İkençese cizni bulırga tiyeş. Ul äle däşmi, tıñlıy gına.— Eş ukıtuçılar kollektivınnan kemnärneder korban itep, kotılu turında bara ide. Yaçeyka sekretare Koz-lyaev cıyılışta kisätep kuygan ide. «Başka barlık kollektivlarda halık doşmannarın faş itälär, ä bez uyaulıknı yugaltkanbız. İldä katı köräş bara. Doşman yoklap yatmıy. Bezneñ arada da halık doşmannarı bar. Alar astırtın eş itälär »,— dip, sekretar bezne sovet keşesenä tiyeşle vazifanı ütärgä öndäde.
— Kara äle, şımçılık ällä näseldän kiläme ikän? — busı minem ciznämneñ tavışı.— Bezneñ mäktäptä halık doşmanınıñ enese eşli dip ronoga barıp äläkläüçe dä Kozlyaevnıñ enese buldı bit.
— Öç täülek ütte şul cıyılıştan soñ. Kozlyaev üze dä matematika ukıta. Nadan. Nadan keşe bik tä yalagay, här cirdä yararga tırışuçan häm äläkçe bula bit ul. Östävenä, ul mörtät iskitkeç könçe dä. Mäsäläne çişä almasalar, Kozlyaevnıñ ukuçıları miña kilälär. Min alarga gel yärdäm itep tordım. Belä idem, bu eş oşamıy ide yaçeyka sekretarena. Balalar hakı bit, nişliseñ. Ber ğadätkä kerep kitkäç, tıyıluı kıyın bit ul. Döresen äytkändä, min bik sak yördem. Döres, tege kuştannar şikelle şkuranı saklau öçen türälärne maktauga telem borılmıy minem. Sin beläseñ. Ciränäm min andıy ikeyözlelektän.
— Nindi yala yaktılar soñ siña? Min böten näsel-näsäbäne tikşerep çıktım. Yuk bit bezneñ näseldä kulaklar da, akgvardiyäçelär dä, Sovet vlastena tel tiderüçelärne dä häterlämim.
— Arifmetika däresendä min balalarga ber mäsälä çişärgä birgän idem. Avılda ike yöz hucalık. Altmış protsent hucalıkta berär at, yegerme protsentında — ikeşär häm kalgan yegerme protsent atsızlar. Bu avılda barlıgı niçä at bulgan? Mäsäläne un minut eçendä çişep taşladılar. Berniçä bala beryulı kul kütärep, «ike yöz at» dip kıçkırdı. Şulçakta ber ukuçı, zagotskot direktorınıñ malayı, kul kütärep soradı: «Ätiyemneñ söyläve buyınça, elek şuşı avılda çınnan da ike yözdän artık at bulgan, ä häzer altmış biş. Alar nigä şulay azaygaa?»
Min başta ber genä sekundka yugalıp kaldım. Nindider säyer sorau. Ällä provokatsiyäme bu dip uylıym. «Huca üz atın canı kebek saklap tota, şunlıktan ayırım hucalık vakıtta at ürçi»,— dip äytep bulmıy bit inde, añlıy torgansızdır? Min aña bolay dip cavap birdem: «Sin, Ğadelkäyev, kolhoz predsedatelennän sora!»
— Soraganmı soñ?
Bilgele, soragan. Ä kolhoz predsedatele Kozlyaevnıñ kaynatası. Bu sorau bezneñ yaçeyka sekretarena şunduk kilep citte.
— Alar sine niçek ğayeplädelär soñ? Şul soraunıñ nindi cinayät yagın taptılar?
— «Kolhozga karşı kotkı taratırga sine kemnär yalladı? Yukka suzasıñ, bez barıber äytteräbez!» — didelär. Sledovatellär öçäü. Alar alışınıp toralar. Belmim, niçä täülek yoklamaganmındır... Bervakıt bitaraflık barlıkka kilä.
Siña barıber: hak, nahak, döreslek, yalgan... Hätta yäşäüneñ dä bernindi mäğnäse kalmıy ikän. İdängä yöztübän yıgıp salalar da ayak-kullarnı tarttırıp bäylilär. Dagalı itek belän iñ avırtkan, iñ ayaulı cireñä tibälär. Kaysı cirgä tibülären äytergä dä oyat. Tibü belän añıñnı yugaltasıñ. Östeñä bozlı su sibälär. Alarnıñ tagın ber törle cäzaları bar. Et borınına kayıştan ürgän namordnik kigergännären kürgäneñ barmı? Şundıy närsäne başka kigerälär dä, ayaklarıñnı artka taba kayırıp, başıña tarttırıp bäyläp kuyalar. Umırtka söyägeñ şıtırdap çatnıy başlıy. Tüzep bulmıy andıy avırtuga. Närsä kuşsalar, şunı eşlärgä riza bulu çigenä citäseñ...
Berkönne başka sledovatel dilep kerde. Moña qadär anı kürgänem yuk ide. Ul Mäskäudän kilgän tikşerüçe bulıp çıktı.
— Balalarga çişärgä birgän mäsäläne kayan aldıñ? — di.
— Däreslektän.
— Matbugatta basılgan mäsälälär cıyıntıgında kolhozga karşı kotkı yazgannarmıni? Ul kayda basılgan? Kaysı yılda? Avtorı kem?
Min barısın da äytep birdem.
— Cıyıntıknı kitersälär, ul mäsäläne taba alasıñmı?
— Bilgele,— dim.— Şunduk tabıp biräm.
Tikşerüçe telefon trubkasın kütärep çıltırattı. Miña, di, mäğarif eşläre komissarın biregez. Min äytkän däreslekne atıy. Üzegez alıp kilegez, di, min sezgä ike säğat vakıt biräm!
Ul cıyıntıknı berniçä avtor yazgan ide. Annan soñ bit kitap çıgaruga näşriyätta niçä* keşe katnaşa. Röhsät itep kul kuyuçılar. Belmim, küpme keşeneñ başına citkänmender? Küpme balanı yätim kaldırganmındır? Ul çakta min bu turıda uylamaganmın. Däreslektän şul mäsäläne tabu belän tikşerüne tuktatırlar dip uylagan idem. Menä şulay, enem, anda ber barıp eläkkäç, gönahsız kalıp bulmıy ikän. Mine çıgardılar. Minem urınıma distädän artık keşe yaptılar.
Küz aldıma Nurgayaz belän Äşräfcan kilep bastı. Ägär alar ciznämneñ yomrannı kotkarganı turında söyläp yörsälär, anı da idängä yatkırıp salıp, avırta torgan cirenä dagalı itek belän tibäçäklär... Söylärlärme ikän?
...Sugış başlanıp kitep, ciznämne frontka ozatmagan bulsalar, şuşı sorau mine küpme gazaplagan bulır ide ikän? Cizni dä, koda da tagın ber yıl ukıttılar. İkençe cäyne sugış başlandı. Koda berniçä tapkır yaralanıp bulsa da, sugış betkäç kayttı. Cizni häbärsez yugaldı...

Nasiriyä. Gıyrak. 1989 yıl, sentyabr.