Bähet

Bähet

Ayaz yıl da cäy könnären äbi-babasında avılda kunakta ütkärä. Avıl malayları belän say ineştä bolgançık suda tuygançı çupırdıy, cäyge koyaşta kom garäbä kebek kara-çutır bulıp karalıp közgä taba gına ätise-änise belän şähärgä kaytıp kitä.
Ä bıyıl ul cäyge kanikulga kayttı, çönki ul, berençe sıynıfnı tämamlap, ikençegä küçte. İnde häzer anıñ öçen bu—cäy kanikul dip atala. Babası belän äbise dä ukuçı onıklarınıñ kunakka kaytuına kuanıp:
—Ho, ulım Ayaz kanikulga kaytkan!
—Nindi zur üsep, yabıgıp, avılga tazarırga kaytkan, —diyeştelär.
Citmäsä, äbise bıltır cäy anıñ buyın işek yañagına bilgeläp—pıçak belän kirtekläp kuygan ide.
—Babası! Babası, ulıñ ber söyämgä üskän bit bıyıl. Mäktäptä ällä kolagıñnan tartıp üsterdelärme sine?—dide äbise Ayaznıñ arkasınnan söyep.
Könnär bik esse, irtädän kiçkä qadär hava zıñlap tora. Ayaz ikençe könnän ük malaylar belän su koyınırga, karmak salırga yöri başladı. Kön dä irtän äbise aña ber stakan käcä söte birä:
– Eç, ulım, küzeñne yom da eçep cibär. Käcä söte böten tängä şifa ul.
Anı eçkändä Ayaz tın almıy, küzen çıtırdatıp yoma. änise dä şulay kuştı. Babası belän äbise yäşi torgan avıl bik matur küllär, urmannar yanında. Här kön irtän Ayaznıñ babası ere-ere balıklar, tönboyıklar alıp kayta. Ayaz yokısınnan toruga, äbise bik tämle itep balık kızdırıp kuya. Yırak küldän, Sötlä külennän alıp kayta şul babası ul ere balıklarnı. Ayaz totkan barmak başı çaklı çabak maymıçları tügel inde. İh, barası ide şul yırak Sötlä külenä, küräse ide tere balıklarnı! Özäse ide kül östendä üskän ap-ak tönboyıklarnı! Şähärdä bolarnıñ berse dä yuk bit. Su buyındagı tumpak başlı kamışlar da, yılık-yılık kilep torgan vak balıklar da. Şähärdä kaya karama taş cäyelgän uram, biyek-biyek taş yortlar, taş baganalar, taş eskämiyälär, taş sınnar... Anda cäyen börkü, küñelsez... Menä içmasam avılda rähät.
Ayaz berkönne babası alıp kaytkan balıkların çistartıp yatkan çagında yokısınnan uyandı. İşek aldına yögerep çıktı. İnde kara täpile ala pesi dä, ak tüşle Aktüş tä babası yanında sırpalanalar ide.
—Babkay!—dide ul beraz yalınıbrak,—alıp bar äle mine dä şul yıraktagı Sötlä külenä! Minem dä bit bik küräsem kilä şul külne, tere balıklar küräsem kilä.
—Yarar soñ, ulım, balay uk yalıngaç, alıp barmıy da bulmas. änä bit bıyıl niçek zur üsep kaytkansıñ. Köymädä yörergä dä kurıkmıysıñdır inde.
—Kurıykmıym, babkay, kurıkıym! Min köymäneñ çitenä çıtırdap yabışırmın.
Yokladımı Ayaz ul tönne, yukmı, ämma ul bik irtä uyanıp, küzlären açtı, sikerep torıp utırdı. Babası yoklagan karavatka küz töşerde. Babası urında yuk ide. Aldagan, babası, uyatmagan, üze genä kitkän!
Ul yögerep işegaldına çıktı. ä babası işek töbendä biştären rätläp, kösmänenä elep mataşa ide.
—ällä kitäseñme, babkay? – dide Ayaz açırgalanıp.
—Yuk, ulım, menä sine uyatıym, dip kenä tora idem.
Alar öygä kerdelär. İdändä sap-sarı ciz samavır göcläp utıra.
Äbise käcä savarga çıgıp kitkän. Öy eçe çıgıp kilüçe koyaşnıñ yaktı nurları belän tulgan.
Ayaz tiz genä ayagına krossovkaların, zäñgär sport kostyumın kiyep aldı:
—Kittek, babay, äydä!
—Yuk, ulım, sin äle käcä söte eçärseñ, äbiyeñ koymak peşergän. Koymak belän çäy eçärbez. äle bik irtä. Küräseñme, koyaş ta cir östenä ber genä adım atlagan.
—Babakayım, min yoklamadım, minnän başka gına kitärseñ, dip kurıktım.
—Sinsez kitämme soñ? Kiçtän söyläştek bit. Babañ sine kayçan aldaganı bar?
—Yuk ta...
—Soñ şulay bulgaç...
Ayaz, östäl artına utırıp, äbiseneñ sötle çäy yasaganın kötä başladı. Äbise aña ber stakan cılı söt suzdı. Küzlären yomıp, Ayaz, ber tın belän söten eçep kuydı da, avız çiten kulı belän genä sörtep aldı.
—Tämleme, ulım?
—Tämle, äbkäyem, rähmät.
Ul arada kaynar koymaklarnı mayga mançıy-mançıy, şikärne algı teşe belän kert itep kitep alıp babası da çäy eçä başladı. Ul bügen çäyen örä-örä ozak-ozak eçmi, ber-ike koymak belän ber genä çınayak çäy eçte dä, tiz genä amin totıp, çınayagın etep kuydı.
—Kuzgaldık, ulım, häyerle säğattä.
—Babkay, pesine alabızmı?
—Yuk, ulım, pesigä balıknı kaytkaç birerbez. Ul äbiyeñ belän öydä kalsın.
—Aktüşne?
—Aktüş alsañ almasañ da kalmas ul.
Ayaznıñ babası Kadıyr işkägenä biştären asıp cilkäsenä saldı, ä Ayazga ber ciñel takta kisäge tottırdı. Kuzgaldılar. Aktüş tuktap nider isnänä-isnänä aldan çaptı. Hava ciläs, salkınça. Alar başta tıkrıktan bardılar, dustı öyen uzdılar. Ayaz alarnıñ täräzäsenä karap aldı. Aydar äle yoklap yatadır, ä menä ul babası belän yırak Sötlä külenä balıkka bara. äle kötüçelär dä uyanmagan, çıbırkı şartlatkan tavış ta işetelmi. Kapka töplärendä sıyır saugan tavış:
—Tz-tz-tz.
—Tz-tz-tz.
Bäläkäy uramnı uzıp, at tavınnan kül buyı yalanına töştelär. Kül östendä ap-ak toman elenep tora. Külägälär bik ozın, kilbätsez. Aktüşneñ kolakları da samavır torbası çaklı.
—Ulım, sukmaktan gına atla, ayagıñ çılanmasın.
Yäm-yäşel ülän östennän çık koyaş yaktısında cem-cem cemeldi.
Ayaznıñ babası balık totarga yarata. Ul balık totu koralların da üze yasıy. Kışların au ürä, pitil bäyli, kışka karmak salu öçen selekmä äzerli, kurgaştan "yalgan balıklar" koya. Yaz köne tal çılbıktan murda ürä. Ayaz yul buyı babasınıñ iñ osta balıkçı buluın, dönyada iñ yahşı babay buluın uylap tın gına anıñ artınnan sukmaktan atlıy.
—Babkay, dim, sine kem şulay balık totarga öyrätte?
—Dönya öyrätte, ulım, dönya.
—Niçek inde – dönya? Böten keşene dä öyrätmimeni dönya?
—Telägän keşen öyrätä ul, öyrätä.
—Kürşe Sälähetdin babay balık totmıy bit, anı öyrätmägänmeni?
—Sälähetdin babañnı dönya öylär salırga, bura burarga öyrätkän. Ul bit balta ostası.
—Ä Ğalimärdän babaynı?
—Ğalimärdän babañnı dönya miçlär çıgarırga öyrätkän. Bezneñ avıl öyläre Ğalimärdän babañ çıgargan miçlär belän cılına. äye, ulım, dönya şulay ul, beräülärne tegü tegärgä, ikençe beräülärne maşina yörtergä öyrätä. Menä häzer küplärne satu itärgä öyrätep kilä.
—Ä-ä-ä. Babakay, sinnän dä osta balıkçı yuk inde, äyeme.
—Bar ulım, minnän dä ostalar bar. änä Bilal babañ minnän küpkä osta.
—Bilal babay sinnän ostarakmıni?
—Osta, ulım, osta.
Alar şulay irtänge tın havanı yañgıratıp söyläşä-söyläşä tallar belän äyländerep alıngan kül buyına kilep cittelär. Kuyı toman äkren genä erep yukka çıktı. Tal yafrakları suga koyıngan kebek yüeş, koyaşta yılık-yılık kilep, äkren genä selkengälilär. Kül urtasında çult-çult çabak uynıy. Yar buyında yäşel çirämlekkä erele-vaklı köymälär kaplap kuyılgan. Kadıyr çıklı ülännän ere-ere atlap, üzeneñ kayıgı yanına kilep, ipläp kenä ber yagınnan kütärep, sırtına töşerde. Ayazdan taktanı alıp, caylap utırgıç itep kudı, işkägen saldı, annan kayıknı cirdän söyräp, külgä taba alıp kitte.
Ütkän cäydä Ayaznıñ babası bu uyınçık kebek kenä keçkenä kayıknı üze yasadı. Ayaz alarda kunakta ide. İşek aldında aunap yatkan bik yuan agaçnı babası ayagı belän tipkäläp-tipkäläp tirä-yagında beraz yörede dä, kulına balta alıp, uçına laç itep tökerep, äguze-bismillasın äytep bik katı kizänep, baltasın sırtına batırdı. Annan sabına sukkalıy-sukkalıy agaçtan kayırıp aalgan ide zur ber yomıçka kuptı, annan tagın kizände, tagın kayırdı. Ayaz, babası seltängän sayın, küzen yomıp aldı. Berazdan işegaldı yomıçka belän tuldı. Babası şulay berniçä kön balta belän çapkannan soñ, çümeç kebegräk balta belän çaptı. Küzgä kürenep menä digän ap-ak köymä hasil buldı. Ayaz anıñ eçenä dä kerep utırgaladı. Berniçä kön külägädä totkannan soñ, babası kayıgın kap-kara sumala belän mayladı, tagın kipterde. ä bıyıl kayık inde kül buyında yata. Babası işkägen dä üze yundı. Ul näq kamır bolgata torgan kalak kebek, ämma zur, sabı bik ozın.
—Babkay, sin kayıgıñnı imän agaçınnan yasadıñmı?
—Yuk, ulım, imän agaçı bik katı ul, avır. Kayıknı min yükä agaçınnan çaptım.
Kayıknı suga töşergäç, iñ aldan Aktüş sikerde, annan Ayaz. ä babası kirza itege belän su eçennän beraz etep bargannan soñ, kayıknıñ koyırıgına caylap utırdı, işkäge belän su töbenä teräp etä-etä kayıknı kamışlar arasınnan kül eçenä çıgardı. Koyaş nurında cem-cem itkän vak-vak yögerek dulkınnarga bärelä-bärelä, kayık kül buylap ciñel genä yözä başladı. Ayaz, üze kütärep kilgän taktaga utırıp, ike kulı belän kayıknıñ çitenä totınıp tın kaldı. Aña bik kızık ide. Babasınıñ işkäk belän sunı işep baruı da, köymäneñ borınında tın gına utırgan Aktüş tä, koyaşta yaltıragan dulkınnar da, äkren genä artka çigengän tallar da, alar belän bergä suda yözgän koyaş ta. ä tönboyıklar! Alar balavızdan äväläp yasalgan şarlar kebek tüp-tügäräk, sap-sarı, ä yafrakları aş tälinkäse çaklı, cäyelep su ösenä yatkannar. Külneñ suı top-tonık. Ayaz muyının suza töşep kayık çitennän su eçenä küz sala.
Kül töbendä yäm-yäşel tasmalar, äle ber, äle ikençe yakka tirbälep koyaşta yıfäk kebek yaltırıy, cilferdi. Şundıy kızık. ä kayıknı Ayaznıñ babası uyınçık kebek kenä yörtä, ul güyä çäy tälinkäse, ciñel, citez, elderä genä.
—Babakay, su töbendä dä ülän üsä ikän, äyeme?
—Üsä, ulım, üsä.
—Tönboyıklar nindi matur, niçek küp!
—Sarı tönboyıklar äle açılıp citmägän. änä, ak tönboyıklar açılgan.
—Ah, ak tönboyıklar, nindi güzäl!
—Tönboyıklar alar iñ çista suda gına şulay matur bulıp, küp bulıp üsälär.
—Çista tügel suda üsmilärmeni?
—Pıçrak suda berni dä üsmi. Şakşı kuşılsa, küllär çerilär, balıklar tonçıgalar, tönboyıklar şiñälär.
Ayaz uyga kaldı. Niçek soñ küllärne, yılgalarnı şakşıdan saklarga? Tizdän ul bu küñelsez uyların onıttı, kayık çitennän çäçräp-çäçräp toruçı dulkınnarga barmakların tıktı, alarnı su agımı ayırgalıy, selketä, barmaklar dereldilär. İ, kızık! Su cılı, yaña saugan söt kebek.
Ozak kına törboyıklar, tallıklar arasınnan yözä torgaç, kayık tekä yarlı zur külgä kilep çıktı. Menä şunda inde Ayaz üzeneñ çigenä citkän kuanıçın, şatlanuın yäşerä almıy:
—Babkayım! Nindi zur diñgez! – dip kıçkırıp cibärde.
—Diñgez tügel, ulım, kül bu. Menä şuşı inde bezneñ Sötlä küle. Balıklı, bay kül.
—Şuşımıni?
Ayaznıñ küzläre yaltırıy, anıñ moña qadär berkayçan da bu çaklı da maturlıknı, güzällekne kürgäne yuk. Tar gına tirän toba, tamaktan soñ bu kiñ mähabät zur kül östendä koyaş ta aña bötenläy başkaça, biyegräk tä, yaktırak ta toyıldı. İge-çige kürenmägän zäñgär kül öste, andagı erele-vaklı meñlägän dulkınnarda çagılgan koyaş kül östen totaş şadra közgegä äyländergän. Ayaznıñ küzläre çagıldı. ä kayık Aktüşne, Ayaznı häm babasın su östendä talgın gına tibrätä.
—Babkayım, ä balıklar niçek sikereşälär!
Ul arada kamışlar arasınnan berniçä ürdäk kükkä kütärelde.
—Çü, ulım, äkrenräk. Kıçkırıp söyläp, ürdäklärne örketteñ änä, kükäy sala torgan oyalarınnan kuzgaldılar.
Kayıknıñ borınına lep-lep itep dulkınnar bärelä, anıñ sayın su tamçıları kömeştäy yaltırap, Ayaznıñ da beläklärenä çäçri.
—Babkay, küräseñme, köymä borınında salavat küpere!
—Äye, ulım, vak kına su tamçıları koyaşta şulay törle töslär belän balkıylar.
—Kızık ta soñ!
—Çü, ulım, balıklarnı kaçırırsıñ, bik şaulama. Tabiğat ul tınıçlıknı yarata.
Ayaznıñ kül östen yañgıratıp kıçkırası, köläse, cırlıysı kilä. Ul arada Sötlä yarınnan cil isep cibärde, dulkınnar da zurayıp kayıkka lap-lap itep bärelä başladı.
—Cil kuzgalıp tora, yañgır bulmagayı,—di Ayaznıñ babası üz-üzenä söylängän kebek,—çabak ta uynamıy başladı, kön bozılmıy torsın ide inde.
—Bozılma-as!—di Ayaz bu qadär hozurlıktan, yañalıktan şatlanuın tıya almıyça.
Menä Kadıyr agay Sötlä küleneñ sözägräk yarı buyına zur agaç yanına kayıgın kiterep teräde.
—Aktüş! Marş!
Şunı gına kötkändäy, et cirgä sikerde.
—Ayaz ulım, Aktüş belän şuşında gına torıgız, min tiz genä murdalarnı karap kiläm,—dip Kadıyr agay işkäge belän tiz-tiz işä-işä, yar buylap kitep bardı. Ayaz Aktüş belän kuyı peçän arasında aunaklaşıp uynadı, kübäläk kualadı, kigäven tottı.
Tizdän Ayaznıñ babası kayıgı belän kamışlarnı aralap yarga kabat kilep tuktadı. ä köymädä! Köymä töbendä ere-ere balıklar, canlı balıklar çap ta çop bärgälänälär ide.
—Tere balıklar!—dip kıçkırıp cibärde Ayaz.
—Tere balıklar küräseñ kilgän ide, änä, kara inde, ulım.
Aktüş, bärgälänüçe balıklarga karap, algı ayakları belän terälep, hau-haulap örep tä aldı.
Berse, balta sabı ozınlıgı, ul oçlı teşlären kürsätep, avızın ber aça, ber yoma, koygırın kütärä, äle duga kebek bögelä, atıla, bärelä.
—Monısı çurtan ulım.
—Ul mine teşlämäsme?
—Teşlämäs, teşlämäs. ä menä bu—karabalık, bik tämle balık, çirlägän keşe anı aşasa, çirennän terelä, savıga. ä menä bu zurısı korban, bik simez, tämle balık.
Korban balık digäne koymak peşerä torgan taba çaklı, küzläre kızıl, koyrıgı, kanatları bik zur. Karabalık digäne ala-tilä.
—Nigä, babkay, çuar ul, ala-tilä?
—Kara balık kamış töbendä koyaştan kaçıp yata, yäşerenä, şuña ul çuar.
—Şähärdä yöri torgan omonnar kiyeme tösle, äyeme, babkay.
—Äye, ulım, şulaydır.
Kadıyr agay kayıgınnan çıgıp, cirgä utırdı, havaga karap beraz çalkan yatıp tordı, annan onıgına bolay dide:
—Bu balıklar, Ayaz ulım, sineñ bähetkä eläkkännär. Sin bik bähetle bulırsıñ Alla teläsä, yahşı ukısañ, täüfıyklı bulsañ, atañ kebek yırak kitärseñ, zur keşe bulırsıñ. Kiçä murdalarnı sineñ isemgä atap salgan idem. İkesenä dä balık kergän. Menä bit hikmät närsädä.
Ayaznı äbise dä bähetle bulgırı, täüfıyklı bulgırı, dip söyä.
Närsä ul bähet, närsä ul täüfıyk. Ayaz monı belmi.
—Babkay, närsä ul bähet?
—Bähetme? Bähet ul ätiyeñ-äniyeñ bulu, – di babası ozak uylap tormıy.
—Tagın, babkay, tagın?
—Tagınmı? Tagın menä şuşındıy matur cılı köndä tınıç kül östendä köymädä yözü, balık totu.
—Tagın?
—Tınıç tormışta, yäşäüneñ läzzäten toyıp söyenep, kuanıp yäşäü, çäçäklärneñ tämle isen isnäü, koşlar sayravın tıñlau. Tıñla äle, änä kamışlıkta ürdäk kıçkıra, ul kükäyen salıp kuana, balaların çıgara, änä balıklar çuma, küräseñme, bolar barısı bähet.
—Kızık! Bähet ul tınıç tormış inde babay, äyeme.
—Äye, balam, näq östenä bastıñ, min äytä almagannı äytep birdeñ.
Ayaznıñ babası cirdän torıp, kiyemnären kaktı.
—Buldı, ulım, äydä kayta başlıyk, balıklar bozılmasın. Aktüş! Köymägä!
Alar tagın sihri kül östendä äkren genä yar buylap Sötlädän tamakka yakınlaştılar. Balıklar da äkrenläp tındı. Aktüş akıllı gına äle ber kolagın äle ikençe kolagın şomraytıp, balıklarnı küzätä.
—Ayaz! Beläseñme, bügen kiçkä sineñ ätiyeñ belän äniyeñ kaytırga tiyeş.
—Ur-ra!—Ayaz köymädä ayagürä bastı.
—Çü balam, äkren, köymä yantaymasın, tınıç kına utır, kıymıldama.
Beraz bargaç Ayaz tagın babasına sorau birde.
—Babkay, täüfıyk närsä ul?
—Anısı, ulım, äbiyeñnän sorarsıñ inde. Ul bik yahşı añlatır.
Sötlädän tirän tobaga kergän urında ak tönboyıklar bik küp. Kadıyr kayıgın şunda bordı. İşkägen köymä eçenä salıp, berniçä ak tönboyık özep aldı.
—Äbiyeñä büläk itärseñ, hay, yarata äbiyeñ ak çäçäklärne,—dip Ayazga çäçäklärne suzdı.
Alar avılga kaytıp citkändä koyaş hätsez genä kütärelgän ide.