Bähet Ezlägändä

Bu eşkä inde baytak vakıt buldı.

Mart urtaları ide.

Baku belän Derbent arasında ber keçkenä stantsiyädä bezne poyızddan töşerdelär: biletsız kilä idek.

Poyızd kuzgalıp görläp kitte; bez, älbättä, kaldık...

Kiç ide. Sıyık kına toman eçendä kükräk kiyerep tora torgan gazamätle* taular belän kiyerelep, cäyelep yoklagan şikelle yata torgan Kaspiy diñgeze arasında, kiñ genä tigez cirdä, timer yul stantsiyäseneñ kileşsez kızgılt binaları, tabiğatneñ gazamäte karşında, sıyırçık oyalarınnan da ähämiyätsez, keçkenä, kızganıç bulıp kürenä idelär.

*Gazamätle – iskitkeç böyek.

Stantsiyägä kerdek. Bufetçı ärmän şeşälären cıyıştırıp mataşa, dülmän bürekle ber keşe lampalar tiräsendä äylänä. Tik kenä karanıp toruçılar da bar ide.

Bezneñ arttan uk ozaklamıy candarm kilep kerde. Ul bufet yanına barıp tämäke kabızdı, annan soñ bezneñ yanga kilde.

– Sez nik poyızddan kaldıgız? – dide. İptäşem beraz kauşabrak:

– Eş ezlibez... – dide. Candarm kıska gına:

– Äydä yulıgızga, yulıgızga... Monda postoyalıy dvor tügel! – dip kuydı vä söylägäne köygä ber kulın tübän totıp işekkä taba çaykıy, güyä stantsiyäne ärçegän, sebergän tösle itä ide...

Çıktık. Diñgez yaktan salkın cil örä, art yakta koyaş taular artına ışıklanıp bara... Diñgez açık kürenmi, añar hätle äle berniçä çakrım ärämälek, komlık kitä... Diñgezgä taba öç-dürt çakrım alda, berniçä cirdä neft koyılarınıñ vışkaları, kadap kuygan şikelle, yugarı ozayıp toralar.

Bez, çıkkaç, beraz tirä-yakka karanıp tordık. Annan soñ ber-berebezgä karadık... Äye, şulay – başka törle bulırga räte dä yuk, bula almıydır da!

Artta taular, alda diñgez, ike yakta neft belän buyalıp betkän kara yul, relslar yırak-erak suzılıp kitkännär... Ber karaştan hämmäse tigezgä turı kilä!

İptäş ni öçender elek ike kulı belän dä başındagı büregen totıp karadı, annan soñ alga kürsätep:

– Äydä änä şul promıslolarga barabız. Bälki tanışlar bulır, – dide. Tiz ük yänä östäde:

– Bulmasa da barıber iç...

Älbättä, barıber ide.

Kittek. Kiçke salkın belän ayak astı kata başlagan, artık pıçrak tügel. Takır yul bulmasa da, vak kına çıbıklar arasında ezlär, sukmaklar kürengäli. Bez yulsız tup-turı aldagı vışkaga karap bara idek. Aldan cil örep, çıbıklarnı şuıldata, kolaklarda kuray uynıy... Barırga da azrak uñaysızlıy... Alay da poyızd kuzgalıp kitkän vakıttagı kebek küñelsez tügel, kiresençä, küñelle inde häzer. Bara birsen! Ber dä inde anıñ kiräge yuk häzer. Bez üzebezneñ iptäşlär, eşçelär yanına barabız... Alar häzer, mögayın, kazarmaga cıyılgannar, aşıy-eçälär, kaysıberläre cırlap ta cibärälär bulır...

Poyızddan töşerdelär; töşermäsälär, Derbentka baradır idek bit. Anda bargaç, tiz genä balık promıslolarına yallana alsañ yarar da ide... Ägär dä eşlär uylagança çıkmasa, anda ozagrak torırga turı kilsä? Bezneñ bit ikebezgä barlıgı siksän tiyenläp kenä akçabız kalgan... Ämma monda ni bulsa da şähär tügel... Tiz genä eşkä yabışıp kitüeñ dä yakınrak ihtimal tota. Menä neft promısloları. Diñgez buyında balık promısloları kitä...

Bez yul buyında şulay uylaşa, söyläşä bardık. Läkin... monda da bez uylagança uk bulıp çıkmadı.

Eşçelär belän tulı, kaynap torgan promıslolarga dip kilsäk, törle cirendä cil sızgırıp torgan taşlandık väyranälär* şikelle buş binalar yanına kilep çıktık. Kazarmalarda şılt itkän tavış yuk. Eçläre karañgı... Vışka tiräsendä dä hiçber can iyäse kürenmi, üze genä cil eçendä katıp tora... Tik çittäräk keçkenä ber fligeldä azrak ut yaktısı kürenä. Tışta äle artık karañgı tügel; şäfäq kızıllıgı karañgılıknı azrak sıyıklatıp tora.

*Väyranälär – cimereklär

Bez fligelğä yakınlaşkanda, arttan bik kalın tavış belän et örä başladı. Siskänep artıbızga äylänsäk, ber keşe bozık rusça tel belän:

– Ni kiräk sezgä monda? – dide vä etenä açulanıp, örüennän tuktattı da bezne soraştıra başladı.

Ul üze täbänäk kenä, başında ozın yonlı zur bürek bulıp, tavış vä sıyfatınnan kart keşe ikänlege añlana ide.

Ul bezne öygä alıp kerde.

İşektän kergäç tä, kara sakallı, kırık bişlär çamasında, böten gäüdäle ber keşe gacäplängän sımak küzlär belän bezne karşı aldı. Kart bezgä anı kürsätep:

– Sezneñ zemlyak! – dide.

Monda alar öç can toralar ikän: şul ak sakallı dagstanlı kart, ber Rossiyä tatarı häm ber avıru hatın.

Yaktaş açık kına yöz belän bezne kabul itte. Bez başta ös kiyemnärne salmıyça gına utırmakçı bulgan idek, ul bezne, kunaksıtkan räveştä, çişenergä kıstadı.

– Öy cılı, çit keşe yuk, üzebez genä... – di.

Anıñ çırayındagı gacäplänü ğalämäte tiz ük bette; bez anıñ karavılçı ikänlegen belgän şikelle, ul da bezneñ ös-baş kileşebezdän ük gadi eşçelär ikänebezne añlagan ide.

Bezneñ küñellär tiz ük cılınıp kitte. Östäl yanına utırıştık. Ul bezneñ kaydan kilgänne vä kaylarda bulganıbıznı soraşa ide. Bez, älbättä, saranlık kılmıy idek. Ayırım-ayırım sızıklarınnan eläkterep, berär yıl elektän başlap bügengä hätle bulgan, yağni poyızddan töşerelü vakıygasına qadär başıbızdan ütkännärne ber-berebezne bülep-bülep ölgereştän söyli idek.

Nik söylämäskä – öy cılı, plitada çäy kaynap tora...

Öy eçe yarıysı gına zur. Bülmä-fälän yuk. İşektän kergäç, ber yakta zur plita, ikençe yakta karavat. Algı yakta yänä karavat belän östäl, añar karşı yakta hästä urını. Stenalar yalangaç, tik ber yakta ike köpşäle ber mıltık, ber revolver vä berniçä kiyem; hästä yagında ber çittä tartıp kuygan kük çarşau vä berniçä külmäk asılınıp toralar.

Bez söyläp utırganda, kart çıgıp kitkän ide. Hästä tüşämgä karap tora vä bez söylägänne dikqat belän tıñlıy şikelle ide. Minem iptäş kış urtalarında «Sadun» şahtalarına barıp ta eş naçarlıktan nindi kıyınlıklar kürgänebezne söyläp torganda, hästä häräkätlände vä yözen yaktıga taba äyländerep:

– Hälil abıy... – dide.

Ul şulay digäç, yaktaş aptırap kitkän tösle buldı:

– Äye... häzer soramakçı idem... – dide vä bezgä möräcäğat itep: – «Sadun»da buldıgız ikän sez... Anda Väliyev familiyäle ber yeget bulırga tiyeş, – dide.

Hästä tagın häräkätlände dä Hälil abıysınıñ süzenä yalgadı:

– Gomär isemle...

Bez anı belmi idek. Belsäk şäp bulası ikän dip his itelde vä uñaysız buldı.

Nindi Gomär ikän ul? Bolar aña ähämiyät birä, hosusan biçara hästä... Bula bit kayçagında, ber dä vazifañ tügel eş öçen dä üzeñne cavaplı bulgan kebek his itep alasıñ. Tüngän küzlären ömet belän tutırıp açkan şul meskengä üzeneñ kiräkle keşese turısında söyläp, anı şatlandıru, hiç bulmasa tınıçlandıru nihätle küñelle bulır ide.

Döres, «Sadun»da unlap tatar bar ide. Läkin bezgä alar belän tanışırga turı kilmäde. Çönki bez anda öç-dürt kön, çak kına aşarlık hak belän: könlekläp taş taşıdık ta, artık eş yuk dip, bezgä «isäp» birdelär. Bez annan unber keşe cäyäü kaytıp kittek. Andagı iskedän eşläüçelär dä eşneñ naçarlıgınnan zarlana, alay da cäy başına hätle eşläü niyätendä idelär. Tatarlardan çibär genä yegetlär häm dä ir urtası keşelär bar ide. Kem belsen – kaysısı Gomär bulgandır.

Hälil agay bezgä anı menä niçek söyläp birde:

Ul Hälilgä kiyäü tiyeş ikän: älege hästä señleseneñ ire. Alar elek Bakuda neft koyılarında eşlägännär. Argı cäy başın monda yaña eş açılgaç, yahşı gına hakka yallanıp, bire kilgännär. Cäy buyı eşläp, kışka karşı hucalar ni öçender eşne tuktatkannar. Bolar ul vakıt eşlär yahşı dip işetep «Sadun»ga kitmäkçe bulgannar, läkin şul vakıtta gına Märfuga bik köçle bizgäk belän avırgan. Nişlärgä? Gomär taza, yäş keşe. – Hälil anı ozatkan, üze Märfuga terelgänçe dip monda karavılçılıkka yallanıp, anıñ belän kalgan. Başta tege yış-eş kına hatlar yazsa da eşlärne maktamagan. Soñrak ber hat ta yazmıy başlagan. Şunnan birle Märfuga haman avırıy ikän. Hälil anı bolnitsaga da iltep karagan, almıyça kire kaytargannar.

Hälil agay yotıgıp-yotıgıp – canı ärnep bulır – şularnı hikäyä kıla, Märfuga, tüşämgä karagan köye, häräkätsez yata; ul güyä bezgä hätere kalgan: «Sadun»da bulgannar: häbär kitermägännär... dip üpkäläp yata ide...

Bez çäy eçep betergändä, kart kaytıp kerde. Kart kergäç, Hälil bezgä:

– Min äle çıgıp yörim, sez baba belän şulay utırıgız, – dide.

Üzeneñ karavatın kürsätep:

– Yatsagız, menä karavat, ikäü dä urnaşırsız, bez barıber baba belän çiratlaşıp kına yoklıybız, – dide.

Ul çıgıp kitte. Kart plitada kulların cılıta ide. Beraz vakıt önsez, tavışsız gına tordık. Tışta cil ällä närsälärgä genä şakıldatıp sızgırıp tora, ällä nindi çinagan, ulagan tavışlar işetelgän kebek bula ide...

Şul arada kart kaydadır iske vä alama gına küreneştä mandolinaga ohşaşlı bernärsä çıgardı da utırıp kılların rätli başladı vä berniçä märtäbä ütken genä çiyertep tä cibärde.

Bez hästä yanında bu eşne kileştermädek.

İptäşem kartnıñ üzenä dä monı söyläde.

Añar karşı Märfuga bik mölayım tavış belän:

– Uynasın... Min yaratam... – dide.

Menä kart uynıy başladı...

Bu çagında ber ğasırnı ütädän-ütägä çıga yazgan ap-ak sakallı, sarı çıraylı, batık küzle bu kartnıñ üzenä karasañ, sazınıñ kılları arasınnan yanıp, yılap çıga torgan näğmälär* ütkän zamannı, Kavkaz taularınıñ häm Kaspiy diñgezeneñ ütmeşen, Volga buylarınıñ kiçmeşen, tagın ällä nilär, ällä nilärneñ yazmışın köyli idelär... Ägär karşıdagı çerek karavatka, iske urında sälämä yurgan yabınıp tüşämgä karap yatkan, sulgan çıraylı, kipkän irenle, sünärgä yakınlaşkan hatınga karasañ, şul uk näğmälär «dönyada väfa yuk...» digän tösle itterep yılıy idelär... Tıştagı şakıldaular, cil sızgıruları, çinau, ulaular – hämmäse dä kartnıñ katı barmakları belän moñlı saz tavışları arasına kuşılıp yugala idelär.

*Näğmälär – tavışlar.

Şul vakıtta hästä, tüşämgä karagan köye, ni uylıy ide ikän? Tugan ilenme? «Sadun» şahtasınmı? Yuksa, ikesen däme? Ällä bolarnı da kiçep, bigräk tä gali, bigräk tä kiñ cirlärdäme oça ide?

Bez yartı tönnär uzgaç kına yoklarga yattık. İrtä belän yaktaş bezgä:

– Balık promıslolarında eş hakı yahşı bula, läkin äle beraz irtäräk. Eşlär başlangançı monda torırsız, – dide.

Bez alarda öç kön tordık.

Hästä hatın naçarlangannan-naçarlanıp, aktık sulışların sulıy ide. Köndezläre hiçber süz kuşmıy häräkätsez yata, kiçlären sataşa, sukkalana ide.

Bez alardan kitkän kön irtä belän ul döres kenä kürenä ide. Başı avırganlıktan zarlanıp tordı. Mendären tözätergä kuştı. Töse-başı da rätlängän kebegräk kürenä ide. Abzası kulınnan ber yartı çınayak çäy eçte. Annan soñ küzlären yomıp, baytak vakıt häräkätsez yattı. Balavız kebek sarı çırayı beraz alışınıp, bit urtalarına şäfäq kızıllıgı kebek sıyık kına matur ber kızıllık çıkkan ide. Kükräge, cil artınnan tigez vä gazamätle räveştä salmak kına häräkätlänep torgan diñgez kebek, tübän batıp sulış birä, öskä kalkıp sulış alıp tora ide. Täräzädän kergän koyaş yaktısı güyä anı nazlata, irkäli, prişan* çäçlärennän, ozın kerfeklärennän sıypıy, arık kulların cılıta, übä. Ul kamil säğadät* tınıçlıkta yoklagan mäğsum* bala tösle yata ide. Läkin bu tınıçlık ozakka barmadı, bez kitär aldınnan ul tagın gazaplana, tagın sataşa başladı. Ul yılap-elap bäyläneşsez söyli, vä süze sayın tını bülenä, sulışı betä ide. Häm dä kayber süzlärendä bezne dä katıştırgan kebek bula ide.

*Prişan – tuzgıgan.

*Kamil säğadät – tulı bähet.

*Mäğsum – gönahsız, saf.

– İ rabbım! Barıp ta... äytmägännär... Änkäyem kiler... Ul yuk... Ul äytmiçä kaydan belsen. Ul kiler dä ide... Belmi... Añar äytmägännär...

Beraz tuktalıp, tüşämgä karap tora da, tınıçlangan kebek bula. Tagın söylänä başlıy:

– Äyttegezmeni?.. Menä rähmät... Kilä disez... Menä änkäy kinäner! Äydä alıgız... Kitäm! Häzer inde kitäbez... Üze kilä... Canım, äydä inde!.. Şulay ozak toralarmıni?.. Menä rähmät...

Ul şulay sataşıp söylägändä, Hälil, ber dä endäşmi iyägenä tayanıp, eçtän yılıy. Kart plita yanına terälgän, idängä karap nider uylıy ide.

Hälil agay bezne ozata çıktı. Koyaş baytak kütärelgän ide. Hava saf, aldıbızdagı ofık manzarası ğadättägedän dä yırak vä matur kürenä ide,

Hälil, küñelsez vä kaygılı çırayına eşlekle räveş birep:

– Änä şul kaşka çıkkaç ta, Dadaşov promısloları kürener; şulay tup-turı barıgız... – dide. Bez ber yegerme adımnar kitkäç, artıbızdan yänä kıçkırıp:

– Dadaşov yahşı hak birmäsä, Şagalovka barıgız... Araları yırak tügel, – dide.

Annan birle inde niçaklı vakıt ütep, nihätle cillär iste, nihätle sular aktı, – şulay da cäy başı salkın vä küñelsez kiçlärdä şul älege yalangaç fligeldäge kiçke manzaralar häzerge kebek minem küz aldıma kilä... Güyä ul haman hästä hatın, tüşämgä karagan köye, yugalgan iren kötep yata... Dagstanlı kart haman saz çalıp utıra... Hälil dä ike köpşäle mıltıgın kultık astına kıstırgan, başın tübän salıp, haman buş kazarmalar arasında yörenä.

1911

Click or select a word or words to search the definition